Wikipedy:Oerlisside

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Oerlisside</title>
    <ns>4</ns>
    <id>176</id>
    <revision>
      <id>1233515</id>
      <parentid>1233495</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T19:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Der binne in hiel soad talen dy't ik net lêze kin */</comment>
      <origin>1233515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116115" sha1="1kkaak2wduqrp5imxu1838smv9ggn2s" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
&lt;!-- Don't place ynterwiki directly on this page; it interferes with the discussion. Interwiki can be found in [[Berjocht:Oerlisside]]. --&gt;
{{Oerlisside}}

== Uitnodiging ==

--------------

{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background-color:WhiteSmoke&quot;
|- 
| &lt;h3&gt;&lt;span style=&quot;color: #000;&quot;&gt;Kom jij ook naar de extra feestelijke nieuwjaarsborrel?&lt;/span&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;span style=&quot;color: #000;&quot;&gt;Wikipedia bestaat 25 jaar! De borrel is op 17 januari in Den Bosch. &lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[wmnl:Nieuwjaarsbijeenkomst 2026|Schrijf je uiterlijk 10 januari in]]!'''
&lt;br&gt;&lt;br&gt;De borrel wordt georganiseerd door Wikimedia Nederland voor alle Wikimedianen.
&lt;br&gt;Eventuele partners zijn ook welkom.&lt;/span&gt;
| [[File:Mascot celebratory floating balloons.jpg]]
|}
--------------

Ik hoop dat er Friese Wikipedianen zijn die de reis naar Den Bosch kunnen maken. In elk geval zijn jullie ook van harte welkom. [[Meidogger:Ellywa|Ellywa]] ([[Meidogger oerlis:Ellywa|oerlis]]) 7 jan 2026, 21.40 (CET)

== In goed begjin? ==

Eltsenien dy't ik noch net troffen haw: Folle Lok en Seine.
As immen neat om hannen hat, kin er dan ris op [[Meidogger:Mysha/Kladblok]] sjen hoe't de plaatsjes goed komme? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 15 jan 2026, 10.03 (CET)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 jan 2026, 20.45 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;
: Grif hawwe hja it idee dat it foar eltsenien dúdlik wêze sil, mar ik soe sizze dat it de tante-test (muoike-metoade(?)) net folbringen kin. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Amateurfuotbalklubs yn Fryslân ==

@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], is der immen dy't de amateurfuotbalklubs yn Fryslân by de tiid bringe/ferbetterje wol? Guon klubs hawwe noch gjin side en in guon klubs binne fusearre. Ek soe it moai wêze as der in navigaasjebalkje komt fan de klubs út Fryslân of sokssawat. Ik yn alle gefallen haw der gjin nocht oan, it seit my net sa folle, mar as in Fryske wikipedy soe it baas wêze en haw soks teminsten by de tiid. Ik haw de lêste tiden dwaande west mei in soad siden en oare dingen oan it ophelpen en dêr haw ik stadichoan in bytsje myn nocht fan, want it begjint wat putsjewurk te wurden. Ik wol meikoarten ris oer dingen skriuwe dêr't ik niget oan haw. Alfêst tige tanke. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 18 jan 2026, 04.45 (CET)
:@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ha we in list om hokker Klubs it giet? [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2026, 11.13 (CET)
::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk|Mysha|Drewes}}  Gjin idee, ik ha ek al eefkes sjoen mar koe allinnich de Fryske list fine, dy't neffens Kneffelfreed al datearre is. Ik bin earlik sein net sa thús yn 'e sport.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 jan 2026, 14.38 (CET)
::::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk|Mysha}} Ik bin ek net thús yn 'e sport en fiel der gjin sprút foar. En sjoch ek ris nei dy oare siden dy't dy't by de tiid brocht wurde moatte. Totaal in krappe 125 op dit stuit. Wy hawwe ienfâldich te min meidoggers om alles by te hâlden. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 18 jan 2026, 16.26 (CET)
:::::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Drewes|RomkeHoekstra|Mysha}} Ik bin net fan 'e sport en alhielendal fan it fuotbal. Ik haw yn it ferline wolris in keatsferiening of sa beskreaun, mar dat wie ynsidinteel. It lokket my net oan om hjir struktureel mei oan 'e gong. Wat kin ik sizze? Dit is myn ûnderwerp net. Drewes hat gelyk: we kinne net alles byhâlde. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 jan 2026, 01.46 (CET)

@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], der is dêr fierder gjin list fan dy't by de tiid brocht wurde moatte. It bêste is om se allegear eefkes bylâns te rinnen. Soks binne we ek mei de siden oer doarpen ensfh oan 'e gong. Guon dêrfan wiene sa'n 20 jier net bywurke.&lt;br&gt;
Sa besteane bygelyks [[Bolswardia]] en [[CAB]] net mear en binne se fusearre ta SC Bolsward. De bêste manear soe wêze om dan even nei de Nederlânske ferzje te sjen. Ja Drewes hat wier gelyk dat we net alles byhâlde kinne, mar as it heal kin, soe it moai wêze dat siden, dy't mei Fryslân te krijen hawwe, in bytsje byholden wurde. Ik soe tinke dat sokke siden wol reedlik populêr by de lêzer wêze soene. Mar hawar as it net ien oanlokket om dêr mei oan 'e gong te gean, dat ik wol jimme ek gjin wurk opkringe, it moat wol moai bliuwe fansels. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 jan 2026, 20.49 (CET)
:::::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|RomkeHoekstra|Mysha}} Dan moatte we earst mar ris in list sjen te meitsjen, fan wat we ha en wat der efterhelle is. Ik bin al fan de sport mar fan it fuotbal bin ik mear fan de grutte toernoaien en de gruttere klubs. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 jan 2026, 09.42 (CET)
::::::{{Ping|FreyaSport}} Jo kinne [[:Kategory:Fryske_fuotbalklup]] as ynvintarisaasjelist brûke. Dat binne alle Fryske fuotbalklubs dêr't wy siden oer hawwe. Dan hoege jo net alle doarpen bylâns om te sjen oft der in artikel oer de pleatslike klub bestiet. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 20 jan 2026, 01.58 (CET)
:::::::{{Ping|FreyaSport|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Moai dat jo dat oppakke wolle Freya. Eefkes in pear opmerkingen foar ús allegear: (1) miskien is it wol goed om der tenei by in bewurking wat konsekwinter om te tinken of der in fermoeden is dat it artikel by de tiid brocht wurde moat en sa ja, dan fuort eefkes dat berjocht ta te foegjen. Ferâldere artikels binne gjin reklame foar de Fryske wikipedy en ik kin my foarstelle dat soks argewaasje jout by in lêzer dêrfan, dus ek hiel moai dat Kneppelfreed dit eefkes oan 'e oarder stselde. Ik bin op it stuit wat mei Frankryk oan 'e gong en dêr kaam ik ek slim ferâldere artikels tsjin fan (grutte) plakken en sa ek mei de regio's dêre, wylst der wol lytse bewurkinkjes dien wurde. Somtiden is it ien yn eachopslach te sjen dat de ynformaasje yn in ynfoboks al aardich datearre is. (2) Sa'n berocht tafoegje is in ding, mar it moat ek dúdlik wêze wêrom&quot;t in berjocht tafoege wurdt. Sa is it handich om - yn guon gefallen - op 'e oerlisside (as it hiel erch nedich is) of teminsten yn 'e gearfetting in regeltsje efter te litten wat der krekt by de tiid brocht wurde moat. Dat hoecht net as dat yn ien eachopslach lykas by doarpen of stêden wol te sjen is, mar by [[Kim Kardashian]] bygelyks stiet noch in berjocht dat it artikel by de tiid brocht wurde moat, wylst dêr nei it oanbringen fan it berjocht noch wol oan wurke is. In regeltsje yn 'e gearfetting lykas &quot;by de tiid bringe&quot; of &quot;update nedich&quot; seit foar in oar net altiten alles. In update yn it artikel fan bygelyks wat? As in klub fusearre is of as der mei in persoan wat feroare is, dan is it handich om dat tagelyk mei de tafoeging fan it berjocht fuort op 'e oerlisside of yn 'e gearfetting del te setten. Sadat de persoan dy't it oppakt fuort ek wit wat der barre moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 jan 2026, 08.45 (CET)
:::::::: Ut dy beskriuwing lês ik dat wy in berjocht {{moatbywurke}} hawwe. Krekt hokfoar berjocht is dat? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
{{Ping|Mysha}} Mysha, dat is it berjocht: {{By de tiid}}.
:::::::: {{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Welberry|Wutsje}} Ik ha sakrekt in begjintsje makke, nei efkes neitinken ha ik besletten it wat gestrukturearder ([[Wikipedy:Wikiprojekt/Fryske amateur fuobalklups]]) oan te pakken as wat ik mei de [[PC]] en de grutte Omgongen fan it hurdfytsen dien ha. Ek om't ek ik net alhiel thús bin yn it fuotbal. Ik gean earst de kommende wiken efkes goed de brot troch en dan moat it mar ris los en hooplik komt der wat help fan bûten. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 20 jan 2026, 13.25 (CET)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 18 jan 2026, 14.21 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19 jan 2026, 22.01 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Oranjestêden ==

Wy sizze no op de haadside dat [[Oranjestêd]] de haadstêd is fan [[Arûba]] en fan [[Sint Eustaasjes]]. Dan moat dy keppeling, op de haadside, fansels al nei [[Oranjestêd]]; oars komt de lêzer by mar ien stêd út. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 9 feb 2026, 14.15 (CET)
: Ik haw [[Berjocht:Wisten jo dat/wike 7]] oanpast dat dy keppelet nei [[Oranjestêd]], mar ik wit net at it berjocht om it berjocht om it bejocht dan ek oanpast wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: It is goedkaam. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Reference Previews – experiment ==

Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this.

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Problem ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the &lt;sup&gt;a b&lt;/sup&gt; (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Assumption ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Idea ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision.

When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the &quot;x&quot; or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list.

&lt;gallery heights=&quot;275&quot; widths=&quot;250&quot;&gt;
File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker'''
&lt;/gallery&gt;

When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list.

&lt;gallery heights=&quot;275&quot; widths=&quot;250&quot;&gt;
File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker'''
File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview'''
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview'''
&lt;/gallery&gt;

By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Experiment ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews.

We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Meidogger:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Meidogger oerlis:Johannes Richter (WMDE)|oerlis]]) 20 feb 2026, 13.26 (CET)
:As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&amp;diff=prev&amp;oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). --[[Meidogger:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Meidogger oerlis:Johannes Richter (WMDE)|oerlis]]) 9 mrt 2026, 14.31 (CET)

:: Skriuwer wol graach in ekspiriment dwaan; ik haw gjin idee wêrom dat net op En: dien wurdt: It ekspiriment is beheind, dat de beheining op En: koe ienfâldich op mar 1% setten wurde. Mar it nuvere is dat der sein wurdt dat it barre sil; der wurdt net om tastimming frege, mar sûnder fregen wurdt dit oplein. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: Author would like to do an experiment; I have no idea why it isn't done at En:: The experiment is limited, so the restriction on En: could simply be set to only 1%. But the strange thing is that it is SAID to be happening; permission is not asked, this is imposed without asking. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Save the Date: zaterdag 20 juni 2026 Verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar! ==

Op 19 juni bestaat de Nederlandstalige Wikipedia precies 25 jaar en dat willen we vieren! 

Daarom nodigen we je van harte uit voor het verjaardagsfeest op zaterdag 20 juni van 12:00 tot 17:00 uur bij restaurant LE:EN in Utrecht. 

Inschrijving is geopend! Op [[wmnl:Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar!|deze pagina]] vind je meer informatie alsmede het inschrijfformulier.

We hopen dat je erbij kunt zijn en kijken ernaar uit je te mogen verwelkomen. Tot dan!

Met vriendelijke groet,

Team Wikimedia Nederland [[Meidogger:JansenKirsten|JansenKirsten]] ([[Meidogger oerlis:JansenKirsten|oerlis]]) 12 mrt 2026, 11.36 (CET)

: It is moai dat der romte foar in feestke is foar Nl:. Fansels is Fy: jonger: Wolle wy eat dwaan foar [[2 septimber]] [[2027]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Kaarte? ==

Is it [[Klaverjasse (kaartspul)]] of [[Klaverjassen (kaartspul)]]? Wat wy ek skriuwe, der binne hoe ek lju dy't it der net mei iens binne. Dat, kinne jim der eat oer sizze dêr't wy by bliuwe kinne? Perslot: der binne noch mear spultsjes om te beskriuwen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.45 (CET)

: [[Meidogger oerlis:Top8]] skreau op dy oerlisside in antwurd dat ik frege hie hjir te skriuwen:
:Ik soe oanslute wolle by wat Popkema yn syn grammatika seit, mei de oanfolling dat in ynfinityf brûkt as haadwurd gjin -n krijt as er sûnder fierdere determinearders foarkomt: 'Fytse is in sûne aktiviteit mar smoke wurde je net better fan.' Datselde jildt dus ek foar ynfinitiven dy't brûkt wurde as kopkes. 
:As der in bywurd by de ynfinityf komt bliuwt dy sûnder -n: 
:'Hurd wurkje is goed foar dy.' 
:Of: 'Altyd mar hurd wurkje is net goed foar dy.'
:Sagau't der in lidwurd of in oar bepalend wurd foar de ynfinityf komt, komt der wol in -n achter. 
:'Syn fytsen is ta in obsesje wurden.'
:'Dat altyd mar hurde wurkjen is net geod foar dy.' 
:Yn myn optyk is dat de gongbere Fryske noarm. 
:Troch de tanimmende druk fan it Hollânsk op it Fryske systeem sjogge je hieltiid faker in -n achter in ynfinityf, ek as it net hoecht/heart. Dêr woe ik net yn meigean.
:Om de regels krekt op papier te krijen (ik haw grif net alle gefallen goed útbonke) soene je in trochkrûpte grammatikus freegje moatte. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 13 mrt 2026, 17.07 (CET)

::{{Ping|Mysha}} Mar it is net in frije kar, Mysha, of in kwestje fan smaak: dit is grammatika. &quot;Klaverjasse&quot; is yn dit gefal simpelwei fout. &quot;Klaverjasse&quot; is in tiidwurd (''werkwoord''). As in wurd dat fan oarsprong in tiidwurd is, brûkt wurdt as in haadwurd (''zelfstandig naamwoord''), dan kriget it yn it Frysk in -n oan 'e ein. Dus: &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''wy klaverjasse,''&lt;/span&gt; mar &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan klaverjasse'''n'''.''&lt;/span&gt; 
::Tiidwurden en haadwurdlik brûkte tiidwurden komme yn it Nederlânsk ek foar. Soks wurdt yn it Frysk allinnich mar fout dien (neffens my) om't it Nederlânsk by tiidwurden altyd al in -n oan 'e ein hat, dus yn dy taal sjogge (en hearre) je it ferskil net. 
::Hoe kinne je beide foarmen no útinoar hâlde as je dêr net genôch taalgefoel foar hawwe of as je gjin ''native speaker'' binne? Hiel simpel: as je der in lidwurd (&quot;it&quot;) foar sette kinne, moat der in -n oan 'e ein. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy klaverjasse altyd tiisdeitejûns''&lt;/span&gt; kin der gjin lidwurd foar. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy binne tiisdeitejûns altyd oan it klaverjasse'''n'''''&lt;/span&gt; stiet it lidwurd der al yn en is it dúdlik dat it net &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy binne tiisdeitejûns altyd oan it &lt;span style=&quot;text-decoration: line-through;&quot;&gt;klaverjasse&lt;/span&gt;''&lt;/span&gt; wêze kin. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan klaverjasse'''n'''''&lt;/span&gt; stiet der gjin lidwurd foar, mar kin it ynfoege wurde: &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan '''it''' klaverjassen.''&lt;/span&gt; Yn titels giet it altyd om haadwurdlik brûkt tiidwurd, omdat bgl. &quot;klaverjassen&quot; gjin sin is en dat wurd dus gjin tiidwurdsfunksje hawwe kin. Boppedat: wêr giet dat artikel oer? Oer '''it''' klaverjassen. 
::Ik hoopje dat ik it sa dúdlik útlein haw. Sa net, skromje dan net om my der nochris nei te freegjen. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET)


::: {{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}}{{Ping|Top8}}Sjoch: At hjimme beide skriuwe, dan is te sjen dat ik net freegje om't ìk dat aardich fyn, mar om't wy dúdlik hawwe moatte hoe it weze moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

:@Mysha Ik snap dy wol, in net-memmetaalprater freget om hâldfêst. Mar soms binne de regels net simpel en sels mei dizige grinzen.
:@Ieneach fan 'e Esk Tank foar dyn útlis mar nei myn betinken makkest de saak te simpel (om didaktyske redenen miskien?). De sinnen dy't ik neamde: 'Hurd wurkje is goed foar dy.' of: 'Altyd mar hurd wurkje is net goed foar dy.' binne perfekt grammatikaal, mar it giet wol om in ynfinityf brûkt as haadwurd dy't gjin -n kriget. Neffens dyn argumint kin dat net. Sjoch ek Popkema syn 'Grammatica Fries', Utert 2006, s. 194. Dêr stiet hiel dúdlik dat yn de gefallen dat de ynfinityf 'zonder bepaaldwoord' stiet der gjin -n by hoecht. En foar kopkes dy't besteane út in ynfinityf sûnder bepaaldwurd jildt dus itselde. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 16 mrt 2026, 11.42 (CET)

::{{Ping|Mysha|Tulp8}} Tulp8, ik ha mei ferheardens jo stikje lêzen. Ik fyn &quot;wurkjen&quot; net sa'n goed foarbyld om't hjir yn myn omkriten troch frijwol eltsenien it hollanisme &quot;werken&quot; brûkt wurdt, en dat fertroebelet myn taalgefoel foar &quot;wurkjen&quot; wat. Mar as we &quot;wurkjen&quot; ferfange troch &quot;fytsen&quot;, dan soe ik altyd sizze: &quot;Hurd fytse'''n''' is goed foar dy&quot; en noait &quot;Hurd fytse is goed foar dy&quot;. Dat lêste doocht foar myn taalgefoel net. Ek: &quot;Fytse'''n''' is in sûne aktiviteit mar smoke'''n''' wurde je net better fan.&quot; Ik wit net wat ik der fierders fan sizze kin, mar dat is neffens mý hoe't it heart. Sa't jo jo beroppe op Popkema, berop ik my op it boekje ''Tiidwurden'', in útjefte fan 'e Afûk, wêryn't op side 22 yn 'e paragraaf ''Nammefoarm + -n'' stiet: &quot;By it brûken fan in tiidwurd as haadwurd kriget de nammefoarm ek in -n, bygelyks: It rinne'''n''' falt him swier; Prate'''n''' hâld ik net fan. Yn jo/Popkema's optyk soe dat twadde foarbyld &quot;Prate hâldt ik net fan&quot; wêze moatte, mar neffens de Afûk is dat net sa. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 mrt 2026, 01.15 (CET)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}}, der ferskynde in reade melding op myn skerm, mooglik wiene jo wat fan'e kaart en is hjirboppe in betizing mei de brûker {{Ping|Top8}}? [[Meidogger:Tulp8|Tulp8]] ([[Meidogger oerlis:Tulp8|oerlis]]) 20 mrt 2026, 17.32 (CET)
::::{{Ping|Tulp8}} Oeps. Sa siet it presys. Nim my net kwea-ôf. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 mrt 2026, 15.44 (CET)
:::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]Dat boekje ''Tiidwurden'' fan de Afûk haw ik ek. It jout yn par 2.4. in ferienfâldige werjefte fan it systeem want it gefal dat in ynfinityf brûkt wurdt as haadwurd sûnder determinearder stiet der net yn. Oars, it foarbyldsintsje 'Praten hâld ik net fan' dat jo jouwe stiet net yn it boekje fan de Afûk. Boppedat is dat sintsje net in korrekt foarbyld omdat it ferhâldingswurd 'fan' strâne is. Dat heart eins by 'praten'.
:::::In better foarbyld is 'Prate is goed foar har'. Dêr heart nei myn taalgefoel gjin n achter. Mar ja, as it op yndividueel taalgefoel oankomt, dan is it jowes tsjinoer mines. Noch in foarbyld: Ik fyn 'Hurd fytse is goed foar de lea' (en ek 'Hurdfytse is in moaie sport':-)) grammatikaal korrekte sinnen. Sa't ik earder sei, miskien soene wy hjir in trochkrûpte grammatikus rieplachtsje kinne. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 26 mrt 2026, 00.16 (CET)
::::::{{Ping|Top8}} Jo hawwe blykber in totaal oare útjefte fan ''Tiidwurden'', want yn myn ferzje giet it fan paragraaf 2.2.3. nei 3, dus 2.4 bestiet net. Ik kin foaryn gjin druk fine, mar ik tink dat ik de oarspronklike útjefte út 1989 haw. By my giet ik yn dizze saak om par. 4.5.2. op side 22, dêr't trije foarbylden jûn wurde:
::::::*It rinnen falt him swier.
::::::*It sliepen wol net mear.
::::::*Praten hâld ik net fan.
::::::Dat foarbyldsintsje stiet der dus wol deeglik yn. (It middelste foarbyld hie ik hjirboppe weilitten om't dat op itselde delkomt as foarbyld nû. 1.) As dat is wat jo bedoele mei &quot;haadwurd sûnder determinearder&quot; (en sa haw ik it al begrepen), dan wurdt ek dy foarm yn it boekje beskreaun. Dat en wêr't &quot;fan&quot; yn dy sin stiet, hat neffens my gjin inkele ynfloed op 'e fraach oft it haadwurdlik brûkte tiidwurd in wurdeinige -n kriget of net. Mar om jo foarbyld te nimmen: dat heart dus neffens my (en neffens de Afûk) &quot;Praten is goed foar har&quot; te wêzen. Dêr komme we dan, sa't jo hjirboppe al fêststelden, net fierder mei.
::::::Mar jo skriuwe hjirboppe: &quot;''Troch de tanimmende druk fan it Hollânsk op it Fryske systeem sjogge je hieltiid faker in -n achter in ynfinityf, ek as it net hoecht/heart.''&quot; Dêr woe ik noch al even tsjinyn gean. Neffens my is it krekt oarsom: sa't it my út myn jeugd bystiet, waard doe altyd &quot;Praten is goed foar dy&quot; sein, mei in -n, wylst de foarm &quot;Prate is goed foar dy&quot;, sûnder -n, der letter geandewei ynslûpt is ûnder druk fan it Nederlânsk. Alteast, sa haw ik dat belibbe. Want it Nederlânsk makket gjin ûnderskie tusken skriuwwize en útspraak fan tiidwurden en haadwurdlik brûkte tiidwurden. Friezen ferlieze dêrtroch it besef dat dat ûnderskie bestiet en begjinne nei Nederlânsk foarbyld haadwurdlik brûkte tiidwurden út te sprekken en te skriuwen as gewoane tiidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.24 (CET)
:::::::@Ieneach fan 'e Esk [1] De útjeften fan ''Tiidwurden'' dy't ik haw binne in 6ste printinge út 2000 en in 11te printinge út 2011. Jo hawwe grif in âldere fersy, sa't jo sels ek al stelle.
:::::::[2] In didaktysk boekje fan de Afûk is foar my minder gesachhawwend as in wiidweidige grammatika.
:::::::[3] Wy moatte earst dúdlik hawwe wêr't wy it ûniens oer binne. It giet om it as haadwurd brûkte tiidwurd sûnder determinearder. Yn de trije foarbylden dy't jo út ''Tiidwurden'' oanhelje hat de ynfinityf wol in determinearder, al is it foarsetsel 'fan' yn nr. 3 nei de ein fan de sin ta skood. 
:::::::[4] It giet my dus allinne om ynfinitiven as substantyf sûnder determinearder. Oer de oare gefallen binne wy it wol iens, liket my.
:::::::Ik haw in pear foarbylden út de skreaune literatuer opdûkt.
:::::::[a] It lidwurd 'it' is in determinearder. Dêrom is it 'It skûtsjesilen is hjoed yn Grou.' Mar Tetman de Vries sjongt: 'Skûtsjesile is myn nocht,/ lavearje en soms foar de wyn.'. Dêr wurdt de ynfinityf 'los' brûkt as haadwurd, sûnder fierdere determinearders, en Tetman sjongt dêr GJIN -n. Dat kinne je goed hearre, want oars hie er wol songen 'Skûtsjesil'n', mei in dúdlike sylabisearring fan it lêste wurdlid. Op Spotify kinne jo hearre hoe't Anneke Douma it sjongt, krekt sa't it hjir boppe stiet, sûnder -n. In parallel is dan: 'Klaverjasse is myn nocht.'
:::::::[b] Yn ''De Reade Boarre'' fan Tr. Riemersma fûn ik ek in moai foarbyld (s. 457): 'Underweis fan de wein ôf springe, dat wie prachtich.'
:::::::Dat is itselde as ien dy't seit: 'De hiele jûn klaverjasse, dat wie prachtich!'
:::::::[5] Jo analyse fan de ynfloed fan it Nederlânsk is nijsgjirrich. It soe kinne dat dy ynfloed sa wurket. Mar ik gean ôf op hoe't de dingen yn it Frysk sein wurde (waarden), en, sa't jo sizze, der is yn de útspraak in dúdlik ferskil, sa't Tetman en Anneke Douma hearre litte. En by harren is de útspraak sûnder n wier gjin ynterferinsje mei it Nederlânsk.  
:::::::[6] Sa't ik earder ek al útstelde, miskien is it better om hjir in trochkrûpte grammatikus te rieplachtsjen. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 12 apr 2026, 22.35 (CEST)
:::::::: Ik moat ris sjen wêr't ik it oersjoch fan de Afûk haw. Mar hoe ek: Sa't it my bystiet is De Reade Boarre net yn de hjoeddeiske stavering. Dat koe ynfloed hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::::::: Ja, en nee: [[De Reade Bwarre]] wie yn in eigen stavering. [[Jetske Bilker]] hat yn [[2022]] in [[wertaling]] makke as [[De reade boarre]]. Wy hawwe der neat oer, núvernoch.
::::::::: Hoe fine wy sa'n trochkrûpte grammatikus? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==

Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you.

* '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]]
* '''Bot operator''': [[commons:User:SchlurcherBot]]
* '''Bot task''': Automatically convert links from &lt;code&gt;http://&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;https://&lt;/code&gt; (secure protocol migration)
* '''Technical details''': Please see [[metawiki:User:SchlurcherBot|meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}.
* '''Bot flags on other projects:''': [[metawiki:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[:en:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[:en:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[:en:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[:en:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[:en:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[:en:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[metawiki:Special:CentralAuth/SchlurcherBot|sulutil:SchlurcherBot]]
* '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. [[Meidogger:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Meidogger oerlis:Schlurcher|oerlis]]) 21 mrt 2026, 16.43 (CET)

:{{Ping|Drewes|Kneppelfreed}} Goeie. Dit liket my wol okee. Sille wy dit mar takenne? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 mrt 2026, 17.39 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ja dat liket my ek wol goed ta. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 mrt 2026, 21.07 (CET)
:::Ik ha ek gjin beswier. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mrt 2026, 11.24 (CET)
:::: [[File:Symbol neutral vote.svg|18px]] [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) - Ik wit it net: ik gean der fanút dat at immen keazen hat foar &quot;http:&quot;, dat dêr dan in grûn foar is. Mar at der sein wurdt dat der al ferskate tapassings foar binne, dan nim ik oan dat sokke problemen al fûn binne. (Wie der berjocht dêr't ik dat &quot;neutraal&quot; mei dwaan koe?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:::: {{Neutraal}} [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::: Ik leau net dat dêr al in berjocht foar bestiet, mar fiel jo frij om it oan te meitsjen. Wat dizze diskusje fierders oangiet: foarstel is oannommen. Ik sil ris sjen oft ik &quot;bot flag&quot; aktivearre krij. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.00 (CET)
:::::{{Ping|Schlurcher}} Hello. We (the aministrators of this Wikipedia) talked it over and decided to grant your request. I believe I have taken care of it, but I've never done this before (we don't get many bot flag requests, in fact almost none). So if there is a problem, please let me know. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.34 (CET)
::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]: Thanks for confirming, everything looks fine. --[[Meidogger:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Meidogger oerlis:Schlurcher|oerlis]]) 26 mrt 2026, 22.48 (CET)

Ik tocht al; grif hawwe wy dêr wat foar: It wie: &quot;foar&quot; {{foar}}; &quot;tsjin&quot; {{tsjin}} ; en &quot;neutraal&quot; {{neutraal}}. (No opnaam yn de list fan berjochten.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:Moat dat &quot;Neutraal&quot; net &quot;Unthâlding&quot; wurde? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 28 mrt 2026, 21.02 (CET)

:: Dit is hoe't @[[Meidogger:J'88|J'88]] it makke hat, 15 jier lyn. Fansels kin it ek {{Unthâlde}} wêze, mar dan komme wy wer by de stavering fan it tiidwurd. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:[[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.11 (CEST)

== Beursaanvraag Wikimania 2026 geopend ==

Van 21 - 25 juli vindt [[wikimania:2026:Wikimania|Wikimania]] in Parijs plaats, de jaarlijkse wereldwijde conferentie voor iedereen die betrokken is bij een of meerdere Wikimedia-projecten. 

Wikimedia Nederland stelt een beperkt aantal beurzen beschikbaar voor reis- en verblijfskosten voor het hoofdprogramma van 23–25 juli. Je kunt tot uiterlijk zondag 12 april een beurs aanvragen. 

[[wmnl:Wikimania_2026|Meer informatie over de beursaanvraag vind je op de verenigingswiki]]. [[Meidogger:JansenKirsten|JansenKirsten]] ([[Meidogger oerlis:JansenKirsten|oerlis]]) 23 mrt 2026, 15.06 (CET)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Unsichtber? ==

Is der immen dy sjen kin dat ik dizze bewurking makke haw [[Oerlis:1918]]? Ik kin it sjen at ik der sels hinne gean, en ik sjoch it ek yn myn Bydragen, mar by myn Folchlist stiet it der net by, en by Koartlyn feroare ek net. Immen in idee? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 apr 2026, 12.40 (CEST)

: It is núver: It is no sa'n skoft letter dat net mear te sjen is of Koartlyn feroare it hie, mar oarsom hat der yn de tuskentiid net ien west dy't sei: &quot;Ja it is goed!&quot; of &quot;Nee, wêr prate jo fan?&quot;. Is der no wier net ien dy't sels mar sjen kin at der wat stiet op [[Oerlis:1918]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 3 apr 2026, 19.11 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 26 apr 2026, 02.57 (CEST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;
: Ekskuzes foar it skriuwen yn it Ingelsk. Help asjebleaft mei it oersetten nei jo taal. Op it stuit wurdt in fersyk om kommentaar behannele om te besluten oer in wrâldwiid AI-belied. Tankewol. (Neffens Google translate. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]))

== InternetArchiveBot ==
Ik kin net fine dat der ea eat dien is foar [[Wikipedy_oerlis:Ambassade#InternetArchiveBot]]. De man freget om botstatus, en oant no ta is der immen dy't dat in goed idea fûn, mar der bart neat, en wy binne jierren letter.
=== Foarstel: Jou [[Meidogger:InternetArchiveBot]] botstatus ===
{{Neutraal}} - [[Mysha]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 mai 2026, 16.07 (CEST)&lt;br&gt;
{{Foar}} -[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mai 2026, 08.45 (CEST)&lt;br&gt;
Dan soe ik sizze dat mei de helte fan de stimmen {{Foar}}, en net ien der op tsjin, dat it foarstel dochs ris oannaam is. (Mysha, 27 maaie.)&lt;br&gt;
{{Foar}} -[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 27 mai 2026, 17.35 (CEST)&lt;br&gt;
{{Foar}} - [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mai 2026, 18.05 (CEST)

: Is der immen dy't de rjochten hat en set te bot-status oan?
: No binne der dúdlik mear fòàrstanners. Is der ek immen dy't de status fan [[User:InternetArchiveBot]] feroarje kin? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
: Dat, wa hat de rjochten en feroaret in botstatus? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: Dat kinne rjochte-útfurders dwaan en dat binne hjir û.o. Drewes en ik. Ik moat trouwens sizze, ik ferkearde ûnder de yndruk dat dit al lang regele wie. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 4 jun 2026, 02.15 (CEST)
::: Wy moatte mar oannimme dat dat feroarsake is trochdat der in hiel stuit net ien op de ambesade wie. Doet ik dan yn allegefallen it wurdfieren oernaam haw, bin ik begûn mei eltsenien te freegjen of harren fersyk oplost wie. Ik sil no trochjaan dat it der dochs noch fan kaam is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 jun 2026, 14.47 (CEST)
::Ik haw it dien. InternetArchiveBot hat no botstatus op 'e Wikipedy. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 4 jun 2026, 02.18 (CEST)
::: Tank. Ik haw de side oanpast, en ik sil it trochjaan; it wie lykwols makliker at der in systeem wie dêr't wy allinnich de oersettings foar dwaan moasten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 jun 2026, 14.47 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mai 2026, 19.14 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Boarnen en referensjes ==

Beste allegear,

Hjoed wie ik fan plan om wer is wat artikels oer te setten. No bin ik net sa goed hoe ik boarnen en referensjes tafoege mat. Mei ik jim freegje my dêr by te helpen? Soen jim dizze foar my tafoege wolle?

Ik hear graach wat mogelik is. [[Meidogger:Anoniem-NOF|Anoniem-NOF]] ([[Meidogger oerlis:Anoniem-NOF|oerlis]]) 29 mai 2026, 11.54 (CEST)

:{{Ping|Anoniem-NOF}} Goeie. Wy hawwe in side [https://fy.wikipedia.org/wiki/Kategory:Berjochten Kategory:Berjochten]. Dêr fine jo it antwurd op jo fraach. Helpe wolle wy altyd [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 29 mai 2026, 16.56 (CEST)

: Ik haw it/de idee dat de bysûndere saken net sa wurkje, mar hoe at [[Wikipedy:Noaten|noaten]] op harrensels wurkje is koart útlein. Faaks kin immen earne in stikje tafoegje oer hoe at it net wurket en wat it bêste alternatyf is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

{{Ping|Anoniem-NOF}} Jo meie ek dwaan wat ik by oersette artikels fan 'e Ingelske Wikipedy almeast doch, troch it ûndersteande berjocht ûnderoan de side ta te foegjen:

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXXXXXXXXXX ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|XXXXXXXXXXX}}
}}

Of as jo it fan 'e Nederlânske Wikipedy helje, moatte jo ynstee dit dwaan: 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/XXXXXXXXXXX ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
----
{{commonscat|XXXXXXXXXXX}}
}}
By de X-en yn 'e keppelings nei sawol de Ingelske of Nederlânske Wikipedy moatte jo dan fansels de namme fan it oangeande artikel neame. By de X-en op 'e twadde regel yn 'e keppeling nei Commons moatte jo de namme fan 'e kategory oer it oangeande ûnderwerp op Commons ynfoegje. As der op Commons gjin plaatsjes binne oer dit ûnderwerp, kinne de keppeling dêrhinne fansels fuortlitte. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 30 mai 2026, 00.45 (CEST)


:Graach &lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;''NAMMEREFERINSJE''&lt;/REF&gt;&lt;/nowiki&gt; yn tekst ynfoegje en dan &lt;nowiki&gt;&lt;/references&gt;&lt;/nowiki&gt; ûnderoan de tekst ynfoegje, op it plak dêr't de list mei referinsjes komme moat. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 7 jun 2026, 22.55 (CEST)

== 2FA: two-factor authentication ==

Okkerdeis krige ik in melding dat ik in ''two-factor authetication'' ynstelle moast. Tsjek eefkes jim rjochten. Foar burokraten wurde de rjochten fuorthelle, as de 2FA net ynsteld wurdt. Ik wit net oft dit foar oaren ek sa is. Mochten jim net mear de goede rjochten hawwe, jou eefkes lûd en ik meitsje it wer yn oarder. Mei in golle groetnis fan [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 7 jun 2026, 22.58 (CEST)

:{{Ping|Kening Aldgilles|Drewes}} Ja, dat e-mailtsje haw ik ek hân. It is inkeld foar ''bureaucrats'' en dy neame we hjirre [[Wikipedy:Rjochte-útfurders|rjochte-útfurders]], neffens my. Dat betsjut dat it inkeld jildt foar jo, my en Drewes. Ik haw it regele, hoewol't ik it ûnnedich panikerich fyn fan Wikimedia. Der is hjir op Wikipedia gjin jild te heljen, dat ik kin my net foarstelle dat der hackers binne dy't der sa'n wurk fan meitsje om accounts fan behearders fan in lytse Wikipedia as de Fryske te hacken poer om wat fandalisme plege te kinnen. En as se dat al dogge, sette we it gewoan wer werom. Dat ik seach de needsaak der net fan yn en ik hie der ek hielendal gjin sin oan om soks te dwaan, mar goed, je wurde twongen, dat je moatte. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 8 jun 2026, 00.53 (CEST)
::BG Ieneach, dan hawwe wy it beide foar inoar. By it lêzen fan de e-mail tocht ik itselde. Wat wy allegear net foar de goede saak dogge. :-) [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 9 jun 2026, 23.26 (CEST)

== Gjin brêge? ==

By my wurket it plaatsje fan de Bearinstrjitte op de foarside net. De keppeling wurket al, mar it plaatsje is op de foarside net te sjen. Oaren? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 9 jun 2026, 12.56 (CEST). By my ek net. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 jun 2026, 16.33 (CEST)

:Ik haw in oar plaatsje nommen, in oare oplossing hie ik sa gau net. [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 9 jun 2026, 23.34 (CEST)
:: In alle gefallen sjogge wy no in plaatsje; it seit net folle, marit is better as in foutmelding. Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Koördinaten ==
{{Ping|Drewes}} Dy koordinaten hie ik noch efkens litten, om't ús Geohack net wol. {{Ping|Kneppelfreed}} Mar tank foar it kaartsje. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 12 des 2025, 11.00 (CET)
{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk}} Is de reden bekend werom't Geohack net wurket?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 des 2025, 19.48 (CET)

:@[[Meidogger:Mysha|Mysha]], graach dien, hjer. De koördinaten kinne jo ek oernimmen fan de Nederlânske side. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik begryp net wêrom't Geohack no net wurket. Ik seach it no ek krekt. It wurke foarhinne al. Ik sjoch sa gau it probleem net. Is der immen dy't it wit? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 des 2025, 20.38 (CET)
:{{Ping|Mysha|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes}} Nee, ikke net. Mar ik dy koördinaten en sa, dat giet my al gau boppe de pet. Is it oeral sa of allinnich op dizze side? As it oeral itselde is, hawwe se by Geohack miskien in ''bug'' en losse se it sels op. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 20.42 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], it skynt by ús op alle plakken, want ik haw dêr by in stikmannich plakken even neisjoen. By nl wurket er dêrfoaroer wol. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 des 2025, 20.47 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}} As it op nl: wol wurket, dan is der faaks by Geohack wat feroare wêrtroch it koördinateberjocht by ús (dat oars is as it koördinateberjocht op nl:, seach ik) net mear goed wurket. Mar hoe't je dat reparearje kinne sûnder dat je alle siden by del moatte dêr't it berjocht op brûkt wurdt, dat soe ik net witte. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 20.55 (CET)
:::: {{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}} @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] (Ik wit net krekt wêr't der stiet wat it ferskil is tusken &quot;Ping&quot; en &quot;@&quot;.) Is it allinnich by ús in probleem? Of hawwe oare W: dat probleem en hawwe dy it oplost? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:::::{{Ping|Mysha}} Neffens my is der gjin ferskil en kinne jo beide brûke, mar earlik sein bin ik dêr net wis fan. Ik ha by de Fryske wiki leard om te pingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 15 des 2025, 18.45 (CET)

:{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} Om't it probleem noch jimmeroan net oplost is, ha ik oan ChatGPT frege wat it probleem wêze kin. Neffens ChatGPT hat de Frysktalige wikipedy gjin eigen konfiguraasje ynsteld om koördinaten fuort troch te stjoeren nei in kaarttsjinst. It hat te krijen mei in ûntbrekkende of oare ynstelling en net mei in bug. Soks soe oankaarte wurde kinne op Phabricator (it bug-/taaksysteem van Wikimedia). Dat kin sa en ik tink dat ien fan 'e behearders dat it bêste dwaan kinne:

*stap 1 gean nei: https://phabricator.wikimedia.org
*stap 2 Log yn (Wikimedia-account)
*stap 3 Klik op Create Task
*stap 4 Plak de ûndersteande tekst
*stap 5 Foegje de tags ta (dat helpt by de sichtberens) 

Tags: 
MediaWiki
Wikis
Maps
GeoHack
Kartographer
fywiki

'''De folgjende tekst tekst kin yn it berjocht plakt wurde.'''

Title: fywiki: Coordinates link to GeoHack instead of opening a primary map service

Description: On the Frisian Wikipedia (fywiki), clicking on coordinates in articles always redirects to GeoHack (toolforge.org), instead of opening a primary map service (e.g. OpenStreetMap) directly.

This differs from other Wikipedias such as nlwiki, where coordinates open a map directly and GeoHack is only used as a secondary tool.

Example:
Article: Abdij fan Cluny (fywiki)
Coordinates link to:
https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=fy&amp;params=46_40_0_N_4_42_0_E_scale:12500_type:landmark_region:FR

It appears that fywiki does not have a “primary map service” configured for coordinate links, causing the default GeoHack redirect to be used.

Expected behavior: Clicking on coordinates on fywiki should open a primary map service directly (e.g. OpenStreetMap), similar to nlwiki and other Wikipedias.

Possible solution / investigation: Check whether fywiki has a primary map service configured for coordinates (MediaWiki / Kartographer / Wiki configuration).
If missing, align fywiki’s behavior with other Wikipedias by setting a default map service.

Ik hoopje dat hjir wat mei dien wurde kin.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 des 2025, 20.37 (CET)
:: Romke, de lêste berjochten oer  AI, is dat y alle gefallen, in tredde fan de antwurden ferkeard is. Om't by [[Abdij fan Cluny]] de koordinaten net funksjonearje, moat ik oannimme dat it antwurd wat jo hân hawwe yn dy tredde sit.
:: De skoalle giet ticht foar it jier; dat ik winskje eltsenien noflike dagen, en yn [[2026]] hoopje ik werom te kommen om te sjen dat it oplost is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2025, 14.00 (CET)
:{{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Kneppelfreed}} Ik haw hjir ris even nei sjoen, mar se wolle by Phabricator myn meidoggersnamme net akseptearje om't der in apostrof yn sit. No kin ik foar dizze webside fansels in oare meidoggersnamme betinke, mar ik haw oer dit ûnderwerp sa'n bytsje doel, dat as ik fragen krij, ik dy net beäntwurdzje kinne soe. Ik brûk dy koördinaten noait en ik begryp earlik sein mar heal wat it probleem is. De keppeling wurket blykber net mear goed, dat is alles wat ik oant no ta begrepen haw. {{Ping|Kneppelfreed}}, jo hawwe hjir okkerjiers de hiele programmatuer fan 'e posysjekaarten ynsteld, dat dit seit jo nei alle gedachten mear as my; is dit ek wat dat jo oppakke kinne? As jo net wolle, sil ik it wol dwaan, mar dan taast ik folslein yn it tsjuster. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 12.31 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw it dêre op it aljemint brocht, dus sil sjen wat dêr fierder út komt. Mar earlik sein giet soks mei ek boppe de pet. Ja, ik haw okkerjiers de posysjekaarten oan 'e praat krigen, mar dat wie mear in kwestje om de juste berjochten yn de wikipedy oan te meitsjen, en dat wiene der noch al wat, om dy posysjekaarten oan it wurk te krijen. Dit is in kwestje foar yn 'e Wikimedia dêr't ik fierders alhiel gjin ferstân fan haw. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 des 2025, 20.15 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed}} O. Ik tocht dat dit oanferwante dingen wiene. Safolle wit ik der dus fan. No, yn elts gefal tankjewol dat jo it oppakt hawwe. We sille sjen wat it opsmyt. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 20.48 (CET)
::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed}} Tige tank foar jim krewearjen. Eefkes ôfwachtsje wat der no bart. It soe moai wêze as wy dit wer oan 'e praat krije. Eefkes in fraach: binne der ek kontakten mei wikipedia dat wy harren freegje kinne oer saken dêr't by ús de kennis tekoart komt? Wy binne hjir no ienris in hiel kwetsber klubke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 des 2025, 22.12 (CET)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra}} In goeie fraach. Dêr moast ik al even djip oer neitinke. Der hat in stikmannich jierren lyn ris wat west mei de haadside, dy't net mear goed werjûn waard. Doe bin ik by Meta-Wiki te rie gien, en dy hawwe doe holpen. Doe moast ik tydlik de befeiliging fan 'e haadside útsette, wit ik noch wol, sadat sy dêrmei oan it pielen koene. Ik leau dat ik dêrfoar dizze link brûkt haw: https://meta.wikimedia.org/wiki/Ask_a_question/Recent_questions , want dy haw ik teminsten opslein. Mar as jo bliuwende kontakten of in spesjale kontaktpersoan foar ús Wikipedy bedoele, nee, dy hawwe wy net. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 23.15 (CET)
::::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Ik praat fanút in stik ûnkunde en bin gjin behearder en wit ek net hokker tools jimme ta jim beskikking ha, mar is it dan net handich om earne in dielplak te hawwen dêr't jimme dizze kennis meiïnoar diele kinne? It soe spitich wêze dat de boel hjir op 'e kont leit as ien foar in skoft neat dwaan kin of omfalt of gewoan gjin nocht mear oan it wurk hat en elkenien mar omgriemt om't dêrmei de kennis ferdwûn is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 des 2025, 09.17 (CET)
:::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} No, safolle ''tools'' mear as jo hawwe wy net. Wat wy dogge, ferskilt eins net safolle fan wat josels ek al dogge, allinnich kinne wy as behearder siden wiskje, skoattelje en ûntskoattelje en meidoggers útslute. Mear is it eins net. Wat jo sizze oer it dielen fan kennis, dêr hawwe jo wol in punt. Mar ik soe sa ien, twa, trije net witte wêr't wy sokke dingen krekt opskriuwe kinne dêr't behearders fan letter it weromfine kinne as se der ferlet fan hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 01.29 (CET)

Dit wie it antwurd dat ik fan wikimedia weromkrigen ha:
Hi @Kneppelfreed, thanks for taking the time to report this and welcome to Phabricator!

&quot;koördinaten&quot; in the Infobox in https://fy.wikipedia.org/wiki/Abdij_fan_Cluny links to dead http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?language=fy&amp;params=46_40_0_N_4_42_0_E_scale:12500_type:landmark_region:FR&amp;pagename=Abdij_fan_Cluny&amp;src=Abdij_fan_Cluny. Toolserver.org was switched off in 2014.

https://fy.wikipedia.org/wiki/Berjocht:Koördinaten_yn_tekst needs updating (several outdated links), and https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Berjocht:Koördinaten&amp;action=edit (after an unneeded redirect) uses https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Berjocht:MapsServer&amp;action=edit which also needs several links to get updated.

User scripts, gadgets, templates, modules, custom CSS are local on-wiki content. Local content is managed independently on each wiki, by each wiki community themselves.
Phabricator is mostly used for MediaWiki, MediaWiki extensions, or server configuration, or by developers and teams to organize what they plan to work on.
If you are looking for help with the local code on a wiki, please see https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech instead.
This needs fixing on the local wiki by editing its local content. Thus I am closing this task here - thanks for your understanding!

{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}}
:Moai, no dan witte wy dat wy dêr net wêze moatte en it sels oplosse moatte. Ik ha fan 'e moarn in hiel skoft mei ChatGPT oan 'e gong west en nei lapen tekst en hinne en wer geskriuw binne wy der tink út (it lestige is dat ChatGPT nochal ris ferkearde folchoarders oanhâldt en somtiden wurden brûkt dy't ik net kin/koe). Mar om koart te kriemen leit neffens ChatGPT de oarsaak fan it probleem by it berjocht, dat streekrjocht nei GeoHack ferwiist. No moat der foar de oplossing earst in systeem- of ynterfaceberjocht oanmakke wurde (dêr ha ik gjin rjochten foar, dus dat sil troch ien fan jimme dien wurde moatte. Sa'n ynterfaceberjocht wurdt as folget oanmakke (mei format MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label):

* stap 1: gean nei: https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label 
* stap 2: klik op bewurkje boppe oan 'e side.
* stap 3: plak dêr de platte tekst: Toant de koördinaten fan dit plak as klikbere kaartlink mei Kartographer.
* stap 4: opslaan.

It berjocht is no beskikber foar alle berjochten of funksjes dy't it Koordinaten-yn-tekst-label brûke. As dat dien is sjoch ik as it berjocht:koördinaten yn tekst oanpast wurde moat (dêr ha'k leau ik wol rjochten foar).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 12.52 (CET)

:{{Ping|RomkeHoekstra}} &quot;No witte wy [... dat wy] it sels oplosse moatte&quot;, skriuwe jo. Uh, dat is net wat der yn 'e reäksje fan Phabricator stiet. Sy sizze: as jimme help nedich binne om dit probleem op te lossen, dan moatte jim net by ús wêze, mar by https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech. 
:As jo miene dat jo it sels oplosse kinne, is my dat bêst, mar ik fyn dat jo tefolle fertrouwe op ChatGPT. Sels haw ik earlik sein nul fertrouwen yn sa'n a.i.-programma. &quot;Hallusinearje&quot; is net foar neat ta it wurd fan it jier keazen. As ik nei https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label gean en dêr jo tekst opslaan wol, krij ik de folgjende tekst yn byld: &quot;''Warskôging: Jo bewurkje in side dy't brûkt wurdt yn de tagongstekst foar it wikiprogramma. Feroarings op dizze side feroarje it oansjen fan de tagong foar oare meidoggers.''&quot; Sels haw ik gjin idee wat der barre kin as ik hjirmei ompiel. As de hiele Wikipedy it straks net mear docht, binne wy fierder fan hûs, fansels. Hoe wis binne jo fan jo saak? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 15.05 (CET)
::Ik ha út it andert begrepen dat dit op de lokale wiki korrizjearre wurde moat troch de lokale ynhâld oan te passen en dat wy dus sels oan 'e slach moatte. Mar dan begryp ik dat dus ferkeard.&lt;br&gt;
::Ik wit dat ChatGPT fouten makket en it dus net sa dat ik blyn op dingen yngean (foar de aardichheid moasten jo de hiele diskusje mei ChatGPT ris trochlêze), mar it is ek grutte ûnsin dat ChatGPT neat kin. Wat skriuwt ChatGPT as ik dy warskôging fan jo foarlis: Deze waarschuwing verschijnt altijd bij interfaceberichten. Het is bedoeld om te zeggen: “Denk even na voordat je opslaat.” In jullie geval is de wijziging: één korte zin, zonder code, zonder sjablonen. Dat is zo veilig als het maar kan. Deze waarschuwing is geen signaal dat je “op gevaarlijk terrein” zit — het is MediaWiki dat netjes zegt: “dit is belangrijk”.&lt;br&gt;
::Wat ChatGPT skriuwt as ik de benaudens foar AI-hallusinaasje ferwurdzje: &quot;ik begryp de soarch oer AI-hallusinaasje hiel goed. Yn dit gefal giet it lykwols net om nije logika, mar om it ferienfâldigjen fan in interfaceberjocht nei platte tekst, wat neffens MediaWiki-praktyk is. De wiziging is lyts, direkt werom te draaien en feroaret gjin artikelynhâld.&lt;br&gt;
::Mar goed, jo binne behearder, ik net. As jo nul fertrouwen ha yn ChatGPT, dan soe ik dit mar gewurde litte. Ik wol nimmen wat oplizze. Ik besykje allinnich mei te tinken om't it in probleem is dat wol om in oplossing freget.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 16.08 (CET)
:::{{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Kneppelfreed}} No ja, Romke, ik sil jo fertelle hoe't ik ta myn miening oer A.I. kommen bin. Google jout op 't heden boppe oan 'e side ek in A.I.-berjocht as jo wat freegje. Ik woe fan 'e wike witte wêr't de namme ''Ptilinopus huttoni'' wei kaam, de wittenskiplike namme fan 'e Rapajufferdo. ''Huttoni'' is dúdlik ôflaat fan 'e Ingelske efternamme Hutton, mar wa wie dy man (want by in frou komt der net ''-i'', mar ''-ae'' efter). Dus ik freegje dat oan Google. Dat A.I.-berjocht seit fan: o, dat is William Hutton, in bekende Nijseelânske samler fan spesimina, mei jierren fan berte en ferstjerren derby. No naam ik al neat oan fan A.I. sûnder dat ik it earnewêr oars befêstigje koe, dat ik sykje nei in William Hutton mei de opjûne jiertallen. Nearne wat te finen. Ik trochsykje en nei in hiel soad gedoch fûn ik út dat de do ferneamd wie nei de Britsk-Nijseelânske biolooch Frederick Wollaston Hutton. Der hat, ynsafier't ik útsykje kin, nea in William Hutton mei dat berop en dy jiertallen bestien. Dêr bin ik earlik sein wol wat fan skrokken. Dat sadwaande. (En dat gong ek net om nije logika, mar om âlde kennis.)
:::Wat it probleem mei de koördinaten oangiet, ik leau dat ik wat yrritaasje by jo opmerk oer myn opstelling (altyd moeilik te sizzen op basis fan skreaune tekst). Ik hoopje dat jo wol foar it ferstân hawwe dat ik jo ynset yn dizze saak tige wurdearje, mar ik hoopje ek dat jo der begrip foar opbringe kinne dat ik huverich bin om om te prutsjen mei programmatuer dêr't ik hielendal gjin ferstân fan haw. Dat ien regel platte tekst it ferskil net meitsje sil, dat wol ik wol oannimme, mar dat makket it ferskil ek net om it probleem mei de koördinaten op te lossen. Jo binne fan doel (of ik moat jo ferkeard begripe) om dêrnei oan 'e programmatuer te sleuteljen. As jo dêr ferstân fan hawwe, bêst genôch. As jo dat poer en allinnich dogge op basis fan 'e oanwizings fan ChatGPT, dan fiel ik my dêr earlik sein net sa noflik by. Ik soe earlik sein wat dit oangiet wol wat ynbring fan 'e oare behearders hawwe wolle. Wat fine {{Ping|Drewes}} en {{Ping|Kneppelfreed}} hjirfan? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 16.40 (CET)
::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Drewes|Kneppelfreed}} No wurket it [Berjocht:Koördinaten yn tekst] sawiesa net. It is de trouwens de fraach of der überhaupt sleutele wurde moat nei it opslaan fan in interfaceberjocht (interface = tagongstekst). Mar dat leart ús it úttesten. Wat ik yn it Berjocht:Koördinaten yn tekst dêrnei ferfange soe, kin ek wersteld wurde, dat liket my net folle oars as mei oare berjochten.
::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Wat it gebrûk fan A.I. oanbelanget: A.I. hellet syn ynformaasje fan ynternet en ek ynternet is net altiten korrekt. Sjoch nei wat jo hjoed oer BirdLife by it seerotsje skreaunen en ik hie lykas jo dêr ek myn twifel oer. By fragen oan ChatGPT kinne jo nei boarnen freegje, dy jout er dan by it jaan fan in antwurd en dan kinne jo de ynformaasje fuort by de boarne kontrolearje. Jo fregen oan Google A.I. wêr't de namme ''huttoni'' yn ''Ptilinopus huttoni'' wei kaam. Ik ha gjin ûnderfining mei Google A.I., mar ik ha foar de aardichheid jo fraach suverkrekt oan ChatGPT frege en krige fuort as andert: &quot;huttoni ferwiist nei Frederick Wollaston Hutton (1836–1905), in Britsk-Nijseelânske natuerûndersiker en geolooch&quot; mei ferwizing nei it Ingelsktalige wikipedylemma (Frederick Hutton (scientist).) ChatGPT makket bêst wol fouten (minsken meitsje dy trouwens ek), mar wat ik yntusken wol wit is wat spesifiker de fraach, namste better de antwurden binne. Ik soe jo oanriede dochs ris ChatGPT te brûken (en altiten om boarnen te freegjen).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 22.46 (CET)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Tankjewol foar de tip. Ik sil der ris oer neitinke. Wat de rest oangiet, as jo tinke dat it miskien mei it opslaan fan dy regel platte tekst klear is, dan wol ik dat wol foar jo dwaan. (Dus dat doch no daliks even.) Mar as der mear gebeure moat, wol ik graach dat jo dêr even mei wachtsje oant Drewes en Kneppelfreed ek har sechje oer dit ûnderwerp dwaan kinnen hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 23.09 (CET)
::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], ik wol alderearst Romke tige betankje foar jo ynset om dit euveltsje te ferhelpen. Sa't it liket, skynt it allinnich op ús wikipedy net te wurkjen. Ik sjoch by in soad oare wikys wurket it wol. It soe tige moai wêze dat we it hjir ek wer oan it wurk krije kinne. As Romke hjir oan sleutelje wol, dan fyn ik dat poerbêst. Iksels bin in bytsje noedlik om dêr mei om te pielen. As jo, Romke, dat net oan doare, kinne we altyd freegje op dy link dy't Phabricator stjoerd hat: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech]. It liket dat it berjocht feroare wurde moat. By nl brûke se de âlde [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Co%C3%B6rdinaten sjabloan koördinaten], dy't praktysk itselde wie as ús [[Berjocht:Koördinaten]]. Wêr't ik bang foar bin, as we it berjocht koördinaten feroarje, we alle siden by del moatte om dy ek te feroarjen. 
::::::En wat ChatGPT oanbelanget, dêr haw ik noch net mei wurke, wol mei Google AI, en ik haw dêr mingde gefoelens oer. It sil yn protte gefallen wol goed wêze, mar it kin it somtiden ek ferkeard ha. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 des 2025, 03.21 (CET)
:::::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Ieneach hat no in interfaceberjocht oanmakke en der is fierder neat raars bart, lykas ChatGPT al oanjoech. It feroaret lykwols noch neat oan 'e wurking fan 'e koördinaten om't it âlde berjocht noch hieltiten de Geohack-keppeling makket. Der moatte no twa dingen dien wurde: 1. Om't der in lus ûntstiet mei't de namme fan it berjocht en de namme fan it interfaceberjocht meiïnoar botse, moat der A. in nij berjocht oanmakke wurde ûnder de namme Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer. B. Yn it âlde berjocht moat in trochferwizing komme. Dat is alles. Wurket it net, dan kin neffens ChatGPT alles weromdraaid wurde: klikke op skiednis, kies de eardere ferzje en weromsette. Eefkes foar jim ynformaasje: ik ha mei ChatGPT sels in pear saken thús oplosse kind, û.o. it werstellen fan it lint yn Word (dat út it byld ferdwûn wie), mei help fan A.I. in skealike pop-up fan 'e computer ferwidere en in skermprobleem mei de mobyl oplost. It foardiel fan ChatGPT is dat er by problemen alles yn stappen trochjout. Ik wachtsje jim reäksje ôf. It soe moai wêze as [[Meidogger:Drewes]] as behearder ek eefkes reägearret? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 09.05 (CET)
::::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Miskien bin ik wol wat te foarsichtich mei sok spul. Dus, no ja, okee, prebearje it mar ris. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 des 2025, 15.00 (CET)
::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}}  Meidoggers. Ik folgje alles wier wol, mar kin hjir gjin sinnich wurd oer sizze. Interfaceberjocht, ChatGPT of Geohack-keppeling, it seit my neat. Sorry. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 des 2025, 16.07 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Ik haw besocht oft in lokale oanpassing mooglik wie en hie hope dat it hjirmei oplost wie, mar it docht bliken dat de koördinaten djipper yn 'e infoboksstruktuer sitte as ferwachte. Dat soe betsjutte dat der ek yn 'e ynfoboksen sleutele wurde moat en dat giet ek my te fier. Dêrom haw ik de feroaring fan it berjocht Berjocht:Koördinaten yn tekst werom set nei de âlde sitewaasje. It nije Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer kin ferwidere wurde lykas ek it interfaceberjocht. Dêrmei binne wy wer by de âlde sitewaasje. ChatGPT advisearret ús op 'e nij Phabricator te mailen om't it in struktureel patroanprobleem is dat dêr thús heart en joech my foar de mail de folgjende tekst.   
:::---- 
:::On fy.wikipedia.org we investigated replacing legacy GeoHack-based coordinate links with Kartographer (maplink).
:::While this initially appears to be a local template change, we found that there is no safe local-only migration path due to how coordinate templates are used.
:::Current situation:
:::* A single coordinate template is used both:
:::  - inline in article text, and
:::  - inside multiple infobox templates.
:::* The template currently outputs a plain external GeoHack link, which works in both contexts.
:::Problem encountered:
:::* Replacing the GeoHack link with Kartographer maplink causes:
:::  - template loop errors when maplink looks up interface messages, or
:::  - literal parameter output (e.g. {{{3}}}) in infoboxes, because infoboxes expect plain wikitext, not a rendering tag.
:::* Splitting logic into subtemplates avoids loops, but still breaks infobox rendering.
:::* Fixing this would require modifying infobox templates, which makes the change non-local and affects many pages.
:::Conclusion:
:::This suggests a structural limitation: when a coordinate template is embedded in infoboxes, switching from GeoHack (plain link) to Kartographer (rendered maplink) cannot be done safely by editing the coordinate template alone.
:::We reverted all local changes after testing.
:::Question:
:::Is there a recommended migration pattern for wikis where coordinate templates are used both inline and inside infoboxes?
:::Or is GeoHack currently the only viable option in such cases?
:::----
:::Dizze tags kinne tafoege wurde:
:::Kartographer
:::Templates
:::Wikimedia-Site-Requests 
:::&lt;br&gt; [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 17.47 (CET)
::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], ja sa't ik al sei, wie ik al bang  dat der folle mear by komt te sjen. Ik haw ek even besocht en feroarje it [[Berjocht:Koördinaten]], mar dat fern**kt alle koördinaten op 'e siden en dêr moat nei alle gedachten folle mear berjochten by oanmakke wurde, tink ik. We kinne wer besykje it by Phabricator op it aljemint te bringen, en sjen wat er ditkear weromstjoerd. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 des 2025, 20.57 (CET)
::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Wat in ellinde, sis. En dat krekt mei de krystdagen... Romke, jo skriuwe hjirboppe dat it ynterfaceberjocht ferwidere wurde kin. Bedoele jo dêrmei dat ik https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label wiskje moat? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 des 2025, 21.17 (CET)

{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Kneppelfreed}} Ieneach, jo meie dat interfaceberjocht ek eefkes stean litte, it kin fierder dochs gjin kwea en it kin altiten noch fuort. It Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer kin fuort en as it nedich is en Phabricator kin neat foar ús betsjutte, dan kinne wy it sa wer oanmeitsje. It âlde Berjocht:Koördinaten yn tekst moat fansels yn alle gefallen stean bliuwe. No earst sjen as Phabricator it foar ús oplosse kin. Sanet, dan kinne jimme in ienmalige ynfoboksfiks oerwege. Yn dat gefal moatte de fjilden fan 'e koördinaten yn 'e ynfoboksen oanpast wurde:

Hjoeddeiske sitewaasje bygelyks:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Ynfoboks abdij
 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|…}}
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

De ynfoboks befettet yntern:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
| koördinaten = {{{koördinaten|}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

wy feroarje allinnich de ynfobox sels, bygelyks nei:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
| koördinaten = {{{koördinaten|{{Koördinaten yn tekst|{{{lat|}}}|{{{lon|}}}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

Wy ha alletrije ûnderfining mei ynfoboksen en witte dat wy de ynfoboks werom sette kinne as de feroaring gjin resultaat hat. As it al slagget dan hoege wy fansels net de artikels oan te passen en dan is de ynfoboks sa oanpast dat dy in Kartographer-kaartlink toane kin, wylst dy foar dy tiid allinnich mei in platte GeoHack-link omgean koe. 

Hawar, no earst mar wer eefkes Phabricator ôfwachtsje. Noflike jûn mannen!
--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 22.52 (CET)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ik ha it wer nei Phabricator stjoerd. Ris sjen wat hy no seit. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 des 2025, 08.34 (CET)

@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], dit is wat ik weromkrigen ha fan Phabricator:

Hi,
user scripts, gadgets, templates, modules, custom CSS are local on-wiki content. Local content is managed independently on each wiki, by each wiki community themselves.
Phabricator is mostly used for MediaWiki, MediaWiki extensions, or server configuration, or by developers and teams to organize what they plan to work on. Phabricator is not a support forum. If you are looking for help with the local code on a wiki, please see https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech instead.
This needs fixing on the local wiki by editing its local content. Thus I am closing this task here - thanks for your understanding.

Dus dêr kinne we neat mei. Hy jout dy iene link wer. We soene dêr ris freegje kinne..... --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 des 2025, 20.00 (CET)

@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]: Kneppelfreed, jo soene dizze tekst brûke kinne foar de mail:

&lt;blockquote&gt;
Hello,

We would like to ask for technical advice regarding coordinate templates on a smaller Wikipedia (fy.wikipedia.org).

Current situation:
On our wiki, a single coordinate template is used both:
- inline in article text, and
- inside multiple infobox templates.

This template currently outputs a plain external GeoHack link, which works in both contexts.

Problem:
We investigated replacing the GeoHack link with Kartographer (maplink). While this initially looks like a local template change, we ran into structural issues:

- Using maplink inside the existing coordinate template leads to template loop errors or broken output.
- Splitting logic into subtemplates avoids loops, but then breaks infobox rendering (infoboxes expect plain wikitext, not a rendered maplink tag).
- Fixing this appears to require modifying infobox templates as well, which makes the change non-local and affects many pages.

We reverted all changes after testing.

Question:
Is there a recommended or established pattern for migrating legacy GeoHack-based coordinate templates to Kartographer on wikis where those templates are also used inside infoboxes?

Or is GeoHack currently still the only viable solution in such mixed-use cases?

Any pointers, examples from other wikis, or general guidance would be very welcome.

Thank you in advance.
&lt;/blockquote&gt;

--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 des 2025, 21.52 (CET)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], dien! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 des 2025, 07.43 (CET)

@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], dit is it andert dat ik weromkrigen haw fan https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech oangeande de koördinaten.

Okay, so there are two problems:

:::* GeoHack doesn’t show a map. What GeoHack shows is defined at [[Berjocht:GeoTemplate]], you can copy parts of its Dutch or English (or whichever) counterpart to fix this.
:::* You couldn’t replace the GeoHack link with a Kartographer one. This replacement is probably worth it even if you manage to (or could manage to) add the map to GeoHack, as showing the map without loading a new page is more user-friendly in my opinion. The problem with Kartographer is that it uses a completely different coordinate structure. Currently [[:fy:Berjocht:Koördinaten yn tekst]] gets a parameter with the value &lt;code&gt;53_03_03_N_5_34_32_E_type:city_zoom:15_region:NL&lt;/code&gt;, but Kartographer expects three parameters: &lt;code&gt;latitude=53.050833&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;longitude=5.575556&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;zoom=15&lt;/code&gt; (the latter is optional, &lt;code&gt;type:city&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;region:NL&lt;/code&gt; have no Kartographer equivalents), e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;maplink latitude=&quot;53.050833&quot; longitude=&quot;5.575556&quot; zoom=&quot;15&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (&lt;maplink latitude=&quot;53.050833&quot; longitude=&quot;5.575556&quot; zoom=&quot;15&quot; /&gt;). While it’s probably possible to code the conversion between the two formats in wikitext (with the help of [[:fy:Module:String]]), the result would likely be unreadable wikitext. So you have two options: either convert all calls using a bot, or have a Lua module do the conversion. The Lua solution means less edits in the short term, but I find the current parameter value quite hard to read, so I think a bot conversion would result in a better editor experience in the long term. 

It earste probleem is dus in kwestje fan [[Berjocht:GeoTemplate]] te fiksen. It twadde probleem liket in stik mear yngewikkeld. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 des 2025, 01.27 (CET)

: Dus opsje a is alles omsette mei in bot en opsje b is in konversy yn in Lua-module. Hy advisearret opsje a mar beide opsjes geane fier boppe myn kennis. Wat no? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 des 2025, 10.00 (CET)
::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], hy sei dêr binne twa problemen. Us [[Berjocht:GeoTemplate]] is tink ik út de tiid, want dêr stiet gjin kaart op. We kinne dy side miskien ferhelpe om de fariant fan nl of en of de oer te nimmen. Ik tink dat it probleem dan ek noch net ferholpen is, want [[Berjocht:Koördinaten]] en [[Berjocht:Koördinaten yn tekst]] sille nei alle gedachten ek oanpast wurde moatte, want yn in soad oare wikys wiene dy jierrenlyn al oanpast neffens nije systemen sa't ik begrepen ha. Dy fan ús is nea oanpast. It simpelste is dy ek fan bgl nl of en of de oer te nimmen.
::It twade probleem is grutter, want as je Kartographer brûke wolle, moatte oare koördinatestruktueren, sa't er hjirboppe neamt, brûkt wurde en dêr binne twa opsjes foar: a: mei in bot of b: mei in Lua-module.
::Wat te dwaan no: ik soe it net witte. It giet my allegear te fier boppe de pet. We kinne besykje it earste probleem op te lossen en sjen oft dat wat helpt. Ik ha earder besocht mei dy Lua-rommel te pielen, mar rekke alhiel fêst. Ik ha lêsten besocht om [[Berjocht:Ofbyld multy]] te meitsjen, dêr't je meardere ôfbylldings sa as yn bygelyks ynfoboksen sette kin, mar doe rûn ik tsjin in betonnen muorre oan, want dêr rûn ik tsjin dy Lua-modulen oan en besocht guon fan dy berjocten oan te meitsjen, mar rûn ahiel fêst. Ik tocht nei it foarinoar krijen fan 'e posysjekaarten, dat ik soks hooplik ek oan 'e praat krije koe, mar dat slagge my dus net. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 des 2025, 20.32 (CET)
:::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Tsja, mannen, ik kin hjir ek net folle oan tafoegje. Ik haw de reäksje fannacht trije kear lêzen en ik koe it noch net neikomme. Ik hie sels noch nea fan Lua heard, en wit net wat dat is. Bots hawwe wy ek net. Wat ik wol sjoch is dat GeoHack DMS-koördinaten (degrees, minutes, seconds) brûkt, wylst Kartographer desimale koördinaten brûkt. As we Kartographer brûke wolle soene, betsjut dat dat al dy DMS-koördinaten omrekkene wurde moatte. Wat my oangiet is dat in brêge te fier. Dus we bliuwe by GeoHack. Dan is der noch ien mooglikheid: gewoan hânmjittich side foar side de boel oanpasse. It giet om sa'n 4.500 haw ik lêsten opsocht. As we 50 deis dwaan kinne komt dat út op in fearnsjier. Dat is net leuk, mar it soe te dwaan wêze as we allegearre mei-inoar de hannen út 'e mouwen stekke. Mar dan moat der earst fansels wol in funksjonearjende keppeling yninoar knutsele wurde om 'e âlde mei te ferfangen. Dat is wêr't it by my stûket, want dat kin ik sels net dwaan. Of oars kinne we der ek foar kieze om 'e âlde keppeling net te ferfangen mar gewoan fuort te heljen. We hawwe ommers yn hast alle geografyske artikels ek al in posysjekaart. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 30 des 2025, 21.18 (CET)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Kneppelfreed}} Hoe dan ek, it wurket no net dus gjin ien hat wat oan dy koördinaten en it jout allinnich mar argewaasje as jo der op drukke en der komt neat. It giet hoe dan ek my ek fier boppe de macht, dus it soe al fan Kneppelfreed komme moatte en oars is it net oars. Faaks is dan de koartste klap om de koördinaten út de ynfoboksen te ferwiderjen. Mar dat lit ik oan jimme oer, ik help wol mei as se side foar side omset wurde moatte (mar dan sil der ek in plan komme moatte hoe't wy dat oanpakke, oars iepenje wy allegear siden dêr't earder al ien oan 'e gong west hat.  

Kinne jo hjir wat mei [[Meidogger:Kneppelfreed]]? Dit ha'k fan ChatGPT, faaks helpt it jo wat.
&lt;blockquote&gt;
'''Stappenplan: starten met een Lua-oplossing (veilig en omkeerbaar)'''

''Doel:
Kartographer gebruiken zonder artikelen of infoboxen aan te passen, en met mogelijkheid tot volledige terugdraai.''

----
'''Stap 1 — Niets wijzigen aan artikelen of infoboxen'''

* Geen enkele artikelpagina aanpassen
* Geen infobox-sjablonen aanpassen
* Alles moet blijven werken met de huidige GeoHack-parameterstring
* Als dit niet haalbaar blijkt → stoppen.
----
'''Stap 2 — Maak één nieuw Lua-module aan (losstaand)'''

Maak een nieuwe module aan, bijvoorbeeld:

&lt;small&gt;Module:Koördinaten&lt;/small&gt;

Deze module doet uitsluitend het volgende:

* input: de bestaande GeoHack-string

&lt;small&gt;53_03_03_N_5_34_32_E_type:city_zoom:15_region:NL&lt;/small&gt;

* output:
** latitude (decimaal)
** longitude (decimaal)
** zoom (optioneel)

'''Belangrijk:'''
*De module rendert géén kaart
*Geen maplink, geen HTML
*Alleen parsing en omrekening
----
'''Stap 3 — Houd de Lua-code minimaal en leesbaar'''

*Gebruik standaard Lua-functies
*Eventueel : &lt;small&gt;Module:String&lt;/small&gt; voor splitsen
*Geen “slimme” trucjes

Commentaar toevoegen bij elke stap (voor onderhoud)

Als de code onleesbaar wordt → heroverwegen.
----
'''Stap 4 — Pas alleen het bestaande sjabloon minimaal aan'''

In &lt;small&gt;Berjocht:Koördinaten yn tekst:&lt;/small&gt;

*Voeg een '''veilige keuze''' toe:
**Als Lua-module geldige coördinaten teruggeeft → gebruik Kartographer
**Anders → toon exact de oude GeoHack-link

Dus altijd een '''fallback'''.

Geen recursie, geen extra sjablonen.
----
'''Stap 5 — Test uitsluitend via voorvertoning'''

*Test op 1 artikel met inline coördinaten
*Test op 1 artikel met infobox
*Alleen voorvertoning gebruiken
*Pas opslaan als:
**geen foutmeldingen
**geen lege waarden
**geen template-lussen
----
'''Stap 6 — Terugdraaien moet triviaal zijn'''

Zorg dat alles terug te draaien is door:

*het sjabloon terug te zetten
*of de module te verwijderen

Geen sporen in artikelen.
----
'''Stopcriteria (heel belangrijk)'''

Direct stoppen als:

*infoboxen {{{3}}} of lege waarden tonen
*template-lus ontstaat
*meerdere sjablonen tegelijk aangepast moeten worden
*extra interfaceberichten nodig lijken

Dan is Lua hier geen goede oplossing.
----
'''Samenvattend'''

*Lua is hier een tussenlaag, geen einddoel
*Veiligheid en leesbaarheid gaan vóór functionaliteit
*Geen bot, geen massabewerkingen
*Bij twijfel: niets doen en GeoHack behouden

----
'''Hjirûnder stiet in minimaal Lua-skelet (raamwurk) dat allinnich de besteande GeoHack-string parsed en omrekkenet. It rendert neat en feroaret neat oan artikels. As dit al net stabyl wurket, moatte wy hjir stopje.'''

It is in minimaal en feilich Lua-skelet en hoe't it brûkt wurdt, sa opset dat:

*er niets aan artikelen of infoboxen verandert
*alles terug te draaien is
*het vooral begrijpelijk blijft voor een volgende beheerder

----
'''Lua-skelet (minimaal en veilig)''' 

Nieuwe pagina aanmaken:

&lt;nowiki&gt;&lt;/pre&gt;Module:Koördinaten&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

Inhoud (voorbeeld, nog zonder Kartographer):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
-- Module:Koördinaten
-- Doel: omrekken fan GeoHack-koördinaten nei desimale latitude/longitude
-- LET OP: dizze module rendert GEEN kaart

local p = {}

local function dmsToDecimal(deg, min, sec, hemi)
    local val = deg + (min / 60) + (sec / 3600)
    if hemi == 'S' or hemi == 'W' then
        val = -val
    end
    return val
end

function p.parse(frame)
    local input = frame.args[1]
    if not input or input == '' then
        return nil
    end

    local parts = mw.text.split(input, '_')
    if #parts &lt; 8 then
        return nil
    end

    local lat = dmsToDecimal(
        tonumber(parts[1]),
        tonumber(parts[2]),
        tonumber(parts[3]),
        parts[4]
    )

    local lon = dmsToDecimal(
        tonumber(parts[5]),
        tonumber(parts[6]),
        tonumber(parts[7]),
        parts[8]
    )

    return string.format(
        'latitude=%.6f|longitude=%.6f',
        lat,
        lon
    )
end

return p
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;


'''Belangrijk''':

*Dit doet nog niets zichtbaar
*Geen &lt;maplink&gt;
*Geen HTML
*Alleen rekenen

----

'''Hoe dit later in het sjabloon gebruikt kan worden (concept)'''

In &lt;small&gt;Berjocht:Koördinaten yn tekst&lt;/small&gt;(alleen conceptueel):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Koördinaten|parse|{{{1}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

👉 In deze fase alleen testen in voorvertoning, niet opslaan.

----
'''Waarom dit skelet veilig is'''

*Geen recursie
*Geen template-lus mogelijk
*Geen wijziging aan artikelen
*Geen afhankelijkheid van infoboxen

Eén module = één edit om terug te draaien

----
'''Wat nog NIET moet gebeuren'''

❌ Nog geen &lt;maplink&gt;&lt;br&gt;
❌ Nog geen vervanging van GeoHack&lt;br&gt;
❌ Nog geen bot&lt;br&gt;
❌ Nog geen interfaceberichten aanpassen&lt;br&gt;

Eerst alleen vaststellen:

Kinne wy betrouber latitude/longitude út de besteande string helje?

Als dit niet stabiel werkt → direct stoppen.

----
{{Ping|RomkeHoekstra}}, {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}, sorry, mar dit giet my allegear boppe de pet. Ik ha by https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech frege as se dêr mei helpe wolle, of immen witte dy't ús helpe wol. It moat as it heal kin al even fikst wurde, want dat soe ek moai wêze foar takomstige meidoggers. As ik nei in wike neat fan harren hear, dan sil ik sels noch even besykje dêr mei om te pielen en as dat net my net slagget, dan moatte we mar in plan meitsje alle siden hânmjittich om te setten. Ik soe it leafste de koördinaten wol op 'e siden hâlde wolle.
:{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} De bêste winsken foar it nije jier! Geweldich Kneppelfreed dat jo dit fierder noch oppakke wolle. As it net slagget, soe'k der mar net te lang mear mei omgrieme. Dan kin de tiid miskien better stutsen wurde yn it omsetten en dan moat er lykas Ieneach skreau noch wol in funksjonearjend einformaat komme. Ik ha der fierder gjin doel oer, it iennige wat ik bydrage kin is wat ChatGPT hjir oer seit. Ik wit dat jimme dêr noch net sa'n soad betrouwen yn ha, mar wy wite ek net alles en meiïnoar ynklusyf ChatGPT witte wy yn alle gefallen mear. 
----
Stappenplan bij handmatige omzetting van alle artikelen – zo pak je het veilig aan:&lt;br&gt;
1️⃣ '''Leg eerst het nieuwe eindformaat vast (zonder uitzonderingen)'''

Nog vóór het eerste artikel:

*exact één manier afspreken om coördinaten te noteren
*vastleggen:
**welke parameters verplicht zijn
**welke optioneel zijn (bijv. zoom)
**hoe het er in infoboxen uitziet

Bijvoorbeeld (alleen illustratief):
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Koördinaten yn tekst
 | latitude = 53.050833
 | longitude = 5.575556
 | zoom = 15
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
----
2️⃣ '''Maak een korte handleiding voor bewerkers'''

Eén simpele pagina is genoeg:

oude vorm → nieuwe vorm

*1 of 2 voorbeelden
*hoe je graden/minuten/seconden omzet naar decimalen
*waar je fouten meldt

Dit voorkomt goedbedoelde, maar verschillende oplossingen.
----
3️⃣ Begin met 3–5 testartikelen

Niet meteen los.

*kies artikelen:
**1 met infobox
**1 zonder infobox

*controleer:
**kaart klopt
**mobiele weergave
**geen foutmeldingen

Pas als dit goed voelt → doorgaan.
----
'''4️⃣ Werk in kleine batches'''

Bijvoorbeeld:

*5–10 artikelen per keer
*tussendoor kijken of alles nog goed gaat
*niet alles in één week willen doen
*Dat houdt het overzichtelijk.
----
5️⃣ '''Verwijder oude GeoHack-specifieke rommel'''

Bij elke omzetting:

*haal type:city, region:NL etc. weg
*zet ze niet om naar iets vaags
*liever minder, maar correct
----
6️⃣ '''Noteer wat al gedaan is'''

Bijvoorbeeld:

*een categorie “Koördinaten omset nei Kartographer”
*of een projectpagina met afgevinkte artikelen
*Zodat niemand dubbel werk doet.
----
7️⃣ '''Accepteer dat het niet perfect hoeft'''

Dit is belangrijk:

*een kaart die 20 meter verschoven is → oké
*een ontbrekende zoom → oké
*later verbeteren kan altijd
----
'''Eerlijk slotwoord'''

Na alles wat jullie geprobeerd hebben, is dit:

*de meest begrijpelijke
*de meest controleerbare
*en de minst stressvolle route

En misschien wel de enige die echt past bij een kleine, zorgvuldige wiki.

Als je wilt, help ik graag met:

*een concreet Fries voorbeeldartikel
*een korte omzettingshandleiding
*of een checklist voor elke bewerking
&lt;/blockquote&gt;

== Ferfolch ==
{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport}} In skoft lyn ha wy it boppesteande oerlis oer de koördinaten hân. Ik wit net of it jimme yntusken opfallen is, mar ek de sifers fan 'e koördinaten yn 'e artikels binne no ferdwûn en ferfongen troch {{{2}}}. Sjoch yn 'e rjochter boppehoeke fan bygelyks [[Ryptsjerk]]. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 jun 2026, 09.11 (CEST)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], dy &lt;nowiki&gt;{{{2}}}&lt;/nowiki&gt; ferskynt no op alle siden dêr't de koördinaten boppe oan de side steane. Ik haw gjin flau benul hoe't dat kin. Ik soe nochris even sjen nei dy koördinateboel, mar om earlik te sizzen, siet dêr tsjin oan te skytskoarjen, want it giet my eins boppe de pet. We sille der wol even oer gear moatte mei syn allen hoe't we dat hânmjittich oanpakke kinne. It soe baas wêze as soks goed wurkje koe. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 jun 2026, 20.24 (CEST)

: Sa't it liket binne de koordinaten der al by [[Abdij fan Cluny]], allinnich komme dy nearne op út. Itselde foar [[Loaiïngea]]. Ik wit sa gau net at wy ek earne in foarbyld hawwe fan koordinaten yn gewoane tekst. Hoe ek: It liket dat it probleem himsels net oplost hat, dat ik nim oan dat wy it foarbyld fan hoe dit [[Wikipedy:Putsje]] earne delsette moatte, dat at der gjin bot foar is, wy it stadichoan op oarder bringje kinne. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Nee, Romke dat wie my noch net opfallen. Ik nim oan dat Mysha it hat oer de koördinaten yn 'e ynfoboks, want boppe-oan de side stiet by my by Loaiïngea ek in 2. Ik wol wol meihelpe om de put te klearjen, mar litte wy earst goed ôfprate wat der no eins barre moat. Ik stel foar dat we it [[:Berjocht:Koördinaten]] mar fan alle siden wiskje dêr't it op stiet, en dat we by it [[:Berjocht:Koördinaten yn tekst]], dat yn ynfoboksen stiet, de keppelings wiskje, mar de koördinaten sels stean litte. Dus sa: [https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ryptsjerk&amp;diff=1232050&amp;oldid=1183507]. Mei iens? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 13 jun 2026, 18.05 (CEST)

:@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] en @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], litte we dat earst noch mar net dwaan foar't we der oeriens kommen binne hoe't we dit allegear fierder dogge, oars krije we aanst dûbel wurk. Al dy berjochten koördinaten en koördinaten yn tekst sille hânmjittich omset wurde moatte sa't it wurket as je dêr op klikke. It bêste is om dy berjochten fan nl of en oer te nimmen en dy op alle siden dêr't se steane oan te passen. In oare manier wie in bot, mar dy hawwe wy net. Ik haw de kommende pear dagen net folle tiid, want ik haw dingen bûten de wikipedy dy't earst eefkse foarrang krije, mar dêrnei wol ik hjir wol eefkes fierder yn ferdjipje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 jun 2026, 19.41 (CEST) 
::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Ek ik soe útstelle wolle om dêr eefkes mei te wachtsjen. Ik moat my wer yn it boppesteande ferdjipje want it is al wer in set lyn dat wy hjir mei ompielden. Foar safier ik my herinnerje kin, ha wy fral besocht it âlde te reparearjen en hat Kneppelfreed Phabricator frege oft hja wat foar ús dwaan koene. Dêr binne wy doe net mei fierder kommen. Der moat in oplossing wêze en ik tink dat wy der net ûnder út kinne om in nij koördinatenberjocht oan te meitsjen. It is tink earst it handichste om te sjen hoe't se it by de Nederlânsktalige wiki it dogge.  
::Wat de ynfoboksen oanbelanget: is it in opsje om tydlik it fjild koördinaten út it berjocht fan 'e ynfoboksen te ferwiderjen oant der in oplossing is? Dan is dat fan 'e ynfoboks earst eefkes oplost. Wy hawwe aldergelokst noch altiten de posysjekaart. It fjild kinne wy der dan maklik wer ynsette as wy wer wurkjende koördinaten ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 jun 2026, 20.05 (CEST)
:::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Earlik sein woe ik no leaver daliks mar trochpakke, mar goed, dan moatte jim der noch marris nei sjen en dan hear ik it wol. Ik haw persoanlik dizze berjochten nea brûkt op siden dy't ik oanmakke haw, en ik fyn se ek net nedich. De boel gewoan simpelwei wiskje liket my in prima oplossing. Dan kin dit mei tsien of fyftjin jier ek net wer swierrichheden opleverje as it wer efter de tiid rekke is om't wy der te min ferstân fan hawwe om it te ûnderhâlden. 
:::It foarstel fan Romke om it lemma &quot;koördinaten&quot; tydlik út 'e ynfoboksen te ferwiderjen, bin ik it beslist net mei iens. Dan wurdt dat ommers oeral ferwidere, ek op siden dêr't by de koördinaten yn 'e ynfoboks gjin link nei GeoHack stiet en dus gjin probleem is. Dat fyn ik problematysker as dat op 'e siden mei dizze berjochten noch in skoftke langer in link stiet dy't nei in blanko pagina liedt. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 jun 2026, 01.42 (CEST)
::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] en @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], litte we foarearst beleaven noch neat ferwiderje. It bêste is dat we der earst wer even better yn ferdjipje en sjen hoe't se it bygelyks op nl dien hawwe. It komt der op del dat we it sels fikse moatte, want ik haw it by Phabricator op it aljemint brocht. Dy ferwiisde my [https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech hjir] hinne en dy sei dat ús [[Berjocht:GeoTemplate]] ferâldere is. It komt der op del dat de koördinaten omset wurde moatte fan graden ta desimalen. Dêr binne twa manearen: mei in bot of fia in lua-module. In bot hawwe we net en mei in lua-module haw ik gjin ferstân fan. Ik haw doe frege dêre oft we technyske help krije koene, mar ik haw nea in andert werom krigen. Dat wie ein desimber en we binne no hast al in heal jier fierder. De iennige opsje dy't we hawwe is dat we itsels oanpakke mei syn allen en beide de [[Berjocht:Koördinaten]] en [[Berjocht:Koördinaten yn tekst]] ferfange en op siden dêr't dy beide berjochten op steane  hânmjittich om te setten. Ek it [[Berjocht:GeoTemplate]] moat oanpast wurde. Dy soene we fan bygelyks nl oernimme kinne. Op de Nederlânske wiky wie dit allegear stikmannich jierren lyn ek feroare, mar dy hiene dêr miende ik in bot foar. It maklikste soe yndie wêze en ferwiderje alle koördinaten, mar dan soe ús wiky de iennige wêze en soe dêr yn myn miening ûnprofesjoneel út sjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 14 jun 2026, 22.11 (CEST)
::::: {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Dêr slút ik my by oan. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 15 jun 2026, 08.27 (CEST)
:::::: {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes|RomkeHoekstra|FreyaSport}}: Dy koordinaten binne ynformaasje, dat wy moatte dy net fuorthhelje oant wy wat oars hawwe.&lt;br&gt;Mar it liket my dat wy &lt;nowiki&gt;{{Koördinaten yn tekst|46_40_0_N_4_42_0_E_scale:12500_type:landmark_region:FR|46°40'N 4°42'E}}&lt;/nowiki&gt; wurdearje litte kinne ta &quot;46°40'N 4°42'E&quot;, sûnder fierdere effekten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:{{Ping|Kneppelfreed}}: Ha jo by de Nederlânske wikipedy hjir &quot;Categorie:Wikipedia:Sjablonen coördinaten&quot; noch sjoen en kinne jo dêrmei faaks in nij Frysk koördinatesjabloan meitsje?:
* Sjabloon:Coord
* Sjabloon:Coor title
* Sjabloon:Coor dec
* Sjabloon:Coor dms
* Module:Coordinaten
--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 jun 2026, 22.51 (CEST)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ja dêr siet ik yndie al even nei te sjen. Ik tink dat wol oernimme kinne en fan soks in Frysk koördinateberjocht fan meitsje kinne. Sil der noch even fierder nei sjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 jun 2026, 02.13 (CEST)
::{{Ping|Kneppelfreed}}: As jo wolle dat ik help moatte jo it mar sizze. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 jun 2026, 07.21 (CEST)
:::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], okee, sil ik dwaan. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 jun 2026, 21.55 (CEST)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|oerlis]])&lt;/bdi&gt; 23 jun 2026, 19.11 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 jun 2026, 15.29 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Der binne in hiel soad talen dy't ik net lêze kin ==

No is dat faak net in probleem, mar [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]] hat twa yngonge, yngong 15 en yngong 94, dy't yn it Syrillysk alfabet binne, en ik wit net hoe't dy ôfhannele wurde moatte. Net allinnich wit ik net hoe't wy it al as net hertale moatte, mar ik haw ek net in flau idee hoe't dy twa beskreaun wurde moatte. It is wat spitich, om't de oare 98 boeken binne al kreas ôfhannele, mar nei in jier tiid haw ik noch net in oplossing foar dizzze twa. De skoalle giet moarn ticht foar de simme, mar ik hoopje dat immen wit hoe't dit oplost wurde kin. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 jul 2026, 14.48 (CEST)
:Ik sjoch it probleem net. Foar talen yn in oar skriftsisteem brûke we dochs gewoan in transkripsje? Der is foar it Russysk in Nederlânske transkripsje, dy't ek poerbêst foar it Frysk te brûken is. [[Meidogger:Steinbach|Steinbach]] ([[Meidogger oerlis:Steinbach|oerlis]]) 3 jul 2026, 12.56 (CEST), [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 3 jul 2026, 21.34 (CEST)</text>
      <sha1>1kkaak2wduqrp5imxu1838smv9ggn2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meindert Talma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>917</id>
    <revision>
      <id>1233510</id>
      <parentid>1233490</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T15:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1233510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5431" sha1="jpchxd7svyejkwap7s7hwy5wub0q800" xml:space="preserve">{{Sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Meindert Talma Tresoar 56.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Meindert Talma
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[2 novimber]] [[1968]]
| berteplak                    = [[Opperdoes]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = {{FRLetn}}
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[Popmuzyk|Pop]]
| ynstrumint                   = 
| sjongtaal                    = [[Frysk]] en [[Nederlânsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = [[1995]]-no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Meindert Talma''' ([[Opperdoes]], [[2 novimber]] [[1968]])&lt;ref&gt; [https://meinderttalma.nl/nieuws/2017/2017-01-26-gemeentedichter-walddichter-van-achtkarspelen/ Gemeentedichter (Wâlddichter) van Achtkarspelen] 26 jannewars 2017&lt;/ref&gt; is popmuzikant en [[skriuwer]], aktyf yn de [[Grins (stêd)|Grinzer]] [[muzyk]]wrâld. Hy is ek ôfstudearre histoarikus.

Talma groeide op yn in grifformeard ûnderwizersgesin yn [[Surhústerfean]]. Hy naam letter ôfstân fan it leauwen, mar fielt yn 2025 noch hieltyd in ûndergrûn dêryn. Yn syn jeugd die er eins tsjin syn sin oan kuorbal by KV It Fean, me't er leaver fuotballe. De muzyk begûn al betiid doe't er thús oefenje en spylje koe op in Johannus, letter waard dat in Yamaha Electone; beide wiene elektroanyske oargels foar thús.

Talma hat oant no ta tige produktyf west: yn in tiidsbestek fan 7 jier ferskynden 5 CD's, twa [[roman]]s en in boek mei fraachpetearen. Yn syn persoanlike teksten, faak fol mei selsspot, brûkt Talma sawol it [[Frysk]] as it [[Nederlânsk]]. Talma hie ek in [[Ingelsk]]talich siidprojekt, ''Tamango'', wylst er mei syn [[krautrock]]band [[Ausputzer]] yn it [[Dútsk]] sjongt.&lt;ref&gt;[https://www.dvhn.nl/cultuur/Meindert-Talma-zet-vergeten-Duitstalige-plaat-online-25736990.html Dagblad van het Noorden - Meindert Talma zet 'vergeten' Duitstalige Krautrockplaat na tien jaar alsnog online: 'Het was wat experimenteler dan mensen van mij gewend waren']&lt;/ref&gt; Syn muzikale ynfloeden binne divers. De [[New Wave]] út it begjin fan de 80-er jierren is dúdlik werkenber yn guon fan syn nûmers, mar ek [[Lou Reed]] hat grutte yndruk op him makke. Meindert Talma is sûnt [[1997]] foaroanman fan de freoneband [[Meindert Talma &amp; The Negroes]].

Hy is fierder aktyf as redakteur fan it Fryske tydskrift [[De Blauwe Fedde]] en [[kollumnist]] foar ûnder oaren de [[Ljouwerter Krante]] dêr't syn bydragen ferskynden ûnder de titel ''Talma Tikt''.

Begjin july 2026 makke Talma fia sosjale media bekind dat er oan bonkekanker yn ien fan syn rêchwringen lijt. Hy soe derfoar in yntensyf medysk trajekt trochgean moatte, dat him nei alle gedachten teminsten in jier fan it muzykmeitsjen ofhâldt.&lt;ref&gt; [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/18590287/muzikant-meindert-talma-is-ziek-en-zegt-optredens-voor-komende-tijd-af ''Muzikant Meindert Talma is ziek en zegt optredens voor komende tijd af''.] Omrop Fryslân, 3 july 2026 &lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==
* Dammen met ome Hajo, [[1999]], roman
* De Blauwe Fedde yn petear (tegearre mei [[Nyk de Vries]]), [[2001]], samling fraachpetearen
* Kriebelvisje, [[2003]], roman
* Laat het orgel jammeren, [[2011]], poësij
* Kelderkoorts, [[2013]], autobiografysk boek mei album
* Je denkt dat het komt, [[2017]], autobiografysk boek mei album
* De Domela Passie, [[2019]], boek mei album
* Gezinsverbijstering, [[2025]], autobiografysk boek mei album

== Diskografy ==
* ''30 jaar Muzikale Fruitmand'', [[1995]], Single (fynyl)
* ''Hondert punten'', [[1997]]
* ''Ferhûddûker'', [[1998]]
* ''Dammen met ome Hajo'', [[1999]]
* ''Leave Stumper'', [[2001]]
* ''Kriebelvisje'', [[2003]]
* ''Meindert Talma &amp; The Negroes'', [[2005]]
* ''Nu geloof ik wat er in de Bijbel staat'', [[2007]]
* ''Tamango'', [[2009]], (Film (DVD) en CD)
* ''De zee roept'', [[2011]] (by in fotoboek fan [[Tryntsje Nauta]])
* ''Eenmaal Oranje'', [[2012]]. Album
* ''Kelderkoorts'' [[2013]]. Soloalbum mei bydragen fan Ausputzer en de Snakkers
* ''WERKMAN'' [[2015]]  Meindert Talma &amp; The Melisma Saxophone Quartet. In lietesyklus oar [[Hendrik Werkman]]. 
* ''Jannes van der Wal'', [[2016]]. Konseptalbum oer damjen fanwegen de berte 60 jier lyn en it ferstjerren 20 jier lyn fan dammer [[Jannes van der Wal]]
* ''Je denkt dat het komt'', [[2017]]. Album
* ''Balsturig'', [[2019]]. Album
* ''De Domela Passie'', 2019. Album
* ''Minna'', [[2021]]. Album
* ''Schandalig'', [[2023]]. Album
* ''Gezinsverbijstering'', [[2025]]. Album
* ''Celluloid illusies'', [[2026]]. Album

== Ferskaat ==
* Op [[16 oktober]] [[2004]] winne The Negroes it festival [[Liet 2004]] mei it nûmer &quot;Dûnsje wyldekat dûnsje&quot;.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.meinderttalma.nl/ De thússide fan Meindert Talma]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Talma, Meindert}}
[[Kategory:Frysk muzikant]]
[[Kategory:Frysk sjonger]]
[[Kategory:Sjonger yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]]
[[Kategory:Frysk kollumnist]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1968]]</text>
      <sha1>jpchxd7svyejkwap7s7hwy5wub0q800</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudûle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3508</id>
    <revision>
      <id>1233543</id>
      <parentid>1228941</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40016" sha1="e4qjwl8eke55v72q9b6sbo46lvzohtl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=goudûle
|Ofbyld= [[File:'Tutoke' - geograph.org.uk - 2532332.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Barn Owl (Tyto alba) (W TYTO ALBA R1 C16).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') 
|Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') 
|Wittenskiplike namme= Tyto alba
|Beskriuwer, jier= [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de goudûle (Tyto alba).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#921D6F}} hjoeddeistige fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#E377C2}} kontreien dêr't de goudûle [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is&lt;/small&gt;
}}
De '''goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto alba''), soms ek de '''tsjerkûle''' neamd, of de '''westlike goudûle''' ta ûnderskie fan nau besibbe [[soarte]]n, is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dit bist waard foarhinne sjoen as ien fan 'e meast algemien foarkommenden fan alle fûgelsoarten, mar yn 'e [[ienentweintichste iuw]] binne twa grutte kloften [[ûndersoarte]]n ôfspjalten as selsstannige [[soarte]]n. It oerbliuwende [[ferspriedingsgebiet]] beslacht grutte dielen fan [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], mar is beslist net mear [[kosmopolityske fersprieding|kosmopolitysk]]. De goudûle is in middelgrutte ûle mei in opfallend ljocht kleure en foar in part [[wyt]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]] en in [[hert (symboal)|hertfoarmich]] [[antlit]]. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse sûchdieren. De [[IUCN]] klassifisearret de goudûle as net bedrige.

==Namme==
De [[wittenskiplike namme]] fan 'e goudûle is ''Tyto alba''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Tyto'' komt fan it [[Aldgryksk]]e wurd τυτώ, ''tuto'', dat &quot;ûle&quot; betsjut en eins in [[klankneibearing]] fan 'e rop fan in ûle is. It [[soart]]spesifike diel ''alba'' is it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;[[wyt]]&quot;. De betsjutting is dus eins &quot;wite ûle&quot;. De [[Frysk]]e namme foar dizze fûgel is &quot;goudûle&quot;, fanwegen de [[goud (kleur)|goudkleurige]] [[rêch]] en [[wjuk]]ken. In [[synonym]] is &quot;tsjerkûle&quot;, korrespondearjend mei de [[Nederlânsk]]talige namme ''kerkuil''. Yn it [[Ingelsk]] sprekt men fan ''barn owl'', dat letterlik &quot;skuorre-ûle&quot; betsjut. De [[Noardfrysk]]e namme is ''türnüül'': &quot;toerûle&quot;. Al dy nammen ferwize nei de wizânsje fan dizze fûgel om te [[nêst (fûgel)|nêsteljen]] yn troch [[minske]]n makke [[gebou]]wen. 
[[File:Fersprieding fan it goudûlesoartekompleks (Tyto alba sensu latu).png|left|thumb|450px|De opdieling fan it [[soartekompleks]] fan 'e goudûle:&lt;br&gt;
{{Color box|#921D6F}} de goudûle of westlike goudûle (''T. alba'') &lt;br&gt;{{Color box|#008000}} de [[Amerikaanske goudûle]] (''T. furcata'')&lt;br&gt;{{Color box|#EE6F11}} de [[eastlike goudûle]] (''T. javanica'')&lt;br&gt;{{Color box|#4030CF}} de [[Andamanengoudûle]] (''T. deroepstorffi'')]]

==Taksonomy==
De goudûle waard yn [[1769]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Eastenryk]]ske [[ornitolooch]] [[Giovanni Antonio Scopoli]]. Hy joech de fûgel oarspronklik de [[wittenskiplike namme]] ''Strix alba'', wêrmei't er him yndielde by wat no de [[wâldûlen]] (''Strix'') binne, mar wat doe in sammelbak foar alle [[ûle-eftigen]] wie. Syn hjoeddeistige wittenskiplike namme krige de goudûle yn [[1828]], doe't de [[Sweden|Sweedske]] [[soölooch]] [[Gustaf Johan Billberg]] it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto'') yntrodusearre, mei de goudûle as [[typesoarte]].

Lang waard derfan útgien dat de goudûle in hast wol [[kosmopolityske fersprieding]] hie as ien fan 'e meast algemien foarkommende fûgels fan 'e wrâld. Dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. Nei't earder al de [[Hispanjoalagoudûle]] (''T.&amp;nbsp;glaucops'') de status fan selsstannige [[soarte]] krige, wiisden yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] derop dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&amp;nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de [[Amerikaanske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&amp;nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&amp;nbsp;deroepstorffi''). 

Dizze spjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. It is boppedat de ferwachting dat der noch mear ûndersoarten fan 'e goudûle ôfskaat wurde sille ta selsstannige soarten. benammen guon oant no ta min beskreaune ûndersoarten út [[Afrika]] lykje dêrfoar yn oanmerking te kommen.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e goudûle nei de ôfspjalting fan 'e [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[eastlike goudûle]] (''Tyto javanica'') en de [[Andamanengoudûle]] (''Tyto deroepstorffi'') beslacht dielen fan [[Jeropa]], [[Afrika]] en [[West-Aazje]]. It omfettet frijwol it hiele [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] bewesten in bochtsjende line fan 'e [[Eastsee]] yn westlik [[Litouwen]] nei de [[Donaudelta]] yn [[Roemeenje]]. De goudûle komt ek foar op 'e [[Britske Eilannen]], de [[Kanaaleilannen]] en de [[Middellânske See|Mediterrane Eilannen]] (útsein [[Malta]]), mar ûntbrekt yn 'e [[Alpen]]. Yn eastlik [[Jutlân]], op 'e [[Denemark|Deenske Eilannen]] en [[Gotlân]] en yn súdlik [[Sweden]] is er [[útstjerren (biology)|útstoarn]].
[[File:Chouette crâne (2).jpg|right|250px|thumb|De [[plasse]] fan in goudûle.]]

Fierder nei it easten ta komt de goudûle foar by de noardlike, eastlik en súdlike kusten fan 'e [[Swarte See]] lâns, op 'e [[Krim]] en yn it binnenlân fan westlik [[Georgje]]. Yn [[Lyts-Aazje]] folget it ferspriedingsgebiet fierders de kusten fan 'e [[Egeyske See]] yn it westen en de [[Levantynske See]] yn it suden. Yn it [[Midden-Easten]] heart de [[Fruchtbere Healmoanne]] ta it areaal: fan 'e [[Negevwoastyn]] yn súdlik [[Israel]] by de kust lâns nei it noarden en dan de [[rivier]]en de [[Eufraat]] en de [[Tigris]] folgjend nei it easten en súdeasten oant de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] yn súdlik [[Irak]] en súdwestlik [[Iraan]]. Op it [[Arabysk Skiereilân]] komt de goudûle foar by de kusten lâns fan 'e Perzyske Golf, de [[Golf fan Omaan]], de [[Arabyske See]], de [[Golf fan Aden]] en de súdlike [[Reade See]].

Yn [[Afrika]] hearre de noardlike [[Magreb]]regio fan [[Marokko]] oant [[Tripolitaanje]] ta it ferspriedingsgebiet en de [[Nyl]]delling fan 'e Middellânske See oant [[Sûdaan]]. Besuden de [[Sahara]] begjint it areaal wer yn 'e [[Sahel]]lannen, mei útrinners nei sokke noardlike kriten as it [[Berchlân fan Aïr]] yn [[Niger]] en de provinsje [[Darfoer]] yn Sûdaan. Dêrwei tint de fersprieding troch oant de de súdpunt fan Afrika by [[Kaap de Goede Hoop]], mei trije útsûnderings: de [[woastinen]] yn 'e [[Hoarn fan Afrika]], it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] en de [[Namybwoastyn]] yn [[Namybje]]. Ta ein beslút hearre ek [[Madeara]], de [[Kanaryske Eilannen]], de [[Kaapverdyske Eilannen]], [[Sao Tomee]], [[Bioko]], de [[Komoaren]], [[Majot]] en [[Madagaskar]] ta it areaal fan 'e goudûle. Op 'e [[Seysjellen]] is dizze fûgel in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]].

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]], [[Fryslân]] ynbegrepen, is de goudûle in frij seldsume [[simmerfûgel]] en [[stânfûgel]]. Fan [[maart]] oant [[april]] en op 'e nij fan [[septimber]] oant ein [[novimber]] komt er ek yn lytse oantallen as [[trochtrekker]] foar.&lt;ref&gt;{{Aut|Peterson, Roger Tory, Mountfort, Guy}} en {{Aut|Hollom, P.A.D.}}, ''Petersons Vogelgids van Alle Europese Vogels'', Baarn, 1999 (Tirion Uitgevers), ISBN 9 05 21 01 787, s. 147.&lt;/ref&gt; 
[[File:Tyto_alba_Barn_Owl_in_Tanzania_5114_Nevit.jpg|left|thumb|180px|In goudûle yn [[Tanzania]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De goudûle is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 80–95&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 280–480&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Oer it algemien binne goudûlen dy't op lytse [[eilannen]] libje, lichter en minder grut, mooglik om't sy mear ôfhinklik binne fan it fangen fan [[ynsekten]] en dêrom by it [[fleanen]] manûvrearberder wêze moatte. Der bestiet in bytsje [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s. 

It [[antlit]] fan 'e goudûle is net sasear in skiif, mar hat mear de foarm fan in [[hert (symboal)|hert]]. De [[eagen]] binne [[swart]] en grut, hoewol net sa grut as by [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.). De [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. Dat is by it oerfleanen ien fan 'e wichtichste ferskillen yn it silhûet dêr't men in goudûle oan weromkenne kin. In oar ferskil wurdt foarme troch de befearre en ôfhingjende [[skonk]]en. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]] en binne tarist mei skerpe swarte [[kloer]]en.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[poat]]en, en fariëarret fan [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]] op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]] en op 'e [[wjuk]]ken en [[sturt]]. By eksimplaren út [[Noardwest-Jeropa]] binne dy lichemsdielen [[goudkleurich]]; dêrfandinne de namme 'goudûle'. De [[kiel]] is [[krêmkleurich]] en it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] binne wyt of wyt besprinzge mei goudene of brune spikkels. Krektsa is it brún of goud fan 'e wjukken soms besprinzge mei swarte spikkels. Sawol [[leusisme|leusistyske]] (folslein wite) as [[melanisme|melanistyske]] (folslein swarte) eksimplaren komme foar, sawol yn it wyld as yn finzenskip, troch in natuerlike [[genetysk]]e [[mutaasje]]. Mar 1 op 'e 100.000&amp;nbsp;yndividuën is melanistysk. 
[[File:Tyto alba 1 Luc Viatour.jpg|thumb|right|250px|In goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

[[Ferfearjen]] dogge [[wyfke]]s yn 'e [[briedtiid]], as se op it [[nêst (fûgels)|nêst]] sitte, troch it [[mantsje]] fuorre wurde en dêrom net of skraachoan hoege te [[fleanen]]. It mantsje ferfearret letter yn it jier, wannear't de piken hast folwoeksen en dêrom selsrêdich binne en wyfke ek wer foar harsels soarget.

==Biotoop==
Goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]] en de [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]], dêr't alhiel gjin beammen groeie. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komt de goudûle yn [[Jeropa]] foar oant in hichte fan 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]], mar yn [[tropysk]] [[Afrika]], lykas yn it [[Etiopysk Heechlân]], oant in hichte fan 3.000&amp;nbsp;m boppe [[seenivo]].

De oanwêzigens fan beammen is in betingst om rêste en [[brieden (fûgels)|briede]] te kinnen. As útsjochpunten foldogge eventueel ek keunstmjittige [[lânskip]]seleminten, lykas in [[hikke]], ien fan 'e [[peal]]len fan in [[stek]] of it [[dak]] fan in [[gebou]]. De goudûle hat him treflik oanpast oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] yn syn [[ferspriedingsgebiet]]. Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n, [[ikker]]s of [[tsjerkhôf|tsjerkhôven]] en sels yn 'e neite fan minsklike bewenning binnen de [[beboude kom]]. Fan âlds [[nêst (fûgels)|nêstelet]] er yn [[skuorre]]n, [[toer (bouwurk)|tuorren]] en oare gebouwen.

==Hâlden en dragen==
[[File:Barn_Owl,_Lancashire.jpg|left|thumb|250px|In goudûle sittend op in peal yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Lancashire]].]]
===Aktiviteit===
Lykas de measte [[ûle-eftigen]] is de goudûle yn prinsipe in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]], wylst er by ljochtskyndei rêst hâldt. Yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] fertrout er benammen op syn ekstreem skerpe [[gehoar]], hoewol't er ek [[sjen]] kin by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] en yn [[Noardwest-Jeropa]] [[jacht (aktiviteit)|jaget]] de goudûle soms ek oerdeis. It tinken is dat dat te krijen hat mei swiere [[rein (delslach)|rein]] yn 'e foargeande nacht, dy't it jeien sterk behinderet. In probleem mei jeien oerdeis is dat goudûlen (en oare ûlen) dan gauris dwerseide wurde troch oare fûgels, lykas de [[ekster]] (''Pica pica''), de [[roek]] (''Corvus frugilegus'') en de [[kob]] (''Chroicocephalus ridibundus''), dy't harren lestich falle en efterfolgje en troch har lûdroftigens mooglike [[proai]]en ôfskrikke. Soms helje se de goudûle dêrby sa it bloed ûnder de neilen wei, dat er harren oanfalt. Dêrfan binne ferskate dokumintearre gefallen wêrby't in roek troch de goudûle [[ûnthalze]] waard.

===Honkfêstens===
De goudûle wurdt oer it algemien beskôge as in [[stânfûgel]]. De mearderheid fan 'e yndividuën is tige honkfêst is en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. Op 'e [[Britske Eilannen]] lykje jonge goudûlen har te fersprieden fia korridors dy't de [[rivier]]en folgje. Ornaris dwale se net fierder as 9&amp;nbsp;[[km]] fan har [[berte]]plak ôf. Op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] is de ferspriedingsôfstân grutter, faak 50–100&amp;nbsp;km, mei in dokumintearre maksimum fan in tige útsûnderlike 1.500&amp;nbsp;km. Dêrby gie it om fûgels dy't yn [[Nederlân]] [[fûgelringjen|ringe]] wiene en dy't weromfûn waarden yn [[Spanje]] en de [[Oekraïne]]. Yn [[Afrika]] is de ferspriedingsôfstân ferlykber mei dy yn Jeropa. Dokumintearre maksima binne dêr 1.000&amp;nbsp;km fan [[Senegal]] nei [[Sierra Leöane]] en 579&amp;nbsp;km binnen [[Súdlik Afrika]].

===Kommunikaasje===
Oars as dat faak tocht wurdt, ropt de goudûle net fan ''hûûû-hûûû'', lykas [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.). Ynstee produsearret er in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt, en dy't sa lûd is dat er fan deunby suver wol skea oan jins [[gehoar]] tabringe kin. By [[nacht]] klinkt dat fan in ôfstân tige njoer. [[Mantsje]]s dy't nei in [[wyfke]] [[hofmakkerij|stykje]], bringe in skel [[tsjirpjen]] fuort. Om ynkringers fuort te jeien, [[siizjen|siizje]] goudûlen as wiene it [[slangen]]. Oare lûden dy't goudûlen meitsje, binne in [[spinnen (kateftigen)|spinnend]] tsjirpjen, dat [[tefredenens]] oanjout, en in lûd dat klinkt as ''kii-jak'', en dat wol wat wei hat fan 'e [[stim|fokalisearrings]] fan 'e [[wâldûle]] (''Strix aluco''). 
[[File:Zittende_en_vliegende_kerkuil_overdag-4961692.webm|right|thumb|250px|In goudûle yn [[Alfen oan de Ryn]].]]

===Territorialiteit en rêstplakken===
Goudûlen hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal yn 'e sin dat se de oanstriid fiele om har territoarium tsjin soartgenoaten te ferdigenjen. Foar [[mantsje]]s omfettet sa'n territoarium yn [[Skotlân]] it lân yn in [[straal (mjitkunde)|straal]] fan likernôch 1&amp;nbsp;[[km]] om it [[nêst (fûgels)|nêst]]plak hinne, wat delkomt op in gebiet mei in [[oerflak]] fan rûchwei 3&amp;nbsp;[[km²]]. De territoaria fan [[wyfke]]s komme fierhinne oerien mei de territoaria fan harren manlike partner. Bûten de [[briedtiid]] om rêste mantsjes en wyfkes yn 'e regel apart faninoar, wêrby't se elts in stik as trije favorite rêstplakken hawwe om har oerdeis yn werom te lûken. Dy besykje se faak ek nachts foar koarte perioaden. Sokke rêstplakken kinne [[tûke (beam)|tûken]] deunby de [[beamstam]] ferskûle tusken it [[blêdte]] wêze, mar ek [[beamholte]]n, [[rots]]spjalten, [[skoarstien]]nen, [[skuorre]]n en leechsteande [[wente]]n.

===Jacht===
By de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] fljocht de goudûle stadich deun boppe de [[grûn]]. Dat docht er yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om alhiel gjin leven te meitsjen by it [[fleanen]]. Sa kin er syn [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme. Goudûlen lokalisearje har proaien benammen op it [[gehoar]]. Se binne hiel manûvrearber by it fleanen en kinne tige abrupt fan rjochting feroarje. Boppe it plak dêr't se in proai opmurken hawwe, kinne se ek stil yn 'e loft hingjen bliuwe, in ferskynsel dat '[[bidden (fûgels)|bidden]]' hjit. 

As se de krekte posysje fan 'e proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op. In alternative, minder faak foarkommende jachtstrategy is om in heech útsjochplak te kiezen yn in beam, op in peal of op in gebou en dêrwei it hear oer te eagjen en ta te harkjen oant der in proai gewaarwurden is. Mei in tsjûke laach [[snie]], dy't in skoft lizzen bliuwt, komme goudûlen fuortendaliks yn 'e swierrichheden om fretten te besetten. Dat is ek de reden dat se net foarkomme yn [[Skandinaavje]] en [[Finlân]].
[[File:LT-2002-5litai-Tyto-b.png|left|thumb|200px|In goudûle op in [[munt]] fan 5 [[Litouske litas]].]]

===Ferdigening===
As er fongen of op in oare wize yn it nau krongen wurdt, smyt de goudûle himsels op 'e [[rêch]], sadat er mei syn beide mei fjoerskerpe [[kloer]]en tariste [[poat]]en om him hinne fege kin. Dat is oer it algemien in tige effektive ferdigening, dêr't de measte [[rôfdier]]en wol foar tebekwike wolle.

===Fuortplanting===
Yn [[tropysk]] [[Afrika]] hat de goudûle gjin fêste [[briedtiid]] en kin er him yn prinsipe it hiele jier rûn wol fuortplantsje, hoewol't ek dêr yn beskate dielen fan it jier in dúdlik hichtepunt yn 'e [[fuortplanting]] waar te nimmen. Yn [[drûchte|drûge]] gebieten, lykas om 'e [[Sahara]] en de [[woastinen]] fan it [[Arabysk Skiereilân]] hinne, is it briedseizoen ûngeregeld en wurdt it diktearre troch de [[reintiid]]. Yn [[kâld]]ere regioanen fan it [[ferspriedingsgebiet]], lykas yn [[Noardwest-Jeropa|Noardwest]]- en [[Midden-Jeropa]], falt de briedtiid ornaris fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. 

Goudûlen binne yn 'e regel [[monogaam]] en bliuwe ien-en-deselde partner trou oant ien fan beiden [[ferstjerren|deagiet]]. Dêrnei siket de oerlibjende fûgel in nije partner. It grutste part fan it jier libje en rêste de leden fan in pearke goudûlen apart faninoar, hoewol't se ornaris wol yn itselde [[territoarium (biology)|territoarium]] bliuwe. Wannear't de briedtiid op kommendeweis is, keare se lykwols werom nei it plak dêr't se earder tegearre [[brieden (fûgels)|bret]] hawwe. Dêrby litte se gâns plaktrou sjen. Allinnich as it nêstplak dúdlik net mear foldocht, bgl. as de beam [[houtkap|omkappe]] is of sadanich snoeid dat it nêst iepen en bleat kommen is, wurdt in oar gaadlik plak útkeazen. 

Wannear't de pearbân ienris foarme is, makket it mantsje earst yn 'e [[jûnsskimer]] koarte flechten om it nêstplak en de respektivelike rêstplakken hinne, en letter langere flechten. Nei ferrin fan tiid jout it wyfke har by him, en wurdt der gâns efterfolge en swaaid en draaid ûnder it [[fleanen]], wat gauris mank giet mei it útslaan fan kritende gjalpen. Dy fan it mantsje binne heech fan [[toan]] en trilje frijwat, wylst de [[stim|fokalisearring]]s fan it wyfke leechtoaniger en heazer binne. Yn 'e lettere stadia fan 'e [[hofmakkerij]] klimt it mantsje by jûnsskimer heech yn 'e loft en makket dan in dûkflecht oant deunby it wyfke. Dêrop giet er op jacht om [[fretten]] foar har te sykjen, wylst se op in heech útsjochpunt sitten bliuwt en har [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fersoarget. Krekt foar't it mantsje mei iten weromkeart, bejout se har dan nei it nêst om him op te wachtsjen.
[[File:Uhlenloch.jpg|right|thumb|250px|De [[Noard-Dútslân|Noarddútske]] ferzje fan in [[ûleboerd]] mei middenyn in ''Eulenloch'', in &quot;ûlegat&quot;.]]

It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e goudûle wurdt ornaris yn in holte oanlein, lykas in [[rots]]spjalt, in [[beamholte]] of it ferlitten nêst fan in folle gruttere fûgel, lykas de [[hammerkop (fûgel)|hammerkop]] (''Scopus umbretta''). It komt gauris foar dat oare fûgels, benammen pearkes [[ka|kaën]] (''Coloeus monedula''), yn deselde beamholte nêstelje as in pearke goudûlen, en dat soks yn skynbere harmony om en ta giet. Yn Jeropa nêstelje goudûlen ek geregeldwei yn ferlitten [[bygebou]]wen, lykas [[hok]]ken, of hege bedriuwsgebouwen, lykas [[skuorre]]n of [[loads (gebou)|loadsen]]. De ferfanging fan [[nôtskuorre]]n troch [[silo|silo's]], mids [[tweintichste iuw]], wie sterk neidielich foar de goudûle, mei't er yn nôfskuorren net inkeld nêstele, mar ek jage. Yn [[Fryslân]], mar ek yn dielen fan [[Dútslân]], nêstelen goudûlen fan âlds yn 'e skuorren fan [[pleats]]en, dy't spesjaal foar dat doel in yngong foar de ûlen hiene by it dêrom sa hjittende [[ûleboerd]].

Foarôfgeande oan it eigentlik lizzen fan 'e [[aai]]en bringt it wyfke al frijwat tiid op it nêst troch, dêr't se fuorre wurdt troch it mantsje. Hy rêst ûnderwilens deunby en fretten dêr't hy en syn wyfke noch gjin ferlet fan hawwe, slacht er yn dy tiid op om it letter oan 'e [[fûgelpyk|piken]] te fuorjen. De [[pearing]] fynt úteinlings op it nêst plak, wêrnei't it wyfke 2–9&amp;nbsp;aaien leit, mar ornaris 4–7. Dy hawwe in [[brutsen wyt|brutsen wite]] [[kleur]] en binne lichtlik ovaal. De aaien wurde om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein. It [[brieden (fûgels)|brieden]] begjint daliks sadree't it earste aai lein is en wurdt folslein dien troch it wyfke. It mantsje jaget ûnderwilens foar har en oerlaadt har bytiden sa mei deade proaien, dat dêr njonken it nêst in steapel fan ûntstiet. 

De briedtiid duorret likernôch 30&amp;nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. Soks komt by mear fûgels foar, mar de goudûle is atypysk mei't goudûlepiken soms '[[ûnderhannelje]]' oer it beskikbere fretten: sterkere piken kinne swakkere piken earst ite litte as se yn ruil dêrfoar de fearren fan 'e sterkere piken fersoargje. Dat giet fansels net op as it iten krap is; dan is it eltse pyk foar himsels. It tal jongen dat úteinlik mei súkses grutbrocht wurde kin, hinget sterk ôf fan it tal [[kjifdieren]] dat der te fangen is. Yn goeie mûzejierren leit it súksespersintaazje om 'e 75% hinne. Yn sokke jierren kinne goudûlen soms noch wol oan in twadde lechsel begjinne.
[[File:Tyto_alba_MWNH_0624.JPG|left|250px|thumb|It [[aai]] fan in goudûle út 'e kolleksje fan [[Museum Wiesbaden]] yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Wiesbaden]].]]

De piken fan 'e goudûle binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de âlden. Se binne oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. It mantsje fiert it fretten foar de piken oan en it wyfke skuort de proaien mei har [[snaffel]] en [[kloer]]en yn hapkleare stikken dy't se de piken yn 'e bek stoppet. It mantsje giet ûnderwilens troch mei pearjen mei it wyfke, wêrby't de piken soms [[ferwûne]] reitsje kinne. Yn in sitewaasje wêrby't in ûngefaarlike fûgel, lykas in [[dofûgels|do]], deunby it goudûlenêst komt, [[hâldt en draacht]] it mantsje him meigeand en [[nijsgjirrigens|nijsgjirrich]], wylst it wyfke beskermjend is foar har piken oer en de frjemde fûgel oanfalle kin. De reäksje fan 'e piken is [[ynstinkt]]yf selsferdigenjend.

Mei 6–8&amp;nbsp;dagen kinne de piken har eigen kop omheech hâlde en wat hinne wer krûpe yn it nêst. Mei 15&amp;nbsp;dagen berikke se de helte fan har [[folwoeksen]] gewicht en sjogge se der neaken út, mei't de hoemannichte dûns har flugge groei net byhâlde kin. Mei 20&amp;nbsp;dagen komme de earste echte [[fear (fûgels)|fearren]] troch. It wyfke bliuwt frijwol ûnôfbrutsen op it nêst oant alle piken 25–30&amp;nbsp;dagen âld binne; dêrnei begjint se it nêst foar hieltyd langere perioaden te ferlitten en earnewêr oars te rêsten, mar ek diel te nimmen oan it jeien foar de piken. Mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen binne de piken likegrut as har [[âlden]], mar mei 60–65&amp;nbsp;dagen, wannear't se in folslein fearrekleed hawwe, binne se wer wat gewicht kwytrekke. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&amp;nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende perioade leart it wyfke harren troch de &quot;aapke-sjoch-aapke-doch&quot;-metoade om proaien te finen en te fangen. Wyfkes binne mei 10–11&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&amp;nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&amp;nbsp;[[jier]], mar út [[Skotlân]] binne gefallen bekend fan goudûlen dy't in bysûndere 18&amp;nbsp;jier en in tige útsûnderlike 34&amp;nbsp;jier libben.

==Fretten==
De goudûle is in [[karnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren. Dêrby giet it om [[mûzen en rotten fan 'e Alde Wrâld]] (''Murinae''&amp;nbsp;spp.), lykas [[echte mûzen]] (''Mus''&amp;nbsp;spp.), [[boskmûzen]] (''Apodemus''&amp;nbsp;spp.), [[dwerchmûzen]] (''Micromys''&amp;nbsp;spp.), [[echte rotten]] (''Rattus''&amp;nbsp;spp.) en [[poelrotten]] (''Otomys''&amp;nbsp;spp.); [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), lykas [[fjildmûzen]] (''Microtus''&amp;nbsp;spp.), [[reade wrotmûzen]] (''Myodes''&amp;nbsp;spp.) en [[sniemûzen]] (''Chionomys''&amp;nbsp;spp.); en [[echte sliepmûzen]] (''Glirinae''), lykas de [[sânslieper]] (''Glis glis''), de [[hazzemûs]] (''Muscardinus avellanarius'') en [[beamsliepers]] (''Dryomys''&amp;nbsp;spp.). 
[[File:BARN_OWL_FLIGHT.jpg|right|thumb|250px|In goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

De rest fan it fretten bestiet út lytse oant middelgrutte [[fûgels]], lykas [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''&amp;nbsp;spp.), [[skriezen]] (''Limosa''&amp;nbsp;spp.), [[weverfûgels]] (''Ploceidae''&amp;nbsp;spp.) en [[swellesturtwilstereftigen]] (''Glareolidae''&amp;nbsp;spp.), en fierders [[hagedissen]], [[amfibyen]], [[ynsekten]] (benammen [[imerkes]] en [[termiten]]), [[spinnen]] en sels [[fisken]]. De [[eksoat]]yske [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus'') is, mei in kop-romplingte fan 25–35&amp;nbsp;[[sm]], en in gewicht dat oprinne kin oant 1,8&amp;nbsp;[[kg]], sa'n bytsje de grutste proai dy't in goudûle oankin. Yn ferhâlding ta [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') fan ferlykbere grutte hat goudûle in folle heger [[metabolisme]], wat betsjut dat se ferlet hawwe fan folle mear fretten. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen. Men kin dan tinke oan 'e [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina''), mar yn [[Afrika]] giet it ek om bygelyks de [[slanke mangoeste]] (''Herpestes sanguineus'') en de [[sjenetkat]] (''Genetta genetta''). Dêrnjonken wurde goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[hauk]] (''Astur gentilis'') en de [[mûzefalk]] (''Buteo buteo''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[oehoe]] (''Bubo bubo''), de [[Kaapske oehoe]] (''Bubo capensis'') en de [[molke-oehoe]] (''Ketupa lactea'').

==Status==
De goudûle hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat kinne nasjonale of regionale populaasjes yn guon gefallen [[bedrige soarte|bedrige]] wêze. Dat is yn 't bysûnder sa op eilannen, dêr't de populaasjes yn 'e regel lyts en kwetsber binne. Foarbylden fan dat soarte sitewaasjes besteane op 'e [[Kanaryske Eilannen]], [[Madeara]] en de [[Kaapverdyske Eilannen]].

===Status yn Nederlân===
Ek yn [[Nederlân]] rekke it mei de goudûle mids [[tweintichste iuw]] yn it neigean troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]] dat de fûgels binnenkrigen fia harren [[proaidier]]en, de [[meganisaasje fan de lânbou|feroarings yn 'e lânbou]], dy't ta it ferdwinen fan in protte briedplakken laten, en de [[winter fan 1962-1963|strange winter fan 1962 op 1963]], dy't in soad fan 'e fûgels net oerlibben. Tsjin [[1979]] wiene der noch mar 100&amp;nbsp;briedpearen en waard de goudûle yn Nederlân as slim bedrige beskôge. Sûnt binne der gâns [[briedkast]]en pleatst dy't spesjaal oanpast wiene foar goudûlen, en ek de [[klimaatferoaring]] spile de fûgel yn 'e kaart, mei't de [[winter]]s stadichoan sêfter waarden. Yn [[2020]] waard it tal briedpearen yn Nederlân troch de fûgelbeskermingsorganisaasje [[SOVON]] op 2.900–3.300 rûsd. Yn Fryslân binne der sa'n 200–350 briedpearen, dy't benammen konsintrearre binne yn 'e súdeastlike helte fan 'e provinsje. De goudûle jildt anno [[2025]] yn Nederlân net mear as bedrige.
[[File:Kerkuil_licht_en_donker.jpg|right|thumb|250px|Lofts in [[mantsje]] fan 'e gewoane goudûle (''Tyto alba alba'') en rjochts in [[wyfke]] fan 'e Middenjeropeeske goudûle (''Tyto alba guttata'') yn [[Nederlân]], dêr't dy beide [[ûndersoarte]]n oaninoar grinzgje.]]
[[File:Barn Owl - Tyto alba (53521785522).jpg|right|thumb|250px|In goudûle yn súdlik [[Skotlân]].]]

==Undersoarten==
Der binne 10 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2021)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e goudûle (''Tyto alba''):
*de Afrikaanske goudûle (''T. a. affinis'' &lt;small&gt;[[Edward Blyth|Blyth]], 1862&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Afrika]] besuden de [[Sahara]] fan 'e [[Sahel]]krite en de [[Nyl]]delling yn it noarden fan [[Sûdaan]] oant [[Kaap de Goede Hoop]]; ek op [[Madagaskar]], de [[Komoaren]], [[Majot]] en de [[Sansibareilannen]]; [[eksoat|yntrodusearre]] op 'e [[Seysjellen]])&lt;/small&gt;
*de Biokogoudûle (''T. a. poensis'' &lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1842&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Bioko]] yn 'e [[Golf fan Guinee]])&lt;/small&gt;
*de gewoane goudûle (''T. a. alba'' &lt;small&gt;[[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; fan 'e [[Britske Eilannen]] nei it suden ta oant en mei de [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]]; yn [[West-Jeropa]] rûchwei fan 'e [[Ryn]]delta oant de [[Alpen]] en súdlik dêrfan by de noardkust fan 'e [[Middellânske See]] lâns oant de [[Bosporus]] en de [[Dardanellen]]; yn [[Egypte]] fia de [[Nyl]]delling súdoan nei [[Sûdaan]]; ek yn it [[Aïrberchtme]] fan [[Niger]], op 'e [[Baleären]], [[Sisylje]] en de westlike [[Kanaryske Eilannen]] [[El Hierro]], [[La Gomera]], [[La Palma]], [[Gran Canaria]] en [[Tenerife]])&lt;/small&gt;
*de Kaapverdyske goudûle (''T. a. detorta'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1913&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Kaapverdyske Eilannen]])&lt;/small&gt;
*de Kanaryske goudûle (''T. a. gracilirostris'' &lt;small&gt;Hartert, 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de eastlike [[Kanaryske Eilannen]] [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]])&lt;/small&gt;
*de Levantynske goudûle (''T. a. erlangeri'' &lt;small&gt;[[William Lutley Sclater|Sclater]], 1921&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Kreta]], de súdlike [[Egeyske See|Egeyske Eilannen]], [[Syprus]], de kusten fan  [[Lyts-Aazje]] oant de [[Kaukasus]], de [[Fruchtbere Healmoanne]] fan 'e [[Levant]] en de kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] bylâns)&lt;/small&gt;
*de Madearagoudûle (''T. a. schmitzi'' &lt;small&gt;Hartert, 1900&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Madeara]] en [[Porto Santo (eilân)|Porto Santo]])&lt;/small&gt;
*de Middenjeropeeske goudûle (''T. a. guttata'' &lt;small&gt;[[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan 'e [[Ryn]] en de [[Alpen]] oant [[Litouwen]] en noardlik [[Grikelân]], en by de noardkust fan 'e [[Swarte See]] lâns oant de [[Kaukasus]])&lt;/small&gt;
*de Santomeeske goudûle (''T. a. thomensis'' &lt;small&gt;[[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1852&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Sao Tomee]] yn 'e [[Golf fan Guinee]]; in waarnimming fan it oanbuorjende eilân [[Prinsipe (eilân)|Prinsipe]] berêst op in flater)&lt;/small&gt;
*de Tyrreenske goudûle (''T. a. ernesti'' &lt;small&gt;[[Otto Kleinschmidt|Kleinschmidt]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Korsika]] en [[Sardynje]])&lt;/small&gt;
Soms wurdt noch in alfde ûndersoarte erkend:
*de oerseeske goudûle (''T. a. hypermetra'' &lt;small&gt;[[Hermann Grote|Grote]], 1928&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Madagaskar]], [[Majot]] en de [[Komoaren]])&lt;/small&gt;

===Undersoarten yn Nederlân===
[[Nederlân]] leit op 'e grins fan 'e [[ferspriedingsgebiet]]en fan twa ûnderskate [[ûndersoarte]]n. De gewoane goudûle (''T.&amp;nbsp;a. alba''), de [[nominaat]], komt foar ûnder de [[Grutte Rivieren]], wylst de Middenjeropeeske goudûle (''T.&amp;nbsp;a. guttata'') dêrboppe libbet. Dy ferdieling is rûchwei; yn Midden-Nederlân ferminge de beide ûndersoarten har mei-inoar. 

== Keppeling om utens ==
*{{nl}}[http://www.beleefdelente.nl/kerkuil Webkamera's goudûlenest op ''BeleefDeLente.nl'']
*{{nl}}[https://stats.sovon.nl/stats/soort/7350 Ynformaasjeside oer de goudûle op 'e webside fan SOVON]
*{{en}}[https://www.avionary.info/explandict/tyto-alba/ Avionary 4.3 - Goudûle yn 50 talen op ''Avionary'']
*{{en}}[https://www/worldbirdnames.org IOC World Bird List 13.1]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_barn_owl ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Barn_owl ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tyto alba}}
}}

{{DEFAULTSORT:Goudule}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goudûle]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]]</text>
      <sha1>e4qjwl8eke55v72q9b6sbo46lvzohtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5896</id>
    <revision>
      <id>1233533</id>
      <parentid>1205367</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1233533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28358" sha1="nkosu3udjikdoe4p449f5e31yn5e54z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=ekster
|Ofbyld= [[File:Сорока (Pica pica), Калининград.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Eurasian Magpie (Pica pica) (W1CDR0001537 BD28).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'')
|Wittenskiplike namme= Pica pica
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de ekster (Pica pica).png|center|250px]]
}}
De '''ekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica pica''), ek wol de '''gewoane ekster''' neamd ta ûnderskie fan 'e oare seis soarten dy't sa hjitte, is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist is lânseigen yn frijwol hiel [[Jeropa]] en teffens yn grutte dielen fan [[West-Aazje|West]]-, [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[Noard-Aazje]]. It is in opfallende, middelgrutte, [[swartbûnt]]e [[stânfûgel]] mei in [[omnivoar]] dieet, dy't ek yn [[Fryslân]] rûnom foarkomt. De ekster is tige [[yntelligint]], en it is anno [[2025]] de iennichste fûgel dy't dúdlik foar de [[spegeltest]] slagge is. Fjouwer oare [[soarte]]n út it skaai fan 'e eksters waarden foarhinne oansjoen foar [[ûndersoarte]]n fan dit bist, mar wurde op basis fan 'e útkomsten fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] sûnt [[2018]] as selsstannige soarten erkend. De [[IUCN]] klassifisearret de ekster as net bedrige.

==Taksonomy==
De ekster waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1758]] troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e tsien [[edysje]] fan syn ''[[Systema Naturæ]]''. In folle eardere beskriuwing fan dizze fûgel datearret lykwols út [[1555]] en kaam foar yn 'e ''Historiæ Animalium'' fan 'e [[Switserlân|Switserske]] natoerûndersiker [[Conrad Gessner]]. Linnaeus joech de ekster de [[wittenskiplike namme]] ''Corvus pica'', en dielde him dêrmei yn by de [[krieën]] (''Corvus''). It soartspesifike diel fan 'e namme, ''pica'', is it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;ekster&quot;. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica'') waard yn [[1760]] yntrodusearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Mathurin Jacques Brisson]]. De ekster waard de [[typesoarte]] fan dat skaai, mei de nije wittenskiplike namme ''Pica pica''.
[[File:Eurasian_Magpie_-_Pica_pica_(54141935978).jpg|left|thumb|250px|In ekster op in peal.]]

De ekster sjocht der suver identyk út as de [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonia''), en lange tiid waarden de beide fûgels as ien-en-deselde [[soarte]] beskôge. Pas yn [[2000]] besleat de [[Amerikaanske Uny fan Ornitologen]] (AOU) en erken de Amerikaanske ekster as in selsstannige soarte. Ut 'e útkomsten fan nij ûndersyk hie nammentlik bliken dien dat de Amerikaanske ekster eins nauwer besibbe wie oan 'e [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli''), in kwa uterlik dúdlik ôfwikende soarte út [[Kalifornje]]. Alle eksters út 'e [[Alde Wrâld]] waarden lykwols noch hast twa [[desennia]] lang as ien inkele soarte beskôge, oant yn [[2018]] út ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e ûnderskate '[[ûndersoarte]]n' bliken die dat de [[Asirekster]] (''Pica asirensis''), de [[Easterske ekster]] (''Pica serica''), de [[Magrebekster]] (''Pica mauritanica'') en de [[swartstútekster]] (''Pica bottanensis'') eins ek selsstannige soarten wiene.

==Fersprieding==
De ekster komt foar yn frijwol hiel [[Jeropa]], de [[Britske Eilannen]] oant en mei de [[Sjetlâneilannen]] ynbegrepen, en teffens ynklusyf de eilannen yn 'e [[Tyrreenske See|Tyreenske]], [[Adriatyske See|Andriatyske]] en [[Egeyske See]], mei dêropta [[Syprus]]. Dizze fûgel ûntbrekt inkeld yn it uterste suden fan it [[Ibearysk Skiereilân]], op 'e [[Baleären]], [[Malta]], de [[Fêreu-eilannen]] en [[Iislân]], yn it noarden fan it [[Skandinavysk Heechlân]] en yn 'e heechste dielen fan 'e [[Grutte Kaukasus]].
[[File:NZ7_3902_(52673436185).jpg|right|thumb|250px|In ekster yn [[Sweden]].]]

Yn it easten rint it [[ferspriedingsgebiet]] troch oant [[Mongoalje]] en de [[Transbaikal]] yn sintraal [[Sibearje]]. Súdliker omfettet it noch grutte dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], it meastepart fan [[Sintraal-Aazje]], it noarden fan it [[Midden-Easten]] oant yn sintraal [[Iraan]] en it noardwesten fan it [[Yndysk subkontinint]]. Der bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] fier nei it easten ta, op it [[Kamtsjatkaskiereilân]] en yn 'e gebieten dy't dêr direkt noardlik fan lizze yn it [[Russyske Fiere Easten]].

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Ek yn [[Fryslân]] en alle oare dielen fan [[Nederlân]] komt de ekster rûnom foar. 

==Uterlike skaaimerken==
De ekster is in middelgrutte fûgel. De eksakte grutte ferskilt nei [[ûndersoarte]]. Utgeande fan 'e [[nominaat]], dy't yn it grutste part fan [[Jeropa]] foarkomt, hat er trochinoar in totale lichemslingtelingte fan 44–46&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], wêrfan't mear as de helte bestiet út 'e oant 28&amp;nbsp;sm lange [[sturt]]. De [[wjukspanne]] bedraacht 52–62&amp;nbsp;sm. Fan uterlik bestiet der by dizze soarte gjin [[seksuele dimorfy]], mar [[wyfke]]s binne justjes lytser en frijwat lichter. [[Mantsje]]s weagje 210–272&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]], wylst wyfkes net fierder komme as 182–214&amp;nbsp;g.
[[File:Pica_pica_skull.jpg|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in ekster.]]

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e ekster hat in opfallende [[swartbûnt]]e [[kleur]]. De [[kop]], de [[bopperêch]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[stuten]] binne [[swart]] mei in [[metaal]]eftige [[grien]]e of [[blau]]we glâns. De [[bealch]], [[skouder]]s en [[ûnderrêch]] binne poerlike [[wyt]]. De [[wjuk]]ken binne foar it meastepart swart, op 'e nij mei in griene of blauwe glâns dêroerhinne, mar de tsien [[fear (fûgel)|fearren]] oan 'e úteinen fan 'e wjukken binne wer wyt, wat inkeld te sjen is by it [[fleanen]]. De lange [[sturt]], dy't de fûgel goed omheech hâldt as er op 'e grûn omrint, is swart mei in griene of [[read|rodzich]] [[pears]]e gloed. De sterke [[poaten]] en de puntige [[snaffel]] binne swart. [[Jeugd|Juvenilen]] lykje op folwoeksen eksimplaren, mar misse yn 't earstoan de glâns dy't folwoeksenen oer it swarte diel fan it fearrekleed hawwe. Ek is de sturt by juvenilen folle koarter as by folwoeksen fûgels.

Behalven yn grutte ferskille de ûnderskate ûndersoarten ek op it mêd fan 'e hoemannichte wyt yn it swartbûnt fan harren fearrekleed, en hokker kleur de glâns hat dy't oer de swart befearre lichemsdielen hinne leit. De Baktryske ekster (''Pica pica bactriana''), út [[Sintraal-Aazje]], hat bygelyks mear wyt op 'e wjukken en teffens promininte wite stuten. 
[[File:Elster_wikipedia2.jpg|right|thumb|250px|In ekster [[fleanen|op 'e wjuk]], wêrby't de [[wite]] [[wjuk]]seinen goed te sjen binne.]]

Folwoeksen fûgels [[ferfearje]] ienris yn it jier, wêrby't stikje by bytsje alle fearren ferfongen wurde. Dat proses begjint yn [[juny]] of [[july]], oan 'e ein fan 'e [[briedtiid]], en is foltôge yn [[septimber]] of [[oktober]], moai op 'e tiid foar it [[winter]]seizoen. By juvenilen begjint it ferfearjen in [[moanne (tiid)|moanne]] letter as by de folwoeksen fûgels en is it beheind ta de fearren op it [[lichem (biology)|lichem]], wylst dy op 'e wjukken en de sturt sitten bliuwe.

==Biotoop==
Eksters jouwe sterk de foarkar oan iepen gebiet mei hjir en dêr groepkes [[beam]]men. Se mije tichte [[wâld]]en en beamleaze kriten lykas [[steppe]]s, [[toendra's]] en [[woastinen]]. Fan natuere libje se yn in [[savanne]]-eftich [[biotoop]] en oan 'e [[boskrâne]]n, mar se komme ek rûnom foar yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[tunen]], [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]], [[park]]en, en [[greide]]n en [[ikker]]s dy't ôfwiksele wurde mei [[beam|bemantele]] [[pleats]]en. De ekster hat him goed oanpast oan it libjen yn 'e neite fan [[minske]]n, en hy komt dan ek gauris yn [[stêd]]en foar.
[[File:Pica_pica1.jpg|left|thumb|250px|In [[jeugd|juvenyl]] dy't noch mar koartby [[útfleanen|útflein]] is.]]

==Hâlden en dragen==
===Stânfûgel===
De ekster is yn begjinsel in [[stânfûgel]], dy't de [[winter]] yn of deunby syn [[brieden (fûgels)|briedterritoarium]] trochbringt. Eksimplaren dy't yn [[Sweden]], [[Finlân]] of [[Ruslân]] deunby de noardgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] libje, tsjogge by strange winters soms wat mear nei it suden ta.

===Fokalisaasjes===
Eksters hawwe in tige werkenbere [[stim|fokalisaasje]], dy't klinkt as ''kch-kch-kch''. It kin wêze dat dat wol tsien kear efterinoar werhelle wurdt. It klinkt suver wol wat as stikt de fûgel earne yn en besiket er dat út 'e [[kiel]] op te [[hoastjen]]. Krekt as de fokalisaasjes fan oare [[kriefûgels]] wurdt dat lûd oantsjut as [[krassen (kriefûgels)|krassen]]. [[Jeugd|Juvenile]] eksimplaren hawwe dyselde rop, mar uterje ek in koart, abrupt ''ûyk-ûyk'', dat wol wat wei hat fan it [[keffen]] fan in lyts [[hûn]]tsje. Ek bringe eksters (sawol folwoeksenen as juvenilen) wol in [[siizjen]]d lûd fuort, dat inkeld fan deunby hearber is.
[[File:Pica_pica_123681341.jpg|right|thumb|250px|In ekster fandelet [[nêst (fûgels)|nêst]]materiaal gear.]]

===Yntelliginsje===
Yn 'e mande mei oare [[kriefûgels]], lykas de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[swarte krie]] (''Corvus corone'') en de [[ka]] (''Coloeus monedula''), en teffens mei beskate [[pappegaai-eftigen]], wurdt de ekster al langer beskôge as ien fan 'e [[yntelligint]]ste [[fûgels]]. Mar nije ynsichten wize derop dat it ek ien fan 'e yntelligintsten fan alle [[bisten]] is. De [[harsens|harsenynhâld]] fan eksters is, ferhâldingsgewiis nei lichemsgrutte, likernôch like grut as dy fan 'e measte [[minskapen]] en [[walfiskeftigen]]. It wurdt ornearre dat de [[maatskippij|sosjale]] [[kognysje]], it fermogen ta oarsaaklik riddenearjen, de [[geast|mentale]] fleksibiliteit, it [[ynbyldingsfermogen]] en it fermogen ta foarútsjen op [[takomst]]ige foarfallen by eksters like grut is as by minskapen.

Eksters binne observearre by it dielnimmen oan yngewikkelde sosjale [[rituelen]], mei dêrûnder mooglik ek it útdrukking jaan oan [[drôvens]]. It is de iennichste fûgel dy't op oertsjûgjende wize de [[spegeltest]] trochstien hat, dy't [[selsbewustwêzen]] yn bisten oantoant. Eksters brûke ek [[ark]], kinne iten weromfine in healjier of in jier nei't se it ferburgen hawwe, en brûke har eigen [[ûnderfining]]s om it takomstich [[hâlden en dragen]] fan soartgenoaten te foarsizzen. Yn finzenskip hawwe se sjen litten dat se (yn beheinde mjitte) telle kinne (om oan iten te kommen), dat se [[minsklik]]e [[stim]]men neibeare kinne en dat se ark leare kinne te brûken om sels har [[koai (ynslútplak)|koaien]] skjin te hâlden. De foarneamde geastlike fermogens fan 'e ekster wurde no as bewiis beskôge dat yntelliginsje him teminsten twaris ûnôfhinklik faninoar ûntwikkele hat, nammentlik by [[sûchdieren]] en by [[fûgels]].
[[File:Skatbo_-_Ystad_2012.jpg|left|thumb|250px|In [[nêst (fûgels)|eksternêst]].]]

===Fuortplanting===
Eksters binne [[monogaam]], en pearkes bliuwe gauris langer as ien briedseizoen byinoar. Yn 'e briedtiid fêstigje sokke pearkes [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se ferdigenje tsjin soartgenoaten, en yn opienfolgjende jierren besette se faak min ofte mear itselde territoarium. De [[peartiid]] falt yn 'e [[maityd]]. By de [[balts]] sette [[mantsje]]s yn heech tempo de [[fear (fûgels)|fearren]] op harren [[kop]] oerein en lizze se wer plat. Ek wippe se de sturt omheech en spriede en slute se de sturtfearren, en roppe se yn sêfte toanen dy't sterk ôfwike fan harren wenstige krassen. De losse fearren op 'e [[side (anatomy)|siden]] wurde oer de [[wjuk]]seinen hinne lein en de fearren op 'e [[skouder]]s wurde útspraat om it [[wyt]] dêre mear opfalle te litten. As op dat fertoan in [[wyfke]] ôfkomt, efterfolget it mantsje har al [[rinnen]]de en [[fladderjen]]de.

Foar it bouwen fan in [[nêst (fûgels)|nêst]] jouwe eksters de foarkar oan hege [[beam]]men, wêryn't se op grutte hichte in nêst stevich yn in [[strampel]] fan 'e boppeste [[tûke (beam)|tûken]] fêstmeitsje. It nêst sels bestiet út in ramtwurk fan tûkjes en [[twiich|twigen]], dat tichtmakke wurdt mei [[klaai]] en [[dridze]]. Dêroerhinne wurdt in fuorring fan fine [[plantewoartel]]s lein. It gehiel wurdt ôfmakke mei in stevige, mar dochs genôch [[ljocht]] trochlittende koepel fan prikken, it leafst mei [[stikel (plantemorfology)|stikels]] deroan. It nêst hat ien goed ferskûle yngong. Sokke grutte nêsten binne hiel opfallend as de beammen har [[blêdte]] ferlieze. As der earne net genôch beammen binne (en soms ek as dy der wol binne), wurde nêsten ek wol oanlein yn [[strûk]]en en [[hage]]n.
[[File:Eurasian_Magpie_egg_colour.jpeg|right|thumb|180px|It [[aai]] fan in ekster.]]

It wyfke leit, alteast yn [[Jeropa]], yn [[april]] ornaris 5–6&amp;nbsp;[[aai]]en. Mar lechsels mei mar 3 of wol 10&amp;nbsp;aaien binne ek dokumintearre. It eigentlike lizzen fan 'e aaien bart ier op 'e [[moarn (deidiel)|moarn]], yn 'e regel mei tuskenskoften fan likernôch in [[etmiel]]. De aaien fan 'e [[nominaat]] mjitte trochinoar 32,9&amp;nbsp;[[mm]] by 23&amp;nbsp;mm en weagje 9,9&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dat is lyts foar in fûgel fan dizze grutte. Fan [[kleur]] binne de aaien ornaris bleek [[turkwaze (kleur)|turkwaze]], besprinzge mei spikkeltsjes fan [[brún]]. Der is lykwols gâns fariaasje, sawol wat de [[tint]] fan 'e grûnkleur as de oanwêzigens en kleur fan 'e spikkels oanbelanget. 

It [[brieden (fûgels)|brieden]] duorret 21–22&amp;nbsp;[[dagen]] en wurdt folslein dien troch it wyfke. It mantsje foerazjearret foar har en bringt har [[fretten]] yn it nêst. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't [[blinens|blyn]], keal en helpleas út it aai komme en folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. De earste 5–10&amp;nbsp;dagen nei it útkommen fan 'e aaien bliuwt it wyfke noch op it nêst sitten, sawol om't de aaien net tagelyk útkomme as om't de piken earst har eigen [[lichemstemperatuer]] net op peil hâlde kinne. Yn dy tiid wurde sawol de piken as it wyfke fuorre troch it mantsje; neitiid foerazjearje beide âlden foar de piken. Mei 7–8&amp;nbsp;dagen geane by de piken de [[each]]jes iepen, en omtrint dyselde tiid begjinne de [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei likernôch 27&amp;nbsp;dagen [[útfleanen|fleane de piken út]], en ferskate dagen foartiid klauterje se al op it nêst en de neiste tûken om. Nei it útfleanen wurde se noch ferskate [[wike]]n fuorre troch de âlden. Dy beskermje har yn dy snuorje ek tsjin [[rôfdier]]en, mei't se noch net goed [[fleane]] kinne. 
[[File:PicaPicaChick01.jpg|left|thumb|250px|In [[fûgelpyk|eksterpyk]] fan in pear dagen âld.]]

Yn 'e regel oerlibje mar 3–4 fan 'e 5–6&amp;nbsp;piken lang genôch om út te fleanen. Guon nêsten geane ferlern oan [[predaasje]], benammen troch [[rôffûgels]]. Mar de wichtichste faktor by pikestjerte by de ekster is [[ferhongering]]. Mei't de aaien asyngroan útkomme, hawwe de jongste piken net folle kâns om te oerlibjen as der itenskrapte hearsket, mei't de âldere en sterkere [[bruorren of susters]] dat alle beskikbere iten ynpikke. Eksters produsearje elts jier mar ien nêst piken, of it moat wêze dat it hiele earste lechsel ier yn 'e briedtiid ferlern giet. Guon eksters nimme al mei 1&amp;nbsp;[[jier]] diel oan 'e [[fuortplanting]], mar de measten foarmje [[swaarm]]en mei oare net-briedende soartgenoaten en nimme pas mei 2&amp;nbsp;jier foar it earst diel oan 'e fuortplanting.

===Libbensferwachting===
By in ûndersyk nei de [[libbensferwachting]] by eksters yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Sheffield]], wêrby't piken út ferskillende jierren ferskillend kleure [[fûgelringjen|ringen]] oan 'e [[poat]]en krigen, waard fêststeld dat mar 22% fan 'e jonge eksters it earste jier oerlibbe. Foar neifolgjende jierren lei dat persintaazje op 69%. Dat suggerearret dat de yndividuën dy't har earste jier oerlibben in trochsneed libbensferwachting hiene fan 3&amp;nbsp;jier en 8&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]]. De heechste [[âlderdom]] dy't ea fan in ekster optekene is, wie 21&amp;nbsp;jier en 8&amp;nbsp;moannen by in fûgel út it Ingelske [[Coventry]], dy't yn [[1925]] ringe wie en yn [[1947]] deasketten waard.
[[File:Speed_(91381665).jpeg|right|thumb|250px|In ekster makket in [[apenút]] lytsman.]]

==Fretten==
De ekster is in [[omnivoar]], dy't sawol [[dier]]lik as [[plant]]aardich fretten bepluzet. Dêrby is er in [[opportunisme|opportunist]], dy't opfret wat it tafal him biedt. Foerazjearjen docht er foar it meastepart op 'e [[grûn]]. Op it menu steane [[ynsekten]] en harren [[larve]]n en oar [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[spinnen]], [[tûzenpoaten]] en [[wjirm]]s, mar ek de [[fûgelpyk|piken]] en [[aai]]en fan oare fûgels, lytse [[sûchdieren]] (benammen [[kjifdieren]]), [[ies (kadaver)|ies]] (bygelyks fan yn it [[ferkear]] omkommen bisten), [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]] en oare [[frucht (plant)|fruchten]]. Eksters binne der ek net te min foar om [[foertafel]]s yn [[tunen]] te plonderjen, dêr't foer útstruid is foar lytsere [[sjongfûgels]].
[[File:Agaesses_so_vatches.jpg|left|thumb|250px|Eksters op 'e siik nei smaaklike [[parasiten]] yn 'e [[pels]] fan in rêstende [[ko]].]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e ekster binne ferskate soarten [[rôffûgels]]. Ek gruttere [[kriefûgels]], lykas de [[raven]] (''Corvus corax''), en kriefûgels dy't yn [[swaarm]]en libje, lykas de [[ka]] (''Coloeus monedula''), geane eksters faak út 'e wei, hoewol't dy gjin direkt gefaar foar harren ynhâlde.

==Status==
De ekster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn tige útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] sûnt teminsten [[1980]] al stabyl liket te wêzen. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte identifisearre. De populaasje yn [[Jeropa]] allinnich al wurdt rûsd op 19,3–31,3&amp;nbsp;miljoen folwoeksen yndividuën en 9,7–15,7&amp;nbsp;miljoen briedpearen. De totale wrâldpopulaasje bestiet neffens in skatting fan [[BirdLife International]] út 64–104&amp;nbsp;miljoen eksimplaren, mar dêrby moat oantekene wurde dat BirdLife de [[Easterske ekster]] (''Pica serica'') en de [[swartstútekster]] (''Pica bottanensis'') noch altyd as [[ûndersoarte]]n fan 'e gewoane ekster beskôget, wat in fertekene byld jout. 

Yn beskate gebieten, wêrûnder dielen fan [[Fryslân]], wurde eksters ferfolge om't se de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan lytsere [[sjongfûgels]] of [[greidefûgels]] opfrette. Dy ferfolging nimt almeast de foarm oan fan it útheljen fan eksternêsten of it besjitten fan nêsten mei [[wynbuks]]en of soms sels [[jachtgewear]]en. Ferskate [[ornitology]]ske ûndersiken hawwe lykwols útwiisd dat de [[predaasje]] troch eksters (en oare [[kriefûgels]]) gjin negatyf effekt hat op 'e sjongfûgel- en greidefûgelstân.
[[File:Fersprieding fan de ekster (Pica pica) (ûndersoarten).png|right|thumb|260px|De [[ûndersoarte]]n fan 'e ekster (''Pica pica''):&lt;br&gt;
{{Color box|#1B8B5D}} de Baktryske ekster (''P. p. bactriana'') &lt;br&gt;
{{Color box|#D67E9D}} de Finske ekster (''P. p. fennorum'') &lt;br&gt;
{{Color box|#7CE71D}} de Ibearyske ekster (''P. p. melanotos'') &lt;br&gt;
{{Color box|#404684}} de Jeropeeske ekster (''P. p. pica'') &lt;br&gt;
{{Color box|#387589}} de Kamtsjatka-ekster (''P. p. camtschatica'') &lt;br&gt;
{{Color box|#C00E32}} de Mongoalske ekster (''P. p. leucoptera'') &lt;br&gt;
{{Color box|#FFC90E}} de Sibearyske ekster (''P. p. hemileucoptera'')]]

==Undersoarten==
Sûnt [[2018]] wurde der noch 6 of 7 [[ûndersoarte]]n fan 'e ekster (''Pica pica'') erkend:
*de Baktryske ekster (''P. p. bactriana'' &lt;small&gt;[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1850&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardeastlik [[Iraan]], súdlik [[Sintraal-Aazje]], [[Afganistan]], [[Pakistan]], westlik en noardwestlik [[Yndia]] en súdwestlik [[Tibet]])&lt;/small&gt;
*de Finske ekster (''P. p. fennorum'' &lt;small&gt;[[Einar Lönnberg|Lönnberg]], 1927&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it noarden en noardwesten fan it [[Skandinavysk Skiereilân]], [[Finlân]], [[Republyk Kareelje|Kareelje]], it [[Kolaskiereilân]], it [[Baltikum]], [[Wyt-Ruslân]], it meastepart fan 'e [[Oekraïne]] ynkl. de [[Krim]], [[Moldaavje]], de eastlike râne fan [[Roemeenje]], [[Ruslân]] oan 'e [[Oeralberchtme|Oeral]] ta en [[Kaukaazje]] oan 'e [[Lytse Kaukasus]] ta)&lt;/small&gt;
*de Ibearyske ekster (''P. p. melanotos'' &lt;small&gt;[[Alfred Brehm|Brehm]], 1857&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Ibearysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*de Jeropeeske ekster (''P. p. pica'' &lt;small&gt;[[Linnaeus]], 1758&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Jeropa]] fan 'e [[Britske Eilannen]] en de [[Pyreneeën]] oant in tinkbyldige line fan 'e kust fan 'e [[Swarte See]] yn noardeastlik [[Bulgarije]] nei [[Kaliningrad]] oan 'e [[Eastsee]]; dêropta it suden en easten fan it [[Skandinavysk Skiereilân]], de eilannen yn 'e [[Tyrreenske See|Tyrreenske]], [[Adriatyske See|Adriatyske]] en [[Egeyske See]], [[Lyts-Aazje]] en it noarden fan it [[Midden-Easten]] oant yn sintraal [[Iraan]])&lt;/small&gt;
*de Kamtsjatka-ekster (''P. p. camtschatica'' &lt;small&gt;[[Leonhard Stejneger|Stejneger]], 1884&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Kamtsjatkaskiereilân]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] en it gebiet yn eastlik [[Sibearje]] direkt noardlik dêrfan)&lt;/small&gt;
*de Mongoalske ekster (''P. p. leucoptera'' &lt;small&gt;[[John Gould|Gould]], 1862&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Transbaikal]], noardlik en sintraal [[Mongoalje]] en it uterste noardwesten fan [[Mantsjoerije]])&lt;/small&gt;
*de Sibearyske ekster (''P. p. hemileucoptera'' &lt;small&gt;[[Boris Sjtegmann|Sjtegmann]], 1928&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(westlik en sintraal [[Sibearje]] oan 'e [[Baikalmar]] ta, noardlik en eastlik [[Kazachstan]], noardlik [[Kirgyzje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]])&lt;/small&gt;
De [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU) beskôget de Sibearyske ekster as de noardlike [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e Baktryske ekster.

Eardere ûndersoarten, dy't sûnt [[2018]] erkenning genietsje as selsstannige [[soarte]]n, binne:
*de [[Asirekster]] (''P. asirensis'' &lt;small&gt;[[George Latimer Bates|Bates]], 1936&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de regio [[Asir]] yn súdwestlik [[Saûdy-Araabje]])&lt;/small&gt;
*de [[Easterske ekster]] (''P. serica'' &lt;small&gt;[[John Gould|Gould]], 1845&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(eastlik [[Sina]], [[Mantsjoerije]], súdlik [[Mongoalje]], de [[Amoer (rivier)|Amoerregio]] en it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]], it [[Koreaansk Skiereilân]], it noarden fan [[Súdeast-Aazje]] fan noardlik [[Birma]] oant sintraal [[Fjetnam]], de eilannen [[Hainan]] en [[Taiwan]] en it noardwesten fan it [[Japan]]ske eilân [[Kjûsjû]])&lt;/small&gt;
**&lt;small&gt;mei as ûndersoarten: ''P. s. andersoni'', ''P. s. jankowskii'', ''P. s. serica'')&lt;/small&gt;
*de [[Magrebekster]] (''P. mauritanica'' &lt;small&gt;[[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de noardlike [[Magreb]]krite yn [[Noard-Afrika]])&lt;/small&gt;
*de [[swartstútekster]] (''P. bottanensis'' &lt;small&gt;[[Jules Paul Benjamin Delessert|Delessert]], 1840&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal [[Sina]], eastlik en súdlik [[Tibet]] en de eastlike [[Himalaya]] fan westlik [[Nepal]] oant noardeastlik [[Yndia]])&lt;/small&gt;
[[File:Eurasian_Magpie_in_Turtuk_Village,_Ladakh.JPG|left|thumb|250px|In ekster fan 'e Baktryske [[ûndersoarte]] ''P. p. bactriana'' yn noardlik [[Yndia]].]]

==Eksters yn 'e minsklike folkloare==
Yn 'e [[folkloare]] fan in grut diel fan [[Jeropa]] wurdt de ekster assosjearre mei it [[byleauwe]] dat it in fûgel is dy't ûnheil of [[ûngelok (ûngeunstich ferrin fan omstannichheden)|ûngelok]] bringt. Yn [[Ingelân]], bygelyks, waarden eksters en oare [[kriefûgels]] foarhinne as bringers fan it [[kwea]] sjoen. Yn [[Skotlân]] waard sein dat wannear't in ekster him by it [[finster]] fan in [[wente]] ophold, dêr in [[ferstjerren|stjergefal]] plakfine soe. Yn [[Sweden]] waard leaud dat eksters te krijen hiene mei [[hekserij]]. 

Yn in grut diel fan Jeropa hearsket fierders de oertsjûging dat eksters (en oare kriefûgels) sljocht binne nei glinsterjende en glânzgjende [[foarwerp]]en, lykas stikjes [[glês]], [[ealstien]]nen (en dus ek [[juwiel]]len) en dingen fan [[metaal]], lykas [[teeleppeltsje]]s of [[ring]]en. De [[opera]] ''[[La Gazza Ladra]]'' fan [[Gioachino Rossini]] en it [[Túfke]]-[[stripferhaal]] ''Les Bijoux de la Castafiore'' (&quot;De Juwiellen fan Castafiore&quot;) fan [[Hergé]] binne op dat [[tema (fiksje)|tema]] basearre. Yn it ferlingde dêrfan hawwe eksters yn [[Dútslân]], [[Nederlân]], [[Skandinaavje]] en [[East-Jeropa]] de namme krigen dat se [[dieven]] binne. De útkomsten fan in ûndersyk út [[2014]] lûke it gegeven dat eksters oanlutsen wurde troch glinsterjende dingen lykwols yn twifel.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_magpie ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pica pica}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>nkosu3udjikdoe4p449f5e31yn5e54z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bolzano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11882</id>
    <revision>
      <id>1233567</id>
      <parentid>1203066</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T09:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + tekst.</comment>
      <origin>1233567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="9uwhmkn469gvwt6o6wxk8s843ckhdvz" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Bolzano&lt;br&gt;Bozen
| ôfbylding                   = Pfarrplatz bozen.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Bozen.svg|border|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:ITA Bolzano COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 106.591 &lt;small&gt;(30.06.2024)&lt;small&gt;
| oerflak                     = 52,29 km²  
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 262-1.616 m boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge IT}} [[Itaalje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Trentino-South Tyrol.svg|20px]] [[Trentino-Súd-Tiroal]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of South Tyrol.svg|border|20px]] [[Súd-Tiroal]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 39100
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|46_29_53.21_N_11_21_17.21_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|46° 29' N 11° 21' E}} 
| webside                     = [https://opencity.comune.bolzano.it/ opencity.comune.bolzano.it]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Itaalje
| lat_deg                     = 46   
| lat_min                     = 29
| lat_sec                     = 53.21
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 11
| lon_min                     = 21
| lon_sec                     = 17.21
| lon_dir                     = E
}}
{{stobbe|plak en as gemeente‎}}
'''Bolzano''' (Dútsk: '''Bozen''') yn 'e [[Itaalje|Italjaanske]] regio [[Trentino-Súd-Tiroal]] is de [[haadstêd]] fan [[Súd-Tiroal]] yn [[Jeropa|Midden-Jeropa]].

Bolzano is in twatalige stêd, dêr't [[Italjaansk]] en [[Dútsk]] sprutsen wurdt. Neffens de folkstelling fan 2011 praat 25,52 % Dútsk, 73,80 % Italjaansk en 0,68 % Ladynsk.

De stêd sels hat 106.591 ynwenners (2024).

== Skiednis ==
Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet om Bolzano al yn 'e [[prehistoarje]] bewenne wie. Der wiene ûnder oare in festing op 'e Kreuzbichl, in kultusplak yn Moritzing en in delsetting op 'e heuvel fan it lettere Kastiel Sigmundskron.

Yn 'e Romeinske tiid lei yn 'e omkriten it halteplak fan 'e romeinske hearwei Pons Drusi. De earste fermeldingen fan 'e namme Bolzano datearje út de iere midsiuwen. Om 690 wurdt in Beierske greve neamd dy't oer ''Bauzanum'' hearske, en yn 769 waard yn ''Bauzono'' in wichtige oarkonde opsteld foar de stifting fan it kleaster fan Innichen.

De hjoeddeiske stêd ûntstie om 1170–1180 as in merkplak mei in brede strjitte mei arkades en in sintraal merkplein. Dat barde op inisjatyf fan 'e biskoppen fan [[Trento]], mei stipe fan 'e greven fan [[Tirol]]. Letter krige Bolzano stadichoan mear [[stedsrjochten]] en waard de stêd yn ferskate fazes útwreide, ûnder mear mei Gries en Zwölfmalgreien.

Sûnt it begjin wie Bolzano in wichtich hannelssintrum mei grutte jiermerken. Ek de yndustrialisaasje fan Súd-Tirol sette útein yn Bolzano. Yn 'e 19e en iere 20e iuw kamen der ûnder oare in katoenspinnerij, in spoarstasjon, in elektrisiteitssintrale en de ferneamde Kohlerer kabelbaan by.

It Italjaanske faksisme feroare Bolzano foargoed. As ûnderdiel fan it troch it rezjym doelbewust útfierde belied om der in Italjaanske stêd fan te meitsjen naam it tal ynwenners sterk ta troch in grutte ynstream fan Italjaansktalige bewenners. Der ûntstienen nije stedswiken, benammen yn it gebiet Gries-San Quirino (''Gries-Quirein''). Tagelyk waard de yndustrialisaasje befoardere troch de oanlis fan in grut yndustryterrein yn it suden fan de stêd Oltrisarco-Aslago (''Oberau-Grutzen''), dêr't yn 1935/1936 mei úteinset waard.

De perioade fan 'e Dútske besetting (1943–1945) waard tekene troch de oarloch, de deportaasje fan 'e Joadske befolking en grutskalige ferneatigings yn 'e âlde stêd as gefolch fan loftbombardeminten. Yn 1944 en 1945 wie yn Bolzano ek in nasjonaalsosjalistysk trochgongskamp yn gebrûk, dêr't yn totaal hast 10.000 finzenen fêstsieten.

Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam de stêd stadichoan wer ta bloei. Benammen it Twadde Autonomystatut fan 1972 joech dêr in wichtige ympuls oan. Dêrnei ûntjoech Bolzano him ta in bestjoerlik, polityk en ekonomysk sintrum fan 'e regio.

Yn it ramt fan de Alpenkonvinsje waard Bolzano útroppen ta Alpenstêd fan it Jier 2009. Yn 2022 waard de stêd troch it Italjaanske Ministearje fan Ynlânske Saken útroppen ta **Stêd fan de Betinking**.

== Befolking ==
Tusken 1931 en 1951 folge in grutte groei fan 'e befolking. Dat hie fral te krijen mei de anneksaasje fan Gries yn 1925, it faksistyske Italjanisearingsbelied en de oanlis fan in yndustrygebiet. Dy faktoaren brochten in grutte migraasje út oare dielen fan Itaalje op gong. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;background:#f2f2f2; font-weight:bold;&quot;
! Jier
| 1811 || 1837 || 1869 || 1890 || 1910 || 1931 || 1951 || 1971
|-
! style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | Ynwenners
| 10.325 || 10.499 || 14.941 || 19.242 || 30.424 || 37.351 || 70.898 || 105.757
|-
|- style=&quot;background:#f2f2f2; font-weight:bold;&quot;
! Jier
| 1991 || 2011 || 2023
|-
! style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | Ynwenners
| 98.158 || 102.575 || 106.107
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Taalferdieling fan 'e befolking fan Bolzano
! Jier
! Dútsktalich
! Italjaansktalich
! Ladynsktalich
|-
| 1910
| ± 87–91%
| ± 5–11%
| –
|-
| 1921
| 73%
| 27%
| –
|-
| 1939
| 38%
| 62%
| –
|-
| 1971
| 22,8%
| 77,2%
| –
|-
| 1991
| 26,6%
| 72,6%
| 0,8%
|-
| 2001
| 26,3%
| 73,0%
| 0,7%
|-
| 2011
| 25,5%
| 73,8%
| 0,7%
|}

== It besjen wurdich ==
* Dom fan Bolzano – De goatyske dom mei syn toer is it wichtichste tsjerkegebou fan 'e stêd.
* Waltherplein – It sintrale plein mei terrassen en it stânbyld fan Walther von der Vogelweide.
* Lauben – De histoaryske winkelstrjitte mei de karakteristike arkades, it hert fan 'e midsiuwske merkstêd.
* Kastiel Runkelstein – In midsiuwsk kastiel mei ien fan 'e grutste samlingen wrâldske fresko's yn 'e Alpen.
* Kastiel Sigmundskron – Bestiet út it Messner Mountain Museum Firmian, oprjochte troch Reinhold Messner.
* Fransiskaansk kleaster – In kleaster mei in moaie kleastergong.
* Dominikaanske tsjerke – Bekend om syn weardefolle goatyske fresko's.
* Renon-kabelbaan – Yn in pear minuten nei it heechplato fan Renon mei útsichten oer de [[Dolomiten]].
* Talfer-kuierrûte – In populêr park en kuiergebiet lâns de rivier de Talfer.

=== Musea ===
* Súd-Tiroalsk Argeologysk Museum – Hjir wurdt de ferneamde iismummy Ötzi bewarre.

[[Ofbyld:Bozen Panorama2.jpg|thumb|800px|left|&lt;center&gt;Panorama fan Bozen&lt;/center&gt;]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{commonscat|Bolzano}}
}}

[[Kategory:Gemeente yn Trentino-Súd-Tiroal]]
[[Kategory:Plak yn Súd-Tiroal]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>9uwhmkn469gvwt6o6wxk8s843ckhdvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Douwe van der Meulen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21051</id>
    <revision>
      <id>1233503</id>
      <parentid>1222992</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T12:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38038-94</username>
        <id>58743</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1233503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13532" sha1="kle2pji752sy7md6beamu6w91hat8sv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                      = Douwe van der Meulen DSC982015.jpg
| ôfbyldingstekst                = Douwe van der Meulen
| ôfbyldingsbreedte              =180px
| oar pseudonym                  =
| echte namme                    =
| nasjonaliteit                  = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk
| berne                          = [[14 novimber]] [[1954]]
| berteplak                      = [[It Oranjewâld]]
| stoarn                         =
| stjerplak                      =
| etnisiteit                     = [[Friezen|Frysk]]
| taal                           = [[Frysk]] [[Nederlânsk]] 
| sjenre                         =
| perioade                       =
| streaming                      =
| tema's                         =
| bekendste wurk(en)             = Frysk Puzelwurdboek
| útjouwer                       =
| prizen                         =
| jierren aktyf                  = 1982-no
| webside                        = gjint
}}
'''Douwe van der Meulen''', ([[It Oranjewâld]], [[14 novimber]] [[1954]]), is in Frysk [[ûnderwizer]], skriuwer en makker fan [[Frysk|Frysktalige]] en [[Nederlânsk|Nederlânsktalige]] [[puzel]]s.

== Libben en wurk ==
Nei de Albertine Agnesskoalle yn [[It Oranjewâld]] gie hy nei de Ryks Skoallemienskip (RSG) op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. Yn [[1977]] helle er it [[ûnderwizer]]sdiploma oan de Ryks Pedagogyske Akademy yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dêrnei wurke er as ûnderwizer yn [[Krimpen aan den IJssel]] en [[Soest]]. Hy wenne yn [[Baarn]] en letter yn [[Driebergen-Rijsenburg]].

==Puzels yn tydskriften en blêden==
===Ljouwerter Krante===
Yn [[1982]] helle Van der Meulen de Akte Frysk (LU). By dy stúdzje pakte er geregeld in Nederlânsk puzelboekje foar de ûntspanning. Omdat der yn it Frysk noch gjin [[kryptogram]]men bestiene, makke er út aardichheid sels in Frysk [[kryptogram]], dat publisearre waard yn partijblêd ‘’De Frijbûtser’’ fan de [[Frysk Nasjonale Partij|FNP]].
Sûnt [[1982]] ferskynde der om de fjirtjin dagen in Frysk kryptogram fan syn hân yn de ''[[Ljouwerter Krante]]''.&lt;ref&gt;Ljouwerter Krante, tongersdei 8 april 1982, side 13&lt;/ref&gt; Nei [[1992]] waarden dy ôfwiksele mei Fryske [[krúswurdpuzel]]s.

De [[diagram]]men waarden sa ûntwurpen dat de letters ''LC'' fan de krante der yn werom te finen binne as in soarte fan hannelsmerk. Dat wie ek te sjen yn syn Nederlânske kryptogrammen dy’t er sûnt 1991 fiifentweintich jier lang foar de krante makke. &lt;ref&gt;Leeuwarder Courant, 16 februari 1991&lt;/ref&gt;. Letter krigen syn Fryske puzeldiagrammen de foarm fan in [[pompeblêd]], as in weromkommend hannelsmerk.
Begjin 2026 waard bekend dat er, nei 45 jier puzels meitsjen foar de ''[[Leeuwarder Courant|LC]]'', yn 2027 ophâlde sil mei it ûntwerpen fan Fryske puzels foar de krante. &lt;ref&gt;''Utpuzele'', Leeuwarder Courant, Sneon &amp; Snein side 22-23; 3 jannewaris 2026 &lt;/ref&gt;
Yn 2026 ferskynde syn twatûzenste krantepuzel.&lt;ref&gt;''Puzelnoed: Fryske kryptogramman'', yn: [[De Moanne]], juny 2026, side 44-48&lt;/ref&gt;

===Swierrichheden by it meitsjen fan Fryske puzels===
It meitsjen fan Fryske puzels hat syn eigen swierrichheden:
* der moat omtinken jûn wurde oan de [[Diakritysk teken|
diakrityske tekens]] op ienlûden (bygelyks u / û / ú )
* Fryske wurden begjinne nea mei in V, C, X of Z
* in ''y'' mei net mei in ''ij'' kruse
* de letter ''ij'' is ien letter, wat foar in soad kompjûterprogramma’s lestich is
* de Fryske wurdskat fan puzelders is ornaris net sa grut
[[Ofbyld:Kryptogram LC.jpg|thumb|200px|right|Kryptogram]]
[[Ofbyld:Puzel It Fryske Gea.jpg|thumb|200px|right|Puzel út it magazine fan ''It Fryske Gea'']]
[[Ofbyld:Puzel_Alvestêdetocht_Friesland_Post.jpg|thumb|200px|right|Puzel út de ''Friesland Post'']]
=== Friesland Post ===
Sûnt [[1992]] ferskine fan him ek Nederlânske puzels yn de ''[[Friesland Post]]''. It giet om in grut ferskaat oan puzelsoarten, allegear mei in bining mei Fryslân. Dy ferbining kin yn de opmaak sitte: [[trochstreekpuzel]]s yn de foarm fan in gemeentewapen, in alvestêdekrúske of in [[pompeblêd]].&lt;ref&gt;''25 jaar puzzelen in stijl'', [[Friesland Post]], maaie 2017, side 90&lt;/ref&gt; Ek it ûnderwerp hat faak in Fryske link: in gemeente of plak, in bekende Fries ([[Rients Gratama]], [[Foppe de Haan]] of [[Tetman de Vries|Tetman]] en [[Jarich de Vries]]), of oare tema’s mei in dúdlik Frysk karakter ([[RONO]], [[Uleboerd]], [[letterlape]]n, Fryske doarpshuzen).

=== It Fryske Gea ===
De ienheid yn foarm en ynhâld komt ek dúdlik nei foaren yn de puzels foar it magazine fan [[It Fryske Gea]]. Yn de foarm fan it logo fan It Fryske Gea steane dan fjildnammen, fûgelsoarten en beskerme planten sintraal.

=== Oare blêden ===
Douwe van der Meulen makket ek puzels foar blêden bûten Fryslân, ûnder oare foar de ledeblêden fan de FNV.

== Frysk Puzelwurdboek ==
Yn 1992 ferskynde by de [[AFUK]] fan syn hân it ''[[Frysk Puzelwurdboek]]''. De earste helte fan it [[puzelwurdboek]] giet út fan de omskriuwings dy’t yn de puzelopjeften foarkomme. De mooglike oplossings – de 'frege' wurden – steane efter de omskriuwing neamd. It giet fan koarte nei lange wurden en jout safolle mooglik synonimen en foarbylden. It twadde diel fan it puzelwurdboek bestiet út tematyske rubriken as fûgels, Fryske wetternammen, wizen fan 'gean' en Fryske foarnammen.

== Digitale projekten ==
Yn 2000 socht Van der Meulen gearwurking mei Otto B. Wiersma, in ICT-er op it mêd fan Nederlânske puzels. Tegearre brochten se de ''[[Fryske Puzelensyklopedy]]'' op skiif út. Omdat it puzelwurdboek allinnich yn papieren foarm beskikber wie, moast alle ynhâld oertypt wurde nei in digitaal bestân. De digitale ''Fryske Puzelensyklopedy'' ferskynde yn [[2002]] op CD-ROM. It programma kin, neist it sykjen nei puzelwurden, ek [[anagram]]men opspoare en wurden fine dêr’t letters yn ûntbrekke.

Yn datselde jier ferskynde ek it Fryske digitale taalspultsje ''[[Wurdwiis]]''. In rûch bestân fan mear as hûnderttûzen wurden fan de [[Fryske Akademy]] foarme de basis foar de wurdlisten efter it programma. Tiidwurdfoarmen, eigennammen, plaknammen en âldfrinzige wurden en eigennammen moasten útfiltere wurde. Dêrnei waarden wurdlisten op oantal letters oanmakke en yndield op swierrichheid (fan ien oant fiif ‘stjerren’). Benammen de [[Diakritysk teken|diakrityske tekens]] fregen in soad tiid en omtinken, om’t krusende letters deselde kapkes en skrapkes hawwe moasten. Mei de nij oanmakke bestannen koene  programma’s ûntwikkele wurde. Yn 2002 kaam it ynteraktive ''Wurdwiis'' út op skiif, tagelyk mei de Fryske Puzelensyklopedy.

Yn [[2006]] en [[2007]] foarmen de bestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de [[Ljouwerter Krante]] op te lossen wiene.

Om’t beide manlju kânsen seagen foar it Frysk yn it ûnderwiis waarden digitale Fryske puzels ûntwikkele dy’t spesjaal foar skoallen bedoeld wiene. Dêrfoar moasten earst nije bestannen makke wurde dy’t de basis tsjinje koene. De wurdlisten mei tûzenen wurden fan de [[Fryske Akademy]] moasten op ‘e nij hânmjittich útsocht wurde. Sûnttiids kinne Fryske puzels downloade wurde op harren website www.puzel.nl. Dêr kinne abonneminten nomd wurde op ferskate Fryske puzels en puzelpakketten.

==Wachtfersêfters en logigrammen==
[[Ofbyld:Puzel Wachtfersêfter.jpg|thumb|200px|Foarbyld fan in ''Wachtfersêfter'']]
Sûnt 2002 makke Van der Meulen ek Nederlânsktalige puzels dy’t ûnder de namme ''Wachtfersêfter'' yn wachtkeamers en boppe toskedokterstuollen hingje. It binne puzels dy’t sûnder papier oplost wurde kinne en dy’t as abonnemint te besetten binne.

Fan syn hân steane ek in tal Fryske [[Logigram|logigrammen]], ek wol ''logyske puzels'' neamd, op in side mei logigrammen. &lt;ref&gt;[http://logiquiz.langers.nl/index.php. Website Logiquiz]&lt;/ref&gt; Nederlânske en Fryske puzels kinne dêr ynteraktyf oplost wurde.

Begjin 2026 waard bekend dat er, nei 45 jier puzels meitsjen foar de LC, yn 2027 stopje sil mei it ûntwerpen fan Fryske puzels foar de krante.

== Puzelboekjes ==
=== Frysk Puzzelboek ===
[[Ofbyld:FryskPuzzelboek VDM.jpg|thumb|150px|left|''Frysk Puzelboek'']]
[[Ofbyld:FryskPuzelboekje3_VDM.jpg|thumb|150px|right|boekje 3]]
[[Ofbyld:FryskPuzelboekje4_VDM.jpg|thumb|150px|right|boekje 4]]
It ''Frysk Puzzelboek'' is it earst ferskynde Fryske puzelboekje en kaam út yn [[1983]] by de [[Friese Pers Boekerij]]. It is fold mei 15 [[krúswurdpuzel]]s en 14 [[kryptogram]]men.

Foaryn stiet in Fryske hantlieding foar it oplossen fan kryptogrammen, en efteryn steane de oplossings.

=== Frysk Puzelboekje 3 ===
''Frysk puzelboekje 3'' ferskynde yn [[1989]] by de [[Afûk]]. It nûmer ''3'' is in ferfolch op de ''Fryske puzelboekjes 1 en 2'' fan [[Jaap Wolthuizen]] dy’t yn [[1984]] ferskynd wiene by de Afûk. ''Frysk puzelboekje 3'' is keppele oan it ''Frysk puzelboekje 4'': efteryn diel 3 steane de oplossings fan diel 4. Yn it boekje steane ferskate puzelsoarten: fan kreakeling, [[krúswurdpuzel]]s, [[anagram|nammekaartsjes]], [[trochrinner]]s, [[wurdsiker]]s, [[sânglêspuzel|tsjaskers]], muorrebrekkers oant lispuzels, [[anagram]]men en oare logyske puzels.
It boekje is tagelyk útkomd mei ''Frysk puzelboekje 4''.

=== Frysk Puzelboekje 4 ===
''Frysk Puzelboekje 4'' ferskynde yn [[1989]] by de [[Afûk]]. It nûmer is in ferfolch op de Fryske puzelboekjes 1 en 2 dy’t yn [[1984]] ferskynden by de Afûk. It boekje is keppele oan ''Frysk puzelboekje 3'': efteryn diel 4 steane de oplossings fan diel 3. Yn it boekje steane ferskate puzelsoarten: [[kryptogram]]men, [[krúswurdpuzel]]s, [[drûdel|logogrammen]], [[wurdsiker]]s en [[sânglêspuzel|tsjaskers]]. Fierders befettet it  ferburgen plaknammen, [[sitaatpuzel]]s, [[spiraalpuzel]]s, ynfolpuzels, lûdsikers, [[siferkoadepuzel]]s en wurdferfoarmers.
It puzelboekje is tagelyk útkomd mei ''Frysk puzelboekje 3''.

== Skriuwer ==
Foar de heechste klassen fan it basisûnderwiis yn de gemeenten Soest en Baarn makke er twa fisuele [[hiemkunde|hiemkundige]] presintaasjes.

Syn Baarnske [[kanon (kultuer)|kanon]] ''Sporen naar een serredorp'' foarme de basis foar it jubileumboek fan de Historische Kring Baerne (HKB). Van der Meulen wie as inisjatyfnimmer en auteur ek lid fan de redaksje fan it yn 2014 ferskynde ''Duizend jaar Baarn - geschiedenis van een Eemlands dorp''.

Tsien jier letter wie er, tegearre mei [[Frits Booy]], einredakteur fan it jubileumboek ''Baarn in de wereld – De wereld in Baarn'', dat útjûn waard by gelegenheid fan it fyftichjierrich bestean fan de HKB.&lt;ref&gt;''Het is net schatgraven: Het jubileumboek van de Historische Kring Baerne'', yn: Baarnsche Courant, 13 desimber 2024&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==
* ''Frysk Puzzelboek'' ([[Friese Pers Boekerij]], Ljouwert, [[1983]]), 64 siden &lt;small&gt;ISBN 90-330-2521-3&lt;/small&gt;
* ''Frysk Puzelboekje 3'' ([[Afûk]], Ljouwert, [[1989]]), 56 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-406-5&lt;/small&gt;
* ''Frysk Puzelboekje 4'' (Afûk, Ljouwert, [[1989]]), 56 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-411-1&lt;/small&gt;
* ''[[Frysk Puzelwurdboek]]'' (Afûk, Ljouwert, [[1992]]), 220 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-403-0&lt;/small&gt;
* ''[[Fryske Puzelensyklopedy]]'', T&amp;O Software, [[2002]], CD-ROM mei Otto B. Wiersma.
* ''Duizend Jaar Baarn'' (jubileumútjefte 40-jier Historische Kring Baerne), ko-auteur en redakteur, 2014, 224 siden. &lt;ref&gt;[https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.38260850X.html Bibliotheek.nl]&lt;/ref&gt;
* ''Historisch Baarn'', ko-auteur, 2024, 66 siden. &lt;ref&gt;RTV Eemland1, 29 septimber 2024&lt;/ref&gt;
* ''Baarn in de wereld – De wereld in Baarn'', [[2024]], jubileumútjefte 50 jier Historische Kring Baerne, ko-auteur, einredakteur, 216 siden.

=== Artikels (seleksje)===
* ''Caroline van der Hucht-Kerkhoven en haar kring'', yn ''Tussen Vecht en Eem'', juny 2018, side 122.
* ''DOKA-zegels (1963-1975)'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, juny 2018, 42e jiergong nr.2.
* ''KPS, uit naam van Paleis Soestdijk'', yn ''Van Zoys tot Soest'' fan de Historische Vereniging Soest, juny 2017, side 26.
* ''Herman Kruyder, een getroebleerd kunstenaar'', yn ''Tussen Vecht en Eem'', septimber 2017, side 192.
* ''De Eembrug'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, septimber 2016, 40e jiergong nr. 3, side 66.
* ''Gerbrand Faas Elias (1784-1864)'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, desimber 2016, 40e jiergong nr. 4, side 126.
* ''De Nederlandsche Kinderbond, afdeling Baarn,'' yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne; maart 2019, 43e jiergong nr. 1 side 8.

===Ferskaat===
* ''Wurdwiis'', (T&amp;O Software, [[2002]]), mei Otto B. Wiersma.

== Sjoch ek ==
* [[Frysk puzelmakker|List fan Fryske puzelmakkers]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.puzel.nl Webstee fan Wiersma en Van der Meulen]
* [http://www.vdmpuzzels.nl/ Webstee VDM puzels fan Douwe van der Meulen]
* [http://www.logiquiz.langers.nl/index.php Side mei ek Fryske logigrammen. Nei oanmelding te besjen en te meitsjen]
----
*''Men moat tiid hawwe en wat ynspiraasje'', Ljouwerter Krante, side 27, 1 novimber 1991.
*''Duwer van wieken geeft verborgen antwoorden'', Ljouwerter Krante, side 14, 7 april 2007.
*''Utpuzele'', Leeuwarder Courant, Sneon &amp; Snein side 22-23; 3 jannewaris 2026. 
----
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Meulen van der, Douwe}}
[[Kategory:Frysk puzelmakker]]
[[Kategory:Nederlânsk puzelmakker]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Wurdboekskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne op It Oranjewâld]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1954]]</text>
      <sha1>kle2pji752sy7md6beamu6w91hat8sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233511</id>
      <parentid>1233503</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T15:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Puzels yn tydskriften en blêden */</comment>
      <origin>1233511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13525" sha1="3794jql03qpnct319zug7s8ep9qeufo" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                      = Douwe van der Meulen DSC982015.jpg
| ôfbyldingstekst                = Douwe van der Meulen
| ôfbyldingsbreedte              =180px
| oar pseudonym                  =
| echte namme                    =
| nasjonaliteit                  = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk
| berne                          = [[14 novimber]] [[1954]]
| berteplak                      = [[It Oranjewâld]]
| stoarn                         =
| stjerplak                      =
| etnisiteit                     = [[Friezen|Frysk]]
| taal                           = [[Frysk]] [[Nederlânsk]] 
| sjenre                         =
| perioade                       =
| streaming                      =
| tema's                         =
| bekendste wurk(en)             = Frysk Puzelwurdboek
| útjouwer                       =
| prizen                         =
| jierren aktyf                  = 1982-no
| webside                        = gjint
}}
'''Douwe van der Meulen''', ([[It Oranjewâld]], [[14 novimber]] [[1954]]), is in Frysk [[ûnderwizer]], skriuwer en makker fan [[Frysk|Frysktalige]] en [[Nederlânsk|Nederlânsktalige]] [[puzel]]s.

== Libben en wurk ==
Nei de Albertine Agnesskoalle yn [[It Oranjewâld]] gie hy nei de Ryks Skoallemienskip (RSG) op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. Yn [[1977]] helle er it [[ûnderwizer]]sdiploma oan de Ryks Pedagogyske Akademy yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dêrnei wurke er as ûnderwizer yn [[Krimpen aan den IJssel]] en [[Soest]]. Hy wenne yn [[Baarn]] en letter yn [[Driebergen-Rijsenburg]].

==Puzels yn tydskriften en blêden==
===Ljouwerter Krante===
Yn [[1982]] helle Van der Meulen de Akte Frysk (LU). By dy stúdzje pakte er geregeld in Nederlânsk puzelboekje foar de ûntspanning. Omdat der yn it Frysk noch gjin [[kryptogram]]men bestiene, makke er út aardichheid sels in Frysk [[kryptogram]], dat publisearre waard yn partijblêd ''De Frijbûtser'' fan de [[Fryske Nasjonale Partij|FNP]].
Sûnt [[1982]] ferskynde der om de fjirtjin dagen in Frysk kryptogram fan syn hân yn de ''[[Ljouwerter Krante]]''.&lt;ref&gt;Ljouwerter Krante, tongersdei 8 april 1982, side 13&lt;/ref&gt; Nei [[1992]] waarden dy ôfwiksele mei Fryske [[krúswurdpuzel]]s.

De [[diagram]]men waarden sa ûntwurpen dat de letters ''LC'' fan de krante der yn werom te finen binne as in soarte fan hannelsmerk. Dat wie ek te sjen yn syn Nederlânske kryptogrammen dy’t er sûnt 1991 fiifentweintich jier lang foar de krante makke. &lt;ref&gt;Leeuwarder Courant, 16 februari 1991&lt;/ref&gt;. Letter krigen syn Fryske puzeldiagrammen de foarm fan in [[pompeblêd]], as in weromkommend hannelsmerk.
Begjin 2026 waard bekend dat er, nei 45 jier puzels meitsjen foar de ''[[Leeuwarder Courant|LC]]'', yn 2027 ophâlde sil mei it ûntwerpen fan Fryske puzels foar de krante. &lt;ref&gt;''Utpuzele'', Leeuwarder Courant, Sneon &amp; Snein side 22-23; 3 jannewaris 2026 &lt;/ref&gt;
Yn 2026 ferskynde syn twatûzenste krantepuzel.&lt;ref&gt;''Puzelnoed: Fryske kryptogramman'', yn: [[De Moanne]], juny 2026, side 44-48&lt;/ref&gt;

===Swierrichheden by it meitsjen fan Fryske puzels===
It meitsjen fan Fryske puzels hat syn eigen swierrichheden:
* der moat omtinken jûn wurde oan de [[Diakritysk teken|
diakrityske tekens]] op ienlûden (bygelyks u / û / ú )
* Fryske wurden begjinne nea mei in V, C, X of Z
* in ''y'' mei net mei in ''ij'' kruse
* de letter ''ij'' is ien letter, wat foar in soad kompjûterprogramma’s lestich is
* de Fryske wurdskat fan puzelders is ornaris net sa grut
[[Ofbyld:Kryptogram LC.jpg|thumb|200px|right|Kryptogram]]
[[Ofbyld:Puzel It Fryske Gea.jpg|thumb|200px|right|Puzel út it magazine fan ''It Fryske Gea'']]
[[Ofbyld:Puzel_Alvestêdetocht_Friesland_Post.jpg|thumb|200px|right|Puzel út de ''Friesland Post'']]
=== Friesland Post ===
Sûnt [[1992]] ferskine fan him ek Nederlânske puzels yn de ''[[Friesland Post]]''. It giet om in grut ferskaat oan puzelsoarten, allegear mei in bining mei Fryslân. Dy ferbining kin yn de opmaak sitte: [[trochstreekpuzel]]s yn de foarm fan in gemeentewapen, in alvestêdekrúske of in [[pompeblêd]].&lt;ref&gt;''25 jaar puzzelen in stijl'', [[Friesland Post]], maaie 2017, side 90&lt;/ref&gt; Ek it ûnderwerp hat faak in Fryske link: in gemeente of plak, in bekende Fries ([[Rients Gratama]], [[Foppe de Haan]] of [[Tetman de Vries|Tetman]] en [[Jarich de Vries]]), of oare tema’s mei in dúdlik Frysk karakter ([[RONO]], [[Uleboerd]], [[letterlape]]n, Fryske doarpshuzen).

=== It Fryske Gea ===
De ienheid yn foarm en ynhâld komt ek dúdlik nei foaren yn de puzels foar it magazine fan [[It Fryske Gea]]. Yn de foarm fan it logo fan It Fryske Gea steane dan fjildnammen, fûgelsoarten en beskerme planten sintraal.

=== Oare blêden ===
Douwe van der Meulen makket ek puzels foar blêden bûten Fryslân, ûnder oare foar de ledeblêden fan de FNV.

== Frysk Puzelwurdboek ==
Yn 1992 ferskynde by de [[AFUK]] fan syn hân it ''[[Frysk Puzelwurdboek]]''. De earste helte fan it [[puzelwurdboek]] giet út fan de omskriuwings dy’t yn de puzelopjeften foarkomme. De mooglike oplossings – de 'frege' wurden – steane efter de omskriuwing neamd. It giet fan koarte nei lange wurden en jout safolle mooglik synonimen en foarbylden. It twadde diel fan it puzelwurdboek bestiet út tematyske rubriken as fûgels, Fryske wetternammen, wizen fan 'gean' en Fryske foarnammen.

== Digitale projekten ==
Yn 2000 socht Van der Meulen gearwurking mei Otto B. Wiersma, in ICT-er op it mêd fan Nederlânske puzels. Tegearre brochten se de ''[[Fryske Puzelensyklopedy]]'' op skiif út. Omdat it puzelwurdboek allinnich yn papieren foarm beskikber wie, moast alle ynhâld oertypt wurde nei in digitaal bestân. De digitale ''Fryske Puzelensyklopedy'' ferskynde yn [[2002]] op CD-ROM. It programma kin, neist it sykjen nei puzelwurden, ek [[anagram]]men opspoare en wurden fine dêr’t letters yn ûntbrekke.

Yn datselde jier ferskynde ek it Fryske digitale taalspultsje ''[[Wurdwiis]]''. In rûch bestân fan mear as hûnderttûzen wurden fan de [[Fryske Akademy]] foarme de basis foar de wurdlisten efter it programma. Tiidwurdfoarmen, eigennammen, plaknammen en âldfrinzige wurden en eigennammen moasten útfiltere wurde. Dêrnei waarden wurdlisten op oantal letters oanmakke en yndield op swierrichheid (fan ien oant fiif ‘stjerren’). Benammen de [[Diakritysk teken|diakrityske tekens]] fregen in soad tiid en omtinken, om’t krusende letters deselde kapkes en skrapkes hawwe moasten. Mei de nij oanmakke bestannen koene  programma’s ûntwikkele wurde. Yn 2002 kaam it ynteraktive ''Wurdwiis'' út op skiif, tagelyk mei de Fryske Puzelensyklopedy.

Yn [[2006]] en [[2007]] foarmen de bestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de [[Ljouwerter Krante]] op te lossen wiene.

Om’t beide manlju kânsen seagen foar it Frysk yn it ûnderwiis waarden digitale Fryske puzels ûntwikkele dy’t spesjaal foar skoallen bedoeld wiene. Dêrfoar moasten earst nije bestannen makke wurde dy’t de basis tsjinje koene. De wurdlisten mei tûzenen wurden fan de [[Fryske Akademy]] moasten op ‘e nij hânmjittich útsocht wurde. Sûnttiids kinne Fryske puzels downloade wurde op harren website www.puzel.nl. Dêr kinne abonneminten nomd wurde op ferskate Fryske puzels en puzelpakketten.

==Wachtfersêfters en logigrammen==
[[Ofbyld:Puzel Wachtfersêfter.jpg|thumb|200px|Foarbyld fan in ''Wachtfersêfter'']]
Sûnt 2002 makke Van der Meulen ek Nederlânsktalige puzels dy’t ûnder de namme ''Wachtfersêfter'' yn wachtkeamers en boppe toskedokterstuollen hingje. It binne puzels dy’t sûnder papier oplost wurde kinne en dy’t as abonnemint te besetten binne.

Fan syn hân steane ek in tal Fryske [[Logigram|logigrammen]], ek wol ''logyske puzels'' neamd, op in side mei logigrammen. &lt;ref&gt;[http://logiquiz.langers.nl/index.php. Website Logiquiz]&lt;/ref&gt; Nederlânske en Fryske puzels kinne dêr ynteraktyf oplost wurde.

Begjin 2026 waard bekend dat er, nei 45 jier puzels meitsjen foar de LC, yn 2027 stopje sil mei it ûntwerpen fan Fryske puzels foar de krante.

== Puzelboekjes ==
=== Frysk Puzzelboek ===
[[Ofbyld:FryskPuzzelboek VDM.jpg|thumb|150px|left|''Frysk Puzelboek'']]
[[Ofbyld:FryskPuzelboekje3_VDM.jpg|thumb|150px|right|boekje 3]]
[[Ofbyld:FryskPuzelboekje4_VDM.jpg|thumb|150px|right|boekje 4]]
It ''Frysk Puzzelboek'' is it earst ferskynde Fryske puzelboekje en kaam út yn [[1983]] by de [[Friese Pers Boekerij]]. It is fold mei 15 [[krúswurdpuzel]]s en 14 [[kryptogram]]men.

Foaryn stiet in Fryske hantlieding foar it oplossen fan kryptogrammen, en efteryn steane de oplossings.

=== Frysk Puzelboekje 3 ===
''Frysk puzelboekje 3'' ferskynde yn [[1989]] by de [[Afûk]]. It nûmer ''3'' is in ferfolch op de ''Fryske puzelboekjes 1 en 2'' fan [[Jaap Wolthuizen]] dy’t yn [[1984]] ferskynd wiene by de Afûk. ''Frysk puzelboekje 3'' is keppele oan it ''Frysk puzelboekje 4'': efteryn diel 3 steane de oplossings fan diel 4. Yn it boekje steane ferskate puzelsoarten: fan kreakeling, [[krúswurdpuzel]]s, [[anagram|nammekaartsjes]], [[trochrinner]]s, [[wurdsiker]]s, [[sânglêspuzel|tsjaskers]], muorrebrekkers oant lispuzels, [[anagram]]men en oare logyske puzels.
It boekje is tagelyk útkomd mei ''Frysk puzelboekje 4''.

=== Frysk Puzelboekje 4 ===
''Frysk Puzelboekje 4'' ferskynde yn [[1989]] by de [[Afûk]]. It nûmer is in ferfolch op de Fryske puzelboekjes 1 en 2 dy’t yn [[1984]] ferskynden by de Afûk. It boekje is keppele oan ''Frysk puzelboekje 3'': efteryn diel 4 steane de oplossings fan diel 3. Yn it boekje steane ferskate puzelsoarten: [[kryptogram]]men, [[krúswurdpuzel]]s, [[drûdel|logogrammen]], [[wurdsiker]]s en [[sânglêspuzel|tsjaskers]]. Fierders befettet it  ferburgen plaknammen, [[sitaatpuzel]]s, [[spiraalpuzel]]s, ynfolpuzels, lûdsikers, [[siferkoadepuzel]]s en wurdferfoarmers.
It puzelboekje is tagelyk útkomd mei ''Frysk puzelboekje 3''.

== Skriuwer ==
Foar de heechste klassen fan it basisûnderwiis yn de gemeenten Soest en Baarn makke er twa fisuele [[hiemkunde|hiemkundige]] presintaasjes.

Syn Baarnske [[kanon (kultuer)|kanon]] ''Sporen naar een serredorp'' foarme de basis foar it jubileumboek fan de Historische Kring Baerne (HKB). Van der Meulen wie as inisjatyfnimmer en auteur ek lid fan de redaksje fan it yn 2014 ferskynde ''Duizend jaar Baarn - geschiedenis van een Eemlands dorp''.

Tsien jier letter wie er, tegearre mei [[Frits Booy]], einredakteur fan it jubileumboek ''Baarn in de wereld – De wereld in Baarn'', dat útjûn waard by gelegenheid fan it fyftichjierrich bestean fan de HKB.&lt;ref&gt;''Het is net schatgraven: Het jubileumboek van de Historische Kring Baerne'', yn: Baarnsche Courant, 13 desimber 2024&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==
* ''Frysk Puzzelboek'' ([[Friese Pers Boekerij]], Ljouwert, [[1983]]), 64 siden &lt;small&gt;ISBN 90-330-2521-3&lt;/small&gt;
* ''Frysk Puzelboekje 3'' ([[Afûk]], Ljouwert, [[1989]]), 56 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-406-5&lt;/small&gt;
* ''Frysk Puzelboekje 4'' (Afûk, Ljouwert, [[1989]]), 56 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-411-1&lt;/small&gt;
* ''[[Frysk Puzelwurdboek]]'' (Afûk, Ljouwert, [[1992]]), 220 siden &lt;small&gt;ISBN 90-6273-403-0&lt;/small&gt;
* ''[[Fryske Puzelensyklopedy]]'', T&amp;O Software, [[2002]], CD-ROM mei Otto B. Wiersma.
* ''Duizend Jaar Baarn'' (jubileumútjefte 40-jier Historische Kring Baerne), ko-auteur en redakteur, 2014, 224 siden. &lt;ref&gt;[https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.38260850X.html Bibliotheek.nl]&lt;/ref&gt;
* ''Historisch Baarn'', ko-auteur, 2024, 66 siden. &lt;ref&gt;RTV Eemland1, 29 septimber 2024&lt;/ref&gt;
* ''Baarn in de wereld – De wereld in Baarn'', [[2024]], jubileumútjefte 50 jier Historische Kring Baerne, ko-auteur, einredakteur, 216 siden.

=== Artikels (seleksje)===
* ''Caroline van der Hucht-Kerkhoven en haar kring'', yn ''Tussen Vecht en Eem'', juny 2018, side 122.
* ''DOKA-zegels (1963-1975)'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, juny 2018, 42e jiergong nr.2.
* ''KPS, uit naam van Paleis Soestdijk'', yn ''Van Zoys tot Soest'' fan de Historische Vereniging Soest, juny 2017, side 26.
* ''Herman Kruyder, een getroebleerd kunstenaar'', yn ''Tussen Vecht en Eem'', septimber 2017, side 192.
* ''De Eembrug'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, septimber 2016, 40e jiergong nr. 3, side 66.
* ''Gerbrand Faas Elias (1784-1864)'', yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne, desimber 2016, 40e jiergong nr. 4, side 126.
* ''De Nederlandsche Kinderbond, afdeling Baarn,'' yn ''Baerne'' fan de Historische Kring Baerne; maart 2019, 43e jiergong nr. 1 side 8.

===Ferskaat===
* ''Wurdwiis'', (T&amp;O Software, [[2002]]), mei Otto B. Wiersma.

== Sjoch ek ==
* [[Frysk puzelmakker|List fan Fryske puzelmakkers]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.puzel.nl Webstee fan Wiersma en Van der Meulen]
* [http://www.vdmpuzzels.nl/ Webstee VDM puzels fan Douwe van der Meulen]
* [http://www.logiquiz.langers.nl/index.php Side mei ek Fryske logigrammen. Nei oanmelding te besjen en te meitsjen]
----
*''Men moat tiid hawwe en wat ynspiraasje'', Ljouwerter Krante, side 27, 1 novimber 1991.
*''Duwer van wieken geeft verborgen antwoorden'', Ljouwerter Krante, side 14, 7 april 2007.
*''Utpuzele'', Leeuwarder Courant, Sneon &amp; Snein side 22-23; 3 jannewaris 2026. 
----
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Meulen van der, Douwe}}
[[Kategory:Frysk puzelmakker]]
[[Kategory:Nederlânsk puzelmakker]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Wurdboekskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne op It Oranjewâld]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1954]]</text>
      <sha1>3794jql03qpnct319zug7s8ep9qeufo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benthuizen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34650</id>
    <revision>
      <id>1233565</id>
      <parentid>1124361</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T07:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en skiednis.</comment>
      <origin>1233565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="f0fqqqywgqk69ova8pv6di9tbzxrdiv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Benthuizen
| ôfbylding       = De Haas - Benthuizen.jpg
| ôfbyldingstekst = Mûne de Haas  
| flagge          = Flag of Benthuizen.svg
| wapen           = Benthuizen wapen.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zuid-Holland.svg|20px]] [[Súd-Hollân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Alphen aan den Rijn]]
| boargemaster    =
| ynwennertal     = 4.073 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/benthuizen/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 12,70 km²,&lt;br&gt; wêrfan wetter: 0,38 km²
| befolkingstichtens = 320 ynw./km²
| hichte          = -3 m
| stifting        = 13e iuw
| postkoade       = 2731
| netnûmer        = 079
| tiidsône        = 
| simmertiid      = 
| webside         = [https://www.historischekringbenthuizen.nl/geschiedenis Histoaryske Kring]
| mapname         = Súd-Hollân
| lat_deg         = 52 | lat_min = 6 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg         = 4 | lon_min = 33 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Benthuizen yn Súd-Hollân
}}
'''Benthuizen''' is in doarp yn 'e gemeente [[Alfen oan de Ryn]] yn 'e provinsje [[Súd-Hollân]]. Benthuizen hie yn 2026 4.075 ynwenners.

== Skiednis ==
De namme fan it ambacht 'Benthusen' waard foar it earst yn 13e iuwske dokuminten neamd. Yn 1282 krige Dirk fan Teylingen fan [[Floaris V fan Hollân|Floaris V]], greve fan Hollân, in gebiet om [[Waddinxveen]] hinne yn lien. De grins fan dat gebiet wurdt yn 'e lienakte oanjûn mei in tal ambachten, wêrûnder 'Benthusen'. It doarp moat dus al foar dy tiid ûntstien wêze. Yn dy tiid naam de befolking hurd ta en waarden de útwrydske ûnlannen yn it gebiet oanmakke. It [[toponym]] 'Benthuizen' is in gearstalling fan 'e útgong ''-huizen'', dat sûnt de [[Karolingen|Karolingyske]] tiid in gongbere oantsjutting foar in wengebiet wie, en ''bent'', dat (ûnder oare en yn dit gefal wierskynlik) in oare beneaming is foar strúsgers (''Agrostis'').

It ôfstekken fan [[turf]] út it fean yn 'e omkriten foarme iuwen in wichtige boarne fan ynkomsten foar de doarpsbewenners, wat ek  yn it wapen fan 'e eardere gemeente Benthuizen weromkomt, dêr't de blokjes ferwize nei turfbriketten. De yntinsive turfwinning late ta it ûntstean fan grutte plassen en de befolking fan Benthuizen naam dêrtroch ôf. De by Benthuizen lizzende buorskippen Benthorn en Hogeveen rekken troch dy ûntwikkeling sels ûntfolke en soene letter by de gemeente Benthuizen foege wurde. Nei it ynpolderjen fan 'e Benthuizerpolder naam de befolking wer ta en krige it doarp fral in agrarysk karakter. Yn dy tiid wie de stêd [[Rotterdam]] ambachtshear fan it doarp. Yn 1899 telde it doarp 645, foaral [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]], ynwenners.

Yn 'e tiid fan grutte wenningbouprojekten bûten de grutte stêden yn 'e jierren 1960 en 1970 krige ek Benthuizen in soad nijbou. It doarp krige in soad útwreiding en in protte nije bewenners fan bûten it doarp. Yn 2005 waard eastlik fan Benthuizen útein set mei de oanlis fan de [[HSL]]-Súd (de tunnel fan 'e HSL-Súd ûnder it [[Griene Hert]] begjint by Benthuizen) en súdlik/súdeastlik fan it doarp is it rekreaasjegebiet Bentwoud oanlein. Ek dêrnei groeide it doarp fierder mei nijbou, wêrûnder de nije wyk 'Bentwijck', dy't oan de eastkant fan Benthuizen boud waard.

== Berne yn Benthuizen ==
* [[Kees van der Staaij]] (1968), politikus
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Benthuizen}}
}}
{{koördinaten|52_04_34_N_04_32_41_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 4' NB, 4° 32' EL}}

[[Kategory:Plak yn Alfen oan de Ryn]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Súd-Hollân]]</text>
      <sha1>f0fqqqywgqk69ova8pv6di9tbzxrdiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zwammerdam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47546</id>
    <revision>
      <id>1233566</id>
      <parentid>1044784</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T08:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ynfoboks fernijd, tf., hjir en dêr wat oanpassingen.</comment>
      <origin>1233566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="5teg89lmqb3pokfn8z36wpyow1crgux" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Zwammerdam
| ôfbylding   = Overzicht koor - Zwammerdam - 20366225 - RCE.jpg
| ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Zwammerdam
| flagge      = Flag of Zwammerdam.svg
| wapen       = Zwammerdam wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zuid-Holland.svg|20px]] [[Súd-Hollân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Alphen aan den Rijn]]
| boargemaster =
| ynwennertal  = 1.904 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/zwammerdam/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak      = 1,6 km²,&lt;br&gt;wêrfan wetter: 0,06 km²
| befolkingstichtens = 1.190 ynw./km²
| hichte       = -2 m
| stifting     = Romeinske tiid (Nigrum Pullum)
| postkoade    = 2471
| netnûmer     = 0172
| tiidsône     = 
| simmertiid   = 
| webside = [https://www.alphenaandenrijn.nl www.alphenaandenrijn.nl]
| mapname = Súd-Hollân
| lat_deg = 52 | lat_min = 6 | lat_sec = 40 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 45 | lon_sec = 50 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Zwammerdam yn Súd-Hollân
}}
'''Zwammerdam''' is in [[doarp]] yn 'e gemeente [[Alfen oan de Ryn]] yn 'e Nederlânske provinsje [[Súd-Hollân]]. Oant [[1964]] wie Zwammerdam in selsstannige gemeente. Ferskate dielen fan dy gemeente binne yn dat jier by de oanswettende gemeenten [[Alfen oan de Ryn]], [[Bodegraven]], [[Boskoop]] en [[Reeuwijk (gemeente)|Reeuwijk]] oergien.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Castellum NigrumPullum vogelvlucht impressie Stevie Xinas 2016.jpg|thumb|left|Nigrum Pullum.]]
Yn 'e [[Aldheid]] wie der yn Zwammerdam it [[Romeinske Ryk|Romeinske]] fort &quot;[[Nigrum Pullum]]&quot; ('swarte grûn') mei floatfasiliteiten. Oerbliuwsels dêrfan binne te sjen op it terrein fan 'e Hooge Burg. In pear [[Skippen fan Zwammerdam|Romeinske skippen]] hearre by de wichtichste fynsten.
[[Ofbyld:Historical map Zwammerdam the Netherlands.jpg|thumb|left|Kaart út 1687 mei Swadenburgerdam]]
Letter waard it plak ''Suadenburcherdam'' neamd, de [[Daam (wetterkearing)|daam]] by [[Suadenburg]], dy't yn 1165 troch greve [[Floaris III fan Hollân]] waard oanlein om in ein te meitsjen oan 'e oerstreamingen fan 'e Ryn. Yn 'e rin fan 'e tiid waard dy namme ferbastere ta it Zwammerdam fan no.

Zwammerdam hat in lytse en kompakte âlde kearn mei kronkelende strjitsjes mei in histoaryske bebouwing. Meast hawwe de plakken yn 'e [[Rynstreek]] fanâlds [[Lintdoarp|lintbebouwing]], mar Zwammerdam is om in plein hinne boud.

Zwammerdam is de thúsbasis fan it [[Jostiband Orkest]]. Nei alle gedachten is de keunstskilder [[Quiringh fan Brekelenkam]] (1622 – 1669) yn Zwammerdam berne.

==Mûne==
Benoarden it plak stiet [[De Dikke Molen]]; bewesten stiet de [[Steektermolen]].

== Bekende Damsters ==
*[[Gerda Verburg]] (1957), minister en politika fan it [[Christen-Democratisch Appèl|CDA]] (en âld fakbûnsbestjoerslid fan it [[Kristlik Nasjonaal Fakferbûn|CNV]])
*[[Tim Coronel]] (1972), Nederlânsk koereur

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Opgraving Romeinsschip in Zwammerdam, overzicht, Bestanddeelnr 927-0653.jpg|Opgraving Romeinsk skip (1974)
Zwammerdam 012.jpg|Grifformearde tsjerke.
Achtkante grondzeiler van opzij gefotografeerd - AMR Molenfoto - 20537927 - RCE.jpg|De Dikke Mûne
&lt;/gallery&gt;
== Keppeling om utens ==
* [http://atlas1868.nl/zh/zwammerdam.html Kaart fan de gemeente Zwammerdam yn de [[Gemeente-atlas fan Nederlân|gemeente-atlas fan Kuyper]]]
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zwammerdam}}
}}
[[Kategory:Plak yn Alfen oan de Ryn]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Súd-Hollân]]</text>
      <sha1>5teg89lmqb3pokfn8z36wpyow1crgux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Le Monde's 100 boeken fan de iuw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61504</id>
    <revision>
      <id>1233527</id>
      <parentid>1233497</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* De 100 boeken fan de iuw */ red</comment>
      <origin>1233527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17619" sha1="19pkf6tpvkl6etinmm8xsdx2rwonal2" xml:space="preserve">De '''100 boeken fan de iuw''' is in ranglist fan boeken dy't beskôge wurde as de hûndert bêste fan de [[20e iuw]]. De list waard yn 'e maityd fan 1999 mei in opinypeiling gearstald troch de Frânske boekhannelskeatling ''Fnac'' en de Paryske krante ''[[Le Monde]]''.

Der waard úteinset mei in list fan twahûndert titels dy't opsteld wie troch boekwinkels en [[sjoernalist]]en; dêrop waard oan 17,000 Frânsen frege op 'e boeken te stimmen, útgeande fan 'e fraach: &quot;Hokker boeken binne jo yn it ûnthâld stykjen bleaun?&quot; (''Quels livres sont restés dans votre mémoire?'').&lt;ref&gt;[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&amp;type_item=ART_ARCH_30J&amp;objet_id=46796 Écrivains et choix sentimentaux], 
[[Josyane Savigneau]], ''Le Monde'', 15 October 1999. {{fr}}&lt;/ref&gt;

De list fan ferneamde titels is in mjuks fan grutte [[roman]]s mei [[poëzij]] en [[toanielstik]]ken, en teffens [[stripferhaal|stripferhalen]]. De earste fyftich wurken op 'e list wiene it ûnderwerp fan in [[essay]] troch [[Frédéric Beigbeder]], ''The Last Inventory Before Liquidation'', wêryn't er de oandacht fêstige op it [[Frankryk|Frânske]] karakter fan 'e list.

==De 100 boeken fan de iuw==
{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | nr.
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Titel
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Auteur
! scope=col | Jier
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| ''[[L'Étranger]]'' (&quot;De Fjemdling&quot;)
| [[Albert Camus]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| ''[[À la recherche du temps perdu]]'' (&quot;Op syk nei ferlerne tiid&quot;)
| [[Marcel Proust]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| ''[[Der Process]]'' (&quot;It proses&quot;)
| [[Franz Kafka]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| ''Le Petit Prince''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[De Lytse Prins]]''
| [[Antoine de Saint-Exupéry]]
| [[1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| ''[[La Condition humaine]]'' (&quot;De minsklike kondysje&quot;)
| [[André Malraux]]
| [[1933]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6

| ''[[Voyage au bout de la nuit]]'' (&quot;Reis nei de ein fan 'e nacht&quot;)‎
| [[Louis-Ferdinand Céline]]
| [[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| ''[[The Grapes of Wrath]]'' (&quot;De druven fan 'e grime&quot;)
| [[John Steinbeck]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| ''[[For Whom the Bell Tolls (roman)|For Whom the Bell Tolls]]'' (&quot;Foar wa't de klok liedt&quot;)
| [[Ernest Hemingway]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| ''[[Le Grand Meaulnes]]'' (&quot;De Grutte Meaulnes&quot;)
| [[Alain-Fournier]]
| [[1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| ''[[L'Écume des jours]]'' (&quot;It Skom fan de Dagen&quot;)
| [[Boris Vian]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| ''[[Le Deuxième Sexe]]'' (&quot;It twadde geslacht&quot;; non-fiksje)
| [[Simone de Beauvoir]]
| [[1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| ''[[En attendant Godot]]'' (&quot;Wachtsjend op Godot&quot;; toanielstik)
| [[Samuel Beckett]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| ''[[L'être et le néant]]'' (&quot;It wêzen en it neat&quot;; filosofy)
| [[Jean-Paul Sartre]] &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[File:Nobel prize medal mod.png|15px]]]
| [[1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| ''[[Il nome della rosa]]'' (&quot;De namme fan de roas&quot;)
| [[Umberto Eco]]
| [[1980]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| ''[[Archipelag GULAG]]'' (&quot;De Goelag-argipel&quot;; Russysk: Архипелаг ГУЛАГ)
| [[Aleksander Solzjenitsyn]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1973]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| ''[[Paroles]]'' (&quot;Wurden&quot;; gedichten)
| [[Jacques Prévert]]
| [[1946]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| ''[[Alcools]]'' (gedichten)
| [[Guillaume Apollinaire]]
| [[1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| ''[[Túfke]] - [[Le Lotus bleu]]'' (&quot;De Blauwe lotus&quot;; tekenteltsje)
| [[Hergé]]
| [[1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| ''Het Achterhuis'' (deiboek)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[It Achterhûs (deiboek)|It Achterhûs]]''
| [[Anne Frank]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| ''[[Tristes tropiques]]'' (&quot;Trieste tropen&quot;; memoires)
| [[Claude Lévi-Strauss]]
| [[1955]]
|-
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| ''[[Brave New World]]''
| [[Aldous Huxley]]
| [[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| ''Nineteen Eighty-Four''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[1984 (boek)|1984]]''
| [[George Orwell]]
| [[1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| ''Astérix le Gaulois'' (strip)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Asterix de Galjer]]''&lt;ref&gt;[http://www.asterix-obelix.nl/index.php?page=manylanguages/album.inc&amp;book_nr=1 Album 1 at Asterix around the World] {{en}}&lt;/ref&gt;
| [[René Goscinny]] / [[Albert Uderzo]]
| [[1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
|''La Cantatrice Chauve''&lt;br&gt; {{Flagge FY}} ''[[De Keale Sjongeres]]'' (toanielstik)
| [[Eugène Ionesco]]
| [[1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| ''[[Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie]]'' (&quot;Trije essays oer seksuele teory&quot;; non-fiksje)
| [[Sigmund Freud]]
| [[1905]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| ''[[L'Œuvre au noir]]''  (&quot;It wurk yn swart&quot;)
| [[Marguerite Yourcenar]]
| [[1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| ''[[Lolita (roman)|Lolita]]''
| [[Vladimir Nabokov]]
| [[1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| ''[[Ulysses]]''
| [[James Joyce]]
| [[1922]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| ''[[Il deserto dei Tartari]]'' (&quot;De Woastyn fan 'e Tataren&quot;)
| [[Dino Buzzati]]
| [[1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| ''[[Les faux-monnayeurs]]''  (&quot;De falskemunters&quot;)
| [[André Gide]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| ''[[Le Hussard sur le toit]]'' (&quot;De Huzaar op it dak&quot;)
| [[Jean Giono]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| ''[[Belle du Seigneur]]'' (&quot;De skientme fan 'e Hear&quot;)
| [[Albert Cohen]]
| [[1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| ''[[Cien años de soledad]]'' (&quot;Hûndert jier iensumens&quot;)
| [[Gabriel García Márquez]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| ''[[The Sound and the Fury]]'' (&quot;It Lûd en de Lilkens&quot;)
| [[William Faulkner]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| ''[[Thérèse Desqueyroux]]''
| [[François Mauriac]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| ''[[Zazie dans le métro]]'' (&quot;Zazie yn de metro&quot;)
| [[Raymond Queneau]]
| [[1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' (&quot;Ferwarring fan gefoelens&quot;; novelle)
| [[Stefan Zweig]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| ''[[Gone with the Wind (roman)|Gone with the Wind]]'' (&quot;Ferdwûn mei de wyn&quot;)
| [[Margaret Mitchell]]
| [[1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| ''[[Lady Chatterley's Lover]]'' (&quot;De leafste fan dame Chatterley&quot;) 
| [[D.H. Lawrence]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| ''[[Der Zauberberg]]'' (&quot;De Tsjoenberch&quot;)
| [[Thomas Mann]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1924]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| ''[[Bonjour tristesse]]'' (&quot;Goendei fertriet&quot;)
| [[Françoise Sagan]]
| [[1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| ''Le silence de la mer''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[In see fan stilte]]''
| [[Jean Bruller|Vercors]]
| [[1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| ''[[La Vie mode d'emploi]]'' (&quot;It libben: gebrûkshantlieding&quot;)
| [[Georges Perec]]
| [[1978]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| ''[[De Hûn fan de Baskervilles]]''
| [[Arthur Conan Doyle]]
| [[1901]]-[[1902]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| ''[[Sous le soleil de Satan]]'' (&quot;Under de sinne fan Satan&quot;)
| [[Georges Bernanos]]
| [[1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| ''[[The Great Gatsby]]'' (&quot;De Grutte Gatsby&quot;)
| [[F. Scott Fitzgerald]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| ''[[Žert]]'' (&quot;De grap&quot;)
| [[Milan Kundera]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| ''[[Gli indifferenti]]'' (&quot;De ûnferskilligen&quot;)
| [[Alberto Moravia]]
| [[1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| ''[[The Murder of Roger Ackroyd]]'' (&quot;De moard op Roger Ackroyd&quot;)
| [[Agatha Christie]]
| [[1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| ''[[Nadja]]''
| [[André Breton]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| ''[[Aurélien]]''
| [[Louis Aragon]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| ''[[Le Soulier de satin]]'' (&quot;De satinen pantoffel&quot;)
| [[Paul Claudel]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
|''Sei personaggi in cerca d'autore''&lt;br&gt; {{Flagge FY}} ''[[Seis personaazjes om in skriuwer út]]'' (toanielstik)
| [[Luigi Pirandello]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1921]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| ''[[Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui]]'' (&quot;De tsjinkearbere opkomst fan Arturo Ui&quot;; toanielstik)
| [[Bertolt Brecht]]
| [[1958]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| ''[[Vendredi ou les Limbes du Pacifique]]'' ( &quot;Freed of de Limbo fan 'e Stille Oseaan&quot;)
| [[Michel Tournier]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| ''[[The War of the Worlds]]'' ( &quot;De oarloch fan 'e wrâlden&quot;)
| [[Herbert George Wells]]
| [[1898]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| ''[[Se questo è un uomo]]'' (&quot;As dit in man is&quot;; memoires)
| [[Primo Levi]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| ''The Lord of the Rings''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Master fan Alle Ringen]]''
| [[J. R. R. Tolkien]]
| [[1954]]-[[1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| ''[[Les Vrilles de la vigne]]'' (&quot;De ranken fan de wynstôk&quot;; koarte ferhalen)
| [[Colette (schrijfster)|Colette]]
| [[1908]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| ''[[Capitale de la douleur]]'' (&quot;Haadstêd fan fertriet&quot;: gedichten)
| [[Paul Éluard]]
| [[1926]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| ''[[Martin Eden]]''
| [[Jack London (skriuwer)|Jack London]]
| [[1909]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| ''Corto Maltese (strip)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Corto Maltese|De Ballade fan de Sâlte See]]''
| [[Hugo Pratt]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| ''[[Le Degré zéro de l'écriture]]'' (&quot;De nulgraad fan it skriuwen&quot;: essay)
| [[Roland Barthes]]
| [[1953]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| ''[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]'' (&quot;De ferlerne eare fan Katharina Blum&quot;)
| [[Heinrich Böll]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1974]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| ''[[Le rivage des Syrtes]]'' (&quot;De kust fan Syrtes&quot;)
| [[Julien Gracq]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| ''[[Les mots et les choses]]'' (filosofy)
| [[Michel Foucault]]
| [[1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| ''[[On the Road]]'' (&quot;Op 'e dyk&quot;)
| [[Jack Kerouac]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| ''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]]'' (&quot;Nils Holgerssons wûnderbaarlike reis troch Sweden&quot;)
| [[Selma Lagerlöf]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1906]]-[[1907]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| ''[[A Room of One's Own]]'' ('In eigen keamer', essay)
| [[Virginia Woolf]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| ''[[The Martian Chronicles]]'' (&quot;De Marsiaanske Kroniken&quot;)
| [[Ray Bradbury]]
| [[1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| ''[[Le Ravissement de Lol V. Stein]]'' (&quot;De útskroevenens fan Lol V. Stein&quot;)
| [[Marguerite Duras]]
| [[1964]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| ''[[Le Procès-verbal]]'' (&quot;It proses-ferbaal&quot;)
| [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| ''[[Tropismes]]''
| [[Nathalie Sarraute]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| ''[[Journal (1887-1910)]]'' (deiboek)
| [[Jules Renard]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| ''[[It Geheim fan Lord Jim]] (''Lord Jim'')
| [[Joseph Conrad]]
| [[1900]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| ''[[Écrits]]'' (&quot;Geskriften&quot;, non-fiksje)
| [[Jacques Lacan]]
| [[1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| ''[[Le Théâtre et son double]]'' (&quot;It teäter en syn tsjinhinger&quot;, essays)
| [[Antonin Artaud]]
| [[1938]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| ''[[Manhattan Transfer (roman)|Manhattan Transfer]]''
| [[John Dos Passos]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| ''[[Ficciones]]''
| [[Jorge Luis Borges]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| ''[[Moravagine]]''
| [[Blaise Cendrars]]
| [[1926]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| ''[[Gjenerali i ushtrisë së vdeku]] (&quot;De Generaal fan it Deade Leger&quot;)
| [[Ismail Kadare]]
| [[1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| ''[[Sophie's Choice]]'' (&quot;Sophie's kar&quot;)
| [[William Styron]]
| [[1979]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| ''[[Romancero Gitano]]'' (&quot;Sigeunerballade&quot;, gedichten)
| [[Federico García Lorca]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| ''[[Pietr-le-Letton]]'' (&quot;Pietr de Let&quot;)
| [[Georges Simenon]]
| [[1931]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| ''[[Notre-Dame-des-Fleurs]]'' ('Us Leaffrou fan 'e Blommen')
| [[Jean Genet]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| ''[[Der Mann ohne Eigenschaften]]'' (&quot;De Man Sûnder Eigenskippen&quot;)
| [[Robert Musil]]
| [[1930]]-[[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| ''[[Fureur et mystère]]'' (&quot;Fury en mystearje&quot;, gedichten)
| [[René Char]]
| [[1948]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| ''[[The Catcher in the Rye]]'' (&quot;De fanger yn it roggefjild&quot;)
| [[Jerome David Salinger]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| ''[[No Orchids for Miss Blandish]]'' (&quot;Gjin orgideeën foar juffer Blandish&quot;)
| [[James Hadley Chase]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| ''[[Les aventures de Blake et Mortimer]]'' (&quot;De aventoeren fan Blake en Mortimer&quot;, strip)
| [[Edgar P. Jacobs]]
| [[1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| ''[[Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge]]''
| [[Rainer Maria Rilke]]
| [[1910]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| ''[[La Modification]]'' ('De modifikaasje')
| [[Michel Butor]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| ''[[The Origins of Totalitarianism]]'', non-fiksje. ('De oarsprong fan totalitarisme')
| [[Hannah Arendt]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| ''[[Master i Margarita]]'' (&quot;De measter en Margarita; Russysk: Мастер и Маргарита)
| [[Michail Boelgakov]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95  
| ''[[The Rosy Crucifixion]]'' (&quot;De Roaze Krusiging&quot;)
| [[Henry Miller]]
| [[1949]]-[[1960]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| ''[[The Big Sleep]]'' (&quot;De Grutte Sliep&quot;)
| [[Raymond Chandler]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| ''[[Amers]]'' (&quot;Seemarkeringen&quot;, gedichten)
| [[Saint-John Perse]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| ''[[Guust Flater]]'' (strip)
| [[André Franquin]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| ''[[Under the Volcano]]''
| [[Malcolm Lowry]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| ''[[Midnight’s Children]]''
| [[Salman Rushdie]]
| [[1981]]
|}

==Sjoch ek==
*[[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]]
*[[Pulitzerpriis (literatuer)]]
*[[Prometheus Award]] – &lt;small&gt;Orwell, Tolkien, Bradbury&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Bibliografy]]
[[Kategory:Kultuer yn Frankryk]]</text>
      <sha1>19pkf6tpvkl6etinmm8xsdx2rwonal2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mients</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70425</id>
    <revision>
      <id>1233548</id>
      <parentid>1172650</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12662" sha1="09ckm2o331yhg12pkzjj8jdnvrxsl0t" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= mients|
Ofbyld= [[Ofbyld:Calidris canutus (summer).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')|
Skift= [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |
Famylje= [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') | 
Skaai= [[grillen]] (''Calidris'') |
Wittenskiplike namme = Calidris canutus |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:WikipediaKnotWorld.jpg|center|250px]]&lt;small&gt;&lt;center&gt;[[ferspriedingsgebiet|areaal]] en [[fûgeltrek|trek]]rûtes fan 'e ferskillende [[ûndersoarte]]n fan 'e mients&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
}}
De '''mients''' ([[Latyn]]ske namme: ''Calidris canutus'') is in [[fûgels|fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grillen]] (''Calidris''), dy't briedt yn it [[Arktis|Arktysk]] gebiet, mar yn súdliker oarden oerwinteret. Der binne seis [[ûndersoarte]]n. It is in middelgrutte [[steltrinner]], dy't benammen yn kustkriten tahâldt. Yn [[Nederlân]] is de mients in [[trekfûgel]] en [[wintergast]], dy't yn it [[Waad]]gebiet gauris waarnommen wurde kin. Der bestiet frijwat ferskil tusken it fel oranje-eftige [[simmer]]kleed en de saaie griis-mei-wite [[winter]]fearren.

==Taksonomy==
De [[taksonomy]]ske yndieling fan it skaai fan 'e [[grillen]] (''Calidris'') is noch net alhiel útkristallisearre. Dochs liket it der sterk op dat de mients úteinlik mei de [[grutte mients]] (''Calidris tenuirostris'') yn in apart skaai pleatst wurde moatte sil, nammentlik dat fan 'e [[mientsen]] (''Calidris''). Yn [[2004]] die út [[genetika|genetysk]] ûndersyk bliken dat njonken de grutte mients de earder hielendal net ta it grilleskaai rekkene [[brâninggril]] (''Aphrizia virgata'') wierskynlik it naust oan 'e mients besibbe is, en sadwaande sil dy soarte foar 't neist yn 'e takomst by it mientseskaai yndield wurde.

==Fersprieding==
Yn it [[briedseizoen]] hat de mients in sirkumpolêre [[areaal|fersprieding]] yn 'e [[Arktis]], wêrnei't er ferfart nei kustgebieten dy't tusken 50° noarderbreedte en 58° suderbreedte yn lizze. Dêrmei hat de mients ien fan 'e langste [[fûgeltrek|trekken]] fan alle [[fûgels]]. Fan 'e [[ûndersoarte]]n briedt de echte mients op it [[Taymyr-skiereilân]] en yn oare kriten fan noardlik [[Sibearje]] en oerwinteret yn [[súdlik Afrika]], en briedt de rogersmients yn [[Tsjûkotka-skiereilân]], yn eastlik Sibearje, en oerwinteret yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Papoea Nij-Guineä]] en [[Nij-Seelân]] en oan 'e súdeastkust fan [[Yndia]]. De piersmamients hat syn briedgebiet op 'e [[Nijsibearyske Eilannen]], yn 'e [[Noardlike Iissee]], en oerwinteret yn noardwestlik Austraalje, wylst de roselaarmients op it eilân [[Wrangel (eilân)|Wrangel]], boppe eastlik Sibearje, briedt en oerwinteret yn [[Floarida]], [[Panama]] en [[Fenezuëla]]. De reade mients briedt yn it Subarktyske gebiet fan [[Kanada]] en oerwinteret yn [[Súd-Amearika]], en de Iislânske mients, ta einbeslút, briedt yn it Kanadeeske poalgebiet en yn [[Grienlân]] en oerwinteret yn [[West-Jeropa]].
[[File:Snettishamroost 2590.jpg|left|thumb|250px|In grutte swaarm fan mientsen oan 'e kust fan it [[Ingelân|Ingelske]] greefskip [[Norfolk (greefskip)|Norfolk]].]]

Yn [[Fryslân]] komt de mients benammen foar op it [[Waad]], dêr't de echte mients in tuskenstop makket ûnderweis út [[Sibearje]] nei [[súdlik Afrika]] of [[West-Afrika]] en oarsom, wylst it foar de Iislânske mients in diel fan it oerwinteringsgebiet is. Mei't mientsen meastal yn ûnbidige  swaarmen oerwinterje, kin de mients bygelyk yn it [[Nasjonaal Park Skiermûntseach]] faak yn grutte kloften waarnommen wurde.

==Uterlike skaaimerken==
De mients hat trochinoar in lingte fan 23-26 sm, mei in wjukbreedte fan 47-53 sm en in gewicht fan 100 oant 200 g. Syn lichemsfoarm is typearjend foar [[grillen]], nammentlik in lytse [[kop]] en lytsige [[each|eagen]], in koarte [[hals (lichemsdiel)|hals]] en justjes tapsk tarinnende [[snabel]] dy't langer is as de kop sels. Mientsen hawwe koarte dûnkerkleurige [[poat]]en, wylst ek de snabel dûnker fan kleur is. It [[winterkleed]], dat de normale [[fear (fûgel)|fear]]rekleur werjout, is fealgriis op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[wjuk]]ken, [[kop]] en [[sturt]], en wyt oan 'e ûnderkant fan it lichem. De beide kleuren geane stadich yninoar oer fia in spikkelbûnte sône op 'e [[wang]]en, de sydkant fan de [[hals (lichemsdiel)|hals]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]]. Der bestiet gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes oangeande it winterkleed.
[[File:Red Knot RWD1.jpg|right|thumb|220px|In folwoeksen eksimplaar yn it winterkleed.]]

Yn it briedseizoen krije mientsen lykwols in [[simmerkleed]] wêrby't de sydkant fan 'e kop, de hals en de [[bealch]] fel oranje-eftich kleure binne, wylst de rêch spikkelbûnt fealgriis-oranje-eftich is. Inkeld it [[efterst|efterein]] bliuwt wyt. By de wyfkes is it simmerkleed wat ljochter fan kleur as by de mantsjes. It [[ferfearjen]] fynt grutdiels plak ûnder de beide lange trekken dy't mientsen yn it foar- en neijier ûndernimme. Jonge eksimplaren binne brunich fan kleur en bliuwe dat har hiele earste jier troch. Mientsen binne net in spraaksum naasje en swije oer it algemien as se gjin soartgenoaten om har hinne hawwe. As se yn in swaarm fleane, kinne se lykwols fan ''knût'' roppe en as se oan 'e trek begûn binne, bringe se in twawurdliddich ''knûpknûp'' út. De pronksang fan it mantsje is in fluitich ''pûmy'', dat yn [[Ingelsk]]talige lannen faak ynterpretearre wurdt as in klaachlik ''poor me'' (&quot;earme ik&quot;).

==Hâlden en dragen==
Mientsen binne [[territoarium (biology)|territoariaal]] en yn elts gefal per briedseizoen [[monogamy|monogaam]]; it is ûnbekend oft de pearkes inoar fan seizoen oant seizoen ek trou bliuwe. Yn [[Ruslân]] is wol fêststeld dat se weromkeare nei itselde plak dêr't se earder ek bret hawwe. De mantsjes arrivearje earder as de wyfkes en sette der daliks mei útein om in territoarium te ferdigenjen. Se briede op 'e grûn, yn 'e fochtige [[toendra]], fan [[juny]] oant [[augustus]], it leafst deunby [[wetter]], mar ornaris yn it binnenlân. It nêst bestiet út in ûndjip dobke yn 'e grûn dat beklaaid wurdt mei [[blêd (plant)|blêden]], [[moas]] en [[koarstmoas]]. De mantsjes lizze yn har territoaria 3-5 fan sokke nêsten oan foar't de wyfkes sels mar arrivearje.
[[File:Calidris canutus MHNT.jpg|left|thumb|180px|In mientse-[[aai (bist)|aai]].]]

Nei de [[pearing]] leit it wyfke 3 of faker 4 [[aai (bist)|aai]]en, ferspraat oer 6 dagen. De aaien binne 43 by 30 mm grut en hawwe deselde kleur as de toendraboaiem: ljochtbêzje dat wat út 'en grienens skynt, mei in brún spikkelpatroan. It mantsje en it wyfke bebriede de aaien tegearre, wat sa'n 22 dagen yn beslach nimt. Yn it begjin binne se mar frijwat skrikfallich, en wurde se maklik fersteurd, wêrnei't se ferskate oeren net wer op it nêst weromkeare. Letter yn 'e briedperioade bliuwe se lykwols stiiffêst op it nêst sitten, of it moat wêze dat se sels yn direkt gefaar komme. It útkommen fan 'e aaien bart almeast likernôch tagelyk. De pykjes binne dan oerdutsen mei [[dûns (fearren)|dûns]] en al binnen in dei folgje se har âlden by it nêst wei, wêrnei't se mei har âlden oan it foerazjearjen slane. De wyfkes spylje fan ruten foar't de jongen selsstannich binne, en litte it oan 'e mantsjes oer om it grutbringen fan 'e jongen te foltôgjen. Sadree't de jongen fleane kinne, sette ek de mantsjes ôf nei it suden, wêrnei't de jongen noch wat talmje ear't se har earste reis op eigen manneboet oangeane.

==Fretten==
Op har trek en yn 'e oerwinteringsgebieten sykje mientsen har fretten oan 'e kust, yn drekflakten en op drûchfallen [[sânbank]]en, wêrby't se mei har snabel yn 'e grûn omprippe. De útein fan 'e snabel is tige gefoelich, sadat se dêrmei bistkes lokalisearje kinne dy't har yn 'e drek of it sân yngroeven hawwe, foar it meastepart [[weakdieren]] en lytse [[krabbe|krabkes]]. [[Skaaldieren]] wurde mei skaal en al trochslokt en troch de spierde [[mage]] fyndrukt. Yn it briedseizoen, as se har nêst yn 'e regel in ein fan 'e kust ôf meitsje, frette mientsen almeast [[spinnen]], [[lidpoatigen]] en [[ynsekten|ynsektelarven]] dy't se tusken de boaiemfegetaasje fan 'e toendra byinoar sykje.
[[File:Red knot horseshoe crab feeding.jpg|right|thumb|250px|Mientsen oan it foerazjearjen yn 'e [[Delawarebaai]], oan 'e eastkust fan 'e [[Feriene Steaten]].]]

==Status==
De mients hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje oer it gehiel nommen ridlik stabyl liket te wêzen, al nimme ferskate pleatslike populaasjes yn oantal ôf. It [[fiskerij|fiskjen]] mei [[sleepnet]]ten op [[kokkel]]s liket foar in grut part ferantwurdlik te wêzen foar dy weromgong fan 'e mients, benammen yn 'e [[Waadsee]]. Yn 'e [[Delawarebaai]], oan 'e eastkust fan 'e [[Feriene Steaten]], spilet de kommersjele fangst fan [[degenkrabbe]]n nei alle gedachten in selde soarte rol by de tebekfal fan 'e mientsestân dêre. Hoewol't de ûndersoarte fan 'e reade mients yn swierwaar ferkeart, wurdt de totale populaasje fan 'e mients hjoed de dei rûsd op 1,1 miljoen eksimplaren.

==Undersoarten==
Der binne seis erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e mients. Dat binne, rangskikt fan 'e grutste (fan stal) oant de lytste:
* de roselaarmients of Roselaars mients (''Calidris canutus roselaari'' Tomkovich 1990)
* de reade mients (''Calidris canutus rufa'' Wilson 1813)
* de echte mients (''Calidris canutus canutus'' [[Linnaeus]] 1758)
* de Iislânske mients (''Calidris canutus islandica'' Linnaeus 1767)
* de rogersmients of Rogers' mients (''Calidris canutus rogersi'' Mathews 1913)
* de piersmamients of Piersma's mients (''Calidris canutus piersmai'' Tomkovich 2001)

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Red_Knot ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Calidris canutus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>09ckm2o331yhg12pkzjj8jdnvrxsl0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grillen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70439</id>
    <revision>
      <id>1233518</id>
      <parentid>1172648</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ik haw dizze side skreaun yn 2014. Ik tink dat ik doe inkeld de Nederlânsktalige nammen oerset haw sûnder fierder om te sjen. De wizigings binne neffens wat der yn it Frysk-Nederlânsk wurdboek stiet by it lemma &quot;III gril&quot;.</comment>
      <origin>1233518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6360" sha1="gb4uapvyktbmb6l6lp5qsjv7mp9pneu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           =Calidris-canutus.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =200px
| ôfbyldingstekst     = De [[mients]] (''Calidris canutus'').
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[skift]]:
| namme6              = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson7             = [[ûnderskift]]:
| namme7              = [[snipfûgeleftigen]] (''Scolopaci'')
| takson8             = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme8              = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
| takson9             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme9              = '''grillen''' (''Calidris'')
| takson11            = 
| namme11             = 
| takson12            = 
| namme12             = 
| takson13            = 
| namme13             =
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = Merrem, 1804
}}
De '''grillen''' of '''grilken''' ([[Latyn]]ske namme: ''Calidris''), ek wol bekend as de '''strânrinners''', al is dat eins in [[hollanisme|hollanistyske]] [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsje]], foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[fûgels]] (''Aves''), it [[skift]] fan 'e [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). Grillen binne [[steltrinner]]s dy't yn it [[Arktis|Artysk gebiet]] [[brieden (fûgels)|briede]], mar yn súdliker oarden oerwinterje, wêrby't se grutte swaarmen foarmje oan 'e mûningen fan [[rivier]]en. Se binne lyts oant middelgrut, mei lange [[wjuk (lichemsdiel)|wjukken]] en relatyf koarte [[snabel]]s mei gefoelige úteinen dêr't se [[proaidier]]en mei opspoare kinne dy't har yn 'e drek yngroeven hawwe.

==Taksonomy==
De ûnderlinge besibskip fan 'e ferskate [[soarte]]n dy't it grilleskaai foarmje, binne noch net alhiel ûnttize. Ferskate skaaien dy't earder as selsstannich beskôge waarden, wurde no yn 'e regel by de grillen ûnderbrocht, lykas dat fan 'e [[steltgril]] (''Calidris himantopus''), mar de nije yndieling is net folslein befredigjend. Sa is ûnderwilens útsteld om 'e [[trijeteangril]] (''Calidris alba'') yn in monotypysk skaai mei as namme ''Crocethia'' ûnder te bringen, wylst de [[krombekgril]] (''Calidris ferruginea'') it skaai ''Erolia'' foarmje kinne soe. Oan 'e oare kant wolle guon de hjoeddeistige, monotypyske (út ien soarte besteande) skaaien fan 'e [[brâninggrillen]] (''Aphrizia''), de [[breedbekgrillen]] (''Limicola'') en de [[leppelbekgrillen]] (''Eurynorhynchus'') krekt mei de grillen op ien bulte smite.

Yn [[2004]] die út [[genetika|genetysk]] ûndersyk bliken dat it grilleskaai nei alle gedachten yndie opspjalte wurde moat, mar der wie net genôch [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-materiaal fan 'e seldsumer soarten as de [[krombekgril]] (''Calidris ferruginea'') beskikber om 'e relaasjes tusken de ûnderskate soarten persiis út te puzeljen. Boppedat is it bekend dat de ferskillende grillesoarten har yn oansjenlike mjitte mei-inoar fuortplantsje kinne, wat ûndersyk dat inkeld berêst op [[mitogondriën|mitogondriaal]] [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]] ûnbetrouber makket.

==Soarten==
Om't de persize ûnderlinge besibskip fan 'e ferskillende soarten grillen noch net alhiel útiten is, is it hjirûnder beane skema ûnder foarbehâld. De mooglik selsstannige skaaien wurde hjir as [[ûnderskaai]]en werjûn.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* &lt;big&gt;skaai '''grillen''' (''Calidris'')&lt;/big&gt;
** ûnderskaai [[echte grillen]] (noch gjin namme; ''Ereunetes''?)
*** [[Alaskagril]] (''Calidris mauri'')
*** [[bairdgril]] of Bairds gril (''Calidris bairdi'')
*** [[Beringgril]] (''Calidris ptilocnemis'')
*** [[bonapartegril]] of Bonapartes gril (''Calidris fuscicollis'')
*** [[bûnte gril]] (''Calidris alpina'')
*** [[dwerchgriltsje]] (''Calidris minutilla'')
*** [[griltsje]] (''Calidris minuta'')
*** [[grize gril]] (''Calidris pusilla'')
*** [[ljochte tjirk]] (''Calidris subruficollis''; foarhinne ''Tryngites subruficollis'')
*** [[pearze gril]] (''Calidris maritima'')
*** [[readkielgril]] (''Calidris ruficollis'')
*** [[streekte gril]] (''Calidris melanotos'')
*** [[taigagril]] (''Calidris subminuta'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[temminckgriltsje]] of Temmincks griltsje (''Calidris temminckii'')
** ûnderskaai [[hoantsen]] (''Philomachus'')
*** [[breedbekgril]] (''Calidris falcinellus''; foarhinne ''Limicola falcinellus'')
*** [[hoants]] (''Calidris pugnax'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Sibearyske gril]] (''Calidris acuminata'')
** ûnderskaai [[leppelbekgrillen]] (''Eurynorhynchus'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[leppelbekgril]] (''Calidris pygmeus'')
** ûnderskaai [[mientsen]] (''Calidris'')
*** [[brâninggril]] (''Calidris virgata''; foarhinne ''Aphriza virgata'')
*** [[grutte mients]] (''Calidris tenuirostris'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[mients]] (''Calidris canutus'')
** ûnderskaai [[reade grillen]] (''Erolia'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[reade gril]] of reade wettertjirk (''Calidris ferruginea'')
** ûnderskaai [[steltgrillen]] (''Erolius'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[steltgril]] (''Calidris himantopus''; foarhinne ''Micropalama hmantopus'')
** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderskaai [[trijeteangrillen]] (''Crocethia'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[moddersnip]] of trijeteangril (''Calidris alba'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Calidrid ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Gril| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Snipfûgel]]</text>
      <sha1>gb4uapvyktbmb6l6lp5qsjv7mp9pneu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wite haai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151602</id>
    <revision>
      <id>1233557</id>
      <parentid>1213841</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38388" sha1="dsfdrr6kyc00y2nyspqd6tu4u4ib8ef" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wite haai|
Ofbyld= [[File:White shark.jpg|270px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')|
Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') |
Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') | 
Skaai= [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') |
Wittenskiplike namme = Carcharodon carcharias |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Cypron-Range Carcharodon carcharias.svg|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#3660A6}} wrâldwide lânseigen fersprieding anno 2010
}}
De '''wite haai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Carcharodon carcharias''), ek wol '''minskehaai''' neamd, is in [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon''). [[Folwoeksen]] eksimplaren kinne in lingte fan mear as 8&amp;nbsp;[[meter|m]] berikke, en dêrmei is it de grutste moderne [[rôfdier|rôffisk]] (hoewol't der gruttere [[fossilen]] weromfûn binne). Wite haaien komme foar deunby it oerflak yn [[oerflaktewetter|wetters]] fan tuskenbeiden oant [[waarm]]e [[temperatuer]]. Se libje by de [[kust]]en lâns en yn iepen [[see]] yn alle trije [[oseänen]] en de [[Middellânske See]], mar ûntbrekke yn 'e [[see]]ën fan 'e [[poalstreken]]. 

Wite haaien steane yn see oan 'e top fan it [[fiedingskeatling]] en hawwe as natuerlike fijân inkeld de [[orka]]. De wite haai is berucht om't er ferantwurdlik is foar de measte [[haaie-oanfal|oanfallen op minsken]], al liket it dêrby foar it meastepart om misidentifikaasje (fan minsken as [[seesûchdier]]en) te gean of om in út 'e hân rûne nijsgjirrigens. Nettsjinsteande de ynkorrekte [[ynformaasje]] dy't [[horrorfilm]]s as ''[[Jaws (film)|Jaws]]'' de wrâld ynholpen hawwe, binne [[minske]]n beslist &lt;u&gt;net&lt;/u&gt; de favorite [[proai]] fan wite haaien. Krektoarsom: troch [[bejaging]] troch minsken is de wite haai mei de [[IUCN-status|status &quot;kwetsber&quot;]] opnommen yn 'e [[Reade List fan 'e IUCN]].

==Wittenskiplike namme==
De [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]] joech de wite haai yn [[1758]] syn earste [[wittenskiplike namme]], ''Squalus carcharius''. De namme ''carcharius'' kaam fan it [[Gryksk]]e [[wurd]] ''karcharos'', dat &quot;skerp&quot; en/of &quot;kartele&quot; betsjut, en ferwiist nei de kartele [[tosk]]en fan it bist. Yn [[1833]] pleatste de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[soölooch]] [[sir]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]] de wite haai yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Carcharodon'', wêrfan't er ynsafier bekend de iennichste oant yn 'e moderne tiid oerlibjende soarte is. ''Carcharodon'' komt fan 'e Grykske wurden ''karcharos'' (&quot;skerp&quot; en/of &quot;kartele&quot;) en ''odous'', dat &quot;tosk&quot; betsjut.
[[File:Carcharodon_carcharias_01.jpg|left|thumb|160px|In 4 [[sintimeter|sm]] lange [[fossile]] [[tosk]] fan in wite haai út it [[Mioseen]] fan 'e [[Atakamawoastyn]] yn [[Sily]].]]

==Oarsprong==
De wite haai ûntstie yn syn hjoeddeistige foarm yn it Mid-[[Mioseen]], en de ierste [[fossilen]] datearje fan dy tiid, likernôch 16&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. Hoe't de soarte him krekt ûntwikkele hat, is lykwols noch altyd in striidkwestje. De oarspronklike [[teory]] wie dat de wite haai nau besibbe wie oan 'e [[megalodon]], in haaiesoarte mei [[tosk]]en dy't op it earste gesicht sterk op dy fan 'e wite haai lieken, mar dy't folle grutter wiene. Hoewol't de [[kreakbien]]skeletten fan haaien net fossilisearje, waard oan 'e hân fan 'e grutte fan 'e tosken skatten dat de megalodon 18&amp;nbsp;[[meter|m]] lang wie. Fanwegen de ekstreme lichaamlike grutte fan beide soarten en ûnderskate oare oerienkomsten waard de megalodon as ''Carcharodon megalodon'' yn itselde skaai as de wite haai yndield.

Nije ynsichten wolle lykwols hawwe dat de wite haai en de megalodon folle minder nau besibbe binne as earder tocht waard, hoewol't se noch wol beide ta it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') rekkene wurde. Ynstee wurdt no tocht dat wite haai folle nauwer besibbe is oan 'e fossile [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''), in teory dy't ûnderstipe liket te wurden troch de ûntdekking, yn [[1988]] (mar publisearre yn [[2012]]), fan 'e fossilisearre [[kaak|kaken]] mei 222 tosken en 45 [[wringe (draaibonke)|wringebonken]] fan 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] soarte [[hubbellminskehaai]] (''Carcharodon hubbelli''). Yn 'e nije teory wurdt de megalodon yn it skaai [[karteltoskhaaien]] (''Carcharocles'') pleatst, yn 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gruttoskhaaien]] (''Otodontidae'').
[[File:Great White Shark (14730796397).jpg|right|thumb|250px|In wite haai.]]

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De wite haai komt foar yn hast alle [[oerflaktewetter|wetters]] by de [[kust]] lâns en yn iepen [[see]] dy't in [[temperatuer]] hawwe fan tusken de 12 en 24&amp;nbsp;[[°C]]. Dat omfiemet de [[Atlantyske Oseaan]], de [[Stille Oseaan]] en de [[Yndyske Oseaan]], mar net de [[Noardlike Iissee]] of de [[Súdlike Oseaan]] (útsein de súdkust fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en de [[Grutte Australyske Bocht]]). Wite haaien komme ek foar yn [[binnensee]]ën, lykas de [[Middellânske See]], de [[Reade See]], de [[Perzyske Golf]], de seeën tusken de [[eilannen]] fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], de [[Japanske Binnensee]], de [[Beringsee]], de [[Golf fan Kalifornje]], de [[Golf fan Meksiko]] en de [[Karibyske See]]. De populaasjes wite haaien binne lykwols konsintrearre oan 'e kusten fan [[Nij-Ingelân]] en [[Kalifornje]] yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Hawaï]] en [[Fidzjy]] en oare [[Oseaanje|eilânsteaten]] yn 'e [[Stille Súdsee]], [[Queenslân]] en [[Nij-Súd-Wales]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], en fierders [[Súd-Afrika]], [[Sily]], [[Japan]] en guon dielen fan 'e [[Middellânske See]].

Ien fan 'e tichtstbefolke gebieten, wat wite haaien oangiet, is it eilantsje [[Dyer (eilân yn Súd-Afrika)|Dyer]] foar de Súdafrikaanske kust, dêr't hast alle [[wittenskiplik ûndersyk]] nei de bisten ferrjochte wurdt. Neffens ûndersyk út [[2006]] [[migraasje (bisten)|migrearret]] de populaasje wite haaien foar de kust fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] hinne en wer nei [[Hawaï]], dêr't se dan likernôch hûndert [[dagen]] bliuwe ear't se weromkeare nei Kalifornje. In wite haai dy't yn Súd-Afrika fan in beaken foarsjoen wie, swom binnen in jier hinne en wer nei de kust fan [[Súd-Austraalje]], wylst in oarenien yn njoggen [[moanne (tiid)|moannen]] út Súd-Afrika nei de noardwestkust fan Austraalje en werom swom, in reis fan 20.000&amp;nbsp;[[km]]. It is noch ûndúdlik wat de bisten driuwt om sokke fiere reizen te meitsjen; saakkundigen tinke oan seizoensbûne [[iten]]sboarnen of [[fuortplanting]]. In ûndersyk út [[2013]] wiisde út dat de populaasje wite haaien by [[Kalifornje]], [[Hawaï]] en it [[Meksiko|Meksikaanske]] [[eilân]] [[Guadalupe (eilân)|Guadalupe]] [[genetysk]] ôfwykt fan oare populaasjes dêr't blykber al langere tiid gjin kontakt mear mei west hat.
[[File:Carcharodon_carcharias.jpg|left|thumb|250px|In wite haai by it [[Meksiko|Meksikaanske]] [[eilân]] [[Guadalupe (eilân)|Guadalupe]], yn 'e [[Stille Oseaan]].]]

==Uterlike skaaimerken==
===Lichemsfoarm===
Wite haaien hawwe in streamline foarm, dy't begjint mei in spitse [[snút]] en dêrwei yn floeiende foarm fertsjûket ta in rûne [[lichem (biology)|romp]] dy't fierder nei efteren wer fertinnet ta in spitse [[sturt]]. De snút is robúst, grut en rûn, en einiget yn in punt. De iennichste útstulpings binne de beide lange [[boarstfin]]nen, de omheech en omleech útstykjende grutte [[sturtfin]]nen, de lytse efterste [[rêchfin]] en [[earsfin]] (oan 'e búkkant) en de mânske, rjocht omheech stekkende foarste [[rêchfin]]. As men dy rêchfin yn profyl (fansiden ôf) sjocht, krommet de foarkant stadichoan nei efteren, wylst de efterkant fan 'e punt ôf min ofte mear [[fertikaal]] nei de [[rêch]] rint. Oan it wetteroerflak of yn ûndjip wetter stiket de foarste rêchfin fan 'e wite haai boppe wetter út, wat in foar minsken [[eangst]]oanjeiende oankundiging fan 'e oanwêzigens fan it bist wêze kin.

De wite haai hat in [[wite]] ûnderkant en in [[grize]] (of soms [[brún]]grize of [[blau]]grize) boppekant. Dat hjit [[tsjinkleuring]], en it helpt om it bist ûnder wetter te ferbergjen foar sawol [[rôfdier|fijannen]] as [[proai]]dieren: as men fan boppen út it [[ljocht]] it [[tsjuster]] ynsjocht, sjocht men del op it grize boppeliif, wylst men, as men fan ûnderen út it tsjuster nei it ljocht omheechsjocht, opsjocht nei it wite ûnderliif. It [[gebit]] fan 'e wite haai bestiet út in grut tal fjoerskerpe, kartele [[tosk]]en, dy't by hinne en wer bewegen as it blêd fan in [[seage]] troch it [[fleis]] fan in proai hinne geane. Efter dy tosken hawwe wite haaien, krekt as in protte oare soarten haaien, rigen oare tosken, dy't ree binne om ien fan 'e tosken út 'e haadrige te ferfangen mocht dy ôfbrekke. Yn [[2008]] waard by in ûndersyk fêststeld dat in grutte wite haai in [[biten|bytkrêft]] hat fan mear as 18.000&amp;nbsp;[[newton (ienheid)|newton]].
[[File:Wite haai 1945 Kuba.jpg|right|thumb|250px|De [[foto]] fan in wite haai fan 6.40&amp;nbsp;[[meter|m]] lang en 3.175&amp;nbsp;[[kg]] swier, dy't yn [[1945]] by [[Kuba]] fongen waard.]]

===Lichemsgrutte===
[[Wyfke]]s binne grutter as [[mantsje]]s. [[Folwoeksen]] mantsjes binne 3.50 oant 4.00&amp;nbsp;[[meter|m]] lang as se [[geslachtsryp]] wurde, en wyfkes 4.50 oant 5.00&amp;nbsp;m. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] groeie dêrnei noch troch. Yn trochsneed binne folwoeksen wite haaien 4.00 oant 5.20&amp;nbsp;m lang mei in gewicht fan 680 oant 1.100&amp;nbsp;[[kg]]. Op it punt fan 'e maksimale grutte fan wite haaien is sprake fan in beskate kontroverse omt der ferslaggen binne fan gruttere eksimplaren wêrfan't de lingte troch omstannichheden inkeld skatten (ynstee fan sekuer opmetten) wurde koe en fan mjittings dy't ûnder twifelige omstannichheden plakfûn hawwe. 

Sa waard yn 'e [[1870-er jierren]] in wite haai by [[Port Fairy (Fiktoaria)|Port Fairy]], foar de kust fan 'e Australyske steat [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]], fongen dy't 10.90&amp;nbsp;m lang west hawwe soe en rekke yn 'e [[1930-er jierren]] ien ferstrikt yn [[fisknet]]ten foar de kust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Nij-Breunswyk]], dy't 11.30&amp;nbsp;m lang west hawwe soe. Hjoeddeistige ûndersikers loeken dy sifers yn twifel om't se sa fier boppe de wenstige lingte fan 'e bisten út stieken. It fraachstik fan 'e haai fan Port Fairy waard yn 'e [[1970-er jierren]] besljochte, doe't saakkundige J.E.&amp;nbsp;Randall de kaken fan it bist ûndersocht en oan 'e hân dêrfan fêststelde dat er net langer west hawwe koe as 5&amp;nbsp;m. Fan 'e haai út Nij-Breunswyk wurdt oer it algemien oannommen dat it net in wite haai wie, mar in misidentifisearre [[reuzehaai]] (in ûngefaarlike [[plankton]]sever), dy't kwa lichemstype wol wat liket op in wite haai, oant men yn 'e [[bek]] sjocht, dêr't gjin tosken yn sitte.
[[File:Great_white_shark_caught_in_Seven_Star_Lake_in_1997.jpg|left|thumb|250px|In wite haai dy't yn [[maaie]] [[1997]] fongen waard foar de [[kust]] fan [[Taiwan]]. Neffens de ferslaggen wie it bist hast 7&amp;nbsp;[[meter|m]] lang en 2.500&amp;nbsp;[[kg]] swier.]]

Neffens J.E. Randall wie de grutste, sekuer opmetten wite haai wêrfan't it mjittingsproses sûnder mear as betrouber beskôge wurde kin, in eksimplaar dat yn [[1987]] by [[Ledge Point (West-Austraalje)|Ledge Point]] yn [[West-Austraalje]] ûndersocht waard, mei in lingte fan 6.00&amp;nbsp;m. In oare wite haai, dy't yn [[augustus]] [[1988]] troch David McKendrick út [[Prins Edwardeilân]] yn 'e [[Saint Lawrencebaai]] fongen waard, meat 6.10&amp;nbsp;m en dy mjitting waard ferifiëarre troch it Kanadeesk Haaie-ûndersykssintrum (CSRC). Ferskate ekspêrs hawwe fierders de mjitting fan in eksimplaar fan 6.40&amp;nbsp;m lang en 3.324&amp;nbsp;kg swier dat yn [[1945]] yn [[Kuba]] fongen waard, foar betrouber oannommen. Yn [[april]] [[1987]] waard by [[Kangoeroe-eilân]], foar de kust fan [[Súd-Austraalje]], in eksimplaar sjoen dat nei skatting teminsten 7.00&amp;nbsp;m lang wie, wylst yn [[april]] fan datselde jier by [[Malta]] in eksimplaar fongen waard wêrfan't de lingte op 7.13&amp;nbsp;m rûsd waard. Fan beide eksimplaren waard letter troch saakkundigen dy't der net direkt by belutsen wiene, útholden dat se folle lytser wiene (5.80-6.40&amp;nbsp;m, resp. 5.30-5.70&amp;nbsp;m), mar [[fotografy]]sk bewiismateriaal suggerearret dat se dúdlik grutter wiene.

==Biotoop==
De wite haai is in [[rôfdier]] dat him sawol oan 'e [[kust]] as yn iepen [[see]] op syn gemak fielt. Hy komt nei de kust ta om't dêr in protte fan syn [[iten]]sboarnen binne. Yn iepen see is registrearre hoe't er oan in djipte fan teminsten 1.200&amp;nbsp;m ta dûke kin. Nettsjinsteande dat bliuwt er it meastepart fan 'e tiid tichter by it wetteroerflak. Dat er him yn iepen see sa goed rêde kin, sprekt lykwols it tradisjonele byld tsjin dat dit bist in kustsoarte is.
[[File:Great_white_shark_1001.jpg|right|thumb|250px|In foarbyswimmende wite haai mei de [[rêchfin]] en de boppepunt fan 'e [[sturt]] boppe wetter út.]]

==Hâlden en dragen==
===Sosjale ynteraksje===
It [[hâlden en dragen]] en de [[maatskiplik|sosjale]] [[hierargy]] fan wite haaien wurdt noch net goed begrepen. Yn Súd-Afrika liket de hierargy benammen te krijen te hawwen mei [[geslacht (sekse)|geslacht]], lichemsgrutte en bewenning: wyfkes dominearje mantsjes, gruttere bisten dominearje lytseren, en bisten dy't al in skoft yn in krite tahâlde, dominearje nijynkommelingen. As se by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] soartgenoaten tsjinkomme, losse wite haaien ûnderlinge konflikten almeast op troch [[rituelen]] en fertoan, ynstee dat se har taflecht nimme ta it brûken fan [[geweld]]. Dat lêste komt skynber mar komselden foar, om't it noch nea waarnommen is, mar der binne wol yndividuën dy't [[groede]]n hawwe fan [[biten|bytwûnen]] fan oare haaien, dat hielendal ûnbesteand kin it ek wer net wêze. Gruttere wite haaien hâlde en drage har soms wol tige [[agresje|agressyf]] foar lytsere soartgenoaten oer; sa waard yn [[2009]] by [[Brisbane]] yn [[Queenslân]] in wite haai fan 3&amp;nbsp;m hast midstwa biten troch ien fan hast 6&amp;nbsp;m. By sokke gefallen giet it lykwols net om it fêststellen fan dominânsje, mar om [[kannibalisme]].

Wite haaien binne oer it algemien tige [[nijsgjirrigens|nijsgjirrige]] bisten, dy't ek in sosjale kant hawwe. By [[Seehûneilân]], yn Súd-Afrika, komme en geane guon fan harren op jierlikse basis yn stabile '[[clan]]s' fan twa oant seis yndividuën. It is ûndúdlik oft dat [[famylje (besibskip)|famylje]]groepen binne. Saakkundigen ferlykje de sosjale rangoarder yn sa'n clan mei dy yn in [[ridel]] [[wolven]], mei't elts lid in dúdlike rang hat en eltse clan in [[ridel|alfalieder]] hat. As leden fan ferskillende clans inoar foar it earst moetsje, stelle se troch in breed skala oan freedsume ynteraksjes fêst wa fan beide oft dominant is. In ûnderdiel dêrfan is 'spegeljen', wêrby't se njonkeninoar swimme om inoars lingte yn ferhâlding ta harren eigen op te nimmen.
[[File:Surfacing_great_white_shark.jpg|left|thumb|250px|In wite haai sit efter [[lokies]] oan.]]

===''Spy-hopping'' en ''breaching''===
De wite haai is ien fan 'e beide soarten haaien dy't geregeldwei de kop boppe it wetteroerflak úttild om earne nei te sjen, lykas in [[proai]]. Dat hâlden en dragen wurdt ''[[spy-hopping]]'' neamd. It is ek waarnommen by ien populaasje [[swartpuntrifhaai]]en, mar men nimt oan dat dy it oanleard hawwe troch harren ynteraksje mei minsken. As wite haaien [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn relatyf djip wetter, 'beslûpe' se har proai gauris fan ûnderen en meitsje dan sa'n [[faasje]] dat se heal of hielendal boppe it wetteroerflak út springe. Dat hâlden en dragen wurdt ''[[breaching]]'' neamd (letterlik: &quot;brekken&quot;, te witten: fan it wetteroerflak), en it wurdt benammen sjoen by de jacht op 'e [[súdlike pelsrob]] by [[Seehûneilân]] en yn 'e [[Falske Baai]] yn Súd-Afrika. Yn [[2011]] sprong in wite haai fan 3&amp;nbsp;m by fersin oan board fan in sânpersoansboat dy't ûndersyk die en dêrfoar [[sardine]]s as [[ies (fiskefretten)|ies]] brûkte. 

===Fuortplanting===
Fan 'e [[fuortplanting]] fan wite haaien is suver neat bekend. Der besteane oanwizings dat in hommelse oerfloed oan fretten (lykas in [[walfisk]]kadaver), dêr't ferskate haaien op ôf komme, in suver [[bedwelming|bedwelmend]] effekt op 'e bisten hat dat ta [[pearjen]] liede kin. Foarhinne waard tocht dat wite haaien mei 15&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]] wiene, mar no is dúdlik dat dat folle langer duorret. Mantsjes binne mei 26&amp;nbsp;jier geslachtsryp, en wyfkes pas mei 33&amp;nbsp;jier. Dat betsjut dat de wite haai troch in lette geslachtsripens, in lege fuortplantingsfaasje en in stadige groei in stik kwetsberder is foar [[oerbefisking]] as earder tocht waard. De maksimale libbensdoer waard foarhinne op goed 30&amp;nbsp;jier rûsd, mar út in ûndersyk fan it [[Woods Hole Oseanografysk Ynstitút]] yn [[2014]] nei de groeiringen yn 'e [[wringe (draaibonke)|wringen]] fan wite haaien die bliken dat se teminsten in goede 70&amp;nbsp;jier wurde kinne: it âldste wyfke yn it ûndersyk wie 40&amp;nbsp;jier en it âldste mantsje 73&amp;nbsp;jier. 
[[File:Great_white_shark_at_his_back11.jpg|right|thumb|220px|In wite haai draait op syn [[rêch]] wylst er efter [[tonyn]]ies oan sit.]]

Der is amper wat bekend oer it hâlden en dragen fan wite haaien by de fuortplanting, en de [[berte]] fan in wite haai is noch nea waarnommen. Wyfkes dy't [[swierwêzen|swier]] wiene, binne lykwols wol ûndersocht. Wite haaien binne [[aailibbenbernjendheid|aailibbenbernjend]], wat sizze wol dat de [[aai]]en, oars as by de measte oare fisken, har yn it [[limoer]] ûntwikkelje en dêr ek útkomme. Dêrnei ûntjouwe de jonge haaikes har fierder yn it limoer oant de [[berte]], dy't nei in [[draachtiid]] fan likernôch alve [[moanne (tiid)|moannen]] plakfynt. De noch net berne haaikes fiede har yn it limoer troch [[oöfagy]], wêrby't se de aaien ite dy't troch de [[mem]] produsearre wurde. De berte fynt plak yn 'e [[maityd]] of de [[simmer]]. Men fermoedet dat de populaasje wite haaien yn 'e noardlike [[Stille Oseaan]] him yn 'e neite fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] fuortplantet, fanwegen tsjûgenissen fan pleatslike [[fisker]]s dy't se dêr yn harren netten fongen hawwe.

===Natuerlike fijannen===
De wite haai stiet yn 'e see oan 'e top fan it [[fiedingskeatling]] en hat amper [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. Inkeld de [[orka]] of swurdwalfisk kin de wite haai oan, mar oer it algemien litte de beide soarten inoar gewurde. Yn guon gebieten dêr't se deselde [[proai]]en bejeie, kin der [[konkurrinsje]] ûntstean. Op [[4&amp;nbsp;oktober]] [[1997]] waard der by de [[Faralloneilannen]], foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] ter hichte fan [[San Francisco]], lykwols in tige nijsgjirrich ynsidint dokumintearre, wêrby't in orkawyfke fan nei skatting 4.70 oant 5.30&amp;nbsp;m lang in wite haai fan nei skatting 3 oant 4&amp;nbsp;m grypte en ûnderstboppest draaide, sadat de haai yn in steat fan [[toanyske ymmobiliteit]] rekke. De orka hold de haai fyftjin [[minuten]] yn dy posysje, sadat er [[ferstikking|stikte]], want wite haaien moatte swimme om wetter troch de [[kiuw]]en te krijen sadat se [[sykheljen|sykhelje]] kinne. Nei't de haai [[dea]] wie, friet de orka syn [[lever]] op. 
[[File:Carcharodon_carcharias_skeleton.jpg|left|thumb|300px|It [[skelet]] fan in wite haai, dat frijwol hielendal fan [[kreakbien]] is.]]

Saakkundigen ferûnderstelle dat de [[rook]] fan it [[kadaver]] fan 'e haai de reden wie dat alle oare wite haaien yn 'e omkriten fan 'e Faralloneilannen fuortendaliks útnaaiden. In oare, soartgelikense oanfal fan in orka op in haai fûn by de eilannen nei't it skynt plak yn [[2000]], mar hoe't dat betearde, is ûnbekend. Wol is dúdlik dat nei beide ynsidinten de pleatslike populaasje wite haaien tydlik ferdwûn. Nei it ynsidint yn [[2000]] doek in wite haai dy't tarist wie mei in [[satellyt]]beaken daliks nei in djipte fan 500&amp;nbsp;m en swom nei [[Hawaï]].

==Fretten==
De wite haai is in [[karnivoar]] en teffens de grutste noch libbene [[rôfdier|rôffisk]]. Hy is gjin sinnige iter en fret [[fisk]] (lykas [[tonyn]], [[roggen]] en oare soarten [[haaien]]), [[walfiskeftigen]] (lykas [[brúnfisken]], [[dolfinen]] en [[walfisk]]en), [[finpoatigen]] (lykas [[seehûnen]], [[pelsrobben]], [[seeliuwen]] en [[see-oaljefanten]]), [[seeskylpodden]], [[see-otter]]s en [[seefûgel]]s. Wite haaien binne tige opportunistysk en dogge it mei wat tafallich beskikber is. Se ite soms sels dingen dy't se net fertarje kinne. Jongere wite haaien frette benammentlik fisk, om't harren [[kaken]] noch net sterk genôch binne foar it iten fan finpoatigen en walfiskeftigen oant se in lingte fan likernôch 3&amp;nbsp;m berikke. As se de lingte fan sa'n 4&amp;nbsp;m berikt hawwe, stappe se hast folslein oer op in menu fan [[seesûchdier]]en. Wite haaien jouwe de foarkar oan [[fet (stof)|fet]] [[fleis]] mei in hege fiedingswearde. Undersiker Peter Klimley sleepte by de Kalifornyske [[Faralloneilannen]] efter syn boat de kadavers fan in [[seehûn]], in [[baarch]] en in [[skiep]] troch it wetter; de wite haaien griepen se alle trije, mar spuiden it skiep wer út. 
[[File:White shark (Carcharodon carcharias) scavenging on whale carcass - journal.pone.0060797.g004-A.png|right|thumb|250px|In wite haai fret [[ies (kadaver)|ies]] fan in [[walfisk]]kadaver.]]

Jachtmetoaden lykje te ferskillen nei de populaasje wite haaien. Yn [[Súd-Afrika]] falle wite haaien de [[súdlike pelsrob]] faak fan ûnderen oan, wêrby't se sa'n [[faasje]] meitsje dat se hielendal of foar in diel boppe it wetteroerflak út springe (''breaching''). Dat ddogge se it meast [[moarn (deidiel)|moarns ier]], binnen twa [[oere]]n nei [[sinne-opkomst]], as it sicht noch beheind is. Se hawwe dêrby yn trochsneed súkses yn 55% fan 'e gefallen. Tsjin 'e lette moarn is dat sifer omleech gien nei 40%, wêrnei't de oanfallen hielendal ophâlde om't se net mear leanje. Foar de kust fan [[Kalifornje]] soargje wite haaien mei in byt yn it efterliif dat de mânske [[noardlike see-oaljefant]] net mear ûntkomme kin, wêrnei't se wachtsje oant harren slachtoffer [[deablieden|deabliedt]]. Dy taktyk wurdt benammen ynset tsjin folwoeksen see-oaljefanten, dy't yn 'e regel grutter binne as de haai sels. Oare, minder gefaarlike proaien, lykas [[gewoane seehûn]]en en [[Kalifornyske seeliuw]]en, wurde fan ûnderen oanfallen en meiskuord ûnder wetter, oant se net mear tsjinakselje en rêstich bepluze wurde kinne. Foar de kust fan [[Nij-Ingelân]] fange wite haaien [[grize seehûn]]en troch in efterfolging op folle [[faasje]]. Dolfinen wurde fan boppen, ûnderen of efteren oanfallen, om't de haaien witte dat se oars troch [[echolokaasje]] opmurken wurde sille.

As [[iesiter]]s romje wite haaien ek de omdriuwende kadavers fan [[walfisk]]en op, in ferskynsel dat faak ta ynteraksje mei soartgenoaten liedt dy't op itselde fretten ôfkommen binne. It soe skoan kinne dat soks in grutte ynfloed hat op sawol it [[ekosysteem]] fan 'e [[oseaan]] as de sosjale hierargy fan wite haaien. It is waarnommen dat gruttere wite haaien earst frette meie, wylst lytsere eksimplaren ôfwachtsje moatte oft der noch wat foar harren oerbliuwt. Se skine in foarleafde foar de [[walfisksturt]] te hawwen, dy't it earst opfretten wurdt, folge troch it [[walfiskspek]] en dêrnei it gewoane fleis. Der bestiet in teory dat de lange reizen dy't wite haaien ûndernimme, dêr't se de oseänen by trochkruse, alteast foar in part ynjûn binne troch in syktocht nei [[dea]]de, [[ferstjerren|stjerrende]] of slim [[ferwûne]] walfisken. Der is teminsten ien gefal dokumintearre, wêrby't wite haaien in walfiskkadaver dielden mei [[tigerhaai]]en.
[[File:Great_white_shark_size_comparison.svg|left|thumb|300px|Ferliking yn grutte fan in [[minske]] en in wite haai.]]

==Relaasje mei de minske==
===Oanfallen op minsken===
Fan alle soarten [[haaien]] is de wite haai ferantwurdlik foar fierwei it grutste tal registrearre ûnútlokke [[haaie-oanfal|oanfallen op minsken]] wêrby't de soarte fan 'e oanfaller identifisearre waard. Oant en mei it [[jier|kalinderjier]] [[2012]] wiene dat der 272, wêrby't yn 74 gefallen minsken om it libben kamen. Tusken [[1990]] en [[2011]] wiene it der 139, wêfan 29 deadlik. Dat is eins mar in tige lyts oantal, en men rint mear kâns om troch de [[wjerljocht]] troffen te wurden as om troch in wite haai oanfallen te wurden. (En as men net de see yngiet, is dy kâns 0,0.) Nettsjinsteande dat hat de wite haai yn 'e [[minsklik]]e [[beskaving]] it [[imago]] krigen fan in [[ûnmeilydsumens|ûnmeilydsume]] moardmasine en [[minskesliner]]. Om dat byld ûnútwiskber yn te kervjen yn it [[kollektyf ûnthâld]] hawwe de [[roman]] ''[[Jaws (roman)|Jaws]]'' fan [[Peter Benchley]] en de [[Jaws (film)|ferfilming dêrfan]] út [[1975]] troch [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] mear dien as lykfol hokker dokumintearre wiere oanfal ek. Der bestiet tsjintwurdich sels in [[subsjenre]] fan 'e [[horrorfilm]] dat him folslein taleit op oanfallen troch haaien, ornaris wite haaien. Foarbylden binne [[film]]s as ''[[Deep Blue See (film út 1999)|Deep Blue Sea]]'' ([[1999]]), ''[[The Shallows (film út 2016)|The Shallows]]'' ([[2016]]) en ''[[47 Meters Down]]'' ([[2017]]). 

De wurklikheid is lykwols oars. Hoewol't wite haaien yndie soms minsken oanfalle en hoewol't dêrby yn 27% fan 'e gefallen ien of mear minsken omkomme, geane wite haaien der net op út mei de bedoeling om minsken te iten. [[Wittenskip]]lik ûndersyk hat sûnt [[1990]] útwiisd dat wite haaien yn it wyld soms [[boartsjen|boartlik]] [[gedrach]] fertoane, en dat se nijsgjirrich binne nei nije dingen, dy't se ûndersykje troch se mei de [[bek]] te &quot;betaasten&quot;. It liket der sterk op dat de measte &quot;oanfallen&quot; fan wite haaien op minsken eins it nijsgjirrige ûndersykjen troch de haai fan in foar him nuver wêzen is; dy teory wurdt ûnderstipe troch it feit dat slachtoffers fan haaie-oanfallen gauris nei it [[strân]] of nei in [[boat]] ta ûntkomme kinne sûnder dat se efterfolge wurde, en trochdat haaien faak net trochbite. Dat der sa'n soad skea oanrjochte wurdt by sokke konfrontaasjes, soe neffens dizze teory komme troch de fjoerskerpe [[tosk]]en fan 'e haai en de kwetsberens fan 'e minske. Wite haaien binne ek waarnommen wylst se op deselde wize (troch lichtsjes te biten) dingen ûndersochten lykas in [[boei]] of driuwend wrakhout.
[[File:White_shark1.jpg|right|thumb|250px|In wite haai byt yn in [[fisk]]ekop dy't by in [[dûkerskoai]] holden wurdt yn 'e [[Falske Baai]] yn [[Súd-Afrika]].]]

Guon oare oanfallen, benammen dy op [[surfen|surfers]], lykje neffens guon saakkundigen almeast in kwestje fan fersin te wêzen, mei't haaien sokke lju peddeljend op har [[surfplanke]] oansjen soene foar [[seeliuw]]en of [[seehûn]]en. Oare haaie-ûndersikers hechtsje gjin wearde oan dy teory en wize derop dat de measte oanfallen plakfine yn troebel wetter, by [[twiljocht]] of yn oare sitewaasjes dêr't haaien minsken net op dy wize mei proaidieren betiizje kinne om't se harren fan in ôfstân net gewaarwurde kinne. It liket wol as hâlde wite haaien net fan 'e [[smaak (sintúch)|smaak]] fan minskefleis, of fine se dy smaak alteast nuver en ûnbekend. Fierder ûndersyk hat útwiisd dat se mei ien byt witte oft eat de muoite wurdich is om oan te fallen en op te iten. Minsken binne wat dat oangiet te [[bonke|bonkich]] en net fet genôch foar harren smaak. De [[spiisfertarring]] fan wite haaien is te stadich om 'e hege ferhâlding fan bonken ta fleis en fet, dy't minsken hawwe, de muoite wurdich te meitsjen. Deadlike slachtoffers by haaie-oanfallen komme sadwaande almeast om troch [[bloedferlies]] feroarsake troch de earste (en iennichste) byt.

Guon ûndersikers hawwe lykwols in hiel oare [[hypoteze]] op 't aljemint brocht. Sy riddenearje dat de reden dat net mear haaie-oanfallen op minsken in deadlike ôfrin hawwe, net is om't haaien net fan 'e smaak fan minskefleis hâlde of minsken te bonkich fine, mar om't minsken nei de earste byt faak witte te ûntsnappen. Yn 'e [[1980-er jierren]] murk John McCosker, [[heechlearaar]] [[Biology|Wetterbiology]] oan 'e [[Kalifornyske Akademy fan Wittenskippen]], op dat dûkers dy't der allinne op út gien wiene en oanfallen waarden troch in wite haai, ornaris teminsten foar in part ferslynd waarden, wylst dûkers dy't mei syn twaen of mei mear wiene, ornaris rêden wurde koene troch harren maten. Neffens McCosker en Timothy C. Tricas, heechlearaar oan 'e [[Universiteit fan Hawaï]], suggerearret dat, dat wite haaien by oanfallen op minsken in standertgedrachspatroan folgje, wêrby't se earst in flinke byt tabringe en dan ôfwachtsje oant de ferwûne minske ferswakke rekket of deabliedt foar't se weromkomme om him op te fretten. It fermogen fan 'e minske om mei help fan soartgenoaten feilichheid te berikken soe neffens dy teory net by wite haaien opkomme om't se dêr mei harren oare proaien gjin [[ûnderfining]] mei hawwe.
[[File:Great_white_aqurium.jpg|left|thumb|250px|In wite haai yn it [[Monterey Bay Aquarium]] yn [[septimber]] [[2006]].]]

===Oanfallen op boaten===
It binne net inkeld [[swimmer]]s en [[surfen|surfers]] dy't troch wite haaien oanfallen wurde, mar ek [[kajak]]kers. Dat kaam yn 'e [[tweintichste iuw]] oan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] foar by 5 fan 'e 108 dokumintearre ûnútlokke oanfallen fan wite haaien dêre. Dêrby foel de haai yn 'e regel fan efteren en fan ûnderen oan, en stompte de kajak om sadat de kajakker yn it wetter rôle. Oanfallen op echte [[boat]]en binne ek foarkommen, mar leverje oer it algemien inkeld lichte skea op oan 'e bûtenkant fan 'e boat. Ut [[1936]] is in gefal bekend dat in grutte wite haai oan board sprong fan 'e Súdafrikaanske [[fisktreiler]] ''Lucky Jim'', wêrby't ien [[bemanning]]slid oerboard smiten waard. Underwetterobservaasje troch Tricas en McCosker wiist derop dat wite en oare haaien oanlutsen wurde ta boaten troch de lichte [[elektrysk]]e fjilden dy't dy opwekje.

===Wite haaien yn finzenskip===
Foarôfgeande oan [[1981]] wie it nea slagge en hâldt in wite haai yn finzenskip mear as 11 [[dagen]] yn libben. Yn [[augustus]] fan dat jier oerlibbe ien lykwols 16 dagen fan finzenskip yn [[SeaWorld San Diego]] foar't er wer útset waard yn 'e see. Yn [[2003]] waard yn it [[Monterey Bay Aquarium]] yn [[Monterey (Kalifornje)]] in wite haai fiif dagen holden, wêrby't it foar it earst slagge om it bist yn finzenskip te fuorjen. Yn [[septimber]] [[2004]] waard yn itselde [[iepenbier akwarium]] yn it ramt fan ûndersyk nei de soarte foar it earst foar langere tiid in wite haai holden, yn in [[akwarium|wettertank]] fan 3,8&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[liter]] wetter. Nei 198 dagen waard it bist, in wyfke, yn [[maart]] [[2005]] loslitten. Fan [[augustus]] [[2006]] oant [[jannewaris]] [[2007]] waard in mantsje 137 dagen yn it Monterey Bay Aquarium holden, en fan [[augustus]] [[2007]] oant [[febrewaris]] [[2008]] hold it akwarium in healwoeksen mantsje, dy't yn syn 162 dagen finzenskip groeide fan 1.40&amp;nbsp;m ta 1.80&amp;nbsp;m. Neitiid waarden noch ferskate wite haaien yn Monterey in ferlykbere perioade fêstholden.
[[File:Great white Dyer island 2010-07.jpg|right|thumb|250px|In wite haai by it [[eilantsje]] [[Dyer (eilân yn Súd-Afrika)|Dyer]] yn [[Súd-Afrika]], [[foto]]grafearre út in [[dûkerskoai]] wei.]]

===Haaietoerisme===
[[Koaidûken]] is in aktiviteit wêrby't [[toerist]]en mei in boat de see opgeane nei in plak dêr't wite haaien in protte komme. Foarhinne waarden de haaien dan lokke troch [[chumming|chum]] (in mingsel fan it [[yngewant]] en it [[bloed]] fan [[fisken]]) yn see te smiten, mar dat is tsjintwurdich yn in protte lannen ferbean om't it de haaien yn in [[jacht (aktiviteit)|jachtmodus]] bringt en harren leart om minsken mei iten te assosjearjen. As der ienris haaien sinjalearre binne, wurdt der in stevige [[dûkerskoai]] yn it wetter litten, dêr't de toeristen yn krûpe, wêrnei't de [[koai (ynslútplak)|koai]] oant in beskate djipte omleech litten wurdt yn 'e see. 

De toeristen kinne dan út 'e koai wei de wite haaien besjen, wylst de haaien net by de toeristen komme kinne. Koaidûken is in wichtich ûnderdiel fan 'e [[toeristyske yndustry]] yn [[Súd-Afrika]], [[Súd-Austraalje]] (benammen by de [[Neptune-eilannen]]), op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilân [[Guadalupe (eilân)|Guadalupe]] yn 'e [[Stille Oseaan]], en op beskate oare plakken. Soms wurde de haaien nei de koai ta lokke troch ies oan in heak (''hang bait'') troch it wetter te slepen yn 'e rjochting fan 'e koai. Dy praktyk is yllegaal yn Meksiko, mar wurdt yn Súd-Afrika en Austraalje noch altyd brûkt. Yn Austraalje wurdt ek eksperimintearre mei it ôfspyljen fan [[rock]]muzyk ûnder wetter om haaien te lokjen.
[[File:Chuming_the_water.jpg|left|thumb|250px|De [[bemanning]] fan in [[boat]] foar [[toerisme|haaietoerisme]] smyt [[chumming|chum]] út om wite haaien te lokjen.]]

Dit haaietoerisme hat it neidiel dat haaien op ûnnatuerlike wize bejegene wurde, mar dat weaget neffens de measte saakkundigen net op tsjin it foardiel dat de oanwêzigens fan haaien no [[jild]] wurdich is, wylst se foarhinne inkeld as gefaarlik ûngedierte sjoen waarden. Yn Súd-Afrika bringe de kaken mei tosken fan in wite haai mooglik oant [[£]]20.000 op. Dat is lykwols mar in fraksje fan 'e wearde fan in libbene haai. Mei 30 toeristen per boat per dei tsjin in priis fan £50 oant £150 per persoan bringt in libbene haai dy't by eltse boat lâns swimt eltse dei op 'e nij £9.000 oant £27.000 op. Soks hat soarge foar it ûntstean fan oansjenlike finansjele redens om 'e wite haai te beskermjen.

==Status==
De wite haai hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, mei't der ûnfoldwaande ynformaasje foarhâns is oer de wrâldwide populaasje fan 'e soarte. Wol is dúdlik dat dy sûnt de [[1970-er jierren]] lytser wurden is. Om't wite haaien yn ferhâlding ta soarten mei in like grut [[ferspriedingsgebiet]] seldsum binne, hat men besletten dat it bist ferlet hat fan beskerming. Neffens in stúdzje fan [[Barbara Block]] fan 'e [[Universiteit fan Stanford]], út [[2010]], soe de wrâldpopulaasje fan 'e wite haai út minder as 3.500 eksimplaren bestean. In oar ûndersyk, út [[2014]], fan [[George H. Burgess]] fan it [[Natoerhistoarysk Museum fan Floarida]] en de [[Universiteit fan Floarida]], soe de populaasje foar de kust fan Kalifornje allinnich al út sa'n 2.000 bisten bestean, wat hast tsien kear safolle is as Block har skatting fan 219 fan fjouwer jier earder. Wite haaien wurde, fanwegen harren grutte en gefaarlikens en ek fanwegen harren seldsumens minder as oare soarten haaien it slachtoffer fan [[fiskerij]]. As der alris ien fongen wurdt, sa't bgl. soms yn 'e [[Middellânske See]] bart, wurdt it fleis ferkocht ûnder de misliedende namme '[[smooth-hound shark]]'. 
[[File:Great_white_shark_and_cage_diving_2.wmv.OGG|right|thumb|250px|In wite haai komt in [[dûkerskoai]] mei [[toerist]]en benei.]]

Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] waard de wite haai yn [[1999]] ta in kwetsbere bistesoarte ferklearre, mar de beskerming fan 'e soarte is fierhinne it domein fan 'e ôfsûnderlike steaten. De wite haai waard fan [[1999]] ôf beskerme yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] en fan [[2013]] ôf ek yn [[West-Austraalje]]. Yn [[2014]] stelde [[premier]] [[Colin Barnett]] fan West-Austraalje lykwols it belied yn om wite haaien te deadzjen dy't te ticht by de kust kamen, nei't der tusken [[2010]] en [[2013]] sân minsken omkommen wiene by haaie-oanfallen. [[Drum lines]] mei [[lokies]] oan grutte [[fiskheak]]ken dy't ûntwurpen binne op haaien fêst te hâlden, waarden neitiid útset yn 'e neite fan populêre [[strân|strannen]]. Haaien dy't noch libben oantroffen waarden, skeat men dea. It regear fan West-Austraalje hold út dat it hjirby net gie om it [[romjen]] fan wite haaien, mar om in &quot;rjochte, lokalisearre strategy foar gefaarsfersêfting&quot;. Premier Barnett omskreau wjerstân tsjin syn belied as &quot;bespotlik&quot; en &quot;ekstremistysk&quot;, en sei dat der neat wie dat him yn dizze kwestje fan gedachten feroarje litte koe.

Yn [[Nij-Seelân]] waard de wite haai yn [[2007]] útroppen ta in beskerme bistesoarte oant op in ôfstân fan 370&amp;nbsp;[[km]] út 'e kust. Ek bûten dat gebiet is it [[skip]]pen dy't ûnder de flagge fan Nij-Seelân farre ferbean om op lykfol hokker wize diel te nimmen oan 'e jacht op wite haaien. De maksimale [[straf]] dy't op it brekken fan dy [[wet]] stiet, is in [[boete (jildstraf)|boete]] fan [[Nijseelânske dollar|NZ$]]250.000 en seis moannen [[finzenisstraf]]. Yn [[2013]] waard de wite haai yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] op 'e list mei bedrige bistesoarten set. 

==Sjoch ek==
*[[minskesliner]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Great_white_shark ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Carcharodon carcharias}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Minskehaai]]
[[Kategory:Bedrige fisk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten ]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hawaï]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>dsfdrr6kyc00y2nyspqd6tu4u4ib8ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meidogger:FreyaSport/kladblok</title>
    <ns>2</ns>
    <id>152621</id>
    <revision>
      <id>1233505</id>
      <parentid>1216338</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T13:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>dwaande</comment>
      <origin>1233505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6884" sha1="dbuysv8vj1jgj0o9qb6j8em4yzf7hfw" xml:space="preserve">{{Berjocht:Kladmynkop|grutte=0.75|blok=FreyaSport}}

===== Listen fan flaggen =====

;Geografysk
* [[Wikipedy:List fan berjochten fan flaggen|Flaggen]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Lân-oantsjutting|Flaggen mei Lân-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan Berjochten Flagge Nederlânske bestjoerlike ienheden|Flaggen Nederlânske bestjoerlike ienheden]]
* [[List fan flaggen fan Fryske gemeenten|Flaggen fan Fryske gemeenten]] ''(gjin berjochten)''
* [[List fan flaggen fan doarpen yn Fryslân|Flaggen fan Fryske doarpen]] ''(gjin berjochten)''
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Nasjonaliteit-oantsjutting|Flaggen mei Nasjonaliteit-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Etnisiteit-oantsjutting|Flaggen mei Etnisiteit-oantsjutting]]

;Sport
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei YOK-koade|Flaggen mei Ynternasjonaal Olympysk/Paralympysk Komitee koade]]

--------------
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#F660AB&quot; |'''Rôze trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey pink.svg|18px|Rôze trui]]
| bgcolor=&quot;#B93B8F&quot; |'''Punteklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey violet.svg|18px|Pearse trui]]
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; |'''Berchklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey blue.svg|18px|Blauwe trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
|-
!  1|1]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:pink;&quot; | [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;13&quot;| [[Paul Magnier]]{{Efn|group=|name=a}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
| style=&quot;background:white;&quot; | [[Paul Magnier]]{{Efn|group=|name=b}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|SOQ|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:navajowhite;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
|-
!  2|2]]
| [[Guillermo Thomas Silva]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Guillermo Thomas Silva]]
| style=&quot;background:white;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Guillermo Thomas Silva]]{{Efn|group=|name=c}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; | [[Egan Bernal]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:navajowhite;&quot; rowspan=&quot;20&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
|-
!  3|3]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;9&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Diego Pablo Sevilla]]
|-
!  4|4]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:pink;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
| style=&quot;background:white;&quot; | [[Jan Christen]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|EFE|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jan Christen]]
|-
!  5|5]]
| [[Igor Arrieta]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;9&quot;| [[Afonso Eulálio]]
| style=&quot;background:white;&quot; rowspan=&quot;17&quot;| [[Afonso Eulálio]]{{Efn|group=|name=d}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; rowspan=&quot;17&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Igor Arrieta]]
|-
!  6|6]]
| [[Davide Ballerini]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alec Segaert]]
|-
!  7|7]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;12&quot;| [[Jonas Vingegaard]]{{Efn|group=|name=e}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|RBH|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jonathan Milan]]
|-
!  8|8]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Mikkel Bjerg]]
|-
!  9|9]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|TVL men|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
!  10|10]]
| [[Filippo Ganna]]
| ''not awarded''
|-
!  11|11]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|RBH|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Enric Mas]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 12|12]]
| [[Alec Segaert]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Afonso Eulálio]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alec Segaert]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 13|13]]
| [[Alberto Bettiol]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alberto Bettiol]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 14|14]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;8&quot;| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:violet;&quot; | [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;8&quot;| {{UCI team code|TVL men|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Davide Piganzoli]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 15|15]]
| [[Fredrik Dversnes]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Mattia Bais]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 16|16]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 17|17]]
| [[Michael Valgren]]
| style=&quot;background:violet;&quot; | [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Einer Rubio]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Damiano Caruso]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 18|18]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;4&quot;| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Afonso Eulálio]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 19|19]]
| [[Sepp Kuss]]
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Giulio Ciccone]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 20|20]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Igor Arrieta]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Egan Bernal]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 21|21]]
| [[Jonathan Milan]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Filippo Ganna]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Final
! style=&quot;background:#F660AB;&quot; | {{font color|white| Jonas Vingegaard|link=Jonas Vingegaard}}
! style=&quot;background:#B93B8F; | {{font color|white|Paul Magnier |link= Paul Magnier}}
! style=&quot;background:dodgerblue;&quot; | {{font color|white|Giulio Ciccone |link= Giulio Ciccone}}
! style=&quot;background:white;&quot; | [[Afonso Eulálio]]
! style=&quot;background:yellow;&quot; | [[Visma–Lease a Bike (men's team)|Visma–Lease a Bike]]
! style=&quot;background:#0094FF&quot; | {{font color|white|Manuele Tarozzi|link=Manuele Tarozzi}}
! style=&quot;background:#736aff;&quot; | {{font color|white|Igor Arrieta|link=Igor Arrieta}}
! style=&quot;background:#E42A19;&quot; | {{font color|white|Damiano Caruso|link=Damiano Caruso}}
! style=&quot;background:#FF8C00;&quot; | [[Diego Pablo Sevilla]]
|}</text>
      <sha1>dbuysv8vj1jgj0o9qb6j8em4yzf7hfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233506</id>
      <parentid>1233505</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T13:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1233506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6899" sha1="335c147jgq7hm3sujp8nag9lqglivhf" xml:space="preserve">{{Berjocht:Kladmynkop|grutte=0.75|blok=FreyaSport}}

===== Listen fan flaggen =====

;Geografysk
* [[Wikipedy:List fan berjochten fan flaggen|Flaggen]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Lân-oantsjutting|Flaggen mei Lân-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan Berjochten Flagge Nederlânske bestjoerlike ienheden|Flaggen Nederlânske bestjoerlike ienheden]]
* [[List fan flaggen fan Fryske gemeenten|Flaggen fan Fryske gemeenten]] ''(gjin berjochten)''
* [[List fan flaggen fan doarpen yn Fryslân|Flaggen fan Fryske doarpen]] ''(gjin berjochten)''
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Nasjonaliteit-oantsjutting|Flaggen mei Nasjonaliteit-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Etnisiteit-oantsjutting|Flaggen mei Etnisiteit-oantsjutting]]

;Sport
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei YOK-koade|Flaggen mei Ynternasjonaal Olympysk/Paralympysk Komitee koade]]

--------------
==klassemint==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#F660AB&quot; |'''Rôze trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey pink.svg|18px|Rôze trui]]
| bgcolor=&quot;#B93B8F&quot; |'''Punteklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey violet.svg|18px|Pearse trui]]
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; |'''Berchklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey blue.svg|18px|Blauwe trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
|-
!  1|1]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:pink;&quot; | [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;13&quot;| [[Paul Magnier]]{{Efn|group=|name=a}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
| style=&quot;background:white;&quot; | [[Paul Magnier]]{{Efn|group=|name=b}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|SOQ|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:navajowhite;&quot; | [[Manuele Tarozzi]]
|-
!  2|2]]
| [[Guillermo Thomas Silva]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Guillermo Thomas Silva]]
| style=&quot;background:white;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Guillermo Thomas Silva]]{{Efn|group=|name=c}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; | [[Egan Bernal]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:navajowhite;&quot; rowspan=&quot;20&quot;| [[Diego Pablo Sevilla]]
|-
!  3|3]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;9&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Diego Pablo Sevilla]]
|-
!  4|4]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:pink;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
| style=&quot;background:white;&quot; | [[Jan Christen]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|EFE|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jan Christen]]
|-
!  5|5]]
| [[Igor Arrieta]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;9&quot;| [[Afonso Eulálio]]
| style=&quot;background:white;&quot; rowspan=&quot;17&quot;| [[Afonso Eulálio]]{{Efn|group=|name=d}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:azure;&quot; rowspan=&quot;17&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Igor Arrieta]]
|-
!  6|6]]
| [[Davide Ballerini]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alec Segaert]]
|-
!  7|7]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;12&quot;| [[Jonas Vingegaard]]{{Efn|group=|name=e}}
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|RBH|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Jonathan Milan]]
|-
!  8|8]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Mikkel Bjerg]]
|-
!  9|9]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|TVL men|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
!  10|10]]
| [[Filippo Ganna]]
| ''not awarded''
|-
!  11|11]]
| [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{UCI team code|RBH|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Enric Mas]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 12|12]]
| [[Alec Segaert]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Afonso Eulálio]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alec Segaert]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 13|13]]
| [[Alberto Bettiol]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; | {{UCI team code|XAT|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Alberto Bettiol]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 14|14]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:pink;&quot; rowspan=&quot;8&quot;| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:violet;&quot; | [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; rowspan=&quot;8&quot;| {{UCI team code|TVL men|2026}}
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Davide Piganzoli]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 15|15]]
| [[Fredrik Dversnes]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Manuele Tarozzi]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Mattia Bais]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 16|16]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 17|17]]
| [[Michael Valgren]]
| style=&quot;background:violet;&quot; | [[Jhonatan Narváez]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Einer Rubio]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Damiano Caruso]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 18|18]]
| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:violet;&quot; rowspan=&quot;4&quot;| [[Paul Magnier]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Afonso Eulálio]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 19|19]]
| [[Sepp Kuss]]
| style=&quot;background:lightblue;&quot; rowspan=&quot;3&quot;| [[Giulio Ciccone]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Giulio Ciccone]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 20|20]]
| [[Jonas Vingegaard]]
| style=&quot;background:skyblue;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Igor Arrieta]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Egan Bernal]]
|-
! [[2026 Giro d'Italia, Stage 12 to Stage 21#Stage 21|21]]
| [[Jonathan Milan]]
| style=&quot;background:#E4B3AB;&quot; | [[Filippo Ganna]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Final
! style=&quot;background:#F660AB;&quot; | {{font color|white| Jonas Vingegaard|link=Jonas Vingegaard}}
! style=&quot;background:#B93B8F; | {{font color|white|Paul Magnier |link= Paul Magnier}}
! style=&quot;background:dodgerblue;&quot; | {{font color|white|Giulio Ciccone |link= Giulio Ciccone}}
! style=&quot;background:white;&quot; | [[Afonso Eulálio]]
! style=&quot;background:yellow;&quot; | [[Visma–Lease a Bike (men's team)|Visma–Lease a Bike]]
! style=&quot;background:#0094FF&quot; | {{font color|white|Manuele Tarozzi|link=Manuele Tarozzi}}
! style=&quot;background:#736aff;&quot; | {{font color|white|Igor Arrieta|link=Igor Arrieta}}
! style=&quot;background:#E42A19;&quot; | {{font color|white|Damiano Caruso|link=Damiano Caruso}}
! style=&quot;background:#FF8C00;&quot; | [[Diego Pablo Sevilla]]
|}</text>
      <sha1>335c147jgq7hm3sujp8nag9lqglivhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233507</id>
      <parentid>1233506</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T14:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* klassemint */</comment>
      <origin>1233507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="lr647fv8p7blhqc9ftyibo2emjvdh3k" xml:space="preserve">{{Berjocht:Kladmynkop|grutte=0.75|blok=FreyaSport}}

===== Listen fan flaggen =====

;Geografysk
* [[Wikipedy:List fan berjochten fan flaggen|Flaggen]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Lân-oantsjutting|Flaggen mei Lân-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan Berjochten Flagge Nederlânske bestjoerlike ienheden|Flaggen Nederlânske bestjoerlike ienheden]]
* [[List fan flaggen fan Fryske gemeenten|Flaggen fan Fryske gemeenten]] ''(gjin berjochten)''
* [[List fan flaggen fan doarpen yn Fryslân|Flaggen fan Fryske doarpen]] ''(gjin berjochten)''
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Nasjonaliteit-oantsjutting|Flaggen mei Nasjonaliteit-oantsjutting]]
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei Etnisiteit-oantsjutting|Flaggen mei Etnisiteit-oantsjutting]]

;Sport
* [[Wikipedy:List fan berjochten Flagge mei YOK-koade|Flaggen mei Ynternasjonaal Olympysk/Paralympysk Komitee koade]]

--------------</text>
      <sha1>lr647fv8p7blhqc9ftyibo2emjvdh3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Navigaasje Omgong fan Itaalje</title>
    <ns>10</ns>
    <id>169716</id>
    <revision>
      <id>1233509</id>
      <parentid>1195061</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T14:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>2026 hat west</comment>
      <origin>1233509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4623" sha1="g2xa972rko6m9atavl8tylsjpwfc2y4" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#FFABBB&quot; width=&quot;100%&quot; | [[Omgong fan Itaalje]]
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;| [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|15px]] [[Omgong fan Itaalje#Fryske Dielnimmers|Fryske dielnimmers]] · [[Ofbyld:Female symbol (heavy pink).svg|15px]] [[Omgong fan Itaalje foar froulju|froulju]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;| [[Omgong fan Itaalje 1909|1909]] · [[Omgong fan Itaalje 1910|1910]] · [[Omgong fan Itaalje 1911|1911]] · [[Omgong fan Itaalje 1912|1912]] · [[Omgong fan Itaalje 1913|1913]] · [[Omgong fan Itaalje 1914|1914]] · [[Omgong fan Itaalje 1919|1919]] · [[Omgong fan Itaalje 1920|1920]] · [[Omgong fan Itaalje 1921|1921]] · [[Omgong fan Itaalje 1922|1922]] · [[Omgong fan Itaalje 1923|1923]] · [[Omgong fan Itaalje 1924|1924]] · [[Omgong fan Itaalje 1925|1925]] · [[Omgong fan Itaalje 1926|1926]] · [[Omgong fan Itaalje 1927|1927]] · [[Omgong fan Itaalje 1928|1928]] · [[Omgong fan Itaalje 1929|1929]] · [[Omgong fan Itaalje 1930|1930]] · [[Omgong fan Itaalje 1931|1931]] · [[Omgong fan Itaalje 1932|1932]] · [[Omgong fan Itaalje 1933|1933]] · [[Omgong fan Itaalje 1934|1934]] · [[Omgong fan Itaalje 1935|1935]] · [[Omgong fan Itaalje 1936|1936]] · [[Omgong fan Itaalje 1937|1937]] · [[Omgong fan Itaalje 1938|1938]] · [[Omgong fan Itaalje 1939|1939]] · [[Omgong fan Itaalje 1940|1940]] · [[Omgong fan Itaalje 1946|1946]] · [[Omgong fan Itaalje 1947|1947]] · [[Omgong fan Itaalje 1948|1948]] · [[Omgong fan Itaalje 1949|1949]] · [[Omgong fan Itaalje 1950|1950]] · [[Omgong fan Itaalje 1951|1951]] · [[Omgong fan Itaalje 1952|1952]] · [[Omgong fan Itaalje 1953|1953]] · [[Omgong fan Itaalje 1954|1954]] · [[Omgong fan Itaalje 1955|1955]] · [[Omgong fan Itaalje 1956|1956]] · [[Omgong fan Itaalje 1957|1957]] · [[Omgong fan Itaalje 1958|1958]] · [[Omgong fan Itaalje 1959|1959]] · [[Omgong fan Itaalje 1960|1960]] · [[Omgong fan Itaalje 1961|1961]] · [[Omgong fan Itaalje 1962|1962]] · [[Omgong fan Itaalje 1963|1963]] · [[Omgong fan Itaalje 1964|1964]] · [[Omgong fan Itaalje 1965|1965]] · [[Omgong fan Itaalje 1966|1966]] · [[Omgong fan Itaalje 1967|1967]] · [[Omgong fan Itaalje 1968|1968]] · [[Omgong fan Itaalje 1969|1969]] · [[Omgong fan Itaalje 1970|1970]] · [[Omgong fan Itaalje 1971|1971]] · [[Omgong fan Itaalje 1972|1972]] · [[Omgong fan Itaalje 1973|1973]] · [[Omgong fan Itaalje 1974|1974]] · [[Omgong fan Itaalje 1975|1975]] · [[Omgong fan Itaalje 1976|1976]] · [[Omgong fan Itaalje 1977|1977]] · [[Omgong fan Itaalje 1978|1978]] · [[Omgong fan Itaalje 1979|1979]] · [[Omgong fan Itaalje 1980|1980]] · [[Omgong fan Itaalje 1981|1981]] · [[Omgong fan Itaalje 1982|1982]] · [[Omgong fan Itaalje 1983|1983]] · [[Omgong fan Itaalje 1984|1984]] · [[Omgong fan Itaalje 1985|1985]] · [[Omgong fan Itaalje 1986|1986]] · [[Omgong fan Itaalje 1987|1987]] · [[Omgong fan Itaalje 1988|1988]] · [[Omgong fan Itaalje 1989|1989]] · [[Omgong fan Itaalje 1990|1990]] · [[Omgong fan Itaalje 1991|1991]] · [[Omgong fan Itaalje 1992|1992]] · [[Omgong fan Itaalje 1993|1993]] · [[Omgong fan Itaalje 1994|1994]] · [[Omgong fan Itaalje 1995|1995]] · [[Omgong fan Itaalje 1996|1996]] · [[Omgong fan Itaalje 1997|1997]] · [[Omgong fan Itaalje 1998|1998]] · [[Omgong fan Itaalje 1999|1999]] · [[Omgong fan Itaalje 2000|2000]] · [[Omgong fan Itaalje 2001|2001]] · [[Omgong fan Itaalje 2002|2002]] · [[Omgong fan Itaalje 2003|2003]] · [[Omgong fan Itaalje 2004|2004]] · [[Omgong fan Itaalje 2005|2005]] · [[Omgong fan Itaalje 2006|2006]] · [[Omgong fan Itaalje 2007|2007]] · [[Omgong fan Itaalje 2008|2008]] · [[Omgong fan Itaalje 2009|2009]] · [[Omgong fan Itaalje 2010|2010]] · [[Omgong fan Itaalje 2011|2011]] · [[Omgong fan Itaalje 2012|2012]] · [[Omgong fan Itaalje 2013|2013]] · [[Omgong fan Itaalje 2014|2014]] · [[Omgong fan Itaalje 2015|2015]] · [[Omgong fan Itaalje 2016|2016]] · [[Omgong fan Itaalje 2017|2017]] · [[Omgong fan Itaalje 2018|2018]] · [[Omgong fan Itaalje 2019|2019]] · [[Omgong fan Itaalje 2020|2020]] · [[Omgong fan Itaalje 2021|2021]] · [[Omgong fan Itaalje 2022|2022]] · [[Omgong fan Itaalje 2023|2023]] · [[Omgong fan Itaalje 2024|2024]] · [[Omgong fan Itaalje 2025|2025]] · [[Omgong fan Itaalje 2026|2026]] · ''[[Omgong fan Itaalje 2027|2027]]''
|- 
|{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje Omgong fan Itaalje}}
|}
&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjocht: Navigaasje hurdfytsen|Itaalje Omgong]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g2xa972rko6m9atavl8tylsjpwfc2y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte gieltoefkakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180001</id>
    <revision>
      <id>1233550</id>
      <parentid>1189062</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18820" sha1="2x1x2k0piqssyvtcej4t5znois5z16r" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutte gieltoefkakketoe
|Ofbyld= [[File:(1)Cockatoo-1aab.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua galerita 
|Beskriuwer, jier= [[John Latham (ornitolooch)|Latham]], 1790 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutte gieltoefkakketoe (Cacatua galerita).png|center|250px]] &lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''grutte gieltoefkakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua galerita'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De grutte gieltoefkakketoe is lânseigen yn noardlik en eastlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en op [[Nij-Guineä]] en omlizzende [[eilannen]]. Hy komt soms pleatslik sa'n soad foar dat er as [[pleachdier]] beskôge wurdt. It is de bekendste soarte [[kakketoes|kakketoe]], dy't net inkeld opfalt troch syn [[wite]] [[fear (fûgel)|fearrekleed]], mar ek troch syn [[giel]]e [[toef (fearren)|toef]], dy't er as in [[waaier]] opsette kin. Grutte gieltoefkakketoes hawwe in [[herbivoar]] dieet, dat se yn 'e [[beam]]men of oer de [[grûn]] byinoar foerazjearje. Se binne hiel [[yntelligint]]e fûgels, dy't gauris as [[húsdier]] holden wurde. Se kinne lykwols tige folle-easkjend wêze en mei in [[libbensferwachting]] fan mear as 70&amp;nbsp;[[jier]] is it foar sawol potinsjele baaskes as de fûgels sels it bêste om gjin [[ympuls (psychology)|ympulsive]] beslissings oer oanskaf te nimmen. De [[IUCN]] klassifisearret de grutte gieltoefkakketoe as net bedrige.

==Fersprieding==
===Lânseigen fersprieding===
It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutte gieltoefkakketoe omfiemet yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] it hiele grûngebiet fan 'e steaten [[Tasmaanje]] (ynkl. de eilannen yn 'e [[Bass-strjitte]]) en [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]], en itselde giet op foar it [[Australysk Haadstedsk Territoarium]]. Yn [[Nij-Súd-Wales]] ûntbrekt dizze fûgel allinne mar yn it uterste westen en yn [[Queenslân]] mist er inkeld yn it súdwestlike trêdepart fan 'e steat. Fierders komt de grutte gieltoefkakketoe foar yn it súdeasten fan [[Súd-Austraalje]], it grutte [[Kangaroo Island]] ynbegrepen, en teffens yn it noarden fan it [[Noardlik Territoarium]], ynkl. [[Groote Eylandt]] yn 'e [[Golf fan Carpentaria]] en [[Melville (eilân yn Austraalje)|Melville]] en [[Bathurst (eilân yn Austraalje)|Bathurst]] yn 'e [[Arafuerasee]]. De westlike útein fan it ferspriedingsgebiet wurdt foarme troch it uterste noarden fan [[West-Austraalje]].
[[File:Sulphur-crested_cockatoo_(Cacatua_galerita_galerita)_in_flight_Mount_Pleasant.jpg |left|thumb|250px|In grutte gieltoefkakketoe [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

Bûten Austraalje libbet de grutte gieltoefkakketoe fan natuere yn it grutste diel fan [[Nij-Guineä]], sawol yn it ûnôfhinklike [[Papoea Nij-Guineä]], dat de eastlike helte fan it eilân beslacht, as yn it ta [[Yndoneezje]] hearrende [[West-Papoea]], dat de westlike helte foarmet. De fûgel ûntbrekt inkeld yn it [[heechberchtme]] fan it [[Sintraal Berchtme (Papoea Nij-Guineä)|Sintraal Berchtme]] en it [[Owen-Stanleyberchtme]] yn Papoea Nij-Guineä en fan it [[Maokeberchtme]] en de bergen yn it noarden fan it [[Fûgelkopskiereilân]] yn West-Papoea. 

Fierders komme grutte gieltoefkakketoes yn Papoea Nij-Guineä ek foar op 'e [[Torresstrjitte-eilannen]] tusken Nij-Guineä en it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn noardlik Queenslân, en op ferskate eilannen foar de eastkust: de [[Tobriandeilannen]], de [[D'Entrecastreauxeilannen]], [[Woodlark (eilân)|Woodlark]] en de [[Louisiade-arsjipel]]. Oan 'e westkant fan Nij-Guineä omfettet it ferspriedingsgebiet ek in tal lytsere eilannen: [[Biak (eilân)|Biak]], [[Yapen]] en de oare eilannen yn 'e [[Golf fan Cendrawasih]], [[Waigeo]], [[Batanta]], [[Salawati]], [[Misoöl]] en omlizzende eilannen yn 'e [[See fan Halmaheara]] foar de westkust fan it Fûgelkopskiereilân, en de [[Aru-eilannen]] yn 'e [[Arafuerasee]].

===Fersprieding as eksoat===
Yn Austraalje binne grutte gieltoefkakketoes troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn [[Perth]], oan 'e súdwestkust fan [[West-Austraalje]], en it omlizzende gebiet, wêrûnder it [[Darlingberchtme]]. Dy omkriten lizze fier bûten harren lânseigen ferspriedingsgebiet yn noardlik en eastlik Austraalje. Bûten Austraalje is de grutte gieltoefkakketoe as eksoat ek oanwêzich yn [[Nij-Seelân]], benammen op it [[Noardlânskiereilân]] en yn 'e [[stêdekloft]]en fan [[Auckland]] en [[Wellington (Nij-Seelân)|Wellington]]. Yn [[2022]] waard rûsd dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] yn hiel Nij-Seelân út minder as 1.000 eksimplaren bestie. 

Fierders is der in yntrodusearre populaasje yn [[Singapoer]] dy't út 500–2.000 bisten bestiet. Yn [[Yndoneezje]] is de grutte gieltoefkakketoe troch de minske yntrodusearre op 'e [[Kai-eilannen]] yn 'e [[Arafuerasee]] en op [[Ambon]] yn 'e [[Molukken]]. Ek op 'e [[arsjipel|haadarsjipel]] fan 'e [[Stille Súdsee|Stille-Súdseesteat]] [[Palau]] libbet in populaasje yntrodusearre grutte gieltoefkakketoes. Ta einbeslút bestiet der ek in populaasje fan dizze fûgel op 'e ta de [[Feriene Steaten]] hearrende [[Hawaï-eilannen]].
[[File:Cacatua_galerita_-perching_on_branch_-crest-8a-2c.jpg |right|thumb|250px|In grutte gieltoefkakketoe mei syn [[toef (fearren)|toef]] opset.]]

==Uterlike skaaimerken==
De grutte gieltoefkakketoe hat trochinoar in totale lichemslingte fan 44–55&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 780–975&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrby moat oantekene wurde dat de beide [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[ûndersoarte]]n justjes grutter binne as de beide ûndersoarten út [[Nij-Guineä]] en omlizzende eilannen. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is foar it grutste part [[wyt]], mar de ûnderkant fan 'e [[wjuk]]ken en de [[sturt]] skine wat út 'en [[giel]]ens. De kromme [[snaffel]] is [[swart]], de [[poat]]en binne [[dûnkergriis]] en der sit in witige ring om 'e [[eagen]] hinne. [[Seksuele dimorfy]] is yn dizze soarte beheind, mar de [[mantsje]]s hawwe swarte eagen, wylst de eagen by de [[wyfke]]s mear [[read]]ich of [[brunich]] binne. It meast opfallende skaaimerk fan 'e grutte gieltoefkakketoe is syn giele [[toef (fearren)|toef]], dy't fan 'e efterholle mei in bôge omheech stekt. De toef bestiet út fearren dy't rjochtop set wurde kinne, wat de fûgel in pjukkige giele [[hoannekaam (hier)|hoannekaam]] jout.

==Biotoop==
Grutte gieltoefkakketoes kinne har oanpasse oan in grut ferskaat oan [[biotopen]], fan [[tropysk reinwâld]] oant [[savanne]] en fan [[berchwâld]] oant it [[tuskenbeiden reinwâld]] fan [[Tasmaanje]]. Se mije lykwols [[woastyn|woastinige]] gebieten yn it binnenlân fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], net om't se yn dat [[klimaat]] net oerlibje kinne soene, mar om't dêr gjin [[beam]]men groeie wêryn't se feilich binne foar [[lânrôfdier]]en. De grutte gieltoefkakketoe kin him ek poerbêst oanpasse oan [[minsklik]]e bewenning en hat him yn dielen fan syn [[ferspriedingsgebiet]] ûntjûn ta in stedsbewenner. Yn it foarste plak jildt dat foar de grutte [[stêd]]en fan eastlik Austraalje, lykas [[Sydney]], [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Canberra]], [[Adelaide]] en de [[Gold Coast (Austraalje)|Gold Coast]], mar it giet ek op foar [[Perth]], [[Singapoer]] en [[Honolulu]], dêr't de fûgel in [[eksoat]] is.
[[File:CacatuaPaco.jpg|left|thumb|250px|In grutte gieltoefkakketoe fan 'e [[ûndersoarte]] eleönoarakakketoe.]]

==Hâlden en dragen==
De grutte gieltoefkakketoe hat in maklik werkenbere, rouwe rop dy't tige lûd wêze kin. Dat is in adaptaasje oan it oarspronklike [[habitat]] fan dizze fûgel yn ticht begroeid [[tropysk reinwâld]] en [[tuskenbeiden reinwâld]], dêr't leden fan in swaarm ûnderling kontakt hâlde moasten troch oaninoar te roppen, mei't it [[blêdte]] harren it sicht opinoar benaam. Grutte gieltoefkakketoes binne fan natuere [[nijsgjirrigens|nijsgjirrich]] en tige [[yntelligint]]. Se [[learen|leare]] troch inoar nei te bearen. Se produsearje út [[talchklier]]en yn 'e [[hûd]] in tige fyn [[poeier]], dêr't se har [[fear (fûgels)|fearren]] [[wetter]]ôfstjittend mei meitsje, krekt sa't in protte oare fûgels dat dogge troch in [[oalje|oaljige]] substânsje ôf te skieden. Ienris yn 'e [[wike]] of dêromtrint moatte se [[baaien|baaie]] om it oerstallige poeier fuort te spielen.

Yn finzenskip brûke grutte gieltoefkakketoes &quot;[[gesichtsútdrukking]]s&quot; om [[emoasje]]s oer te bringen. Om't se gjin beweechlike [[gesicht]]shûd hawwe, dogge se dat troch de stân fan 'e fearren op har gesicht te feroarjen. It is ûndúdlik oft dat in natuerlike foarm fan [[hâlden en dragen]] is, of dat se it oanleare troch de gesichtsútdrukkings fan har minsklike baaskes nei te bearen. Grutte gieltoefkakketoes lykje ek gefoel foar [[ritme]] te hawwen en in beskate wurdearring fan [[muzyk]]: yn finzenskip kinne se op it hearren fan muzyk reägearje troch spontaan útein te setten mei &quot;[[dûnsjen]]&quot;. Dêrby meitsje se in ferskaat oan unike lichemsbewegings dy't se syngronisearje mei it ritme fan 'e muzyk.

De [[peartiid]] falt foar de grutte gieltoefkakketoe yn súdlik Austraalje fan [[augustus]] oant [[jannewaris]], wannear't it ommers [[simmer]] is op it [[súdlik healrûn]]. Yn it [[tropysk]]e noardlik Austraalje, dêr't de wikseling fan 'e [[jiertiden]] net sa fan belang is, duorret de peartiid fan [[maaie]] oant [[septimber]]. Hoe't it yn [[Nij-Guineä]] en omlizzende eilannen sit, is net folle oer bekend. De fûgels meitsje in [[nêst (fûgels)|nêst]] dat bestiet út in [[hoale]] yn in [[holle beam]] mei in bêd fan [[seachsel]] en [[hout]]splinters. Der bestiet oansjenlike [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] mei soartgenoaten en leden fan 'e oare soarten [[kakketoes]] om in gaadlike nêsthoale te bemachtigjen.
[[File:Cacatua_galerita_Risdon.jpg|right|thumb|250px|In grutte gieltoefkakketoe op 'e grûn yn it [[gers]].]]

It wyfke leit 2-3&amp;nbsp;[[aai]]en. De [[briedtiid]] duorret 25-27&amp;nbsp;dagen, wêrby't it [[brieden (fûgels)|brieden]] ôfwikseljend troch beide [[âlden]] ferrjochte wurdt. De [[pyk (fûgels)|piken]] binne [[nêstbliuwer]]s, dy't suver helpleas te wrâld komme en troch beide âlden yn gearwurking fersoarge wurde. Mei 9–12&amp;nbsp;[[wike]]n kinne se [[fleane]], mar ek dêrnei bliuwe se noch ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] by de âlden. De [[libbensferwachting]] fan wylde grutte gieltoefkakketoes bedraacht rûchwei 20–40&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se, as der goed om har tocht wurdt, wol mear as 70&amp;nbsp;jier wurde. Der binne teminsten twa dokumintearre gefallen bekend fan grutte gieltoefkakketoes dy't mear as 100&amp;nbsp;jier âld waarden: ien dy't Fred hiet, dy't yn [[2014]] syn iuwfeest fierde, en Cocky Bennett út Sydney, dy't oan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] deagie.

==Fretten==
Grutte gieltoefkakketoes binne [[herbivoar]]en dy't foar it meastepart libje op in dieet fan [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]] fan ferskate [[planten]], wêrûnder [[lânbougewaaks]]en lykas [[nôt]] en [[fruitbeam]]men. De pleatslike [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[Sydney]] is derefter kommen dat der troch minsken faak in protte goed [[iten]] weismiten wurdt. Dêrom hawwe dizze [[yntelligint]]e fûgels leard om [[jiskefet]]ten te iepenjen om by al dat lekkers te kommen. Dat is in oanwenst dêr't se har by minsken net dierber mei meitsje. Grutte gieltoefkakketoes ite soms ek [[klaai]], in ferskynsel dat [[geofagy]] neamd wurdt. Grûn dêr't de juste [[mineralen]] yn sit, kin nammentlik helpe om iten te ûntdwaan fan [[gif]]tige stoffen en in oerstjoere [[mage]] te ferhelpen.

Fûgels dy't op 'e grûn oan it foerazjearjen binne, rinne mear gefaar fan [[rôfdier]]en as fûgels dy't yn 'e beammen sitten bliuwe. Mar grutte gieltoefkakketoes hawwe dêr in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] oanpassing foar ûntwikkele: as in swaarm op 'e grûn delstrykt, bliuwt der altyd teminsten ien fûgel yn 'e beam sitten, ornaris in [[deade beam]] sadat syn sicht net beheind wurdt troch [[blêd (plant)|blêden]]. Dat is de wachtpost, dy't de oare leden fan 'e swaarm warskôget as der gefaar driget. Dy foarm fan hâlden en dragen is yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] sa bekend dat it de [[sprektaal]] fan it [[Australysk-Ingelsk]] binnenkrongen is: immen dy't by in yllegaal [[gokken|gokspultsje]] op 'e útkyk stiet foar de [[plysje]] wurdt in ''cocky'' neamd, in ferkoarte foarm fan ''cockatoo'' (&quot;kakketoe&quot;).
[[File:Sulphur-crested Cockatoos damaging a shopping centre facade 5.jpg|left|thumb|250px|In swaarm grutte gieltoefkakketoes fandalisearret in keunststof dielen fan 'e [[gevel]] fan in [[winkelsintrum]] yn [[Nij-Súd-Wales]].]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e grutte gieltoefkakketoe wiene oarspronklik [[rôffûgels]] lykas [[haukfûgels|hauken]] en [[earnen]]. Grutte [[lânrôfdier]]en, lykas de [[dingo]] (''Canis lupus dingo'') en de [[reuzefaraan]] (''Varanus giganteus''), griepen mar hiel út en troch ris in fûgel. Tsjintwurdich moatte grutte gieltoefkakketoes ek oppasse foar [[eksoat|yntrodusearre]] lânrôfdieren út [[Jeropa]], lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[kat]] (''Felis catus'').

==Status==
De grutte gieltoefkakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn dielen fan syn areaal is dizze fûgel sa algemien dat er as [[pleachdier]] sjoen wurdt, fral troch [[boer]]en wa har [[rispinge]] troch swaarmen grutte gieltoefkakketoes op- of oanfretten wurde. Ek nij oanplante [[beamte]], sêft [[hout]] oan 'e bûtenkant fan [[gebou]]wen en houten [[túnmeubilêr]] wurdt gauris troch de bisten stikken makke. Sadwaande wurdt der soms [[gif]] ynset tsjin 'e grutte gieltoefkakketoe, mar om't de fûgel ûnder de Australyske [[wet]] in beskerme soarte is, moat dêrfoar earst in [[fergunning]] oanfrege wurde. Fuorjen troch minsken hat laat ta in protte swierrichheden, mei't de fûgels dêrtroch minsken as boarne fan iten begjinne te sjen en mei nee gjin genoegen mear nimme. Dêrom is yn dielen fan Austraalje, wêrûnder de [[Surfkust]] yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] en de [[Blauwe Bergen]] yn [[Nij-Súd-Wales]], no in foerferbod fan krêft.

==Undersoarten==
Der binne 4 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 1997)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grutte gieltoefkakketoe (''Cacatua galerita''):
*de elenonoarakakketoe (''C. g. eleonora'' &lt;small&gt;[[Otto Finsch|Finsch]], 1867&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[endemysk]] op 'e [[Aru-eilannen]], súdwestlik fan [[Nij-Guineä]] yn 'e [[Arafuerasee]])&lt;/small&gt;
*de gewoane grutte gieltoefkakketoe (''C. g. galerita'') &lt;small&gt;(eastlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]] fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn noardlik [[Queenslân]] oant en mei [[Tasmaanje]])&lt;/small&gt;
*de mathewskakkektoe of Mathews' kakketoe (''C. g. fitzroyi'' &lt;small&gt;[[Gregory Mathews|Mathews]], 1912&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardlik Austraalje fan it noarden fan [[West-Austraalje]] oant de kust fan 'e [[Golf fan Carpentaria]] yn noardwestlik Queenslân)&lt;/small&gt; 
*de tritonkakketoe (''C. g. triton'' &lt;small&gt;[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1840&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(Nij-Guineä en omlizzende eilannen)&lt;/small&gt;
[[File:Aaaahh (8624491948).jpg|right|thumb|250px|Grutte gieltoefkakketoes binne sa bretaal as de beul.]]

==As húsdier==
Grutte gieltoefkakketoes wurde in protte as [[húsdier]] holden, benammen tritonkakketoes en eleönoarakakketoes. Krekt as by oare [[pappegaai-eftigen|pappegaaie]]soarten kin it ta [[stress]] en [[selsskeining]] liede (lykas it útlûken fan 'e eigen fearren) as sokke fûgels [[iensumens|iensum]] binne. Grutte gieltoefkakketoes binne nammentlik sosjale bisten, dy't yn 'e frije [[natoer]] yn swaarmen foarkomme. It binne dêrom húsdieren dy't in protte oandacht fan it baaske freegje. Allinnich dat al, yn kombinaasje mei de [[libbensferwachting]] fan wol 70&amp;nbsp;jier, soe foar potinsjele nije eigners genôch wêze moatte om net lichtfeardich sa'n fûgel oan te skaffen. Mar dêr komme noch ferskate oare mooglik as negatyf sjoene eigenskippen by.

Sa binne grutte gieltoefkakketoes ek faak tige lûdroftich, en bringe bytiden oan ien tried wei lûde kriten en skelle gjalpen fuort. Fierders hawwe se de natuerlike oanstriid om mei har snaffel op hout en oare hurde organyske materialen om te kôgjen, wêrmei't se [[meubilêr]] en oare dielen fan 'e [[ynboel]] raar fandalisearje kinne. Teffens kinne se [[agresje|agressice]], ûnfoarsisbere bewegings meitsje, dêr't minsken en bisten [[eangst|bang]] fan wurde kinne as se har ûnbewust binne fan 'e [[affeksje]] dêr't dy foarm fan [[hâlden en dragen]] mei mank giet. Grutte gieltoefkakketoes binne fetber foar de [[pappegaaiesnaffel- en fearresykte]] (PBFD), in [[firus (biology)|firus]] dêr't se har fearren troch ferlieze wylst de snaffel der in groteske foarm fan kriget. Dy [[sykte]] komt sawol yn it wyld as yn finzenskip foar.

In bykommend probleem is dat grutte gieltoefkakketoes troch har lange libbensdoer faak har baaske oerlibje. Dat is foar de fûgel net leuk, dy't dêrmei syn libbenspartner ferliest, mar foar de [[djipdrôven]] ek net, dy't faak net witte wat se mei de fûgel oan moatte. [[RSPCA Australia]], de Australyske dierebeskerming, foarmet geregeldwei nij swaarmen út sokke efterbleaune húsdieren, dy't dan [[rehabilitaasje (fauna)|rehabilitearre]] wurde mei it úteinlike doel om 'e gearstalde swaarm as in nije famyljegroep yn it wyld út te setten.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sulphur-crested cockatoo ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cacatua galerita}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Palau]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]</text>
      <sha1>2x1x2k0piqssyvtcej4t5znois5z16r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lytse gieltoefkakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180924</id>
    <revision>
      <id>1233551</id>
      <parentid>1199578</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14585" sha1="emwn5zzxpc7k3c7ymui1jwysy9197xp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=lytse gieltoefkakketoe
|Ofbyld= [[File:Lesser-sulphur crested cockatoo 31l07.JPG|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua sulphurea 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse gieltoefkakketoe (Cacatua sulphurea).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''lytse gieltoefkakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua sulphurea'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De lytse gieltoefkakketoe is lânseigen yn in diel fan eastlik [[Yndoneezje]] en yn [[East-Timor]]. Hy kin maklik betize wurde mei de [[grutte gieltoefkakketoe]] (''Cacatua galerita''). It is in hiel [[yntelligint]]e fûgel, dy't in [[herbivoar]] dieet hat. Troch it weifangen fan fûgels út it wyld foar de yllegale [[hannel]] yn [[húsdier]]en is it mei de lytse gieltoefkakketoe slim yn it neigean rekke. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as [[bedrige soarte|krityk bedrige]].

==Taksonomy==
Hoewol't de lytse gieltoefkakketoe út 'e [[Yndyske Arsjipel]] yn [[Súdeast-Aazje]] komt, wie de fûgel al frij ier yn [[Jeropa]] bekend. [[Keizer]] [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark&amp;nbsp;II]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] ([[1194]]–[[1250]]) wie ynsafier bekend de earste Jeropeeske eigner fan in lytse gieltoefkakketoe, wêrfan't yn it troch him skreaune [[boek]] ''De Arte Venandi cum Avibus'' (&quot;De Keunst fan it Jeien mei Fûgels&quot;) fjouwer tige reälistyske ôfbyldings steane. Freark&amp;nbsp;II hie de fûgel as persoanlik geskink krigen fan in [[Ajûbidyske Dynasty|Ajûbidyske]] [[sultan]] fan [[Egypte]], dy't [[hannel]]skontakten mei [[islam]]ityske hearskers yn East-Ynje ûnderhold.
[[File:De_menagerie,_SK-A-173.jpg |left|thumb|200px|''De [[Menazjery]]'', in [[skilderij]] fan 'e [[Nederlân]]ske master [[Melchior d'Hondecoeter]], datearjend fan likernôch [[1690]]. Te sjen is in bûnte samling [[pappegaai-eftigen]] út [[Afrika]] en [[Aazje]], mei oan 'e lofterkant twa lytse gieltoefkakketoes.]]

De lytse gieltoefkakketoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1788]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn útwreide ferzje fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Hy basearre him foar de beskriuwing fan 'e fûgel op beskriuwings fan eardere biologen, lykas de [[Frankryk|Frânsman]] [[Mathurin Jacques Brisson]] en de [[Ingelân|Ingelsman]] [[George Edwards (biolooch)|George Edwards]]. Dyselden hiene fûgels beskreaun dy't as [[húsdier]] holden waarden. De ierste beskriuwing fan in (as húsdier holden) lytse gieltoefkakketoe is fan 'e hân fan 'e Ingelsman [[Eleazar Albin]] en datearret fan [[1738]]. 

Gmelin pleatste de lytse gieltoefkakketoe yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Psittacus'', dat no inkeld de [[Afrikaanske grize pappegaaien]] omfettet, mar doe foar alle [[pappegaai-eftigen]] brûkt waard. It wie de Frânske biolooch [[Louis Pierre Vieillot]], dy't yn [[1817]] it skaai fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') yntrodusearre.

==Fersprieding==
De lytse gieltoefkakketoe komt fan natuere foar op [[Selebes]] en omlizzende lytsere [[eilannen]] yn it easten fan [[Yndoneezje]] en ek op 'e súdliker leine [[Lytse Sûnda-eilannen]] [[Lombok (eilân)|Lombok]], [[Sûmbawa]], [[Komodo]], [[Floares]], [[Adonara]], [[Lomblen]], [[Pantar (eilân)|Pantar]], [[Alor (eilân)|Alor]] en [[Timor]], mei dêropta [[Semau]] en [[Roti (eilân)|Roti]], foar de súdwestkust fan Timor. Behalven yn Yndoneezje libbet dizze fûgel dus ek yn [[East-Timor]]. Ien isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] komt fierder westlik foar, op it eilantsje [[Masakambing (eilân)|Masakambing]], yn 'e [[Javasee]] tusken [[Madoera]] en [[Borneo]].

As troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] libbet de lytse gieltoefkakketoe ek yn [[Hongkong]], benammen yn [[park]]en yn it noarden en westen fan it eilân [[Hongkong (eilân)|Hongkong]]. Dy fûgels stamje ôf fan [[húsdier]]en dy't yn 'e stêd oer in perioade fan [[desennia]] ûntsnapt of troch har eigners frijlitten binne. In gauris werhelle ferhaal is dat [[sir]] [[Mark Aitchison Young]], de doetiidske [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[gûverneur]] fan 'e [[Hongkong (koloanje)|Kroankoloanje Hongkong]], de hiele fûgelkolleksje fan syn residinsje, it Government House, frijliet foar't er op [[25&amp;nbsp;desimber]] [[1941]] yn it ramt fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] [[Japanske besetting fan Hongkong|Hongkong oerjoech]] oan 'e [[Japan]]ners. [[Histoarisy]] en [[biologen]] hawwe lykwols gjin bewiis foar dy [[anekdoate]] finen kind, en hechtsje der gjin leauwe oan. De ierste dokumintearre waarnimming fan in lytse gieltoefkakketoe dy't frij omfleach yn Hongkong datearret fan [[1959]]. De populaasje yn Hongkong bestiet nei skatting út 200 eksimplaren.

Behalven yn Hongkong komt de lytse gieltoefkakketoe ek yn [[Singapoer]] as eksoat foar, en itselde jildt neffens de [[webside]] fan 'e gesachhawwende organisaasje [[Birdlife International]] foar de stêden [[Taipei]], [[Hsinchu]], [[Taichung]], [[Chiayi]] en [[Kaohsung]] oan 'e westkust fan [[Taiwan]].

==Uterlike skaaimerken==
De lytse gieltoefkakketoe hat trochinoar in lichemslingte fan sa'n 33&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], wat yndie in slach lytser is as de [[grutte gieltoefkakketoe]] (''Cacatua galerita'') út [[Nij-Guineä]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dy't in lingte fan 44–55&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] hat. It gewicht fan 'e lytse gieltoefkakketoe bedraacht 308–380&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De kromme mar skerpe [[snaffel]] en de [[poat]]en, wêrfan't twa [[tean]]nen nei foarren en twa nei efteren wize, binne [[grizich]] mei in ûnderlizzende [[swart]]ige [[kleur]]. De [[eagen]] binne swart mei in ûnbefearre râne deromhinne dy't [[wyt]] oant hiel ljocht [[blau]]wich is.
[[File:Yellow-crested_Cockatoo.jpg |right|thumb|250px|In lytse gieltoefkakketoe (l.) en in [[grutte gieltoefkakketoe]] (''Cacatua galerita'', rj.) njonken inoar op deselde tûke yn in [[park]] yn [[Hongkong]].]]

It [[fear (fûgel)|fearrekleed]] is foar it meastepart wyt. De meast opfallende útsûndering op dy regel wurdt foarme troch de [[toef (fearren)|toef]], dy't [[giel]] fan kleur is. De toef is oer it algemien opteard en stekt dan fan 'e efterholle nei efteren út, mar by it delstriken of as de fûgel [[opwining|opwûn]] rekket, klapt er de toef út, wat in spektakulêr oansjoch jout. Fierders skine ek de fearren oan 'e ûnderkant fan 'e [[sturt]] en de ûnderkant fan 'e [[wjuk]]ken út 'en gielens. De lytse gieltoefkakketoe kin kwa kleur maklik betize wurde mei de grutte gieltoefkakketoe, mar de lytse gieltoefkakketoe hat gielige plakken op wat ornaris de [[wang]]en neamd wurde (eins tichter by de [[ear (anatomy)|earen]]). De [[oranjetoefkakketoe]] (''Cacatua citrinocristata'') liket sawol wat grutte as kleur oangiet tige op 'e lytse gieltoefkakketoe, mar wurdt ûnderskaat troch syn [[oranje]] toeffearren. De lytse gieltoefkakketoe fertoant gjin [[seksuele dimorfy]].

==Biotoop==
Lytse gieltoefkakketoes libje benammen yn [[tropyske reinwâlden]] en [[mangrove]]bosken dy't in wat mear iepen karakter hawwe. Teffens kin men se fine oan 'e [[wâldsigge]] en op [[kultuerlân]] dat yn [[agrarysk]] gebrûk is, lykas [[kokospalm]][[plantaazje]]s. Se komme foar fan [[seenivo]] oant 800–1.200&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe seenivo.

==Hâlden en dragen==
De lytse gieltoefkakketoe is in sosjale fûgel, dy't yn [[famylje (besibskip)|famyljeferbân]] yn lytse groepen libbet. Dizze fûgels begjinne de dei standert mei it fersoargjen fan 'e fearren, werby't harren rop fier te hearren is. De rest fan 'e dei binne se fierhinne besteld mei foerazjearjen. Op it [[hjittens|hjitste]] part fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] hâlde se in skoft [[siësta]] yn 'e [[blêdedak|beamkrunen]]. Tsjin it fallen fan 'e [[jûn]] keare se werom nei de beammen dy't almeast langere tiid efterinoar tsjinst dogge om yn te [[sliep]]en. 
[[File:Cacatua_sulphurea_%28Yellow-crested_cockatoo%29_in_Auckland_Zoo.jpg |left|thumb|250px|In lytse gieltoefkakketoe set syn [[toef (fearren)|toef]] op.]]

De [[peartiid]] fan 'e lytse gieltoefkakketoe is beheind ta it begjin fan 'e [[reintiid]], dy't yn [[Súdeast-Aazje]] oan 'e ein fan 'e [[maityd]] en yn 'e [[simmer]]moannen falt. De briedpearen sûnderje har dan ôf fan 'e groep dêr't se ta hearre en nimme in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]] yn besit. It [[nêst (fûgels)|nêst]] wurdt oanlein yn in [[beamholte]]. By de [[pearing]] betrêdet it [[mantsje]] it [[wyfke]], dat neitiid ornaris 2&amp;nbsp;wite [[aai]]en leit. De [[briedtiid]] duorret trochinoar 28&amp;nbsp;[[dagen]], wêrby't beide [[âlden]] ôfwikseljend it [[brieden (fûgels)|brieden]] foar har rekken nimme. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't helpleas te wrâld komme en folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de âlden. Mei 60–75&amp;nbsp;dagen [[útfleanen|fleane se út]], mar ek dêrnei bliuwe se noch langere tiid by de âlden.

==Fretten==
Lytse gieltoefkakketoes hawwe in [[herbivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[sied (plant)|sieden]], [[planteknop]]pen, [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]] en griene plantedielen. Ek frette se wol [[blom|bluossems]] en fruchten fan gebietsfrjemde [[lânbougewaaks]]en, lykas de [[kokospalm]] en [[stynske weet]]. 
[[File:Gelbwangenkakadu_8559.jpg|right|thumb|180px|In lytse gieltoefkakketoe.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e lytse gieltoefkakketoe binne benammentlik ferskate soarten [[earnen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De lytse gieltoefkakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|krityk bedrige]]&quot;, mei't de lânseigen wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] noch mar út minder as 2.500 eksimplaren bestiet. De [[ûndersoarte]] Abbotts gieltoefkakketoe (''Cacatuea sulphurea abbotti'') komt inkeld foar op it 5&amp;nbsp;[[km²]] mjittende eilantsje [[Masakambing (eilân)|Masakambing]] yn 'e [[Javasee]]. Dy fûgel, dy't mei in lichemslingte fan 40&amp;nbsp;sm justjes grutter is as de fan [[Selebes]] ôfkomstige [[nominaatfoarm]], gou al as [[útstjerren (biology)|útstoarn]], oant der yn [[2008]] yn it [[oerwâld]] 10 eksimplaren (4 briedpearen en 2 jonge fûgels) ûntdutsen waarden.

It rekke mei de lytse gieltoefkakketoe yn it neigean trochdat der sa'n protte yndividuën út it wyld weifongen waarden om as [[húsdier]] ferkocht te wurden. Tusken [[1980]] en [[1992]] allinnich al waarden mear as 100.000 lytse gieltoefkakketoes legaal troch [[Yndoneezje]] [[eksport]]earre. Tsjintwurdich genietet de lytse gieltoefkakketoe beskerming ûnder it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat hannel yn 'e fûgels of dielen fan 'e fûgels (lykas de [[fear (fûgel)|fearren]]) strafber stelt. Nettsjinsteande dat giet de yllegale hannel yn 'e fûgels noch gewoan troch. Ek hat de lytse gieltoefkakketoe te krijen mei [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]], yn 't bysûnder foar wat [[mangrove]]bosken (''Avicennia apiculata'') en [[kapokbeam]]men (''Ceiba pentadra'') oangiet.

==Undersoarten==
Der binne 5 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e lytse gieltoefkakketoe (''Cacatua sulphurea''):
*de abbottgieltoefkakketoe of Abbotts gieltoefkakketoe (''C. s. abbotti'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1917&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Masakambing (eilân)|Masakambing]], in lyts eilantsje yn 'e [[Javasee]] tusken [[Madoera]] en [[Borneo]])&lt;/small&gt;
*de gewoane lytse gieltoefkakketoe (''C. s. sulphurea'' &lt;small&gt;[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Selebes]] en omlizzende eilannen, lykas [[Muna (eilân)|Muna]] en [[Butung]])&lt;/small&gt;
*de Jampeagieltoefkakketoe (''C. s. djampeana'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1897&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Tanah Jampea]] en de [[Tukangbesi-eilannen]] yn 'e [[Floaressee]] besuden [[Selebes]])&lt;/small&gt;
*de Timorgieltoefkakketoe (''C. s. parvula'' &lt;small&gt;[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1850&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Timor]], ynkl. [[East-Timor]], en dêropta  [[Semau]] en [[Roti (eilân)|Roti]], foar de Timoreeske súdwestkust)&lt;/small&gt;
*de westlike lytse gieltoefkakketoe (''C. s. occidentalis'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1898&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de westlike en sintral [[Lytse Sûnda-eilannen]]: [[Lombok (eilân)|Lombok]], [[Sûmbawa]], [[Komodo]], [[Floares]], [[Adonara]], [[Lomblen]], [[Pantar (eilân)|Pantar]] en [[Alor (eilân)|Alor]])&lt;/small&gt;

De Jampeagieltoefkakketoe en de westlike lytse gieltoefkakketoe krigen pas yn [[2022]] erkenning as ûndersoarte fan 'e [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), op basis fan in ûndersyk út [[2014]]. De Tunkangbesigieltoefakketoe (''C. s. paulandrewi'') fan 'e [[Tukangbesi-eilannen]] yn 'e [[Floaressee]], dy't yn itselde ûndersyk út 2014 ek as ûndersoarte nei foarren kaam, wurdt net erkend troch de IOU. 

Oant [[2023]] waard de [[oranjetoefkakketoe]] (''Cacatua citrinocristata''), dy't [[endemysk]] is op it eilân [[Sûmba]], ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Cacatua sulphurea citrinocristata'' ek as in ûndersoarte fan 'e lytse gieltoefkakketoe sjoen. Mar út nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] die bliken dat dat in selsstannige [[soarte]] is.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yellow-crested_cockatoo ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Gelbwangenkakadu ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cacatua sulphurea}}
}}

{{DEFAULTSORT:Litse gieltoefkakketoe}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]</text>
      <sha1>emwn5zzxpc7k3c7ymui1jwysy9197xp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjetoefkakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181438</id>
    <revision>
      <id>1233553</id>
      <parentid>1199568</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6306" sha1="8iei8eqb6xywr5z5cwngnrrgot3agfp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=oranjetoefkakketoe
|Ofbyld= [[File:Citron-crested_Cockatoo.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua citrinocristata 
|Beskriuwer, jier= [[Louis Fraser|Fraser]], 1844 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de oranjetoefkakketoe (Cacatua citrinocristata).png|center|250px]]
}}
De '''oranjetoefkakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua citrinocristata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De oranjetoefkakketoe is [[endemysk]] op it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilân [[Sûmba]]. Foarhinne waard er sjoen as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[lytse gieltoefkakketoe]] (''Cacatua sulphurea''), mar sûnt [[2023]] wurdt er as selsstannige soarte erkend. De [[IUCN]] klassifisearret de oranjetoefkakketoe as [[bedrige soarte|kritik bedrige]].

==Taksonomy==
De oranjetoefkakketoe waard yn [[1844]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[soölooch]] [[Louis Fraser]]. Yn 't earstoan hie dizze fûgel de [[wittenskiplike namme]] ''Plyctolophus citrinocristatus''. 
[[File:CitronCrestedCockatoo.jpeg |left|thumb|180px|In oranjetoefkakketoe.]]

De oranjetoefkakketoe is nei alle gedachten tige nau besibbe oan 'e [[lytse gieltoefkakketoe]] (''Cacatua sulphurea''), dy't foarkomt op [[Selebes]] en de [[Lytse Sûnda-eilannen]]. Lange tiid gou de oranjetoefkakketoe as in [[ûndersoarte]] fan 'e lytse gieltoefkakketoe, mar yn [[2022]] waard de fûgel op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] troch de gesachhawwende [[ornitology]]ske [[organisaasje]] [[Birdlife International]] erkend as in selsstannige [[soarte]]. In gelikense erkenning fan 'e [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU) folge yn [[2023]].

==Fersprieding==
De oranjetoefkakketoe is [[endemysk]] op it eilân [[Sûmba]] yn [[Yndoneezje]], it súdlikste en meast isolearre gruttere eilân fan 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]]. Fierders komt er nearne foar.

==Uterlike skaaimerken==
De oranjetoefkakketoe hat in totale lichemslingte fan likernôch 33&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan sa'n 380&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It [[fear (fûgel)|fearrekleed]] is fierhinne [[wyt]], mei in fel kleure [[oranje]] [[toef (fearren)|toef]], dy't ornaris opteard is en fan 'e efterholle ôf nei efteren stekt. As de fûgel delstrykt of [[opwining|opwûn]] rekket, set er lykwols de toef op, wat der spektakulêr útsjocht. De ûnderkant fan 'e [[sturt]] en fan 'e [[wjuk]]ken skine wat út 'en [[giel]]ens, en op wat faak it &quot;[[wang]]&quot; neamd wurdt (eins it plak dêr't it [[ear (anatomy)|ear]] sit) hawwe de wite fearren in lichte oranje [[tint]]. De koarte, omleech bûgde, skerpe [[snaffel]] is [[grizich]] útskaaiend nei [[swart]], en datselde jildt foar de [[poaten]], wêrfan't twa [[tean]]nen nei foarren wize en twa nei efteren. De eachrâne en it [[eachlid]] hawwe in hiel lochte [[blau]]we kleur. Der bestiet frijwol gjin [[seksuele dimorfy]], allinnich binne de [[eagen]] by [[wyfke]]s [[koper (kleur)|koperkleurich]], wylst se by [[mantsje]]s swart binne.

==Biotoop==
Oranjetoefkakketoes komme foar yn [[tropysk reinwâld]], mar ek op [[kultuerlân]] dat yn [[agrarysk]] gebrûk is. Yn it [[wâld]] mije se it djipste [[oerwâld]] en binne se faker oan 'e [[wâldsigge]] te finen.
[[File:Cacatua_sulphurea_citrinocristata_kakadu_%C5%BElutol%C3%ADc%C3%AD_ZOO_D%C4%9B%C4%8D%C3%ADn.jpg|left|thumb|160px|In [[fûgelpyk|pyk]] fan 'e oranjetoef-kakketoe yn in [[dieretún]] yn it [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[Děčín]].]]

==Hâlden en dragen==
De oranjetoefkakketoe libbet yn lytse groepen, dy't foar 't neist foar it meastepart besteane út besibbe fûgels. It is in [[herbivoar]], dy't libbet fan [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en, oare [[frucht (plant)|fruchten]] en griene plantedielen. Oer de [[fuortplanting]]ssyklus fan dizze fûgel yn it wyld is frijwol neat bekend. De rop fan 'e oranjetoefkakketoe is in rou, krassend ''grrrê''. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e oranjetoefkakketoe binne benammentlik ferskate soarten [[earnen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De oranjetoefkakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|krityk bedrige]]&quot;, mei't er mar in lyts [[ferspriedingsgebiet]] hat en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] sûnt de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] sterk yn it neigean rekke is. Dat komt benammen troch it weifangen fan fûgels út it wyld om ferkocht te wurden as [[húsdier]]. Oant likernôch de [[milennium]]wiksel wie dy [[hannel]] legaal, mar ek no't it ferbean is, giet it yn yllegale foarm noch troch. Yn [[1993]] waard by in telling fêststeld dat der yn it wyld noch minder as 2.000 eksimplaren fan 'e oranjetoefkakketoe oer wiene, en tsjin [[2012]] wie dat sifer belune ta 563. Stranger tafersjoch fan 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] autoriteiten en de opname fan 'e oranjetoefkakketoe yn it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat de hannel yn beskate bisten ferbiedt, hat derfoar soarge dat it oantal oranjetoefkakketoes yn it wyld neffens in skatting fan 'e [[IUCN]] yn [[2021]] wer oanwûn wie ta 800–1.320 fûgels.

==Undersoarten==
De oranjetoefkakketoe is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Citron-crested_Cockatoo ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Orangehaubenkakadu ''Eizelnachweise'', op dizze side],
----
{{commonscat|Cacatua citrinocristata}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]</text>
      <sha1>8iei8eqb6xywr5z5cwngnrrgot3agfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wite kakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181444</id>
    <revision>
      <id>1233554</id>
      <parentid>1199569</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7663" sha1="981w9nufz1b92zs2ihh6tu6z717xayj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=wite kakketoe
|Ofbyld= [[File:Cacatua_alba_-Pairi_Daiza,_Hainaut,_Belgium-8a.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua alba 
|Beskriuwer, jier= [[Philipp Ludwig Statius Müller|Müller]], 1776 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wite kakketoe (Cacatua alba).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wite kakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua alba'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De wite kakketoe komt fan oarsprong foar yn 'e noardlike [[Molukken]], dêr't er leechlein [[tropysk reinwâld]] bewennet. It is in fûgel fan middelgrutte mei in [[omnivoar]] dieet. De wite kakketoe hat slim te lijen ûnder [[habitatferlies]] en de yllegale [[hannel]] yn eksimplaren dy't as [[húsdier]]en ferkocht wurde. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]].

==Fersprieding==
De wite kakketoe is lânseigen yn 'e noardlike [[Molukken]] yn eastlik [[Yndoneezje]]. Dêr komt dizze fûgel foar op hiel [[Halmaheara]] en op 'e deunby leine, folle lytsere eilannen [[Bacan]], [[Ternate]], [[Tidoare]], [[Kasiruta]] en [[Mandioli]]. Wite kakketoes libje ek op 'e fierder nei it suden ta leine eilannen [[Obi (eilân)|Obi]] en [[Bisa (eilân)|Bisa]], mar it tinken is dat it dêr giet om troch de [[minske]] yntrodusearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]. Fierders is de wite kakketoe ek as [[eksoat]] oanwêzich op [[Taiwan]]. 
[[File:Umbrella_Cockatoo_(Cacatua_alba)_-Free_Flight_Aviary_-San_Diego.jpg|left|thumb|180px|In wite kakketoe mei opsette [[toef (fearren)|toef]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De wite kakketoe is in middelgrutte fûgel, mei in totale lichemslingte fan likernôch 46&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], en in gewicht dat foar út 'e kluten woeksen [[mantsje]]s 800&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] berint en foar lytseftige [[wyfke]]s om 'e 400&amp;nbsp;g hinne leit. Oare uterings fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte binne dat mantsjes ornaris in bredere [[kop]] en in gruttere [[snaffel]] hawwe as wyfkes. Fierders binne de [[eagen]] by mantsjes [[swart]], wylst party wyfkes [[readbrunige]] eagen hawwe. 

De snaffel is [[grizich]] swart, krekt as de [[poat]]en, dy't twa nei foarren wizende en twa nei efteren wizende [[tean]]nen hawwe ([[sygodaktyly]]). It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[wyt]], mar de ûnderkant fan 'e [[wjuk]]ken en de ûnderkant fan 'e [[sturt]] hawwe in lichte [[giel]]e of [[limoengrien]]e [[kleur]], dy't te sjen is as de fûgels [[fleane]]. As in wite kakketoe skrikt of ferrast wurdt, set er syn grutte [[toef (fearren)|toef]] op, dy't oars as by besibbe soarten sniewyt is. 

==Biotoop==
Wite kakketoes libje yn leechlein [[tropysk reinwâld]] en komme foar yn sawol [[oerwâld]], [[sekundêr wâld]] as gebieten dêr't wâlden [[houtkap|kappe binne]]. Dêrnjonken libje dizze fûgels ek yn [[mangrove]]bosken by de [[kust]] lâns en yn troch de minske oanplante [[plantaazje]]s. Wite kakketoes binne yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta hichten fan [[seenivo]] oant 900&amp;nbsp;[[meter|m]] dêrboppe.

==Hâlden en dragen==
Wite kakketoes binne sosjale bisten. Se libje yn kloften dy't nei alle gedachten foar it meastepart [[famylje (besibskip)|famyljegroepen]] binne. 

Om't de wite kakketoe yn 'e [[tropen]] libbet, hat er gjin fêste [[peartiid]]. Mantsjes besykje de oandacht fan wyfkes te lûken mei it opsetten fan [[fear (fûgels)|fearren]], it ta waaier sprieden fan 'e [[sturt]], it útsprieden fan 'e [[wjuk]]ken en it úttearen fan 'e [[toef (fearren)|toef]]. Wyfkes negearje dat yn 't earstoan faak, mar as it mantsje dermei trochkin, stiet it wyfke him úteinlings ta (nei't er him foar har útsloofd hat) om by har te kommen en har te [[pearing|betrêdzjen]]. 

Krekt as alle [[kakketoefûgels]] [[nêst (fûgels)|nêstelje]] wite kakketoes yn [[beamholte]]n. It wyfke leit yn 'e regel 2&amp;nbsp;[[aai]]en en de [[briedtiid]] duorret likernôch 28&amp;nbsp;[[dagen]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt ôfwikseljend dien troch it mantsje en it wyfke. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwer]]s, dy't helpleas binne as se út it aai komme en de earste pear [[moanne (tiid)|moanne]] folslein ôfhinklik binne fan 'e [[âlden]]. Mei 84&amp;nbsp;dagen ferlitte se it nêst, en mei 105–126&amp;nbsp;dagen kinne se selsstannich oerlibje. 
[[File:Cacatua_alba_-pet-8a.jpg|right|thumb|230px|In wite kakketoe.]]

Jonge fûgels berikke pas mei 3–4&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsripens]]. De maksimale [[libbensferwachting]] fan 'e witte kakketoe is net in protte oer bekend. In pear [[dieretunen]] hawwe rapportearre dat harren eksimplaren yn finzenskip 40–60&amp;nbsp;jier wurden binne. [[Anekdoate|Anekdoatyske]] ferslaggen suggerearje dat de fûgels noch langer libje kinne. It is ûnbekend hoe âld oft wite kakketoes yn it wyld wurde, mar nei alle gedachten is dat teminsten 10&amp;nbsp;jier minder as yn finzenskip.

==Fretten==
It dieet fan 'e wite kakketoe bestiet fierhinne út [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]] (lykas [[papaya]] en [[doerian]]) en [[plantewoartel]]s. Yn 'e briedtiid frette wite kakketoes ek [[ynsekten]], [[larve|ynsektelarven]] en sels lytse [[hagedis]]sen, lykas [[skinks]]. Se meie ek wol [[stynske weet]] en beskate oare [[lânbougewaaks]]en, en kinne sadwaande gâns skea tabringe oan in [[rispinge]]. [[Bou (lânbou)|Bouboeren]] beskôgje de fûgels dêrom gauris as [[pleachdier]]en.
[[File:Cacatua_alba_MHNT.ZOO.2010.11.148.17.jpg|left|thumb|180px|It [[aai]] fan in wite kakketoe.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e wite kakketoe binne ferskate soarten grutte [[rôffûgels]], lykas [[earnen]], en teffens grutte [[ûlen]].

==Status==
De wite kakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, om't it mei dizze fûgel raar yn it neigean rekke is. Dat is foar in diel te witen oan [[habitatferlies]] troch de oanhâldende útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e fûgel, mar mear noch troch de foarhinne legale, mar no yllegale [[hannel]] yn eksimplaren dy't út it wyld weifongen wurde. Der bestiet nammentlik grutte fraach nei wite kakketoes om 'e fûgels as [[húsdier]] te hâlden. De wite kakketoe is dêrom opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e hannel yn beskate bisten en de produkten fan dy bisten.

==Undersoarten==
De wite kakketoe is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White_cockatoo ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cacatua alba}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]</text>
      <sha1>981w9nufz1b92zs2ihh6tu6z717xayj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blau-eachkakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181876</id>
    <revision>
      <id>1233549</id>
      <parentid>1191240</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7429" sha1="b23lszrt5c44e15w9z1wd7gz459msbl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=blau-eachkakketoe
|Ofbyld= [[File:Cacatua_ophthalmica_-Vogelpark_Walsrode-6b-3c.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua ophthalmica 
|Beskriuwer, jier= [[Philip Sclater|Sclater]], 1864 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de blau-eachkakketoe (Cacatua ophthalmica).png|center|250px]]
}}
De '''blau-eachkakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua ophthalmica'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De blau-eachkakketoe komt foar op it eilân [[Nij-Brittanje]] yn [[Papoea Nij-Guineä]]. Dizze fûgel is in [[deidier]] mei in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de blau-eachkakketoe as kwetsber.

==Fersprieding==
De blau-eachkakketoe is [[endemysk]] op it eilân [[Nij-Brittanje]] yn 'e [[Bismarckarsjipel]] fan noardeastlik [[Papoea Nij-Guineä]]. Dat is it grutste eilân yn Papoea Nij-Guineä, ôfsjoen fan [[Nij-Guineä]] sels.

==Uterlike skaaimerken==
De blau-eachkakketoe is in grutte [[kakketoe]] mei in totale lichemslingte fan likernôch 50&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 490&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is fierhinne [[wyt]], mei in [[giel]]e [[toef (fearren)|toef]] op 'e [[kop]]. Dy leit ornaris plat opteard op 'e efterholle, mar wurdt by [[opwining]] rjochtop set. De kromme, skerpe [[snaffel]] is [[grizich]] útskaaiend nei [[swart]], en de  [[poat]]en, mei deselde [[kleur]], hawwe fjouwer [[tean]]nen, wêrfan't twa nei foarren wize en de oare beide nei efteren ([[sygodaktyly]]). 
[[File:Cacatua_ophthalmica_-Vogelpark_Walsrode_-upper_body-8a.jpg |left|thumb|250px|De kop fan in blau-eachkakketoe mei de plat tearde giele [[toef (fearren)|toef]].]]

Der bestiet net folle [[seksuele dimorfy]] by dizze fûgel. Guon [[mantsje]]s hawwe [[dûnkerbrune]] [[eagen]] en party [[wyfke]]s hawwe [[readbrune]] eagen, mar dat ûnderskie is lang net altyd in betroubere faktor om 'e [[geslacht (sekse)|geslachten]] útinoar te hâlden. Blau-eachkakketoes kinne út 'e fierte wei maklik betize wurde mei eksimplaren fan 'e [[grutte gieltoefkakketoe]] (''Cacatua galerita'') of de [[lytse gieltoefkakketoe]] (''Cacatua sulphurea''), mei't alle trije soarten wyt binne en oer in giele toef beskikke. De blau-eachkakketoe ûnderskiedt him fan tichteby lykwols dúdlik fan 'e beide oare soarten troch de [[himelsblau]]we ring om syn eagen, dêr't er nei neamd is.

==Biotoop==
Blau-eachkakketoes libje yn relatyf leech lein [[tropysk reinwâld]] fan ûnder de 1.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Dêrby giet it almeast om ûnoantaast [[oerwâld]], mar se komme ek foar yn [[sekundêr wâld]] en oerwâld dêr selektyf yn kappe is, lykas de lânseigen [[befolking]] fan [[Nij-Brittanje]] docht. Se mije lykwols gebieten mei grutskalige, [[bedriuw]]smjittige [[houtkap]].

==Hâlden en dragen==
De blau-eachkakketoe is in sosjale fûgel dy't yn pearkes of yn groepen fan oant wol tweintich eksimplaren libbet. It binne heechfleaners, dy't har ferpleatse op in [[fleanen|fleanhichte]] fan sa'n 1.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de grûn, sadat se fan 'e grûn ôf net te folgjen binne. 

Blau-eachkakketoes nêstelje yn [[beamholte]]n, mar yn hokker [[soarte]] [[beam]], dat makket har it measte net út. Wol kieze se ornaris in tige grutte beam út, en it [[nêst (fûgels)|nêst]] wurdt oanlein op in gemiddelde hichte fan 41&amp;nbsp;m boppe de grûn. Oer it [[fuortplanting]]sproses fan 'e blau-eachkakketoe is noch in protte ûnbekend. It leit yn 'e reden dat de [[peartiid]], krekt as by nau besibbe soarten, oan it begjin fan 'e [[reintiid]] falt, dy't yn westlik [[Oseaanje]] oan 'e ein fan 'e [[maityd]] en yn 'e [[simmer]]moannen plakfynt. 

It wyfke leit nei de [[pearing]] yn 'e regel 2&amp;nbsp;[[aai]]en. De [[briedtiid]] duorret 25–30&amp;nbsp;[[dagen]], wêrby't de [[âlden]] om bar de aaien bebriede. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't alhiel helpleas binne as se út it aai komme en [[moanne (tiid)|moannenlang]] troch de âlden fersoarge wurde moatte. Blau-eachkakketoes binne mei 4&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] en hawwe in [[libbensferwachting]] fan 50&amp;nbsp;jier.
[[File:Birds at Loro Parque12.jpg|right|250px|thumb|In pear blau-eachkakketoes yn 'e [[dieretún]] [[Loro Parque]] op [[Tenerife]].]]

==Fretten==
Blau-eachkakketoes hawwe oer it algemien in [[herbivoar]] dieet, dat yn haadsaak bestiet út [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]] fan ferskate [[planten]]. It is lykwols bekend dat se soms ek [[ynsekten]] en [[larve|ynsektelarven]] frette. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e blau-eachkakketoe binne benammentlik ferskate soarten [[earnen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De blau-eachkakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. It ferspriedingsgebiet hat in [[oerflak]] fan 63.700&amp;nbsp;[[km²]]. Anno [[2012]] waard de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] blau-eachkakketoes yn it wyld rûsd op 15.000 eksimplaren, wêrûnder 10.000 [[folwoeksen]] fûgels dy't by steat wiene om diel te nimmen oan it [[fuortplanting]]sproses. Der bestiet lykwols in delgeande trend. De wichtichste bedriging foar dizze fûgel bestiet út 'e [[ûntbosking]] fan leechleine gebieten mei as doel om dêr [[oaljepalm]][[plantaazje]]s oan te lizzen. Dêrnjonken hat ek it weifangen fan fûgels út it wyld foar de yllegale [[hannel]] yn [[húsdier]]en in negatyf effekt. De metoaden fan fangen binne boppedat faak noch skansearjend foar de fûgels ek. 

==As húsdier==
Blau-eachkakketoes wurde wol as [[húsdier]] holden. Neffens guon leafhawwers is dizze fûgel de freonlikste en leafdefolste fan alle [[kakketoes]]. Ynnimlike fermogens fan 'e blau-eachkakketoe binne [[boartlikens]], it neibearen fan 'e eigners, en it lizzen gean op 'e [[rêch]] fan 'e eigner. It kinne lykwols folle-easkjende kostgongers wêze, dy't in protte oandacht fergje en dy't boppedat lang libje, dat minsken moatte goed witte wêr't se oan begjinne. Brekme oan oandacht kin by dizze sosjale fûgels liede ta [[selsskeining]] yn 'e foarm fan [[fearútplôkjen]].

==Undersoarten==
De blau-eachkakketoe is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue-eyed_cockatooe ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Brillenkakadu ''Weblinks'', op dizze side],
----
{{commonscat|Cacatua ophthalmica}}
}}

{{DEFAULTSORT:Blaueachkakketoe}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]</text>
      <sha1>b23lszrt5c44e15w9z1wd7gz459msbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Molukske kakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182346</id>
    <revision>
      <id>1233552</id>
      <parentid>1199576</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9611" sha1="j7nyjv34gexc8zn0bs42gel5n99g4ob" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Molukske kakketoe
|Ofbyld= [[File:Cacatua_moluccensis_-Cincinnati_Zoo-8a.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua moluccensis 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedriech Gmelin|Gmelin]], 1788 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Molukske kakketoe (Cacatua moluccensis).png|center|250px]]
}}
De '''Molukske kakketoe''' of '''Molukkenkakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua moluccensis'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe [[soarte]]n foarmet dizze fûgel it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte wite kakketoes]] (ek ''Cacatua''). De Molukske kakketoe is [[endemysk]] yn 'e sintrale [[Molukken]] yn eastlik [[Yndoneezje]]. It is ien fan 'e grutsten fan 'e wite kakketoes, dy't in beheinde foarm fan [[seksuele dimorfy]] fertoand. Dizze fûgel hat ien fan 'e lûdste roppen fan alle pappegaai-eftigen en betoant himsels yn finzenskip in feardich [[pratende fûgel|neibearder]] fan [[minsklik]]e [[spraak]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Molukske kakketoe as [[bedrige soarte|bedrige]].

==Taksonomy==
De earste jildige [[wittenskiplik]]e beskriuwing fan 'e Molukske kakketoe waard yn [[1788]] publisearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn op 'e nij besjoene en útwreide [[edysje]] fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Gmelin pleatste dizze fûgel yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Psittacus'', dat no brûkt wurdt foar de [[Afrikaanske grize pappegaaien]], mar dêr't doedestiden alle [[pappegaai-eftigen]] yn gearbrocht waarden. Hy basearre syn beskriuwing op eardere, wittenskiplik net jildige beskriuwings lykas dy fan [[George Edwards (biolooch)|George Edwards]] út [[1751]], [[Mathurin Jacques Brisson]] út [[1760]] en [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]] út [[1779]]. Yn [[1817]] waard de Molukske kakketoe troch de [[Frankryk|Frânske]] [[ornitolooch]] [[Louis Pierre Vieillot]] oerpleatst nei it troch him yntrodusearre skaai fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua'').
[[File:Cacatua_moluccensis_-_closeup_of_head.jpg|left|thumb|250px|In Molukske kakketoe mei de [[toef (fearren)|toef]] heal oerein.]]

==Fersprieding==
De Molukske kakketoe is [[endemysk]] yn 'e sintrale [[Molukken]] yn eastlik [[Yndoneezje]]. It giet dêrby om it grutte [[eilân]] [[Searam]] en in stikmannich folle lytsere eilantsjes fuort westlik en súdwestlik dêrfan, wêrûnder [[Ambon]]. It bolwurk fan dizze fûgel is it [[Nasjonaal Park Manusela]] op Searam. As [[eksoat]] komt de Molukske kakketoe ek foar op [[Oähû]] yn [[Hawaï]], dêr't him troch [[minsklik]] hanneljen (sij it opsetlik of by fersin) in lytse [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it wyld fêstige hat. Molukske kakketoes binne ek waarnommen yn [[Porto Riko]], yn it [[Karibysk Gebiet]], mar dêrby giet it nei alle gedachten om inkele ûntsnapte of loslitten [[húsdier]]en. Yn elts gefal bestiet dêre ynsafier bekend gjin himsels [[fuortplanting|fuortplantsjende]] populaasje.

==Uterlike skaaimerken==
De Molukske kakketoe is ien fan 'e grutsten fan 'e [[wite kakketoes]], mei in totale lichemslingte fan 46–52&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan oant wol 850&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dizze fûgel fertoant in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't it [[wyfke]] oer it algemien justjes lytser is as it [[mantsje]]. De kromme, skerpe [[snaffel]] is [[grizich]] útskaaiend nei [[swart]], en de  [[poat]]en, mei deselde [[kleur]], hawwe fjouwer [[tean]]nen, wêrfan't twa nei foarren wize en de oare beide nei efteren ([[sygodaktyly]]). 

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[wyt]] mei in dúdlik [[pjisk (kleur)|pjisk]]kleurige glâns. Oan 'e ûnderkant fan 'e [[wjuk]]ken en de [[sturt]] binne de fearren wat [[giel]]ich. De [[toef (fearren)|toef]], dy't ornaris platteard op 'e [[kop]] leit en inkeld opset wurdt as de fûgel him bedrige fielt op [[opwining|opwûn]] rekket, bestiet út fel kleure [[oranjeread]]e fearren. Dy kleur, dy't ynienen foar 't ljocht komt as de fûgel syn toef opset, is [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] dúdlik bedoeld om in oanfaller [[skrik|kjel]] te meitsjen en tebekskrilje te litten.

==Biotoop==
Yn it wyld komt de Molukske kakketoe foar yn [[tropysk reinwâld]] yn it [[leechlân]] ûnder in hichte fan 1.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 
[[File:Cacatua_moluccensis_excited.jpg|right|thumb|250px|In opwûne ([[koartwjukjen|koartwjukte]]) Molukske kakketoe lit syn [[toef (fearren)|toef]] sjen en teffens de [[giel]]ige [[fear (fûgels)|fearren]] oan 'e ûnderkant fan 'e [[wjuk]]ken.]]

==Hâlden en dragen==
Der is net sa'n soad bekend oer it [[hâlden en dragen]] fan Molukske kakketoes yn it wyld. Se libje yn sosjale groepen en hawwe in fêste [[peartiid]], dy't fan [[desimber]] oant [[maart]] falt. Dat is de tiid dat de [[plant]]egroei yn harren [[ferspriedingsgebiet]] in piik berikt en [[iten]] dus rûnom beskikber is. It mantsje en wyfke [[brieden (fûgels)|bebriede]] tegearre de [[aai]]en. De [[pyk (fûgels)|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't keal en helpleas út it aai komme en moannenlang ôfhinklik fan 'e [[âlden]] bliuwe.

==Fretten==
Molukske kakketoes binne nei alle gedachten [[omnivoar]]en. Se besteane fierhinne op in dieet fan [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[nút (frucht)|nuten]], wêrûnder ek de [[kokosnút]]. Mar der bestiet bewiis dat se dêrnjonken ek [[ynsekten]] en oar lytse wrimelt op 'e grûn sykje. Yn finzenskip reitsje Molukske kakketoes oanhelle mei [[bloedearmoede]] as harren foer net genôch [[proteïne]]n befettet.
[[File:Cacatua_moluccensis_-Kuala_Lumpur_Bird_Park-8b.jpg|left|thumb|180px|In Molukske kakketoe mei de [[toef (fearren)|toef]] plat op 'e [[kop]], mar de [[oranjeread]]e [[kleur]] fan 'e toeffearren is sichtber.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Molukske kakketoe binne benammentlik ferskate soarten [[earnen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De Molukske kakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot; en is sûnt [[1989]] tafoege oan Taheakke&amp;nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) bedrige bisten. It weifangen fan eksimplaren út it wyld om as [[húsdier]] ferkocht te wurden is de wichtichste reden dat it mei dizze soarte sa yn it neigean rekke is. Op it hichtepunt fan 'e (doe noch) legale hannel yn Molukske kakketoes, yn 'e earste helte fan 'e [[1980-er jierren]], waarden elts jier 6.000 fûgels út it wyld weifongen en dêrmei oan 'e wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] ûntlutsen. [[Streuperij]] en de yllegale hannel yn húsdieren binne ek hjoed de dei noch in probleem foar it fuortbestean fan 'e Molukske kakketoe.

==As húsdier==
Hoewol't de ynternasjonale hannel yn Molukske kakketoes sûnt [[1989]] ferbean is, wurde dizze fûgels noch altyd wol as [[húsdier]] holden. Yn [[Noard-Amearika]] en [[Jeropa]] besteane sokke grutte populaasjes húsdieren dat de fûgels dêr yn finzenskip [[fokkerij|fokt]] wurde kinne. Molukske kakketoes binne [[populêr]] as húsdier om't se der moai útsjogge en maklik nije dingen leare, en teffens om't se feardige [[pratende fûgel|imitators]] fan [[minsklik]]e [[spraak]] binne.
[[File:Salmon-crested_cockatoo_in_Sawai.jpg|right|thumb|250px|In groepke Molukske kakketoes op [[Searam]].]]

Molukske kakketoes binne lykwols tige folle-easkjende húsdieren fanwegen harren foarse lichemsgrutte en [[yntelliginsje]]. Harren rop is mei 129&amp;nbsp;[[desibel]] ien fan 'e lûdsten fan 'e [[pappegaai-eftigen]] en miskien wol fan 'e hiele fûgelwrâld. Ek hawwe se oanstriid om mei de hurde [[snaffel]] op alderhanne dingen om te [[kôgjen]], wat harren tige fernielsuchtich makket. It beskikber stellen fan [[kôchboartersguod]] is dêrom sterk oan te rieden. De [[koai (ynslútplak)|koai]] foar Molukske kakketoes moat hiel sterk wêze, oars slope se him. Ek hawwe se ferlet fan gâns romte. It binne tige sosjale fûgels, dy't mar min allinnich wêze kinne. As men ien fûgel hat, sil dy in bân foarmje mei de eigner. Wannear't er in protte allinnich litten wurdt, sil er begjinne mei it fertoanen fan [[gedrach]]sproblemen lykas [[fearútlûken]] en [[agresje]]. 

It nimmen fan it Molukske kakketoe as húsdier is net in beslút dat men [[ympuls (psychology)|ympulsyf]] meitsje moat. It is in beslissing foar it libben, want dizze fûgel kin, alteast yn finzenskip, [[libbensferwachting|tige âld wurde]]. Ien eksimplaar dat yn [[2011]] yn in [[wittenskip]]lik [[artikel (publikaasje)|artikel]] neamd waard, wie 92 jier doe't er deagie.

==Undersoarten==
De Molukske kakketoe is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Salmon-crested_cockatoo ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cacatua moluccensis}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]</text>
      <sha1>j7nyjv34gexc8zn0bs42gel5n99g4ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Inkakakketoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182444</id>
    <revision>
      <id>1233555</id>
      <parentid>1193734</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11661" sha1="1tge6p8wc8jdjipqxfhoo2dtl0gg0g8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Inkakakketoe
|Ofbyld= [[File:Major_Mitchell%27s_Cockatoo_1_-_Mt_Grenfell.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') 
|Famylje= [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') 
|Skaai= [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') 
|Wittenskiplike namme= Cacatua leadbeateri 
|Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1831 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Inkakakketoe (Cacatua leadbeateri).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Inkakakketoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cacatua leadbeateri'', syn. ''Lophochroa leadbeateri'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kakketoefûgels]] (''Cacatuidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua''). Binnen dat skaai foarmet dizze [[soarte]] it [[monotypysk]]e [[ûnderskaai]] fan 'e [[Inkakakketoes]] (''Lophochroa''), dat troch guon [[ornitologen]] as in selsstannich skaai beskôge wurdt. De Inkakakketoe tanket syn namme oan syn kleurige [[toef (fearren)|toef]], dy't oan 'e [[fearretoai]] tinken docht dy't [[histoarysk]] droegen waard troch de [[hegerein]] fan 'e [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] [[Inka's]]. Dizze fûgel is [[endemysk]] op it [[fêstelân]] fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]]. It is in relatyf lytse kakketoe, dy't benammen foarkomt yn [[drûchte|drûge]] gebieten. De [[IUCN]] klassifisearret de Inkakakketoe as net bedrige.

==Taksonomy==
De Inkakakketoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1831]] troch de [[Ierlân|Ierske]] [[biolooch]] [[Nicholas Aylward Vigors]]. Dyselde joech de fûgel de [[wittenskiplike namme]] ''Plyctolophus leadbeateri''. It soartspesifike diel dêrfan is in ferneaming nei de [[London]]ske natoerûndersiker en [[taksidermy|taksidermist]] [[Benjamin Leadbeater]], dy't Vigors it [[spesimen|typespesimen]] jûn hie. [[Edward Lear]] skildere de Inkakakketoe yn syn wurk ''Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots'', dat yn [[1832]] útkaam. De [[ornitolooch]] [[William John Swainson|William Swainson]], dy't net bekend wie mei it wurk fan Vigors, basearre op dy ôfbylding yn [[1837]] in twadde (en dêrtroch letter as ûnjildich beskôge) wittenskiplike beskriuwing, wêrby't er de fûgel de namme ''Plyctolophus erythropterus'' joech. 
[[File:Leadbeaters_cockatoo.jpg|left|thumb|180px|In Inkakakketoe yn 'e [[Melbourne Zoon]] te [[Melbourne]].]]

Yn [[1857]] yntrodusearre [[Karel Lusiaan Bonaparte]] foar de Inkakakketoe it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Inkakakketoes]] (''Lophochroa''), sadat de wittenskiplike namme feroare waard yn ''Lophochroa leadbeateri''. Yn [[2023]] waard it skaai fan 'e [[wite kakketoes]] (''Cacatua'') reorganisearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU). Tsjin dy tiid wie op basis fan nij ûndersyk fêststeld dat de Inkakakketoe ek ta dat skaai rekkene wurde kin. Hoewol't it in tige basaal lid fan dy [[klade]] is, hat dizze fûgel in protte skaaimerken mei de oare wite kakketoes gemien op it mêd fan [[morfology]] ([[lichem (biology)|lichemsfoarm]]), [[hâlden en dragen]] en [[stim]]lûd. Sadwaande wurde de Inkakakketoes (''Lophochroa'') no ornaris beskôge as in [[ûnderskaai]] fan 'e wite kakketoes. Party ornitologen hâldt lykwols fêst oan 'e âlde yndieling mei de Inkakakketoes as selsstannich skaai njonken de wite kakketoes. Beide yndielings binne jildich, salang't it ûnderskaai of skaai fan 'e [[korellakakketoes]] (''Licmetis'') mar op deselde wize behannele wurdt. As mar ien fan beiden as ûnderskaai fan 'e wite kakketoes yndield wurdt, makket dat de klassifikaasje ûnjildich.

==Fersprieding==
De Inkakakketoe is [[endemysk]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't dizze fûgel op in grut part fan it [[fêstelân]] foarkomt. Ta it [[ferspriedingsgebiet]] hearre it meastepart fan it [[Noardlik Territoarium]] (útsein it [[tropysk]]e noarden) en hast hiel [[Súd-Austraalje]], útsein it noardeasten en de súdeastkust. Fierders komt de Inkakakketoe ek foar yn it easten fan [[West-Austraalje]], it noarden fan [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]], it [[Australysk Haadstedsk Territoarium]], it westen en de midden fan [[Nij-Súd-Wales]] en it suden en de midden fan [[Queenslân]]. Yn it westen fan West-Austraalje is de fersprieding fragmintarysk. Njonken it lânseigen ferspriedingsgebiet komt de Inkakakketoe as in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] ek foar yn 'e [[stêdekloft]] fan [[Sydney]], oan 'e eastkust fan Nij-Súd-Wales.

==Uterlike skaaimerken==
De Inkakakketoe is in relatyf lytse [[kakketoe]] mei in totale lichemslingte fan likernôch 35&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 36&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–42&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De kromme, skerpe [[snaffel]], dy't [[hoarn (anatomy)|hoarnkleurich]] is, moat foar in kakketoe as relatyf lyts en delikaat beskôge wurde. Krekt as alle kakketoes hawwe de [[poat]]en by Inkakakketoes fjouwer [[tean]]nen, wêrfan't twa nei foarren wize en de oare beide nei efteren, in ferskynsel dat [[sygodaktyly]] hjit. 

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[wyt]] op 'e [[rêch]], de [[sturt]] en de boppekant fan 'e [[wjuk]]ken, mar lichtsjes [[rôze]] op 'e [[kop]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de [[side (anatomy)|siden]]. De ûnderkant fan 'e wjukken binne in [[oranje]] fan kleur, útsein by de rânen lâns, dy't wyt binne. De Inkakakketoe hat in útklapbere mar ornaris nei de efterholle ta plat lizzende [[toef (fearren)|toef]] op 'e kop, dy't fel kleure is yn ferskate bannen: fan 'e kop ôf omheech: oranje, giel, oranje en wyt. It docht tinken oan 'e rjukleurige [[fearretoai]]en dy't de [[hegerein]] fan 'e [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] [[Inka's]] [[histoarysk]] droegen; dêrfandinne de namme 'Inkakakketoe'.
[[File:Major_Mitchell%27s_Cockatoo_-_Mt_Grenfell.jpg|right|thumb|230px|In [[fleanen]]de Inkakakketoe lit de [[oranje]] ûnderkant fan syn [[wjuk]]ken sjen.]]

Der bestiet net folle [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte. It [[mantsje]] is yn 'e regel justjes grutter as it [[wyfke]], en by it wyfke is de giele bân fan 'e toef wat breder. [[Folwoeksen]] wyfkes ûntwikkelje fierders [[read]]e [[eagen]].

==Biotoop==
Inkakakketoes libje foar it meastepart yn it [[drûchte|drûge]] binnenlân fan it [[Austraalje (kontinint)|Australyske koninint]]. Hoewol't se op yndividuele basis oerlibje kinne yn 'e [[woastyn]], hawwe se lykwols ferlet fan útstrutsen [[bosk]]en om in libbensfetbere [[populaasje (biology)|populaasje]] te fêstigjen. Dêrby jouwe se de foarkar oan [[konifearen]], lykas [[sipresdinnen]] (''Calitris''), en dêrnjonken ek oan [[kasuarinen]] (''Allocasuarina'') en [[eukaplyptusbeam]]men (''Eucalypteae'').

==Hâlden en dragen==
De Inkakakketoe is in sosjale fûgel dy't bûten de [[peartiid]] om yn [[swaarm]]en foarkomt fan soms wol mear as fiifhûndert eksimplaren. Yn 'e peartiid lûke pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]] har by de oaren wei werom. Inkakakketoes binne [[monogame]] fûgels, mei in pearbân dy't ornaris pas einiget as ien fan 'e beide fûgels [[ferstjerren|stjert]]. Har fretten foerazjearje Inkakakketoes sawol yn 'e beammen as op 'e grûn byinoar. 
[[File:Cacatua_leadbeateri_-two_captive-8a.jpg|left|thumb|250px|In pear Inkakakketoes sette de [[toef (fearren)|toef]] op.]]

Oars as oare soarten kakketoes ferpoffe Inkakakketoes it om tichter byinoar te nêsteljen as op minimaal in [[kilometer]] ôfstân (yn trochsneed bedraacht dy ôfstân lykwols 2,4&amp;nbsp;km). Dat betsjut dat se folle mear romte (d.w.s. mear útstrutsen wâldlân) brek binne as oare soarten kakketoes (dy't faak mar 50&amp;nbsp;[[meter|m]] faninoar ôf nêstelje). Se kinne sadwaande net ta mei fragmintearre boskjes dy't oerbliuwe nei't de rest fan in boskgebiet [[houtkap|kappe]] is, lykas besibbe soarten dogge. Frjemd genôch sykje Inkakakketoes inoar by it foerazjearjen ek yn 'e peartiid op. Dêrfoar negearje se sels gaadlike foerazjearplakken deunby harren nêst en [[fleane]] [[kilometer]]s fier sadat se har by in groepke soartgenoaten oanslute kinne.

De [[peartiid]] falt fan [[augustus]] oant en mei [[desimber]]. Krekt as oare kakketoes meitsje Inkakakketoes harren [[nêst (fûgels)|nêst]] yn in [[beamholte]]. De [[briedtiid]] duorret 23–24&amp;nbsp;[[dagen]]. Yn dy perioade bebriede beide [[âlden]] om bar it lechsel. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwer]]s dy't keal en helpleas út it [[aai]] komme en de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de âlden. Mei likernôch 57&amp;nbsp;dagen ferlitte se it nêst, mar ek dêrnei bliuwe se noch moannenlang by de âlden. De pearbân giet de Inkakakketoe al oan as er noch mar in [[jier]] âld is, ek al wurdt er pas mei 3–4&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]]. It is net alhiel dúdlik wat de [[libbensferwachting]] foar Inkakakketoes yn it wyld is, mar yn finzenskip waard in eksimplaar yn 'e [[Brookfield Zoo]] by [[Chicago]] 83&amp;nbsp;jier.

Yn 'e krite [[De Mallee]], yn 'e steat [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]], nêstelje de Inkakakketoe en de [[rôze kakketoe]] (''Eolophus roseicapilla'') yn itselde gebiet. Dêr komme soms natuerlike [[krusing (biology)|krusings]] foar dêr't [[hybride (biology)|hybridearre]] [[neiteam]] út ûntstiet.

==Fretten==
It dieet fan 'e Inkakakketoe bestiet fierhinne út [[sied (plant)|sieden]] fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], oanfolle mei [[nút (frucht)|nuten]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[bei]]en, [[blom]]men en [[bluossem]]s, [[plantewoartel]]s en [[planteknop]]pen. It binne lykwols gjin strikte [[herbivoar]]en, mei't se ek wol [[ynsekten]] en [[larve]]n frette. 
[[File:Lophocroa_leadbeateri_-Brookfield_Zoo-6.jpg|right|thumb|250px|Dizze Inkakakketoe, dy't Cookie hiet, yn 'e [[Brookfield Zoo]] by [[Chicago]], wie 83 jier âld doe't er op [[27&amp;nbsp;augustus]] [[2016]] [[dea]]gie.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Inkakakketoe binne benammentlik ferskate soarten [[earnen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De Inkakakketoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn mânske [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Yn kontrast mei oare soarten [[kakketoes]], dy't baat hân hawwe fan 'e troch minsken oanbrochte feroarings yn harren wengebiet, hawwe Inkakakketoes dêr allinnich mar lêst fan en bestiet der in delgeande [[populaasje (biology)|populaasje]]trend. Dizze fûgel genietet dêrom yn alle Australyske steaten en territoaria [[wet]]like beskerming.

==Undersoarten==
Der binne 2 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Inkakakketoe (''Cacatua leadbeateri''):
*''C. l. leadbeateri'' &lt;small&gt;[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1831&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(eastlik Austraalje)&lt;/small&gt;
*''C. l. mollis'' &lt;small&gt;[[Gregory Mathews|Mathews]], 1912&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(sintraal en westlik Austraalje)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pink_cockatoo ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Inkakakadu ''Belege'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cacatua leadbeateri}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wite kakketoe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]</text>
      <sha1>1tge6p8wc8jdjipqxfhoo2dtl0gg0g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske oehoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184760</id>
    <revision>
      <id>1233544</id>
      <parentid>1215818</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47058" sha1="nbkm2nugx3r9vl3ouml5y8qbur5dho5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Amerikaanske oehoe
|Ofbyld= [[File:Talons,_Great_Horned_Owl.jpg|250px]] 
|lûd=[[File:Bubo_virginianus_-_Great_Horned_Owl_XC450919.mp3|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') 
|Skaai= [[oehoes]] (''Bubo'') 
|Wittenskiplike namme= Bubo virginianus 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske oehoe (Bubo virginianus).png|center|250px]]
}}
De '''Amerikaanske oehoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Bubo virginianus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oehoes]] (''Bubo''). Dit bist komt foar yn sawol [[Noard-Amearika|Noard]]- as [[Súd-Amearika]] en is in frij algemiene [[stânfûgel]]. It is in grutte [[ûle]], dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is en [[dei|oerdeis]] rêst hâldt op beskutte plakken yn [[beam]]men. Amerikaanske oehoes hawwe in [[skutkleur]] en fertoane yn har uterlik gjin [[seksuele dimorfy]]; wat lichemsgrutte oangiet, binne de [[wyfke]]s lykwols wat foarser en swierder as de [[mantsje]]s. 

Dizze fûgels komme foar yn alderhanne [[biotopen]], salang't der mar beammen, of eventueel [[gebou]]wen, binne om yn of op te rêsten en te [[nêst (fûgels)|nêsteljen]]. De Amerikaanske oehoe is in [[karnivoar]], waans wichtichste [[proai]]en [[hazze-eftigen]], [[mûseftigen]] en [[wrotmûseftigen]] binne. Yn 'e [[ornitology]] wurdt de Amerikaanske oehoe gauris ferlike mei de (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo'') út [[Jeraazje]], dy't grutter is mar deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfollet. De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske oehoe as net bedrige. De Amerikaanske oehoe is de offisjele [[list fan provinsjale fûgels fan Kanadeeske provinsjes en territoaria|provinsjale fûgel]] fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]].

==Taksonomy==
De Amerikaanske oehoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1788]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]], foar dy syn op 'e nij besjoene en útwreide [[edysje]] fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Gmelin pleatste dizze fûgel yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Strix'', dat no foar de [[wâldûlen]] brûkt wurdt, mar dat doedestiden in soartemint sammelbak wie foar alle [[ûlen]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan 'e fûgel wie ''Strix virginiana'', wêrby't it soartspesifike diel ferwiisde nei de [[Amerikaanske steat]] [[Firginia]]. Tsjintwurdich wurdt de Amerikaanske oehoe yn it skaai fan 'e [[oehoes]] (''Bubo'') pleatst, dat yn [[1805]] yntrodusearre waard troch de [[Frankryk|Frânske]] biolooch [[André Duméril]].
[[File:Bubo_virginianus_-Canada-6.jpg|left|thumb|230px|De Amerikaanske oehoe hat in earsten [[skutkleur]].]]

Gmelin basearre syn beskriuwing op in eardere beskriuwing troch de [[Ingelân|Ingelske]] biolooch [[George Edwards (biolooch)|George Edwards]], dy't de Amerikaanske oehoe yn [[1747]] opnommen (en yllustrearre) hie yn syn wurk ''A Natural History of Uncommon Birds'' (&quot;In Natoerhistoarje fan Net Algemien Foarkommende Fûgels&quot;). Edwards hie in [[libben]] [[spesimen]] fan 'e soarte sjoen yn it [[lânhûs]] fan [[Richard Boyle, 3e greve fan Burlington]] te [[Chiswick]]. Dat bist wie fongen yn wat doe noch de [[Keninkryk Grut-Brittanje|Britske]] [[Koloanje Firginia]] wie. Sadwaande de ferwizing nei Firginia yn 'e wittenskiplike namme fan 'e dizze fûgel.

==Evolúsje==
De Amerikaanske oehoe is ien fan trije [[soarte]]n [[oehoes]] dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme, en dy't dêr bedarre wêze moatte troch it oerstekken fan 'e [[Beringlânbrêge]] yn 'e [[prehistoarje]]. [[Ornitologen]] ornearje dat de [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus'') en de Amerikaanske oehoe dúdlik [[ôfstamje]] fan in [[lêste mienskiplike foarâlder]] dy't de Nije Wrâld al berikt hie. Mar it tinken is dat de [[snie-ûle]] (''Bubo scandiacus'') him al fan 'e oare oehoesoarten ôfspjalten hie foar't er [[Noard-Amearika]] berikte. Behalven oan 'e Magelhaenoehoe liket de Amerikaanske oehoe it naust besibbe te wêzen oan 'e (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo'') út [[Jeraazje]]. Party ornitologen is fan betinken dat dy beide fûgels eins ien [[soarte]] foarmje. Der is nammentlik ien gefal bekend dat yn in [[dieretún]] in [[manlik]]e Amerikaanske oehoe en in [[wyfke]] fan 'e gewoane oehoe in skynber [[sûnens|sûne]], [[hybride (biology)|hybride]] [[fûgelpyk|pyk]] fuortbrochten.

Ut it [[Pleistoseen]] binne yn Noard-Amearika [[fossilen]] fan [[oehoes]] weromfûn. Inkelen waarden alhiel yn [[Georgia]] oantroffen, mar de measten komme út 'e [[Rocky Mountains]]. Ut frijwol alle fossilen docht bliken dat it gie om ûlen dy't grutter wiene as de moderne Amerikaanske oehoe. It is ûndúdlik oft it [[spesimina]] fan oare soarten oehoes binne of dat it eksimplaren fan [[útstjerren (biology)|útstoarne]] of letter ta lytsere grutte [[evolúsjeteory|evoluëarre]] [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske oehoe binne. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske oehoe beslacht it grutste part fan [[Noard-Amearika]], útsein it [[Sewardskiereilân]] en it kustgebiet fan westlik [[Alaska]], en it [[Arktis|Arktyske]] noarden fan [[Kanada]]. Op it fêstelân fan [[Midden-Amearika]] is de fersprieding fragmintarysk, mei't dizze fûgel alhiel ûntbrekt oan 'e súdlike [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan [[Meksiko]], yn noardlik [[Gûatemala]], sintraal en súdlik [[Belize]] en oan 'e [[Karibyske See|Karibyske kust]] fan [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]] en [[Kosta Rika]]. Yn súdlik Gûatemala, [[El Salvador]], súdlik Nikaragûa en Kosta Rika is dizze fûgel seldsum, en út it westen fan [[Panama]] binne mar twa waarnimmings bekend. Der libbet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] op it [[Jûkatanskiereilân]] fan súdeastlik Meksiko en de noardpunt fan Belize.
[[File:Great_Horned_Owl_(8457397428).jpg|right|thumb|250px|Krekt as oare [[ûle-eftigen|ûlen]] kin de Amerikaanske oehoe syn [[kop]] hast 180° draaie.]]

De Amerikaanske oehoe komt yn 'e [[Stille Oseaan]] foar op 'e [[Kodiakeilannen]], foar de súdkust fan [[Alaska]], de [[Aleksanderarsjipel]] foar de kust fan [[Súdeast-Alaska]], en [[Vancouvereilân]] yn 'e [[Salisjaanske See]]. Oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kant fan it kontinint binne der populaasjes op [[Nijfûnlân]], [[Prins Edwardeilân]], [[Cape Bretoneilân]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]], allegearre yn 'e [[Saint Lawrencebaai|Saint-Lawrencebaai]]. Mar foar de rest mist dizze fûgel op eilannen, mei't er it blykber dreger fynt om einen oer [[see]] te [[fleanen]] as oare [[ûle-eftigen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'') of de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Dêrom ûntbrekt er op û.o. de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], foar de [[Kanada|Kanadeeske]] westkust, en teffens op alle eilannen yn it [[Karibysk Gebiet]].
[[File:Great_Horned_Owl.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe hâldt syn om-en-by yn 'e rekken.]]

Yn [[Súd-Amearika]] komt de Amerikaanske oehoe foar yn 'e noardlike [[Andes]] fan [[Kolombia]] oant [[Perû]], en by de noardkust lâns fan Kolombia oant de [[mûning]] fan 'e [[Amazône (rivier)|Amazône]] yn it noardeasten fan [[Brazylje]]. In grutte isolearre populaasje komt foar yn in ferspriedingsgebiet dat de súdlike helte fan Brazylje beslacht, hiel [[Paraguay]] en [[Oerûguay]], it easten en noarden fan [[Bolivia]], in diel fan it easten fan Perû en noardeastlik [[Argentynje]] fan 'e [[tropen]] oant de [[pampa|pampa's]]. Súdliker wurdt de [[ekology]]ske [[nys]] fan 'e Amerikaanske oehoe ferfolle troch de nau besibbe [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus''), dy't foarkomt oant op [[Fjoerlân]], oan 'e uterste súdpunt fan Súd-Amearika.

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske oehoe is swier boud, mei in silinderfoarmich [[lichem (biology)|lichem]], in oergrutte [[kop]] en brede [[wjuk]]ken. It is de grutste en swierste [[ûle]] fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] en de op ien nei grutste en swierste fan [[Noard-Amearika]], nei de [[snie-ûle]] (''Bubu scandiacus''). [[Folwoeksen]] eksimplaren hawwe in totale lichemslingte fan 43–64&amp;nbsp;[[sm]], mei in gemiddelde fan 55&amp;nbsp;sm. De [[wjukspanne]] bedraacht 91–153&amp;nbsp;sm, mei in gemiddelde fan 122&amp;nbsp;sm. [[Wyfke]]s binne oer it algemien justjes grutter en foarser as [[mantsje]]s. It gewicht is trochinoar 1,6&amp;nbsp;[[kg]] foar wyfkes en 1,2&amp;nbsp;kg foar mantsjes. Ofhinklik fan 'e [[ûndersoarte]] kin it trochsneed gewicht oprinne oant 2,5&amp;nbsp;kg. 
[[File:Great_Horned_Owl_(6019438860).jpg|right|thumb|250px|De [[eagen]] fan 'e Amerikaanske oehoe binne guon fan 'e grutsten fan alle op lân libjende [[wringedieren]].]]

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e Amerikaanske oehoe hat fierhinne in [[skutkleur]], mei in [[brunige]] grûnkleur en in [[griis]] oant [[swart]] spikkele patroan dêroerhinne op 'e [[efterholle]], [[nekke]], [[rêch]], [[wjuk]]ken en [[sturt]]. Op it [[boarstkas|boarst]] en de [[side (anatomy)|siden]] wurde de spikkels ferlinge ta streekjes. Op 'e [[kiel]] sit in [[wite]] [[bef]] fan in grutte dy't ferskilt nei [[ûndersoarte]]. Fan 'e bef ôf kin in wite line oer de midden fan it boarst hinne nei de [[bealch]] ta rinne, dy't ek wyt is. De [[poat]]en, dy't wytbefearre binne, hawwe grutte en fjoerskerpe [[kloer]]en, dêr't de oehoe him mei fêsthâlde kin oan in [[tûke (beam)|tûke]] of in oar sitplak, mar dêr't er like maklik in ûnfertochte [[proai]] mei fan 'e grûn ôf de loft yn skuorre kin. De grypkrêft fan 'e Amerikaanske oehoe is nei alle gedachten ferlykber mei dy fan 'e [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), dat in folle gruttere [[rôffûgel]] is. De hurde, swarte [[snaffel]] is frij lyts en bûcht sterk nei ûnderen ta. Hy mjit 3,3–5,2&amp;nbsp;sm yn lingte, hoewol't it út 'e [[plasse]] stekkende diel mar 2,1–3,3&amp;nbsp;sm lang is. 
[[File:Bubo_virginianus_06.jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe fan deunby besjoen.]]

De [[ear (anatomy)|eariepenings]], dy't ferskûle sitte ûnder de fearren oan 'e sydkanten fan 'e kop, binne yn ferhâlding lytser as dy fan 'e (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo''). It [[gehoar]] fan 'e Amerikaanske oehoe is nei alle gedachten wol tsien kear sa goed as dat fan in [[minske]]. Krekt as by oare ûlen is de pleatsing fan 'e earen ek by de Amerikaanske oehoe net [[symmetry]]sk, wat de fûgel by [[nacht]] better by steat steld om 'e lokaasje te bepalen fan lûden makke troch potinsjele proaidieren. De [[eartoef]]kes boppe-op 'e kop binne inkeld opsteande [[fear (fûgels)|fearkes]]. It is noch altyd ûndúdlik hokker [[evolúsje|evolúsjonêre]] wearde dy hawwe, mar [[ornitologen]] binne it der unanym oer iens dat se yn elts gefal neat út te stean hawwe mei it gehoar.

It opfallendste skaaimerk fan 'e kop wurdt foarme troch de fan in swarte [[iris (anatomy)|iris]] foarsjoene [[giel]]e [[eagen]], dy't mar amper lytser binne as de eagen fan in [[minske]]. It binne, ferhâldingsgewiis nei lichemsgrutte, de grutste eagen fan alle ûlen, en teffens guon fan 'e grutste eagen fan alle op lân libjende [[wringedieren]]. De eagen wurde oan 'e bûtenste sydkanten en de ûnderkant omjûn troch in skiifeftige fearreformaasje, dy't helpt om [[lûd]] yn 'e rjochting fan 'e eariepenings te lieden. Fan boppen ôf rinne de brún-mei-swarte fearren fan 'e [[nekke]] yn in V-foarm troch nei de snaffel. It resultaat is dat it wol liket as hâldt de oehoe syn [[wynbrau]]wen oan ien wei troch fronsele, wat it bist yn minsklike eagen in wat sikkeneurige [[gesichtsútdrukking]] jout.

==Biotoop==
Amerikaanske oehoes komme foar yn in wiidweidich ferskaat oan [[biotopen]], lykas [[leafwâld]], [[mingd wâld]], [[nullewâld]], [[tuskenbeiden reinwâld|tuskenbeiden]], [[subtropysk reinwâld|subtropysk]] en [[tropysk reinwâld]], [[mangrove]]wâld, oan [[wâldsigge]]n en op [[iepen plak (bosk)|iepen plakken yn wâlden]], yn [[berchtme]]n, op 'e [[prêrje]], [[pampa]], [[savanne]], [[steppe]], yn 'e [[woastyn]], op 'e [[toendra]], op [[kultuerlân]] lykas [[ikker]]s, [[greide]]n en [[park]]en en sels yn 'e [[beboude kom]] fan [[stêd]]en. In betingst is wol dat der [[beam]]men oanwêzich wêze moatte om yn te [[sliep|rêsten]] en te [[nêst (fûgels)|nêsteljen]], mar dat kin soms ek dien wurde yn beskate [[gebou]]wen, lykas [[skuorre]]n en [[hok]]ken. Yn 'e bergen libje Amerikaanske oehoes oant op in hichte fan 2.100&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] yn it [[Pasifyske= Kustberchtme]] fan [[Kalifornje]], oant 3.300&amp;nbsp;m yn 'e [[Rocky Mountains]] en oant 4.500&amp;nbsp;m yn 'e noardlike [[Andes]].
[[File:Great-horned-owl-stretching.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe rekt him ris út.]]

==Hâlden en dragen==
===Territoarium===
De Amerikaanske oehoe is yn syn hiele [[ferspriedingsgebiet]] in [[stânfûgel]]. Hy is boppedat tige honkfêst en behâldt faak syn hiele [[folwoeksen]] [[libben]] ien-en-itselde [[territoarium (biology)|territoarium]]. Amerikaanske oehoes komme almeast foar yn pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]]. Se ferdigenje har territoarium troch te roppen. Hoewol't it mantsje dêrfan it meastepart foar syn rekken nimt, helpt syn wyfke him út en troch as der sprake is fan in konflikt mei in oanbuorjend pearke of mei in ynkringer. As it roppen net helpt, giet de Amerikaanske oehoe oer op it útsprieden fan 'e [[wjuk]]ken, klepperjen mei de [[snaffel]], blazen en it útbringen fan heechtoanige gjalpen. Bringt dat de ynkringer noch net op oare gedachten, dan folget in fysike oanfal wêrby't de ferdigenende fûgel besiket om 'e ynkringer te klauwen mei de [[kloer]]en. It komt foar dat by sokke gefjochten deaden falle. Soms wurdt de deade ûle troch de oerwinner [[kannibalisme|kannibalisearre]], mar it konflikt is yn alle gefallen territoriaal fan aard, en net [[predaasje|predatoriaal]], dat it opiten fan 'e deade rivaal is mar in bykommend ferskynsel.
[[File:Great_horned_Owl_in_flight_1811,_Southern_Ontario,_Canada_(Captive).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

===Sang===
De [[fûgelsang|sang]] fan 'e Amerikaanske oehoe is ornaris in leechtoanich mar lûd ''ho-ho-hûû-hûû-hûû'', dat fiif of fjouwer [[wurdlid]]den oanhâldt. It is in resonante rop yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]], dy't wol omskreaun is as &quot;plechtich&quot; of &quot;njoer&quot;. De rop fan it [[wyfke]] is heger fan [[toan]] om't hja in lytsere [[syrinks (orgaan)|syrinks]] hat. De sang fan 'e Amerikaanske oehoe kin fral om 'e [[midsnacht]] hinne heard wurde. De omskreaune rop is benammen bedoeld as ôfbeakening fan it territoarium, en oard om in partner te lokjen. Dat roppen begjint benammen yn it [[hjerst|neijier]], yn 'e oanrin ta de [[peartiid]]. Yn 'e regel belunet it yn 'e rin fan [[febrewaris]] of [[maart]], krekt foar't it wyfke [[aai]]en leit. Ut en troch bringt de Amerikaanske oehoe fierders ek fluch efterinoaroan in ferskaat oan gjalpen, skreauwen, kriten en op it [[miaukjen]] fan in [[kat]] en it [[laitsjen]] fan in [[minske]] lykjende lûden fuort. Dy lûden binne sa ferskillend dat it wol liket as wurde se troch folslein ferskillende bisten makke. 

===Fleanen en rinnen===
Amerikaanske oehoes kinne by it [[fleanen]] in [[faasje|topfaasje]] berikke fan 65&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. It binne lykwols knoffelige [[rinnen|rinners]] en as se alris in pear stappen dogge, geane se alderraarst oer de side.
[[File:Bubo_virginianus_(Grand-duc_d%27Am%C3%A9rique).jpg|right|thumb|180px|Amerikaanske oehoes binne oerdeis ornaris traach en slûch.]]

===Nachtdier===
Amerikaanske oehoes binne yn prinsipe [[nachtdier]]en, hoewol't se yn guon kriten ek aktyf binne oan 'e ein fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] of ier op 'e [[moarn (deidiel)|moarn]]. Yn 'e [[jûnsskimer]] uterje se in pear roppen ear't se fan har rêstplak nei in sitplak fleane dat better útsicht hat. Dêr roppe se wer en sjogge en harkje se nei [[proai]]en. Krekt as oare [[soarte]]n [[ûlen]] makket de Amerikaanske oehoe in protte gebrûk fan syn [[skutkleur]]. By nacht is er goed [[kamûflearre]], sels foar bisten dy't yn it tsjuster folle better [[gesichtsfermogen|sjen]] kinne as minsken. 

[[Dei|Oerdeis]] is de Amerikaanske oehoe faak wol wekker, mar traach en slûch. Hy siket dan in rêstplak op, almeast op in [[tûke (beam)|tûke]] dêr't er beskut wurdt troch de [[blêd (plant)|blêden]] of [[nulle (blêd)|nullen]] fan 'e [[beam]]. Soms wurde ek [[beamholte]]n of lytse [[grot]]ten brûkt. Mei't er him suver net ferweecht, is de oehoe dêr middenmank de beskutting tige dreech gewaar te wurden. Nettsjinsteande dat wurde Amerikaanske oehoes soms dochs weromfûn en lestich fallen troch oare fûgels, yn 't bysûnder troch de [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''). Mei't ûlen nei de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') de wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan krieën binne, kloftsje krieën soms fan hein en fier gear om 'e oehoe te narjen mei lûd [[krassen (lûd)|gekras]]. Dat kin [[oere]]n oanhâlde. Wannear't de oehoe fuortfljocht om in oar skûlplak te sykjen, wurdt er soms efterfolge troch de swaarm krieën. By oare fûgels dy't Amerikaanske oehoes soms opsetlik ta lêst binne, giet it om 'e [[raven]] (''Corvus corax''), de [[Noardmeksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), de [[westlike strûkgaai]] (''Aphelocoma californica''), de [[Arkansaskeningstiran]] (''Tyrannus verticalis''), [[Cassins keningstiran]] (''Tyrannus vociferans''), de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus hudsonicus''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), [[Coopers sparwer]] (''Astur cooperii''), de [[woastynmûzefalk]] (''Parabuteo unicinctus''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), de [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), de [[readskoudermûzefalk]] (''Buteo lineatus''), de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius''), de [[sljochtfalk]] (''Falco peregrinus'') en de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''). It komt foar dat Amerikaanske oehoes op dy wize ek ferdreaun wurde fan harren [[brieden (fûgels)|briedplak]].
[[File:Great_Horned_Owls_in_Nest.jpg |left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe mei in [[fûgelpyk|pyk]] op in [[nêst (fûgels)|nêst]] yn 'e neite fan [[Madison (Wiskonsin)]].]]

===Fuortplanting===
De Amerikaanske oehoe is ien fan 'e ierste briedfûgels fan Noard-Amearika, nei alle gedachten om't te profitearjen fan 'e wat langere nachten om 'e [[fûgelpyk|piken]] fan genôch fretten te foarsjen. Yn it grutste part fan Noard-Amearika begjint de [[hofmakkerij]] al yn [[oktober]] en hâldt oan oant yn [[desimber]]. Pearkes wurde foarme yn ein desimber en [[jannewaris]]. By de hofmakkerij lûkt it [[mantsje]] de oandacht fan potinsjele partners mei syn ynmoedich roppen, wêrby't er foaroer bûcht mei de [[sturt]] as tsjinwicht en de [[kiel]] opset as wie it in bal. De wite bef op 'e kiel soe skoan tsjinje kinne as in fisuele stimulâns yn it [[tsjuster]] of de [[skimer]]. Uteinlings komt er in [[wyfke]] benei en besiket syn [[snaffel]] tsjin harres oan te wriuwen wylst er ferskate kearen foar har bûcht. As sy belangstelling hat, ropt se werom, mar se bliuwt altyd mear dimmen yn sawol rop as uterlik fertoan. Soms oertsjûget it mantsje it wyfke fan syn oprjochte bedoelings troch har in farske proai te bringen, dy't se dan tegearre beplúzje.

Pearkes Amerikaanske oehoes bliuwe ornaris byinoar en [[brieden (fûgels)|briede]] jier nei jier mei-inoar, yn 'e regel yn itselde territoarium. Nei't de piken [[útfleanen|útflein]] binne en ear't de hofmakkerij wer begjint, falt in perioade dat pearkes wol yn deselde omkriten ferbliuwe, mar minder mei-inoar omgeane. Hiel lang stie de Amerikaanske oehoe as strikt [[monogaam]] te boek, mar yn [[2018]] kaam by in ûndersyk yn 'e neite fan [[Reno (Nevada)]] oan it ljocht dat ien mantsje soms yn deselde snuorje [[pearjen|pearet]] mei twa ferskillende wyfkes. 
[[File:Great_horned_owl_chick_3w.jpg|right|thumb|250px|In [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e Amerikaanske oehoe mei trije mei [[dûns (fearren)|dûns]] oerdutsen [[fûgelpyk|piken]].]]

It mantsje siket it briedplak út, dat er dêrnei oan it wyfke sjen lit troch der opsichtichwei hinne te fleanen en dan te stampfuotsjen. Omreden fan 'e lichemsgrutte fan 'e fûgels jouwe se de foarkar oan briedplakken dy't wat iepener binne, mar se [[nêst (fûgels)|nêstelje]] op in grutter ferskaat oan plakken as lykfol hokker oare fûgel yn Noard-Amearika. In protte briedplakken binne [[beamholte]]n yn deade beammen of âlde nêsten fan oare fûgels lykas [[earnen]], [[haukfûgels|hauken]], [[falkeftigen|falken]] en [[krieën]]. Mar Amerikaanske oehoes nêstelje ek wol op [[klif]]rânen, yn lytse [[grot]]ten, op [[rots]]blokken, middenmank opgeand [[strewelleguod]], op [[gebou]]wen en oare troch minsken makke struktueren, op 'e [[grûn]] middenmank lang [[gers]] of [[strûk]]en en soms yn 'e yngongen fan 'e ûndergrûnske [[hoale]]n fan 'e [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), sels as de oarspronklike bewenners dêr ek noch húsmanje. De measte nêsten fan 'e Amerikaanske oehoe yn beammen binne minimaal 4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]] fan 'e grûn ôf en sitte maksimaal 22&amp;nbsp;m heech. Yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] nêstelje se, by gebrek oan beammen, ek wol op grutte [[kaktussen]]. 

De krekte oanfang fan 'e [[briedtiid]] is fariabel. Yn súdlik [[Floarida]] kin dat al yn ein [[novimber]] wêze mar is it yn elts gefal net letter as begjin [[jannewaris]]. Yn 'e sône fan [[Teksas]] nei [[Georgia]] is it fan ein [[desimber]] oant begjin [[febrewaris]] en yn 'e sône fan [[Kalifornje]] nei noardlik [[Louisiana]] fan begjin [[febrewaris]] oant ein [[maart]]. Yn it grutste part fan Noard-Amearika, fan [[Noardlik Kalifornje]] en it [[Amerikaanske Noardwesten]] oant [[Súd-Karolina]], [[Nij-Ingelân]] en eastlik [[Kanada]], wurde de aaien lein fan begjin [[maart]] oant ein [[april]]. Yn westlik Kanada en yn [[Alaska]] is dat fan ein [[maart]] oant begjin [[maaie]] en yn it noarden fan Kanada (de [[Yukon]], it suden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en noardlik [[Saskatchewan]]) is it fan begjin [[maaie]] oant mids [[juny]]. Foar Amerikaanske oehoes dy't yn 'e [[subtropysk]]e en [[tropysk]]e dielen fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] libje, is it begjin fan 'e briedtiid (noch) net goed fêstlein. It wyfke leit 1–6&amp;nbsp;[[aai]]en, mar mear as 3 is ûngewoan en mear as 4 is seldsum. In trochsneed aai mjit 55&amp;nbsp;[[mm]] by 46&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;mm en weaget 51&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De briedtiid duorret 28–37&amp;nbsp;[[dagen]], mei in gemiddelde fan 33&amp;nbsp;dagen. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt ornaris troch it wyfke allinnich dien, dat yn dy tiid net fan it nêst ôf komt. It mantsje jaget foar har en bringt har fretten.
[[File:Bubo_virginianus_-near_Tule_Lake_National_Wildlife_Refuge,_Oregan,_USA_-juvenile-8.jpg |left|thumb|250px|In pear [[jeugd|juvenilen]] fan 'e Amerikaanske oehoe yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Tule Lake]] yn [[Oregon]].]]

De [[fûgelpyk|piken]] fan 'e Amerikaanske oehoe weagje trochinoar 34,7&amp;nbsp;g as se út it aai komme. Se binne oerdutsen mei in witich griis [[dûns (fearren)|dûns]], mei wat brunichs op 'e wjukken. It binne [[nêstbliuwers]], dy't fersoargje wurde moatte troch de [[âlden]] om oerlibje te kinnen. Mei likernôch 6&amp;nbsp;[[wike]]n ferlitte se it nêst en geane op oanbuorjende [[tûke (beam)|tûken]] of oare sitplakken sitten. Tsjin dy tiid is it dûns foar it meastepart ferfongen troch de earste echte [[fear (fûgels)|fearren]]. It is lykwols dreech om dat stadium oan te tsjutten as [[útfleanen]], mei't de piken oer it algemien net goed [[fleanen|fleane]] kinne oant se 10–12&amp;nbsp;wiken âld binne. Ek dêrnei bliuwe de piken omhingjen yn in gebiet fan 13–52&amp;nbsp;[[hektare|ha]] om it nêstplak hinne, en sels ein [[oktober]] (5&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] nei't se it nêst ferlitten hawwe) biddelje se soms noch by de âlden om iten. Geandewei de [[hjerst]] jouwe se har lykwols ôf om in eigen territoarium te sykjen. Amerikaanske oehoes binne mei 2&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht yn trochsneed sa'n 13&amp;nbsp;jier, hoewol't ien gefal bekend is fan in yndividu dat yn it wyld krapoan 29&amp;nbsp;jier wurden is. Yn finzenskip is de âldste Amerikaanske oehoe 50&amp;nbsp;jier wurden.

==Jeien en fretten==
===Jeien===
Oer it algemien [[jacht (aktiviteit)|jeie]] Amerikaanske oehoes tusken 20.30&amp;nbsp;[[oere]] [[jûn]]s en omtrint [[midsnacht]], en letter wer fan likernôch 4.30&amp;nbsp;oere oant [[sinne-opgong]]. Yn 'e lange [[winter]]nachten wurdt gauris mear [[tiid]] oan 'e jacht bestege, om't [[proai]]dieren dan krapper en dêrom dreger te fangen binne. Amerikaanske oehoes kinne lykwols ek leare om beskate proaien oerdeis te bejeien, wannear't sokke proaidieren kwetsberder binne, lykas it [[swart iikhoarntsje]] (''Sciurus niger'') wylst dat syn nêst oan it bouwen is, of de [[gewoane chuckwalla]] (''Sauromalus ater''), in mânske [[hagedis]], wylst dy op in [[rots]] oan [[sinnebaaien]] is.
[[File:Claws1a.jpg|right|thumb|250px|De [[kloer]]en fan in Amerikaanske oehoe fan deunby besjoen.]]

De Amerikaanske oehoe komt syn [[proai]] oer it algemien út 'e [[loft]] wei oer it mad troch syn suver totaal stille manear fan [[fleanen]]. Dêrby brûkt er ferskate hege sitplakken dêr't er syn om-en-by goed wei yn 'e rekken hâlde kin. As er gjin proai opmerkt, fljocht er 50–100&amp;nbsp;[[meter|m]] nei in nij sitplak. Wannear't er in proai gewaarwurdt troch syn [[gesichtsfermogen]] of, wierskynliker, syn tige skerpe [[gehoar]], fljocht er derop ôf en grypt er him. Dêrby wurde lytsere proaidieren faak al deastutsen mei de lange skerpe [[kloer]]en. As dat net sa is, pikt de ûle it bist yn it gesicht oant it it [[ferstjerren|bestjert]]. Lytsere proaien wurde yn ien kear trochslokt. Middelgrutte proaien wurde meinommen nei in sitplak en mei kloeren en snaffel yn behapbere brokjes skuord. Guon gruttere proaien wurde earst [[ûnthalzing|ûnthalze]] en soms ek fan 'e poaten ûntdien, foar't de romp meinommen wurdt. Faak slane Amerikaanske oehoes op in beskutte plak ekstra fretten op foar letter.

===Fretten===
De Amerikaanske oehoe is in [[karnivoar]], op waans menu mear as 500 identifisearre [[bist]]esoarten steane. [[Sûchdieren]] (mear as 200 soarten) en [[fûgels]] (hast 300 soarten) meitsje it meastepart fan it dieet út, wêrby't sûchdieren dúdlik mear fretten wurde as fûgels. Yn [[Noard-Amearika]] bestiet it menu fan 'e Amerikaanske oehoe foar 87,6% út sûchdieren, foar 6,1% út fûgels, foar 1,6% út [[reptilen]] en [[amfibyen]] en foar de restearjende 4,7% út [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]] en teffens [[fisken]]. It gewicht fan proaien fariëarret fan 0,4&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 6,8&amp;nbsp;[[kg]], mar de measte proaien weagje 4&amp;nbsp;g oant 2,3&amp;nbsp;kg. In Amerikaanske oehoe hat deis ferlet fan likernôch 50–100&amp;nbsp;g [[fleis]] en kin dêrom ferskate dagen ta mei in mânske proai.
[[File:Bubo_virginianusDO1908P01CA.JPG|left|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe mei ien fan syn wichtichste [[proai]]dieren, in [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''), op in libbensecht [[skilderij]] troch [[Louis Agassiz Fuertes]].]]

Nettsjinsteande it grutte ferskaat oan potinsjele proaien fan 'e Amerikaanske oehoe fret dizze fûgel yn Noard-Amearika foar it meastepart mar in hantsjefol bisten. Dêrûnder binne trije [[hazze-eftigen]] en sân [[kjifdieren]]. De hazze-eftigen binne de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Under de kjifdieren binne fjouwer [[mûseftigen]]: de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de ([[eksoat|troch de minske yntrodusearre]]) [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''); en fjouwer [[wrotmûseftigen]]: de [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), de [[westlike greidwrotmûs]] (''Microtus drummondii''), de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster'') en de [[dinnewrotmûs]] (''Microtus pinetorum''). De brune rôt wurdt benammen fretten troch Amerikaanske oehoes dy't yn 'e stêd libje. Hoewol't dy proaisoarte in stabile en oerfloedige itensboarne foarmet, kin in dieet fan foar it meastepart rottefleis skeadlik wêze troch de opheaping yn it liif fan 'e ûle fan it [[rottefergif]] en oare [[pestiside|bestridingsmiddels]] dêr't rotten oan bleatsteane.

Ek oare [[kjifdieren]] binne fan belang as proaien fan 'e Amerikaanske oehoe. Dat jildt foar [[goffers]], yn 't bysûnder de [[berchgoffer]] (''Thomomys talpoides''), fral yn 'e sintrale [[Rocky Mountains]], en foar [[mûsgoffers]], fral de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), bewesten dat [[berchtme]] fan [[Washington (steat)|Washington]] oant op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Yn [[Teksas]] en [[Oklahoma]] giet it benammen om 'e [[katoenrôt]] (''Sigmodon hispidus''), en yn 'e [[woastinen]] fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] om [[kangoeroerotten]], yn 't bysûnder [[Ords kangoeroegoffer]] (''Dipodomys ordii'') en [[Merriams kangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami''), mar dêrnjonken ek om 'e gruttere [[reuzekangoeroerôt]] (''Dipodomys ingens''). [[Iikhoarntsjes]], wêrûnder [[beamiikhoarntsjes]], [[wangpûdiikhoarntsjes]], [[grûniikhoarntsjes]], [[marmotten]] en [[prêrjehûnen]], binne [[deidier]]en, dat dy hawwe har ornaris al op in feilich plak deljûn as de Amerikaanske oehoe fanwegen komt. Nettsjinsteande dat wurde se bytiden dochs grypt. Soms wurdt ek de [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum'') troch de Amerikaanske oehoe oanfallen. Dat is de iennichste [[kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld|kjifstikelbaarch]] dy't yn Noard-Amearika foarkomt, mei in gewicht fan 4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–9&amp;nbsp;kg. Oare kjifdieren dy't as sekundêre proaien foar de Amerikaanske oehoe figurearje, binne it [[Kanadeesk fleanend iikhoarntsje]] (''Glaucomys sabrinus''), it [[Amerikaansk fleanend iikhoarntsje]] (''Glaucomys volans''), de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''), de [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''Peromyscus keeni''), de [[reade wrotmûs]] (''Clethrionomys glareolus''), de [[Kalifornyske reade wrotmûs]] (''Clethrionomys californicus''), de [[lytse reade wrotmûs]] (''Clethrionomys rutilus''), de [[noardlike reade wrotmûs]] (''Clethrionomys gapperi''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[noardlike lemmingmûs]] (''Synaptomys borealis''), de [[súdlike lemmingmûs]] (''Synaptomys cooperi''), de [[goudmûs]] (''Ochrotomys nuttalli''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[Amerikaanske dwerchmûs]] (''Baiomys taylori'') en de [[greidspringmûs]] (''Zapus hudsonius'').
[[File:White-footed_Mouse,_Cantley,_Quebec.jpg|right|thumb|250px|De [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus'') is ien fan 'e wichtichste [[proaidier]]soarten fan 'e Amerikaanske oehoe.]]

Oare [[hazze-eftigen]] dy't proaien binne foar de Amerikaanske oehoe, binne de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni''), de [[wytfanghazze]] (''Lepus callotis''), de [[Brazyljaanske knyn]] (''Sylvilagus brasiliensis''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[Appalachenkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus obscurus''), de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[wetterkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus aquaticus''), de [[Meksikaanske katoensturtknyn]] (''Sylvilagus cunicularius''), de [[moerasknyn]] (''Sylvilagus palustris'') en de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii'').

Oare sûchdieren wurde ek wol troch de Amerikaanske oehoe ferslynd, wêrûnder ferskate [[rôfdier]]en, lykas it [[streekt stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginianus''), it [[njoggenbângurdledier]] (''Dasypus novemcinctus''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''). Yn ien dokumintearre gefal waard in folwoeksen [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti'') troch in oehoe deade, hoewol't fan dy eins te grutte soarte yn 'e regel inkeld de jongen pakt wurde. [[Hûneftige]] proaien komme ek foar, lykas jongen fan 'e [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''). Fan 'e [[kitfoks]] (''Vulpes velox'') en de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') wurde soms ek folwoeksen eksimplaren grypt. Ek binne der twa gefallen bekend fan in Amerikaanske oehoe dy't in folwoeksen [[waskbear]] (''Procyon lotor'') deade en opfriet en ien gefal wêrby't datselde lot in [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') trof. [[Hûskat]]ten (''Felis catus'') en lytse [[hûn]]tsjes (''Canis lupus familiaris'') steane ek op it menu.
[[File:Black_tailed_jackrabbit.jpg|left|thumb|180px|De [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus'') is ien fan 'e wichtichste [[proaidier]]soarten fan 'e Amerikaanske oehoe.]]

Fierders wurde teminsten acht ûnderskate soarten [[pipermûzen]] (gjin kjifdieren) troch de Amerikaanske oehoe bejage, wêrûnder de [[koartearpipermûs]] (''Cryptotis parva''), de [[Amerikaanske maskerpipermûs]] (''Sorex cinereus'') en de [[noardlike koartsturtpipermûs]] (''Blarina brevicauda''). Ek [[mollen (famylje)|mollen]] wurde wolris pakt. Der binne teminsten fiif soarten mollen bekend as proaien fan 'e Amerikaanske oehoe, wêrûnder de [[Eastamerikaanske mol]] (''Scalopus aquaticus''), de [[Westamerikaanske mol]] (''Scapanus orarius'') en de [[stjernoasmol]] (''Condylura cristata''). Mar oer it algemien binne dy yn harren ûndergrûnske hoalestelsels feilich foar [[predaasje]]. [[Flearmûzen]] wurde soms ek fretten, lykas de [[gûanoflearmûs]] (''Tadarida brasiliensis'') yn Teksas.

Wat [[fûgels]] oanbelanget, binne de wichtichste proaien [[hineftigen]], lykas de ([[eksoat]]yske) [[fazant]] (''Phasianus colchicus''), de [[beamkwartel]] (''Colinus virginianus''), de [[prêrjehin]] (''Tympanuchus cupido''), de [[stikelsturthin]] (''Tympanuchus phasianellus''), de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus''), de [[kraachhin]] (''Bonasa umbellus''), de [[bosksniehin]] (''Canachites canadensis''), de (eksoatyske) [[patriis]] (''Perdix perdix''), [[fûgelpyk|piken]] fan 'e [[wylde kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') en op [[Protection Island (Washington)|Protection Island]] yn [[Washington (steat)|Washington]] ek de yntrodusearre [[blauwe pau]] (''Pavo cristatus''). Under normale omstannichheden negearje Amerikaanske oehoes [[domestisearre]] [[hin]]nen (''Gallus gallus demosticus'') om't se de foarkar jouwe oan wylde proaien, mar guon yndividuën, fral ûnbelearde [[jeugd|juvenilen]], kinne har ûntjaan ta spesjalisearre hinnesliners.
[[File:Great_Horned_owl_flying_from_a_barn,_Southern_Ontario_386.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe fljocht út in [[skuorre]] wei.]]

Hoewol't hineftigen faker as proai nommen wurde as oare fûgels, is it de oerfloed oan [[goeseftigen]] en oare [[wetterfûgel]]s yn harren [[briedtiid]], dy't de Amerikaanske oehoe oergean litte kin op in menu dat foar it meastepart út fûgels bestiet. It giet dan om [[einfûgels]] fan ferskate soarten en harren piken, mar yn 't bysûnder de [[wylde ein]] (''Anas platyrhynchos''), en fierders de [[Amerikaanske merkel]] (''Fulica americana''), [[rallen]], [[dûkers (fûgels)|dûkers]] en [[seedûkers]]. Ek piken fan grutte soarten wetterfûgels wurde fretten, lykas de [[Kanadeeske goes]] (''Branta canadensis''), de [[sniegoes]] (''Anser caerulescens''), de [[trompetswan]] (''Cygnus buccinator''), de [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias''), de [[Amerikaanske wite pilekaan]] (''Pelecanus erythrorhynchos'') en de [[brune pilekaan]] (''Pelecanus occidentalis''). Oare fûgels dy't by gelegenheid troch de Amerikaanske oehoe ferslynd wurde, binne û.o. alderhanne [[moskeftigen]] (86 soarten), wêrûnder [[roumiezen]], [[mosken]], [[kardinalen (fûgels)|kardinalen]], [[tomkes]] en [[krieën]].

Amerikaanske oehoes lykje graach oer [[reptilen]] te meien, mar dy meitsje fanwegen it feit dat se oer it algemien oerdeis aktyf binne, dochs mar in lyts diel fan it dieet út. [[Hagedis]]sen, yn 't bysûnder, ûntrinne dêrtroch ornaris predaasje troch ûlen. Mar [[slangen]] wurde wol relatyf faak fretten, fan ûnskuldige bisten as de [[gewoane hoasbânslange]] (''Thamnophis sirtalis'') en de [[Sinaloänachtslange]] (''Hypsiglena torquata''), fia de [[gifslange|giftige]] [[Floaridawettermokkasin]] (''Agkistrodon piscivorus'') en de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis'') oant grutte formidabele soarten as de [[gewoane keningsslange]] (''Lampropeltis getula'') en de [[swarte rotteslange]] (''Pantherophis obsoletus''). Ek jongen fan 'e folle gruttere reptilen, lykas de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') en de [[ûnechte karetskyldpod]] (''Caretta caretta'') wurde wol fretten. 
[[File:Great_Horned_Owl,_Ontario,_Canada.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe op 'e râne fan in [[finster]] yn in [[skuorre]] yn [[Ontario]].]]

Ek [[wringeleazen]], lykas [[ynsekten]], [[kreefteftigen]], [[tûzenpoaten]], [[spinnen]], [[skorpioenen]] en [[wjirms]] makket de Amerikaanske oehoe lytsman. By ynsekten giet it yn 'e regel om [[krobben]], [[wetterkrobben]], [[imerkes]] en [[sprinkhoannen]]. It is seldsum mar komt foar dat Amerikaanske oehoes [[amfibyen]] lykas [[salamanders]], [[kikkerts en podden]] frette, of sels [[fisken]], lykas de [[blaukiuw]] (''Lepomis macrochirus''), [[marfallen]] en [[ielen]]. It fretten fan [[ies (kadaver)|ies]] is ek seldsum, mar der besteane dokumintearre gefallen fan, wêrûnder bylden fan in [[kamerafâle]] dêr't op te sjen is hoe't in Amerikaanske oehoe in [[skonk]] fan it [[kadaver]] fan in [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus'') ôf skuort en dermei fuortfljocht.

==Natuerlike fijannen==
De Amerikaanske oehoe hat, nei it berikken fan [[folwoeksenens]], eins gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] útsein ferskate soarten [[earnen]]. Foar de rest wurde dizze fûgels inkeld deade troch soartgenoaten by territoriale gefjochten en, selden, troch har eigen [[proai]]. Sokke jachtûngemakken komme fral foar by oanfallen op 'e [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum''), wêrby't de oehoe trochboarre wurdt mei ien of mear [[stikel (anatomy)|stikels]], en by oanfallen op [[gifslange]]n, wêrby't se biten wurde. [[Fûgelpyk|Piken]] en [[jeugd|juvenilen]] binne folle kwetsberder en wurde soms opfretten troch de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[waskbear]] (''Procyon lotor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') of de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). De [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), de [[raven]] (''Corvus corax'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginianus'') fersline wolris in ûnbewekke aai.
[[File:Great_Horned_Owl_Sleeping.jpg|right|thumb|230px|In Amerikaanske woastynoehoe (''Bubo virginianus pallescens'') yn 'e [[Mojavewoastyn]] fan [[Kalifornje]].]]
[[File:Bubo_virginianus_nacurutu_-_Otter,_Owl,_and_Wildlife_Park.jpg|right|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe fan 'e [[ûndersoarte]] ''Bubo virginianus nacurutu'' út [[Súd-Amearika]].]]

==Status==
De Amerikaanske oehoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn [[2012]] waard it tal Amerikaanske oehoes yn it wyld wrâldwiid rûsd op 5,3&amp;nbsp;miljoen, wêrby't wol de populaasje fan 'e nau besibbe [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus'') meiteld wie. De measte [[stjerte]] hat tsjintwurdich mei [[minsklik]]e aktiviteiten te krijen. Sa fleane Amerikaanske oehoes harsels te pletter tsjin [[gebou]]wen, [[auto's]] en oare [[motor]]fiertugen oan, wurde se [[elektrokúsje|elektrokutearre]] as se yn oanrekking komme mei [[heechspanningskeabel]]s en reitsje se bestrûpt en [[ferwûne]] yn [[stikeltrie]]. Sekundêre [[fergiftiging]] troch de opheaping yn harren lichems fan [[pestisiden]] dy't eins rjochte binne tsjin [[kjifdieren]] komt ek foar. Yn it [[ferline]] waarden Amerikaanske oehoes ek as [[ûngedierte]] bejage troch [[boer]]en om't se it foarsjoen hawwe soene op [[hin]]nen en oar [[plomfee]], wat mar selden sa is. Tsjintwurdich is it bejeien fan dizze fûgel yllegaal yn 'e measte lannen dêr't er foarkomt.

==Undersoarten==
Troch de jierren hinne binne der in soad [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske oehoe (''Bubo virginianus'') beskreaun, yn totaal mear as tweintich. In protte dêrfan binne lykwols net echte ûndersoarten, mar [[morfology]]sk ôfwikende [[populaasje (biology)|populaasjes]]. Tsjintwurdich (anno [[2022]]) wurde noch 15 ûndersoarten erkend, hoewol't party [[ornitologen]] mar 10 of 11 neame. (Dy alve wurde yn 'e ûndersteande opsomming oantsjut mei in *.) 
*de Alaska-oehoe (''B. v. algistus'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(westlik [[Alaska]])&lt;/small&gt;
*de Amerikaanske woastynoehoe* (''B. v. pallescens'' &lt;small&gt;[[Witmer Stone|Stone]], 1897&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] nei it suden ta oant súdlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*de Andesoehoe* (''B. v. nigrescens'' &lt;small&gt;[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]], 1884&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan [[Kolombia]] by de [[Andes]] lâns nei it suden oant yn noardlik [[Perû]])&lt;/small&gt;
*de Bahia-oehoe (''B. v. deserti'' &lt;small&gt;[[Othmar Reiser|Reiser]], 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it midnoarden fan 'e steat [[Bahia (steat)|Bahia]] yn noardeastlik [[Brazylje]])&lt;/small&gt;
*de eastlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. virginianus'' &lt;small&gt;[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan súdlik [[Ontario]], súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]] oant de súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]] en nei it westen ta oant [[Minnesota]] en [[Teksas]]; de Middenamerikaanske oehoe is mooglik gjin aparte ûndersoarte, mar de súdlike populaasje fan dizze ûndersoarte)&lt;/small&gt;
*de Jûkatanoehoe* (''B. v. mayensis'' &lt;small&gt;[[Edward William Nelson|Nelson]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Jûkatanskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de Kalifornyske oehoe* (''B. v. pacificus'' &lt;small&gt;[[John Cassin|Cassin]], 1854&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan 'e kust fan sintraal [[Kalifornje]] nei it suden ta oant it noardwesten fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*de kustoehoe* (''B. v. saturatus'' &lt;small&gt;[[John Livzey Ridgway|Ridgway]], 1877&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan [[Súdeast-Alaska]] by de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns nei it suden oant yn [[Noardlik Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*de Middenamerikaanske oehoe (''B. v. mesembrinus'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Midden-Amearika]] fan [[Meksiko]] besiden de [[Lâningte fan Tehuantepec]] oant westlik [[Panama]])&lt;/small&gt;
*de Nederkalifornyske oehoe* (''B. v. elachistus'' &lt;small&gt;[[William Brewster (ornitolooch)|Brewster]], 1902&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it sintrale en súdlike part fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*de noardeastlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. heterocemis'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardeastlik [[Kanada]] en de krite om 'e [[Grutte Marren]] hinne)&lt;/small&gt;
*de noardlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. subarcticus'' &lt;small&gt;[[P.R. Hoy|Hoy]], 1853&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal westlik [[Kanada]] en noardlik [[Idaho]])&lt;/small&gt;
*de noardlike Rocky-Mountainsoehoe (''B. v. lagophonus'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan it [[Binnenlân fan Alaska]] fia de [[Yukon]], [[Britsk-Kolumbia]] en [[Alberta]] oant yn súdlik [[Idaho]], noardeastlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Montana]].)&lt;/small&gt;
*de Súdamerikaanske oehoe* (''B. v. nacurutu'' &lt;small&gt;[[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan eastlik [[Kolombia]] fia [[Fenezuëla]], [[Guyana]], [[Suriname]] en [[Frânsk-Guyana]] oant de [[Amazône (rivier)|Amazônemûning]] yn noardeastlik [[Brazylje]]; ek yn 'e súdlike helte fan Brazylje, [[Paraguay]], [[Oerûguay]], noardeastlik [[Argentynje]], eastlik en noardlik [[Bolivia]] en eastlik [[Perû]]; mooglik ynkl. de Bahia-oehoe)&lt;/small&gt;
*de súdlike Rocky-Mountainsoehoe* (''B. v. pinorum'' &lt;small&gt;[[R.W. Dickerman|Dickerman]] &amp; [[A.B. Johnson|Johnson]], 2008&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan súdlik [[Idaho]] nei it suden ta oant yn noardlik [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]])&lt;/small&gt;
Om ta tsien ûndersoarten te kommen, moatte de noardeastlike Amerikaanske oehoe en de kustoehoe as populaasjes fan ien-en-deselde ûndersoarte beskôge wurde (sa't guon ornitologen dogge), ek al libje se oan ferskillende úteinen fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Great_horned_owl ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Bubo virginianus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Oehoe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]</text>
      <sha1>nbkm2nugx3r9vl3ouml5y8qbur5dho5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magelhaenoehoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185474</id>
    <revision>
      <id>1233545</id>
      <parentid>1203387</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="dnhf399dq917kp9hfsu34di0b2n84a6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Magelhaenoehoe
|Ofbyld= [[File:Tucuquere.cetreria.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') 
|Skaai= [[oehoes]] (''Bubo'') 
|Wittenskiplike namme= Bubo magellanicus 
|Beskriuwer, jier= [[René Primivère Lesson|Lesson]], 1828
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Magelhaenoehoe (Bubo magellanicus).png|center|250px]]
}}
De '''Magelhaenoehoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Bubo magellanicus''), soms ek de '''Patagoanyske oehoe''' of de '''Sileenske oehoe''' neamd, is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oehoes]] (''Bubo''). Dit bist is ferneamd nei de [[Strjitte fan Magelhaen]] en komt as [[stânfûgel]] foar yn 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]] en yn 'e sintrale [[Andes]]. Foarhinne waard de Magelhaenoehoe beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), mar no wurdt dizze fûgel rûnom erkend as in selsstannige [[soarte]]. It is in frij lytse ûle, fral foar in [[oehoes|oehoe]]. It is in [[nachtdier]] dat benammen lytse [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Magelhaenoehoe as net bedrige.

==Taksonomy==
De Magelhaenoehoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1828]] troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[René Primivère Lesson]]. [[Tradysje|Tradisjoneel]] waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). Mar tsjintwurdich wurdt er as in aparte [[soarte]] behannele omreden fan ferskillen yn [[stim]] en lichemsgrutte en fanwegen de [[genetyske ôfstân]] tusken de beide fûgels.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Magelhaenoehoe wreidet him út oer de hiele súdpunt fan [[Súd-Amearika]], mei dêrûnder [[Patagoanje]], it súdlike trijefjirdepart fan [[Sily]] en teffens it grutte eilân [[Fjoerlân]], by [[Kaap Hoarn]]. Mear nei it noarden ta komt dizze fûgel ek foar yn 'e sintrale [[Andes]] fan noardwestlik [[Argentynje]], súdwestlik [[Bolivia]] en súdlik en westlik [[Perû]], hast oan 'e [[grins (line)|grins]] mei [[Ekwador]] ta.

==Uterlike skaaimerken==
De Magelhaenoehoe is relatyf lyts foar in [[oehoes|oehoe]]. Hy hat trochinoar in totale lichemslingte fan 45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[wjukspanne]] fan 31,8–36,8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan sa'n 800&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in bytsje [[seksuele dimorfy]] by dizze soarte yn 'e sin dat de [[wyfke]]s trochinoar in pear [[sintimeter]] langer en wat swierder binne as de [[mantsje]]s. Der is ek wat regionale fariaasje: fûgels út 'e noardein fan it [[ferspriedingsgebiet]] binne merkber grutter as guon út it súdlike part. 
[[File:Tucuquere.frontal.jpg|left|thumb|250px|In Magelhaenoehoe fan deunby.]]

It [[fear (fûgel)|fearrekleed]] fan 'e Magelhaenoehoe hat op 'e [[rêch]], [[kop]] en [[wjuk]]ken in [[grizich]] [[brune]] [[skutkleur]] en is op it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] [[bêzje]] mei [[dûnkergrize]] [[horizontale]] streekjes. De gesichtsskiif is begrinzge mei in [[swart]]e line, en boppe de [[giel]]e [[eagen]] sitte [[wite]] streekjes dy't diagonaal op 'e [[snaffel]] tarinne. De kop wurdt bekroane mei in pear útsteande swartige [[eartoefke]]s. Yn ferhâlding ta de nau besibbe [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') is de omleech bûgde heaksnaffel smeller en binne de [[kloer]]en minder krêftich. Ek binne de eartoefkes lytser, smeller en spitser tarinnend.

==Biotoop==
Magelhaenoehoes komme foar yn wiid ferskaat oan [[biotopen]], wêrûnder iepen [[bosk]]lân, ûnbeboske gebieten dy't hjir en dêr begroeid binne mei [[strewelleguod]], [[steppe]], [[ûntginning|ûnûntgûne]] [[gers]][[flakte]]n en teffens [[greide]]n en [[ikker]]s dy't yn [[agrarysk]] gebrûk binne. Yn 'e [[berchtme|bergen]] kinne se oantroffen wurde oant in hichte fan 4.500&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
De rop fan 'e Magelhaenoehoe wurdt almeast troch it [[mantsje]] utere by wize fan ôfsetting fan it [[territoarium (biology)|territoarium]], of om yn 'e [[peartiid]] in [[wyfke]] te lokjen. Hy bestiet út in dûbele [[noat (muzyk)|noat]] mei de [[klam (taalkunde)|klam]] op it twadde diel, folge troch in lûde fibrearjende noat. Yn it [[Spaansk]] wurdt de Magelhaenoehoe de ''tucúquere'' neamd ([[útspr.]]: [tuˈkuːkɛɾɛ], likernôch: &quot;tû-&lt;u&gt;kûû&lt;/u&gt;-ker-reh&quot;), wat in [[klankneibearing]] fan dy rop is.

Magelhaenoehoes binne benammen [[nachtdier|aktyf by nacht]] en yn 'e [[skimer]]perioaden fan 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]. Yn it uterste suden, dêr't de [[nacht]]en by 't [[simmer]] tige koart binne, kinne se dan ek al foar [[sinne-ûndergong]] en koart nei [[sinne-opgong]] waarnommen wurde. Mar almeast bringe se de [[dei]] yn rêst troch, sittend op in [[tûke (beam)|tûke]] fan in [[beam]], deunby de [[beamstam]], wat ferskûle tusken [[blêd (plant)|blêden]] of [[nulle (blêd)|nullen]]. Soms sykje se oerdeis [[beamholte]]n of lytse [[grot]]ten op om yn te rêsten.

De [[fuortplanting]] fan 'e Magelhaenoehoe is noch net yngeand ûndersocht. De [[peartiid]] falt foar dizze fûgel let yn 'e súdlike [[winter]] ([[augustus]]–[[septimber]]) of ier yn 'e súdlike [[maityd]] ([[septimber]]–[[oktober]]). It [[nêst (fûgels)|nêst]] wurdt op hege [[klif]]fen tusken de [[rots]]en makke, wêrnei't it wyfke der 2–3 [[wite]] [[aai]]en yn leit. De [[briedtiid]] is net sekuer definiëarre; skattings oangeande de doer rinne útinoar fan 21–35&amp;nbsp;[[dagen]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt inkeld troch it wyfke dien, wylst it mantsje foar harren beiden jaget en har fan [[iten]] foarsjocht. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't helpleas binne as se út it aai komme en troch de [[âlden]] fuorre wurde moatte. Noch foar it eigentlike [[útfleanen]] ferlitte de piken it nêst en doarmje dêrnei wat yn it direkte om-en-by fan it nêst om.
[[File:Tucuquere_Bubo_magellanicus.jpg|right|thumb|250px|In Magelhaenoehoe yn in beam.]]

==Fretten==
De Magelhaenoehoe [[jacht (aktiviteit)|jaget]] nachts boppe iepen lân. It dieet fan dizze fûgel bestiet benammen út lytse [[sûchdieren]], foar it meastepart [[kjifdieren]] en [[hazze-eftigen]]. Mar ek [[fûgels]], [[reptilen]] en [[ynsekten]] wurde wol lytsman makke. 

==Natuerlike fijannen==
De Magelhaenoehoe hat net in protte [[rôfdier|natuerlike fijannen]], hoewol't de [[fûgelpyk|piken]] kwetsber binne foar û.o. [[rôffûgels]] en [[martereftigen]]. 

==Status==
De Magelhaenoehoe hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn [[Patagoanje]] en [[Fjoerlân]] is de Magelhaenoehoe tige algemien. Yn [[Sily]] is de populaasje oanwûn nei't dêr troch de [[minske]] de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') as [[eksoat]] ynfierd is.

==Undersoarten==
De Magelhaenoehoe is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lesser_horned_owl ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Magellanuhu ''Belege'', op dizze side].
----
{{commonscat|Bubo magellanicus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Oehoe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>dnhf399dq917kp9hfsu34di0b2n84a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magrebekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186204</id>
    <revision>
      <id>1233535</id>
      <parentid>1205449</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="af3wmryy4v6lprylq4gusxh2fsbz25m" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Magrebekster
|Ofbyld= [[File:Maghreb_(European)_Magpie,_Morocco.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica mauritanica 
|Beskriuwer, jier= [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Magrebekster (Pica mauritanica).png|center|250px]]
}}
De '''Magrebekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica mauritanica'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt foar yn 'e [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]]. Hiel lang waard oannommen dat de Magrebekster in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') wie, mar nij ûndersyk brocht yn [[2018]] oan it ljocht it om in selsstannige [[soarte]] giet. De [[IUCN]] klassifisearret de Magrebekster as net bedrige.

==Taksonomy==
De Magrebekster waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Frankryk|Frânske]] [[kolonialisme|koloniaal]] [[rjochter]] en [[ornitolooch]] [[Alfred Malherbe]]. Dizze fûgel waard mear as 170&amp;nbsp;[[jier]] lang oansjoen foar in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dy't yn [[Jeropa]] en dielen fan [[Aazje]] foarkomt. Pas yn [[2018]] kaam by [[molekulêre biology|molekulêr]] [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk oan it ljocht dat de Magrebekster en trije oare 'ûndersoarten' fan 'e ekster eins selsstannige [[soarte]]n binne. Feitliks is it sa dat de Magrebekster de [[sustergroep]] foarmet fan in [[klade]] dy't alle oare seis soarten eksters omfettet. Dat wol sizze dat fan alle sân soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica'') de Magrebekster eins [[genetysk]] sjoen de meast ôfwikende soarte is, ek al soene je dat neffens it uterlik net fermoedzje.

==Fersprieding==
De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e Magrebekster rint yn in diskontinuë stripe by de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] en [[Middellânske See|Mediterrane]] [[kust]]en fan 'e [[Magreb]] lâns. Dizze fûgel komt foar yn it noarden fan 'e [[Westlike Sahara]], yn it [[Atlasberchtme]] en it [[Rifberchtme]] fan [[Marokko]], yn 'e [[Lytse Atlas]] en op 'e [[Barbarijske Heechflakte]] fan noardlik [[Algerije]] oant yn it [[Aurèsberchtme]] fan noardlik [[Tuneezje]].
[[File:Maghreb_magpie_(Pica_mauritanica).jpg|left|thumb|250px|In Magrebekster yn [[Marokko]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De Magrebekster hat trochinoar in totale lichemslingte fan 46–50&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan likernôch 180&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dizze fûgel liket mei syn [[swartbûnt]]e [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan uterlik sterk op 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''). Hy kin dêr lykwols fan ûnderskaat wurde troch it stikje ûnbefearre [[blau]]we [[hûd]] oan 'e nekkekant fan 'e [[eagen]], de smellere [[wite]] [[bealch]], de koartere [[wjuk]]ken en de langere [[sturt]].

==Biotoop==
De Magrebekster is in [[opportunisme|opportunist]] dy't foarkomt yn ferskate [[biotopen]]. In betingst is lykwol de oanwêzigens fan [[beam]]men, dêr't er yn oernachtet en syn [[nêst (fûgels)|nêst]] yn bout. Dat der beammen wêze moatte, betsjut ek dat der in beskate mjitte fan [[oerflaktewetter]] of [[grûnwetter]] oanwêzich wêze moat, om't beammen sûnder wetter net oerlibje kinne. Yn 'e echte [[woastyn]] sil men sadwaande omdôch nei de Magrebekster sykje.

==Hâlden en dragen==
De Magrebekster is in [[stânfûgel]], dy't it hiele jier rûn yn syn wengebiet oanwêzich is. Hy libbet yn pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]]. Magrebeksters binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], en ferdigenje har gerjochtichheid tsjin soartgenoaten. Har [[nêst (fûgels)|nêsten]] bouwe se heech yn [[beam]]men. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't nei it útkommen fan 'e [[aai]]en noch wikenlang troch de [[âlden]] fersoarge wurde moatte. 
[[File:Pica_pica_mauritanica_MHNT.ZOO.2010.11.169.9.jpg|right|thumb|250px|[[Aai]]en fan 'e Magrebekster.]]

==Fretten==
Magrebeksters hawwe in [[omnivoar]] dieet, dat bestiet út  [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s, en dêrnjonken lytse [[sûchdieren]], de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan oare fûgelsoarten, [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]] en [[ies (kadaver)|ies]]. Ek binne se der net fiis fan om (ytber) [[ôffal]] op te romjen dat troch [[minske]]n efterlitten is.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Magrebekster binne ferskate soarten [[rôffûgels]] (lykas [[earnen]]) en teffens grutte [[ûlen]]. [[Fûgelpyk|Piken]] binne ek kwetsber foar lytsere [[karnivoar]]e fûgels, [[slangen]] en [[echte rotten|rotten]]. De Magrebekster is ek it slachtoffer fan [[briedparasitisme]] troch de [[toefkoekoek]] (''Clamator glandarius'').

==Status==
De Magrebekster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] fierhinne stabyl liket te wêzen. Sûnt de [[2010-er jierren]] bestiet der lykwols in delgeande populaasjetrend yn [[Tuneezje]]. Ut ûndersyk is bleken dat de oarsaak dêrfan it ferlies fan hiele nêsten [[fûgelpyk|piken]] is troch [[predaasje]] troch de [[Ibearyske toarnekster]] (''Lanius meridionalis''), de [[Egyptyske kobra]] (''Naja haje'') en de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'').

==Undersoarten==
De Magrebekster is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Maghreb_magpie ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pica mauritanica}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>af3wmryy4v6lprylq4gusxh2fsbz25m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asirekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186233</id>
    <revision>
      <id>1233532</id>
      <parentid>1206870</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6449" sha1="oq4jqnxi4ixhcwucknxy4ifeutec1td" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Asirekster
|Ofbyld= [[File:Asir_magpie_inaturalist_151286734.jpg |250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica asirensis 
|Beskriuwer, jier= [[George Latimer Bates|Bates]], 1936 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Asirekster (Pica asirensis).png|center|250px]]
}}
De '''Asirekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica asirensis'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt foar yn in tige beheind [[ferspriedingsgebiet]] yn it súdwesten fan it [[Arabysk Skiereilân]]. It wurdt dêrom ek wol de '''Arabyske ekster''' neamd. Hiel lang waard oannommen dat de Asirekster in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') wie, mar nij ûndersyk brocht yn [[2018]] oan it ljocht it om in selsstannige [[soarte]] giet. De [[IUCN]] klassifisearret de Asirekster as [[bedrige soarte|bedrige]].

==Taksonomy==
De Asirekster waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1936]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[George Latimer Bates]]. Dizze fûgel waard mear as 170&amp;nbsp;[[jier]] lang oansjoen foar in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dy't yn [[Jeropa]] en dielen fan [[Aazje]] foarkomt. Pas yn [[2018]] kaam by [[molekulêre biology|molekulêr]] [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk oan it ljocht dat de Asirekster en trije oare 'ûndersoarten' fan 'e ekster eins selsstannige [[soarte]]n binne. 
[[File:PicaAsirensisIUCN.png|left|250px|thumb|In close-up fan it [[ferspriedingsgebiet]].]]

==Fersprieding==
De Asirekster is [[endemysk]] yn [[Saûdy-Araabje]], dêr't er foarkomt yn 'e regio [[Asir]], yn it súdwesten fan it lân, noardlik fan 'e [[grins (line)|grins]] mei [[Jemen]].

==Uterlike skaaimerken==
De Asirekster hat trochinoar in totale lichemslingte fan 45–60&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], dêr't de lange [[sturt]] mear as de helte fan útmakket. It gewicht bedraacht rûchwei 240&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Krekt as oare [[eksters]] hat dizze fûgel in [[swartbûnt]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]]. De [[kop]], [[snaffel]], [[nekke]] en [[rêch]], it [[boarstkas|boarst]], de [[stuten]], de [[sturt]] en de [[poat]]en binne allegearre [[swart]], en datselde jildt foar it grutste part fan 'e [[wjuk]]ken. De grutte [[fear (fûgels)|fearren]] oan 'e wjukseinen binne [[wyt]], krekt as de [[bealch]]. Yn ferliking mei de (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dêr't er gâns op liket, hat de Asirekster in wat langere snaffel en teffens lykje de swarte parten fan it fearrekleed dûnkerder, om't der minder glâns oerhinne leit. Der bestiet by de Asirekster gjin [[seksuele dimorfy]] dy't it neamen wurdich is.

==Biotoop==
Asireksters komme benammen foar yn 'e [[berchtme|bergen]] boppe in hichte fan 2.150&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Foar [[biotoop]] jouwe se de foarkar oan [[wâld]]en fan folwoeksen [[jeneverbeibeam]]men dy't gâns [[skaad]] spriede, of oan tichte [[mingde wâlden]]. Se libje ornaris op 'e súdlike berchskeanten, mar mije deldrachten fan mear 30° en plakken dêr't in protte [[minsklik]]e aktiviteit is. Ut en troch kinne Asireksters waarnommen wurde as se by [[wegen]] lâns oan it foerazjearjen binne op hichten fan 1.800&amp;nbsp;m of heger.

==Hâlden en dragen==
De Asirekster kin goed [[fleanen|fleane]], mar hy liket him winliken leaver [[rinnen]]d te ferpleatsen of mei sydlingse hupkes. As er al fljocht, docht er dat mei flugge wjukslaggen. [[Sweven|Sweve]] docht er net faak.

Foar it foerazjearjen foarmje Asireksters lytse groepkes fan 3–5 fûgels. Yn 'e [[peartiid]] kloftsje pearkes gauris gear yn groepen fan likernôch 8&amp;nbsp;yndividuën. Om harsels te beskermjen tsjin [[rôffûgels]], bouwe se har [[nêst (fûgels)|nêst]] yn [[beam]]men dy't groeie yn [[delling]]s mei in protte [[fegetaasje]] dy't ta beskûl tsjinje kin. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't nei it útkommen fan 'e [[aai]]en noch wikenlang troch de [[âlden]] fersoarge wurde moatte. 

==Fretten==
De Asirekster is in [[omnivoar]], waans dieet fariëarret nei spesifyk [[habitat]] en nei de [[jiertiid|tiid fan 't jier]]. By 't [[simmer]] fret er foar it meastepart [[dier]]lik guod, lykas [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]], mar ek [[hagedis]]sen, [[kikkerts]] en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan oare [[fûgels]]. Fan 'e [[hjerst]] oant en mei de [[maityd]] bestiet it menu benammen út [[sied (plant)|sieden]] en oar [[plant]]aardich materiaal. Asireksters frette ek wol [[ôffal]] dat troch [[minske]]n efterlitten is, mar dat iensidige dieet liedt ta [[malnutrysje]], wêrby't de fûgels wol in folle [[mage]] hawwe, mar net genôch [[fiedingsstof]]fen binnenkrije.
[[File:Pica asirensis 261009413.jpg|right|thumb|250px|In Asirekster.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Asirekster binne ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De Asirekster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, want it [[ferspriedingsgebiet]] is tige lyts, mei in [[oerflak]] dat yn [[2018]] belune wie ta 42.700&amp;nbsp;[[km²]]. It is boppedat ek noch tige fersnipele. Doe't [[George Latimer Bates]] dizze fûgel yn [[1936]] beskreau, rikte it areaal noch oer in ôfstân fan 400&amp;nbsp;[[km]] fan [[Tayf]] yn it noarden nei [[Abha]] yn it suden. De hjoeddeistige hege graad fan [[habitatfragmintearring]] is it gefolch fan 'e groei fan 'e [[toerist]]yske sektor en fan 'e [[urbanisaasje|útwreiding fan stêden]]. De hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan dizze soarte waard yn [[2018]] rûsd op 270&amp;nbsp;eksimplaren. 

==Undersoarten==
De Asirekster is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Asir_magpie ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pica asirensis}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]</text>
      <sha1>oq4jqnxi4ixhcwucknxy4ifeutec1td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wrâldkampioenskip fuotbal 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186242</id>
    <revision>
      <id>1233502</id>
      <parentid>1233380</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T12:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Knock-outfase */ bywurke</comment>
      <origin>1233502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24245" sha1="dj0trvslsmobtwmsf4oy1tqzr6539mk" xml:space="preserve">{{aktueelsport}}
{{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje
| namme                       = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026&lt;br /&gt;2026 FIFA World Cup
| gastlân                     = {{USAf}}&lt;br&gt;{{CANf}}&lt;br&gt;{{MEXf}}
| kampioen                    = 
| ôfbylding                   = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| iepeningswedstryd           = [[11 juny]] [[2026]]
| finale                      = [[19 july]] [[2026]]
| tiims                       = 48
| stadions                    = 16
| foarige                     = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]]
| folgjende                   = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]]
| wedstriden                  = 
| doelpunten                  =
| besikers                    = 
| topskoarder(s)              = 
| beste spiler                = 
| beste doelman               = 
}}
It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US &amp; Mexico joint bid wins right to host tournament]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]&lt;/ref&gt;

{{clear}}
== Stadions ==
===Kanada===
{{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Vancouver]]&lt;br&gt;([[Britsk-Kolumbia]])
| [[BC Place Stadium]]
| [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]]
|54.500
|-
| [[Toronto]]&lt;br&gt;([[Ontario]])
| [[BMO Field]]
| [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]]
|30.000
|}
{{clear}}
===Feriene Steaten===
{{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&amp;T|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]&lt;br&gt;([[Nij-Jersey]])
| [[MetLife Stadium]]
| [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]]
|82.500
|-
| [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[SoFi Stadium]]
| [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]]
|70.240
|-
| [[Arlington (Teksas)|Arlington]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[AT&amp;T Stadium]]
| [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]]
|80.000
|-
| [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]&lt;br&gt;([[Missoery]])
| [[Arrowhead Stadium]]
| [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]]
|76.416
|-
| [[Houston]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[NRG Stadium]]
| [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]]
|72.220
|-
| [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[Levi's Stadium]]
| [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]]
|68.500
|-
| [[Seattle]]&lt;br&gt;([[Washington (steat)|Washington]])
| [[Lumen Field]]
| [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]]
|69.000
|-
| [[Atlanta]]&lt;br&gt;([[Georgia]])
| [[Mercedes-Benz Stadium]]
| [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]]
|71.000
|-
| [[Foxborough]]&lt;br&gt;([[Massachusetts]])
| [[Gillette Stadium]]
| [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]]
|65.878
|-
| [[Miami]]&lt;br&gt;([[Floarida]])
| [[Hard Rock Stadium]]
| [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]]
|64.767
|-
| [[Philadelphia]]&lt;br&gt;([[Pennsylvania]])
| [[Lincoln Financial Field]]
| [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]]
|69.796
|}

===Meksiko===
{{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Meksiko-Stêd]]
| [[Estadio Azteca]]
| [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]]
| 87.523
|-
| [[Zapopan]]&lt;br&gt;([[Jalisco]])
| [[Estadio Akron]]
| [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]]
| 49.850
|-
| [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]&lt;br&gt;([[Nuevo León]])
| [[Estadio BBVA]]
| [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]]
| 53.500
|}


== Groepen ==
''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.''

{{Kolommen4
|Kolom1=
; Groep A
* {{MEXf}}
* {{RSAf}}
* {{KORf}}
* {{CZEf}}
; Groep B
* {{CANf}}
* {{BIHf}}
* {{QATf}}
* {{SUIf}}
; Groep C 
* {{BRAf}}
* {{MARf}}
* {{HAIf}}
* {{SCOf}}
|Kolom2=
; Groep D 
* {{USAf}}
* {{PARf}}
* {{AUSf}}
* {{TURf}}
; Groep E 
* {{GERf}}
* [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
* {{CIVf}}
* {{ECUf}}
; Groep F 
* {{NEDf}}
* {{JPNf}}
* {{SWEf}}
* {{TUNf}}
|Kolom3=
; Groep G 
* {{BELf}}
* {{EGYf}}
* {{IRIf}}
* {{NZLf}}
; Groep H 
* {{ESPf}}
* {{CPVf}}
* {{URUf}}
* {{KSAf}}
; Groep I
* {{FRAf}}
* {{SENf}}
* {{IRQf}}
* {{NORf}}
|Kolom4=
; Groep J
* {{ARGf}}
* {{ALGf}}
* {{AUTf}}
* {{JORf}}
; Groep K
* {{PORf}}
* {{CODf}}
* {{UZBf}}
* {{COLf}}
; Groep L
* {{ENGf}}
* {{CROf}}
* {{GHAf}}
* {{PANf}}
}}

== Groepsfaze ==
=== Groep A ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{RSAf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{KORf}}'''
| {{CZEf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
| {{RSAf}}
| '''1 - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| '''0 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{RSAf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0'''
|}

=== Groep B ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{CANf}}
| {{BIHf}}
| '''1 - 1'''
|- 
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{QATf}}
| {{SUIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SUIf}}'''
| {{BIHf}}
| '''4  - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CANf}}'''
| {{QATf}}
| ''' 6 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SUIf}}
| {{CANf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{BIHf}}
| {{QATf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep C ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{BRAf}}
| {{MARf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{HAIf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SCOf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| {{HAIf}}
| '''3 - 0''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| '''0 - 3''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| {{HAIf}}
| '''4 - 2''' 
|}

=== Groep D ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{PARf}}
| '''4 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUSf}}'''
| {{TURf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{AUSf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{TURf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PARf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{TURf}}
| {{USAf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{PARf}}
| {{AUSf}}
| '''0 - 0'''
|}

=== Groep E ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''7 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| {{ECUf}}
| '''1 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| {{CIVf}}
| '''2 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{ECUf}}
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''0 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ECUf}}'''
| {{GERf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Groep F ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
| {{NEDf}}
| {{JPNf}}
| '''2 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SWEf}}'''
| {{TUNf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| {{SWEf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{JPNf}}'''
| '''0 - 4'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|{{JPNf}}
|{{SWEf}}
| '''1 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| '''1 - 3'''
|}

=== Groep G ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{EGYf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRIf}}
| {{NZLf}}
| '''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{IRIf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{EGYf}}'''
| '''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{EGYf}}
| {{IRIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BELf}}'''
| '''1 - 5'''
|}

=== Groep H ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{ESPf}}
| {{CPVf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{KSAf}}
| {{URUf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ESPf}}'''
| {{KSAf}}
| '''4 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
| {{CPVf}}
|'''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{CPVf}}
| {{KSAf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{ESPf}}
|'''0 - 1'''
|}

=== Groep I ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{SENf}}
|'''4 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRQf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
|'''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{IRQf}}
| '''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
| {{SENf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{FRAf}}
| '''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SENf}}
| {{IRQf}}
| '''5 - 0'''
|}

=== Groep J ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{ALGf}}
|'''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUTf}}'''
| {{JORf}}
|'''3 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{AUTf}}
|'''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ALGf}}'''
|'''1 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{ALGf}}
| {{AUTf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
|'''1 - 3'''
|}

=== Groep K ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{PORf}}
| {{CODf}}
|'''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{UZBf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
|'''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PORf}}'''
| {{UZBf}}
| '''5 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
| {{CODf}}
| '''1 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{COLf}}
| {{PORf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{CODf}}
| {{UZBf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep L ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| {{CROf}}
| '''4 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GHAf}}'''
| {{PANf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{ENGf}}
| {{GHAf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelpia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| {{GHAf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Klassearring nûmers trije===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=150|Team
!width=20|Wed
!width=20|W
!width=20|G
!width=20|V
!width=20|Foar
!width=20|Tsjin
!width=20|DoelS
!width=20|Pnt.
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' 
|}

== Knock-outfase ==
&lt;small&gt;''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''&lt;/small&gt;
{{Wedstrydskema lêste 32
| RD1 = Lêste 32
| RD2 = Achtste finale
| RD3 = Kwartfinale
| RD4 = Heale finale
| RD5 = Finale
&lt;!-- selbreedte --&gt;
| team-width  = 175
| score-width = 50
&lt;!-- Lêste 32 --&gt;
| RD1-seed01 = 
| RD1-team01 = {{GERf}}
| RD1-score01= 1 (3)
| RD1-seed02 = 
| RD1-team02 = '''{{PARf}}'''
| RD1-score02= 1 '''(4)'''

| RD1-seed03 = 
| RD1-team03 = '''{{FRAf}}'''
| RD1-score03= '''3'''
| RD1-seed04 = 
| RD1-team04 = {{SWEf}}
| RD1-score04= 0

| RD1-seed05 = 
| RD1-team05 = {{RSAf}}
| RD1-score05= 0
| RD1-seed06 = 
| RD1-team06 = '''{{CANf}}'''
| RD1-score06= '''1'''

| RD1-seed07 = 
| RD1-team07 = {{NEDf}}
| RD1-score07= 1 (2)
| RD1-seed08 = 
| RD1-team08 = '''{{MARf}}'''
| RD1-score08= 	1 '''(3)'''

| RD1-seed09 = 
| RD1-team09 = '''{{PORf}}'''
| RD1-score09= '''2'''
| RD1-seed10 = 
| RD1-team10 = {{CROf}}
| RD1-score10= 1

| RD1-seed11 = 
| RD1-team11 = '''{{ESPf}}'''
| RD1-score11= '''3'''
| RD1-seed12 = 
| RD1-team12 = {{AUTf}}
| RD1-score12= 0

| RD1-seed13 = 
| RD1-team13 = '''{{USAf}}'''
| RD1-score13= '''2'''
| RD1-seed14 = 
| RD1-team14 = {{BIHf}}
| RD1-score14= 0

| RD1-seed15 = 
| RD1-team15 = '''{{BELf}}'''
| RD1-score15= '''3'''
| RD1-seed16 = 
| RD1-team16 = {{SENf}}
| RD1-score16= 2

| RD1-seed17 = 
| RD1-team17 = '''{{BRAf}}'''
| RD1-score17= '''2'''
| RD1-seed18 = 
| RD1-team18 = {{JPNf}}
| RD1-score18= 1

| RD1-seed19 = 
| RD1-team19 = {{CIVf}}
| RD1-score19= 1
| RD1-seed20 = 
| RD1-team20 = '''{{NORf}}'''
| RD1-score20= '''2'''

| RD1-seed21 = 
| RD1-team21 = '''{{MEXf}}'''
| RD1-score21= '''2'''
| RD1-seed22 = 
| RD1-team22 = {{ECUf}}
| RD1-score22= 0

| RD1-seed23 = 
| RD1-team23 = '''{{ENGf}}'''
| RD1-score23= '''2'''
| RD1-seed24 = 
| RD1-team24 = {{CODf}}
| RD1-score24= 1

| RD1-seed25 = 
| RD1-team25 = {{ARGf}}
| RD1-score25= 
| RD1-seed26 = 
| RD1-team26 = {{CPVf}}
| RD1-score26= 

| RD1-seed27 = 
| RD1-team27 = {{AUSf}}
| RD1-score27= 
| RD1-seed28 = 
| RD1-team28 = {{EGYf}}
| RD1-score28= 

| RD1-seed29 = 
| RD1-team29 = '''{{SUIf}}'''
| RD1-score29= '''2'''
| RD1-seed30 = 
| RD1-team30 = {{ALGf}}
| RD1-score30= 0

| RD1-seed31 = 
| RD1-team31 = {{COLf}}
| RD1-score31= 
| RD1-seed32 = 
| RD1-team32 = {{GHAf}}
| RD1-score32= 
&lt;!-- Achtste finales --&gt;
| RD2-seed01 = 
| RD2-team01 = {{PARf}}
| RD2-score01= 
| RD2-seed02 = 
| RD2-team02 = {{FRAf}}
| RD2-score02= 

| RD2-seed03 = 
| RD2-team03 = {{CANf}}
| RD2-score03= 
| RD2-seed04 = 
| RD2-team04 = {{MARf}}
| RD2-score04= 

| RD2-seed05 = 
| RD2-team05 = {{PORf}}
| RD2-score05= 
| RD2-seed06 = 
| RD2-team06 = {{ESPf}}
| RD2-score06= 

| RD2-seed07 = 
| RD2-team07 = {{USAf}}
| RD2-score07= 
| RD2-seed08 = 
| RD2-team08 = {{BELf}}
| RD2-score08= 

| RD2-seed09 = 
| RD2-team09 = {{BRAf}}
| RD2-score09= 
| RD2-seed10 = 
| RD2-team10 = {{NORf}}
| RD2-score10= 

| RD2-seed11 = 
| RD2-team11 = {{MEXf}}
| RD2-score11= 
| RD2-seed12 = 
| RD2-team12 = {{ENGf}}
| RD2-score12= 

| RD2-seed13 = 
| RD2-team13 = 
| RD2-score13= 
| RD2-seed14 = 
| RD2-team14 = 
| RD2-score14= 

| RD2-seed15 = 
| RD2-team15 = {{SUIf}}
| RD2-score15= 
| RD2-seed16 = 
| RD2-team16 = 
| RD2-score16= 
&lt;!-- kwartfinales --&gt;
| RD3-seed01 = 
| RD3-team01 = 
| RD3-score01= 
| RD3-seed02 = 
| RD3-team02 = 
| RD3-score02= 

| RD3-seed03 = 
| RD3-team03 = 
| RD3-score03= 
| RD3-seed04 = 
| RD3-team04 = 
| RD3-score04= 

| RD3-seed05 = 
| RD3-team05 = 
| RD3-score05= 
| RD3-seed06 = 
| RD3-team06 = 
| RD3-score06= 

| RD3-seed07 = 
| RD3-team07 = 
| RD3-score07= 
| RD3-seed08 = 
| RD3-team08 = 
| RD3-score08= 
&lt;!-- Heale finales --&gt;
| RD4-seed01 = 
| RD4-team01 = 
| RD4-score01= 
| RD4-seed02 = 
| RD4-team02 = 
| RD4-score02= 

| RD4-seed03 = 
| RD4-team03 = 
| RD4-score03= 
| RD4-seed04 = 
| RD4-team04 = 
| RD4-score04= 
&lt;!-- Finale --&gt;
| RD5-seed01 = 
| RD5-team01 = 
| RD5-score01= 
| RD5-seed02 = 
| RD5-team02 = 
| RD5-score02= 
}}

== Keppeling om utens ==
* [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{Commonscat|FIFA World Cup 2026}}
}}
{{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}}

[[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>dj0trvslsmobtwmsf4oy1tqzr6539mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blauwe gaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186344</id>
    <revision>
      <id>1233536</id>
      <parentid>1206239</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20327" sha1="6hwk4091vaf8xvaybjls93bbx9lxdaq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=blauwe gaai
|Ofbyld= [[File:Cyanocitta-cristata-004.jpg|250px]] 
|lûd=[[ File:Cyanocitta_cristata_-_Blue_Jay_-_XC109601.ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskfûgels]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[blauwe gaaien]] (''Cyanocitta'') 
|Wittenskiplike namme= Cyanocitta cristata 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de blauwe gaai (Cyanocitta cristata).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#167633}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#FC9E12}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''blauwe gaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cyanocitta cristata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[blauwe gaaien]] (''Cyanocitta''). Dit bist komt foar yn [[Noard-Amearika]] beëasten de [[Rocky Mountains]]. De blauwe gaai is lyts foar in kriefûgel, mei in opfallende [[wyt]]-mei-[[blau]]we [[kleur]] en in grut fermogen ta it neibearen fan [[lûd]]en. Oer it algemien is er in [[stânfûgel]], mar in part fan 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] nimt diel oan 'e [[fûgeltrek]]. Dizze lûdroftige, sosjale [[omnivoar]] bout syn [[nêst (fûgels)|nêst]] by foarkar yn [[nullebeam]]men. Yn 'e [[briedtiid]] kin de blauwe gaai tige [[agressyf]] wêze, ek nei [[minske]]n ta. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as net bedrige. De blauwe gaai is de offisjele [[list fan provinsjale fûgels fan Kanada|provinsjale fûgel]] fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Prins Edwardeilân]].

==Taksonomy==
De blauwe gaai waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e tsiende [[edysje]] fan syn ynfloedrike wurk ''[[Systema Naturæ]]''. Linnaeus klassifisearre dizze fûgel as in [[krieën|krie]] (yn it [[skaai (taksonomy)|skie]] ''Corvus'') en joech him de [[wittenskiplike namme]] ''Corvus cristata'', dat yn it [[Latyn]] safolle betsjut as &quot;toefkrie&quot;. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] dielde de [[Frankryk|Frânske]] [[ornitolooch]] [[prins]] [[Karel Lusiaan Bonaparte]] de blauwe gaai op 'e nij yn by de [[ravensgaaien]] (''Cyanocorax'') mei de wittenskiplike namme ''Cyanocorax cristata''. It skaai fan 'e [[blauwe gaaien]] (''Cyanocitta'') waard yn [[1845]] yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] ornitolooch [[Hugh Edwin Strickland]]. 
[[File:Blue_jay_in_Central_Park_(16465).jpg|left|thumb|250px|In blauwe gaai yn [[Central Park]] yn [[New York (stêd)|New York]].]]

==Fersprieding==
De blauwe gaai is lânseigen yn [[Noard-Amearika]], dêr't syn [[ferspriedingsgebiet]] him útwreidet oer it hiele eastlike twatrêdepart fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. De westgrins fan it gebiet dêr't de blauwe gaai as [[stânfûgel]] libbet, rint fan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]] by [[Houston]], yn it easten fan [[Teksas]], mei in flauwe bocht fia [[West-Teksas]] en de súdeastpunt fan [[Nij-Meksiko]] en folget dan de line fan 'e [[Rocky Mountains]] troch it noardeasten fan Nij-Meksiko, [[Kolorado]], [[Wyoming]] en [[Montana]] nei de [[grins (line)|grins]] mei [[Kanada]].

Yn it noarden hearre [[Nijfûnlân]], it suden fan [[Labrador (regio)|Labrador]], it [[Frankryk|Frânske]] [[oerseeske gebietsdielen fan Frankryk|gebietsdiel]] [[Sint-Pierre en Miquelon]], en [[Cape Bretoneilân]], [[Prins Edwardeilân]] en de westlike helte fan [[Anticosti]] yn 'e [[Saint Lawrencebaai]] ta it ferspriedingsgebiet fan 'e blauwe gaai. Op it [[fêstelân]] rint de noardgrins fan it areaal fan dizze fûgel troch it suden fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Ontario]], dan yn [[Manitoba]] boppe de [[Winnipegmar]] lâns nei it noarden fan [[Saskatchewan]] en [[Alberta]] om it noardeasten fan [[Britsk-Kolumbia]] noch mei te pakken. Der is in útrinner nei it suden ta bewesten de [[Rocky Mountains]] yn it suden fan Britsk-Kolumbia, foar't de grins fan it ferpriedingsgebiet werombûcht nei it noarden om fia sintraal Alberta en it suden fan Saskatchewan yn Montana út te kommen.

It gebiet dêr't de blauwe gaai as [[wintergast]] foarkomt, leit yn súdlik en westlik [[Teksas]] en in lyts hoekje fan noardlik [[Meksiko]], en fierders yn en bewesten de [[Rocky Mountains]] yn it suden fan [[Alberta]] en [[Britsk-Kolumbia]] (it eastlike part fan [[Vancouvereilân]] ynbegrepen), westlik [[Montana]], [[Idaho]], westlik [[Wyoming]], it noarden fan [[Kolorado]], [[Utah]] en [[Nevada]], de eastlike râne fan [[Oregon]] en [[Washington (steat)|Washington]] en it diel fan dy beide [[Amerikaanske steaten|steaten]] dat de [[Cascades]] en de [[Stille Oseaan|Pasifyske kust]] beslacht. Dit wintergastgebiet is in relatyf nije ûntwikkeling, dy't pas fan 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] ôf bestiet.

==Uterlike skaaimerken==
De blauwe gaai is net grut foar in [[kriefûgel]], mei trochinoar in totale lichemslingte fan 22–30&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], dêr't de [[sturt]] likernôch &lt;sup&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;part fan útmakket. De [[wjukspanne]] is 34–43&amp;nbsp;sm, en it gewicht bedraacht 74–95&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Boppe-op 'e [[kop]] hat de blauwe gaai in [[toef (fearren)|toef]] dy't er opsette of platlizzen kin, al neigeraden it [[humeur|sin]] dat er hat. By [[opwining]] of [[agresje]] komt de toef omheech; as de fûgel [[eangst|benaud]] is steane de fearren fan 'e toef nei bûten ta, as wie it in soarte fan [[kroan]]; by it foerazjearjen of rêsten leit de toef plat. 
[[File:Blue_Jay_Ash_RWD5.jpg|right|thumb|250px|In blauwe gaai op 'e grûn.]]

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e blauwe gaai is fierhinne [[blau]] mei [[wyt]], mar wyt is de oerhearskjende [[kleur]]. It [[gesicht]], it [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de [[stuten]] binne wyt, en teffens lytse dielen fan 'e [[wjuk]]ken. De boppekant fan 'e kop, de [[nekke]], de [[rêch]], de wjukken en de sturt binne [[ljochtblau]] oant [[himelsblau]]. De [[snaffel]] is [[swart]] en fan 'e snaffel ôf giet oer it [[each]] hinne in swarte streek, dy't fan it [[ear (anatomy)|ear]] ôf mei in bocht oer de kiel nei de oare kant fan 'e kop rint. Op 'e wjukken en de sturt sitte oerdwerse swarte streekjes.
[[File:Cyanocitta_cristata_cyanotephra,_Lubbock,_Texas_2.jpg|left|thumb|250px|In blauwe gaai yn [[Lubbock (Teksas)]] mei de [[toef (fearren)|toef]] heal oerein.]]

Krekt as by de measte oare blaukleure fûgels is de kleuring fan 'e blauwe gaai net it gefolch fan 'e oanwêzigens fan in blau [[pigmint]], mar fan [[ynterferinsje (weachfuortbeweging)|ljochtynterferinsje]] dy't feroarsake wurdt troch de ynterne struktuer fan 'e [[fear (fûgels)|fearren]]. As in blauwe fear yninoar frommele wurdt, sil de blauwe kleur ferdwine om't dêrtroch de ynterne struktuer ferneatige wurdt. It eigentlike pigmint yn 'e fearren is [[melanine]], dat in swarte of alteast tige dûnkere kleur jout. Kleuring troch de ynterne struktuer fan fearren wurdt [[strukturele kleuring]] neamd.

==Biotoop==
De blauwe gaai komt foar yn in ferskaat oan [[biotopen]], mar it is benammen in fûgel fan iepen en healiepen [[wâld]]en. De foarkar liket út te gean nei [[mingd wâld]], mei sawol [[nullebeam]]men as [[iik|iken]] en [[bûk (beam)|bûken]]. Mar poer [[nullewâld]] en [[leafwâld]] foldogge ek. Dêrnjonken komt dizze fûgel ek foar oan [[boskrâne]]n en yn [[savanne]]-eftige kriten. De taname fan it tal folwoeksen [[beam]]men op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] sûnt de ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]], dy't it gefolch is sawol de bestriding fan [[natoerbrannen]] as fan opsetlike oanplant, hat de útwreiding fan it ferspriedingsgebiet fan 'e blauwe gaai yn westlike rjochting fasilitearre. Dizze fûgel hat him goed oanpast oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] yn syn ferspriedingsgebiet en komt sadwaande ek in protte foar yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas [[park]]en en [[tunen]]. 

==Hâlden en dragen==
===Fleanen===
[[File:Blue_jay_fledgling_(53513).jpg|right|thumb|250px|In healwoeksen blauwe gaai yn [[july]] oan it [[stim|fokalisearjen]].]]
De blauwe gaai is in lûdroftige, dryste en bytiden [[agresje|agressive]] fûgel, dy't frij stadich [[fleanen|fljocht]] (32–40&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]) salang't er net oan it [[skrik]]ken brocht is of efterfolge wurdt troch in [[rôffûgel]]. 

===Fokalisaasjes===
Blauwe gaaiene binne by steat en meitsje in grut ferskaat oan [[lûd]]en, en op yndividuele basis kinne se gâns yn 'e styl fan har [[stim|fokalisaasjes]] ferskille. Krekt as oare [[kriefûgels]] [[krassen (kriefûgels)|krasse]] se, benammen by wize fan harren [[alaarmrop]], dy't wol ekstreem skel en trochkringend is. Dêrnjonken bringe se ek in heechtoanige [[fûgelsang]] fuort dy't maklik betize wurde kin mei de sang fan [[chickadee]]s, de Amerikaanske leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[roumiezen]] (''Poecile''). Dizze rop klinkt likernôch as ''djeeër-djeeër'' en nimt ta yn fluggens neigeraden dat de fûgel mear [[opwining|agitearre]] rekket. Blauwe gaaien brûke dy rop om gear te kloftsjen foar it ferjeien fan potinsjele [[rôfdier]]en lykas [[haukfûgels]]. Se hawwe ek in piipjende rop dy't klinkt as in [[meganyk|meganysk]] foarwerp dat nedich smaard wurde moat. Fierders is de blauwe gaai in feardich imitator, dy't net inkeld de rop fan oare fûgels neibeare kin, mar ek it lûd fan [[minsklik]]e [[spraak]]. 
[[File:Blue_jay_in_PP_(30960).jpg|left|thumb|180px|In blauwe gaai yn it [[Prospect Park]] yn [[New York (stêd)|New York]].]]

===Yntelliginsje===
De blauwe gaai is in tige [[yntelligint]]e fûgel, dy't [[nijsgjirrigens|nijsgjirrich]] is nei nije dingen. [[Jeugd|Juvenilen]] pakke gauris glânzgjende of glinsterjende foarwerpen op, lykas [[flessedop]]pen of stikjes [[aluminiumfoalje]], dy't se dêrnei meidrage oant se har belangstelling derfoar ferlieze. Oars as by [[krieën]] is it brûken fan [[ark]] by de blauwe gaai yn it wyld (noch) net fêststeld, mar yn finzenskip wol.

===Migraasjegedrach===
Foar it meastepart is de blauwe gaai in [[stânfûgel]], mar de noardlikste [[populaasje (biology)|populaasjes]] binne fan needs [[trekfûgel]]s, dy't ferskate hûnderten [[kilometer]]s nei it suden ta [[wintergast|oerwinterje]]. Yn 'e krite om 'e [[Grutte Marren]] hinne en by de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]] lâns is waarnommen hoe't blauwe gaaien [[fûgeltrek|trekke]] yn [[swaarm]]en fan 5–250&amp;nbsp;yndividuën. In grut part fan it trekgedrach fan dizze soarte is noch altyd in riedsel. Guon eksimplaren trekke alhiel net, wylst oaren út deselde krite dat wol dogge. It liket wol as hingje healwoeksen eksimplaren der mear ta oer om te trekken as folwoeksenen, mar guon folwoeksen fûgels trekke ek. Party fûgels oerwinteret it iene jier yn it suden, mar bliuwt it jiers dêrop yn it noarden, om wer in jier letter wer nei it suden te tsjen, sûnder dat der in neamenswurdich ferskil bestiet wat de [[kjeld|strangens]] fan 'e winters oanbelanget. [[Ornitologen]] binne dêr noch net oer út, mar it tinken is dat it te krijen hat mei de feroarlike beskikberens fan itensboarnen yn it noarden. 
[[File:Blue_Jays_nest.jpg|right|thumb|180px|It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan in blauwe gaai.]]

===Territorialiteit en agresje===
De blauwe gaai is in tige [[territoarium (biology)|territoriale]] fûgel, yn 't bysûnder yn 'e [[briedtiid]]. Dan duldet er beslist gjin mooglike gefaren yn 'e neite fan syn [[nêst (fûgels)|nêst]]. Hy falt [[haukfûgels]] en [[ûlen]] oan en efterfolget se, en der binne sels gefallen bekend dat in blauwe gaai in [[minske]] oanfoel dy't te ticht by syn nêst kaam. Soms beart er de rop fan in [[rôffûgel]] nei, fral fan 'e [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[readskoudermûzefalk]] (''Buteo lineatus''), nei't it liket om te testen oft der sokke fûgels yn 'e buert binne (dan beäntwurdzje se nammentlik de rop). It is ek mooglik dat de blauwe gaai sokke rôffûgels imitearret om lytsere fûgels op 'e flecht te driuwen, dy't mei him [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]]. Foar guon lytsere fûgels kin de oanwêzigens fan blauwe gaaien foardielich wêze, mei't se rôffûgels ferdriuwe en in lûde [[alaarmrop]] klinke litte as se sokke fûgels of oare [[rôfdier]]en gewaarwurde. Mar de territoriale driuw fan 'e blauwe gaai is sa sterk, dat er soms lytsere fûgels of yn beammen rêstende [[flearmûzen]], lykas de [[Amerikaanske reade flearmûs]] (''Lasiurus borealis''), yn 'e neite fan syn nêst deamakket.
[[File:Cyanocitta_cristata_MWNH_1384.JPG|left|thumb|250px|In pear [[aai]]en fan 'e blauwe gaai út 'e kolleksje fan it [[Museum Wiesbaden]] yn [[Wiesbaden]].]]

===Fuortplanting===
De [[peartiid]] begjint foar de blauwe gaai mids [[maart]], berikt syn hichtepunt fan mids [[april]] oant mids [[maaie]], en rint troch oant yn [[july]]. Foar de bou fan it [[nêst (fûgels)|nêst]] foldocht hast eltse [[beam]] of [[strûk]], mar de foarkar giet dúdlik út nei [[nullebeam]]men. It nêst wurdt ornaris oanlein op in hichte fan 3–10&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de [[grûn]]. It hat de foarm fan in [[tsjelk]] en bestiet út [[twigen]], de [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], stripen [[beamskoars]], [[moas]], oar [[plant]]aardich materiaal, [[fear (fûgels)|fearren]] en [[drek]] oan 'e naden te tichtsjen. Soms wurde ek ûnnatuerlike boumaterialen brûkt, lykas âlde fodden en [[papier]]flarden dy't de fûgels by it [[ôffal]] fûn hawwe. 

Blauwe gaaien binne net botte sinnich wat nêstplakken oangiet. Yn kriten dêr't frijwol gjin beammen foarkomme, kieze se ek wol troch minsken makke lânskipseleminten út om yn te nêsteljen, lykas de [[brievebus]]sen fan partikulieren dy't op it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[plattelân]] soms op hûnderten [[meter]]s ôfstân steane fan 'e [[wente]] dêr't se by hearre. It kin ek wêze dat se har de nêsten fan oare, lytsere fûgels ta-eigenje, lykas wol foarkomt mei de nêsten fan 'e [[readboarstlyster]] (''Turdus migratorius'').
[[File:Blue_jay_-_nut_cracking.ogv|right|thumb|250px|In blauwe gaai pikt [[nút (frucht)|nuten]] iepen mei syn [[snaffel]].]]

Blauwe gaaien foarmje yn 'e regel in [[monogame]] bân mei har partner, dy't duorret oant ien fan beiden [[ferstjerren|deagiet]]. It [[mantsje]] en it [[wyfke]] bouwe tegearre it nêst en wurkje gear by it grutbringen fan 'e [[fûgelpyk|piken]], hoewol't it [[brieden (fûgels)|brieden]] troch it wyfke allinnich dien wurdt. Wylst sy op it nêst sit, foerazjearret it mantsje foar har en bringt har [[iten]] en [[drinken]]. In lechsel bestiet by de blauwe gaai út 3–6, mar almeast 4–5&amp;nbsp;[[aai]]en. De [[briedtiid]] duorret 16–18&amp;nbsp;[[dagen]]. De piken binne [[nêstbliuwers]], dy't keal, [[blinens|blyn]] en helpleas út it aai komme en dan noch 8–12&amp;nbsp;dagen bebret wurde moatte troch it wyfke, oant se [[termoregulaasje|harsels waarm hâlde]] kinne. It [[útfleanen]] bart yn 'e regel 17–21&amp;nbsp;dagen nei it útkommen fan 'e aaien.

Neitiid foerazjearje de âlden en de healwoeksen piken mei-inoar oant it [[hjerst]] wurdt en de jonge fûgels har eigen wegen geane om foar te kommen dat se mei har âlden [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moatte foar it krappe fretten yn it [[winter]]healjier. Se binne mei likernôch 1&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] fan blauwe gaaien yn it wyld wurdt rûsd op trochinoar sa'n 7&amp;nbsp;jier, hoewol't ien [[fûgelringjen|ringe]] eksimplaar teminsten 26&amp;nbsp;jier en 11&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] wurden is. Dy fûgel wie yn [[1989]] ringe yn 'e krite fan [[Labrador (regio)|Labrador]]-[[Nijfûnlân]]-[[Sint-Pierre en Miquelon]], en waard dêr yn [[2016]] [[dea]] oantroffen nei't er bestrûpt rekke wie yn in [[fisknet]]. 
[[File:Blue_Jay_Cyanocitta_cristata_Fledgling.jpg|left|thumb|230px|In blauwe-gaaiepyk dy't krekt [[útfleanen|útflein]] is.]]

==Fretten==
Blauwe gaaien binne [[omnivoar]]en, mar [[ornitologen]] rûze dat 75% fan har [[fretten]] út [[plant]]aardich guod bestiet. Dêrby giet it benammen om [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]]. Mei har krêftige [[snaffel]] hawwe se der gjin swierrichheden mei om nuten iepen te pikken. It [[dier]]like part fan har fretten bestiet fral út lyts [[wringeleas]] wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[spinnen]] en [[wjirm]]s, mar soms ek út 'e [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan lytsere fûgels. Dêrnjonken geane se yn in protte [[tunen]] te gast oan it [[fûgelfoer]] dat de minsken útstruie. Se lykje benammen sljocht te wêzen nei [[apenút|apenuten]] dy't noch yn 'e dop sitte. 
[[File:MerlinchasingBlueJay08.jpg|right|thumb|250px|In blauwe gaai (rj.) efterfolge troch in [[stienfalk]] (''Falco columbarius'').]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e blauwe gaai binne ferskate [[soarte]]n [[haukfûgels]] en [[falkfûgels]], benammen de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), de [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), de [[readskoudermûzefalk]] (''Buteo lineatus''), de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius''), de [[sljochtfalk]] (''Falco peregrinus'') en de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''). De [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan 'e blauwe gaai wurde ek wol ferslynd troch [[beamiikhoarntsjes]], lykas it [[griis iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), troch ferskate soarten [[krieën]] en [[slangen]] en troch de [[waskbear]] (''Procyon lotor''), de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginianus'') en [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[kat]]ten (''Felis catus'').

==Status==
De blauwe gaai hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Njonken [[predaasje]] en út en troch in botsing mei in troch minsken makke foarwerp, lykas in [[rút]] of in [[wynmole]], is sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] ien fan 'e meast foarkommende deadsoarsaken by blauwe gaaien it [[West-Nylfirus]], dêr't alle [[kriefûgels]] by útstek fetber foar skine te wêzen. Hoewol't dy [[sykte]] op pleatslik nivo hjir en dêr in dip yn 'e [[populaasjetichtens]] makke hat, liket it gjin bedriging foar de soarte as gehiel yn te hâlden.
[[File:Cyanocitta_cristata_semplei,_Broward,_Florida_01.jpg|right|thumb|250px|In blauwe gaai op it súdlike part fan it [[Floaridaskiereilân]].]]

==Undersoarten==
Der binne 4 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2018)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e blauwe gaai (''Cyanocitta cristata''):
*de binnenlânske blauwe gaai (''C. c. cyanotephra'' &lt;small&gt;[[George Miksch Sutton|Sutton]], 1935&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it binnenlân fan 'e Feriene Steaten fan súdeastlik [[Wyoming]] en [[Nebraska]] oant westlik [[Kansas]], [[Oklahoma]] en noardlik [[Teksas]])&lt;/small&gt;
*de Floaridagaai (''C. c. semplei'' &lt;small&gt;[[W.E. Clyde Todd|Todd]], 1928&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de súdlike ein fan it [[Floaridaskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de kustgaai (''C. c. cristata'' &lt;small&gt;[[Linnaeus]], 1758&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]] fan 'e [[Feriene Steaten]] fan [[Noard-Karolina]] oant it noarden fan [[Floarida]] en by de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] lâns fan noardwestlik Floarida oant [[Teksas]])&lt;/small&gt;
*de noardlike blauwe gaai (''C. c. bromia'' &lt;small&gt;[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1921&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdlik [[Kanada]] en de noardlike [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_jay ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cyanocitta cristata}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Blauwe gaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>6hwk4091vaf8xvaybjls93bbx9lxdaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske ekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186862</id>
    <revision>
      <id>1233531</id>
      <parentid>1218676</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23683" sha1="r662tolubdohmw5kt564kcrpyjy7oc7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Amerikaanske ekster
|Ofbyld= [[File:BlackBilledMagpie.jpg|250px]] 
|lûd=[[ File:Yellowstone_sound_library_-_Pica_hudsonia_-_001.mp3|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica hudsonia 
|Beskriuwer, jier= [[Joseph Sabine|Sabine]], 1823 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske ekster (Pica hudsonia).png|center|250px]]
}}
De '''Amerikaanske ekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica hudsonia'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt foar yn it westen en noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. Lang waard oannommen dat dizze fûgel in [[ûndersoarte]] wie fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), mar yn [[2000]] waard er fan dy [[soarte]] ôfspjalten. De Amerikaanske ekster is in middelgrutte [[swartbûnt]]e fûgel mei in [[omnivoar]] dieet, dy't de foarkar jout oan iepen of healiepen [[habitat]]s. It is in sosjaal bist dat gauris yn lytse [[swaarm]]kes foarkomt, mar yn 'e [[briedtiid]] pearkes foarmet. Oars as oare soarten eksters fertoant de Amerikaanske ekster [[seksuele dimorfy]] oangeande grutte en gewicht. [[Histoarysk]] hiene Amerikaanske eksters in bân mei de [[Amerikaanske bizon]], mar tsjintwurdich strike se del op 'e [[rêch|rêgen]] fan [[kij]] om [[parasiten]] út har [[pels]] te sykjen en op te fretten. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as net bedrige.

==Taksonomy==
De Amerikaanske ekster waard yn [[1823]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Joseph Sabine]]. Dyselde parte de fûgel in [[wittenskiplike namme]] ta (''Pica hudsonia'') dy't in earbetoan wie oan 'e Ingelske [[ûntdekkingsreizger]] yn [[Steatsk]]e tsjinst [[Henry Hudson]]. De Amerikaanske ekster liket sa sterk op 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dy't yn [[Jeropa]] en dielen fan [[Aazje]] foarkomt, dat de iere [[biolooch|natoerûndersikers]] him op basis fan wat minder wichtige [[morfology]]ske ferskillen yndielden as in [[ûndersoarte]] fan dy fûgel, mei de wittenskiplike namme ''Pica pica hudsonia''. Pas yn 'e [[1990-er jierren]] waard troch ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e fûgels dúdlik dat it om ferskillende soarten gie. Ynstee fan in ûndersoarte fan 'e gewoane ekster te wêzen, wie de Amerikaanske ekster nauwer besibbe mei de [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') út [[Kalifornje]]. Sadwaande erkende de [[Amerikaanske Uny fan Ornitologen]] (AOU) de Amerikaanske ekster yn [[2000]] as in selsstannige [[soarte]].
[[File:Black-billed_magpie_-_Alberta_June_16,_2013.JPG|left|thumb|250px|In Amerikaanske ekster [[rein (delslach)|wietreind]] yn [[Alberta]].]]

==Evolúsje==
[[Fossilen]] suggerearje dat de gewoane [[ekster]] (''Pica pica'') yn it [[Plioseen]], likernôch 4–3&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn, nei it oerstekken fan 'e [[Beringlânbrêge]] út noardeastlik [[Aazje]] wei yn [[Noard-Amearika]] arrivearre. Fan dat stuit ôf begûnen de Noardamerikaanske en [[Jeraazje|Jeraziatyske]] [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e gewoane ekster útinoar te groeien. De [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') spjalte him neitiid fan 'e rest ôf trochdat er yn 'e neifolgjende [[iistiden]] bewesten [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] isolearre rekke fan 'e oare populaasjes, dy't har úteinlik ûntjoegen ta de Amerikaanske ekster. Der bestiet lykwols relatyf mar in bytsje [[genetysk]] ferskil tusken de Amerikaanske ekster en de gielsnaffelekster, wat oanjout dat de fûgels har yn 'e [[ynterglasialen]] fan it [[Pleistoseen]] noch mei-inoar [[fuortplante]] hawwe moatte.

==Fersprieding==
De Amerikaanske ekster is lânseigen yn it westen en noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. It [[ferspriedingsgebiet]] rikt yn it noardwesten ta oant de útein fan it [[Alaskaskiereilân]] yn súdwestlik [[Alaska]]. It omfiemet yn dy [[Amerikaanske steat]] ek de regio [[Súdlik Sintraal-Alaska]], it suden fan it [[Binnenlân fan Alaska]] en hast hiel [[Súdeast-Alaska]], de [[eilannen]] fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] ynbegrepen. Mar de Amerikaanske ekster ûntbrekt op 'e [[Kodiakarsjipel]]. Wol komt er foar yn it uterste súdwestlike hoekje fan it [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes en territoaria|territoarium]] [[Yukon]], en dêrwei rint it ferspriedingsgebiet troch nei de [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], dêr't de fûgel inkeld op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en [[Vancouvereilân]] en yn 'e kuststripe fan it [[fêstelân]] ûntbrekt. It areaal fan 'e Amerikaanske ekster omfettet yn Kanada ek hast de hiele provinsje [[Alberta]], it súdlike twatrêdepart fan [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]], it súdwesten fan [[Ontario]] en de krite bewesten de [[Grutte Slavemar]] yn 'e [[Noardwestlike Territoaria]].

Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] beslacht it ferspriedingsgebiet fan 'e Amerikaanske ekster de steaten [[Idaho]], [[Montana]], [[Wyoming]], [[Utah]], [[Colorado]], [[Kansas]], [[Nebraska]], [[Súd-Dakota]], [[Noard-Dakota]] en [[Minnesota]] hielendal of hast hielendal. Yn [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]] ûntbrekt er inkeld yn 'e kuststripen en yn [[Nevada]] allinnich mar yn 'e súdpunt fan 'e steat. Dêropta komt dizze fûgel ek foar by de noardeastlike en eastlike rânen fan [[Kalifornje]] lâns, yn 'e noardlike grinsregio's fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]], de [[Teksaanske Panhandle]], de noardwestlike helte fan [[Oklahoma]], it noardwesten fan [[Missoery (steat)|Missoery]], it meastepart fan [[Iowa]], weslik [[Wisconsin]] en de westlike helte fan [[Opper-Michigan]]. De Amerikaanske ekster ûntbrekt bewesten de [[Cascades]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn [[Kalifornje]], dêr't de nau besibbe [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') foarkomt.
[[File:Pica_hudsonia_(35595622660).jpg|right|thumb|250px|In pearke Amerikaanske eksters.]]

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske ekster is in middelgrutte fûgel mei trochinoar in totale lichemslingte fan 45–60&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], dêr't de lange [[sturt]] 23–32&amp;nbsp;sm fan útmakket. It gewicht bedraacht 141–216&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Oars as oare soarten [[eksters]] (''Pica'') is de Amerikaanske ekster [[seksueel dimorf]] wat grutte en gewicht oanbelanget, al kin der in beskate oerlaping tusken de [[geslacht (sekse)|geslachten]] bestean. De [[mantsje]]s binne 6–9% grutter en 16–24% swierder as de [[wyfke]]s. 

De skerpe [[snaffel]] is swart en bûcht by de punt in lyts bytsje nei ûnderen ta. Krekt as by oare soarten eksters is it [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e Amerikaanske ekster [[swartbûnt]]. De [[kop]], [[nekke]], [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[rêch]], it meastepart fan 'e [[wjuk]]ken, de [[poat]]en, de [[stút]] en de [[sturt]] binne [[swart]], wylst de [[skouder]]s, [[bealch]] en de úteinen fan 'e wjukken [[wyt]] binne. It is in opfallend kleurepatroan, dêr't men jin net yn fersinne kin. Oer de swarte [[fear (fûgels)|fearren]] hinne, benammen dy fan 'e wjukken en de sturt, leit in [[irisearring|irisearjende]] glâns, dy't, ôfhinklik fan 'e [[ljocht]]fal, foar in [[grien]]ige, [[blau]]wige of [[pears|pearzige]] tint soarget.

De Amerikaanske ekster kin ûnderskaat wurde fan 'e [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') troch syn langere sturt, mar fansels fral troch de [[giel]]e [[snaffel]] en [[each]]rânen fan 'e gielsnaffelekster. Fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') kin de Amerikaanske ekster ûnderskaat wurde trochdat er justjes lytser is, mei yn ferhâlding ta de lichemsgrutte in wat koartere sturt en wat koartere wjukken.

==Biotoop==
Amerikaanske eksters jouwe de foarkar oan healiepen [[wâld]]lân en iepen kriten mei hjir en dêr in klútsje [[beam]]men of in boskje [[strewelleguod]]. Yn 'e [[briedtiid]] sykje se benammen de [[igge]]n fan [[rivier]]en en [[beken]] op, dêr't dy begroeid binne mei tinne [[rivierwâld]]en, groepkes beammen of strewelleguod. Se hawwe har ek goed oanpast oan [[kultuerlânskip]]pen en komme rûnom foar yn mei [[beamwâl]]en beseame [[greide]]n, [[tunen]] yn [[foarstêd]]en en [[bûtenwiken]], en [[park]]en yn [[binnenstêd]]en. Ek op it [[plattelân]] binne se faak te finen yn tunen en op 'e [[hiem]]en fan [[boerespultsje]]s.
[[File:High_School_Magpie.jpg|left|thumb|250px|In [[jeugd|juvenyl]] fan 'e Amerikaanske ekster.]]

==Hâlden en dragen==
===Fûgeltrek===
Amerikaanske eksters binne oer it algemien [[stânfûgel]]s, mar by 't [[winter]] bestiet der dochs in beheinde [[fûgeltrek]], hoewol eigenaardich genôch yn 'e &quot;ferkearde&quot; rjochting, d.w.s. nei it [[noarden]] ta. Hoewol't de krekte reden foar dy trek noch altyd ûnbekend is, tinke [[ornitologen]] dat it wolris it gefolch wêze kinne soe fan 'e earste fersprieding fan healwoeksen eksimplaren oan 'e ein fan 'e [[briedtiid]], dy't yn it foarjier wer weromkeare nei de kriten dêr't wei komme.

===Sosjale ynteraksje===
Amerikaanske eksters binne sosjale fûgels. [[Folwoeksen]] eksimplaren foarmje ornaris pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]] dy't it hiele jier rûn byinoar bliuwe. Sokke pearbannen kinne libbenslang duorje. Nei de [[dea]] fan in partner siket in Amerikaanske ekster dan wol wer in nije partner. It is ek mooglik dat pearkes op in stuit útinoar geane. [[Ornitologen]] sprekke yn sokke gefallen fan in &quot;[[skieding (houlik)|skieding]]&quot;. By in ûndersyk út [[1988]] yn [[Súd-Dakota]] einigen oer in perioade fan 7&amp;nbsp;[[jier]] mar 8% fan 'e pearbannen yn sa'n skieding, mar in oar ûndersyk út [[1992]] yn [[Alberta]] registrearre oer in gelikense perioade 63% skiedings.

Bûten de [[briedtiid]] om foarmje Amerikaanske eksters faak losse [[swaarm]]en. Binnen sokke kloften yndividuën ûntstiet dan in [[hierargy]] fan [[dominânsje (biology)|dominânsje]], dy't mank de mantsjes rjochtliniger is as by de wyfkes. Dominante fûgels hawwe it rjocht om [[kleptoparasitisme|iten te stellen]] fan ûnderdieniger soartgenoaten. Opmerklikernôch lykje jonge mantsjes dêrby dominanter te wêzen as âldere mantsjes, hoewol't dat faaks ek lizze kin oan in gebrek oan motivaasje by de âldere yndividuën om te tsieren om iten dat rûnom foarhâns is. Gefjochten, dy't seldsum binne, besteane út [[skoppen]] en tsjininoaroan springen. Dominânsje wurdt earder fêststeld troch fertoan, lykas troch side oan side stean te gean en dan it [[lichem (biology)|lichem]] út te rekken mei de [[snaffel]] omheech holden en te knipperjen mei it [[trêde eachlid]]. 

Amerikaanske eksters kloftsje gauris gear yn 'e neite fan it [[lyk]] fan in soartgenoat, wêrby't se dan lûd en skel roppe. Dy foar ornitologen noch altyd riedselige foarm fan [[hâlden en dragen]] wurdt in &quot;[[begraffenis]]&quot; neamd.

===Fokalisearrings===
De [[stim|fokalisearrings]] fan 'e Amerikaanske ekster besteane út in stikmannich roppen, dy't op útinoar rinnende wize omskreaun wurde as tsjylpjen, [[koeren (dowen)|koeren]], gûnzjen en kriten, mar it measte komt in [[krassen (kriefûgels)|krassende]] [[alaarmrop]] foar dy't klinkt as in skel ''kâ-kâ-kâ'', soms foarôfgien troch ''ska-ska''. Dy rop ferskilt tige fan 'e fokalisearrings fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') út [[Jeraazje]], mar liket sterk op 'e lûden dy't de [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') út [[Kalifornje]] uteret. Der is teminsten ien gefal dokumintearre fan in Amerikaanske ekster dy't, as [[húsdier]] ynwenjend by [[minske]]n, learde om minsklike [[spraak]] nei te bearen.
[[File:Black-billed_Magpie_in_flight_2.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske ekster [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

===Flecht===
It rjochtút [[fleanen]] fan 'e Amerikaanske ekster liket stadich en muoisum. De eigentlike flecht wurdt geregeldwei ûnderbrutsen troch [[sweven]]de fazes wêrby't net mei de [[wjuk]]ken slein wurdt. By ûndersiken binne yn [[wyntunnel]]s de minimum- en maksimum[[faasje]]s fan dizze fûgel fêststeld op 14&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; en 50&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]].

===Oanlizzen fan itensfoarrieden===
De Amerikaanske ekster stiet derom bekend dat er gauris in oerskot oan [[fretten]] opslacht yn gatten yn 'e [[grûn]] (of [[snie]]). Dêrby triuwt of hammeret in fûgel syn [[snaffel]] yn 'e grûn om in gatsje te meitsjen, dêr't er dan it iten yn triuwt dat er sa lang ûnder de [[tonge]] yn syn [[mûle]] bewarre hat. It kin lykwols skoan wêze dat er it gatsje eins leech lit, benammen as er foar it ferstân hat dat oare eksters him yn 'e rekken hâlde. It plonderjen fan oarmans itensfoarrieden is nammentlik skearing en ynslach yn 'e ekstermaatskippij. Dêrom makket in fûgel soms wol in stikmannich falske foarriedgatsjes om dieven te mislieden, wêrnei't er op 't langelêst it iten yn it úteinlike gatsje triuwt as er him ûnbegluorke waant. It gatsje wurdt oerdutsen mei [[gers]], [[blêd (plant)|blêden]] en/of [[twigen]]. Dêrnei hâldt de ekster de kop skean en stoarret er nei it plak dêr't er syn iten ferburgen hat, wierskynlik om 'e krekte lokaasje goed yn syn [[ûnthâld (psychology)|ûnthâld]] op te nimmen. Sokke itensopslachplakken wurde inkeld foar de koarte termyn brûkt, en it iten wurdt mei in pear dagen wer ophelle, of hielendal net. Foar it weromfinen fan 'e opslach brûkt de Amerikaanske ekster sawol syn [[gesichtsfermogen]] as syn [[rooksin]].

===Fuortplanting===
Amerikaanske eksters bouwe har [[nêst (fûgels)|nêst]] faak boppe-yn in [[beam]]. Allinnich it nêst sels, de beam dêr't it yn sit en it neiste om-en-by fan dy beam wurdt ferdigene tsjin soartgenoaten. It is dêrom mooglik dat nêsten yn in klútsje beammen dochs frij deun opinoar sitte, benammen as der yn 'e omkriten fierder gjin goede nêstlokaasjes besteane, wylst der dochs iten by 't folop beskikber is. Yn sokke spesifike omstannichheden kin him sadwaande in losse [[koloanje (biology)|briedkoloanje]] ûntjaan. Op dit mêd hâldt de Amerikaanske ekster de midden tusken de (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), fan wa't de nêsten altyd fierder útinoar sitte om't der in grutte gebiet om it nêst hinne ferdigene wurdt tsjin soartgenoaten, en de [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli''), dy't altyd yn losse koloanjes nêstelet.
[[File:Black-billed_Magpie_nest.jpg|left|thumb|180px|In [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e Amerikaanske ekster.]]

It nêst fan 'e Amerikaanske ekster wurdt boud út [[tûke (beam)|tûken]] en [[twiich|twigen]] dy't in stevige kom foarmje, wêrfan't de binnenkant tichtsmaard wurdt mei [[modder]] en [[drek]], en belein mei [[gers]], [[plantewoartel]]s en oar sêft materiaal. Oer de kom hinne sit in kape of koepel, dy't tsjinkeart dat [[rôffûgel]]s de jongen út it nêst rôvje kinne. Om yn it nêst te kommen is der yn 'e regel mar ien inkele yngong. It bouwen fan it nêst duorret wol 40–50&amp;nbsp;[[dagen]] en is in put dy't troch it mantsje en it wyfke yn gearwurking útfierd wurdt. Yn it suden fan it [[ferspriedingsgebiet]] begjinne se dêr al yn [[febrewaris]] mei, hoewol't it wurk foar eksters yn it noardlike part fan it areaal letter in oanfang nimt. Nêsten fan Amerikaanske eksters sitte stevich yninoar en kinne sadwaande faak oer ferskillende briedseizoen werbrûkt wurde, nei't se eltse kear yngeand ynspektearre en sa nedich reparearre binne.

Wannear't se gauris fersteurd wurde, begjinne Amerikaanske eksterpearkes harren nêst [[agressyf]] te ferdigenjen. As dat net helpt en de fersteurings oanhâlde, sille se lang om let op in oar plak in oar nêst bouwe, wêrnei't se [[aai]]en út it earste nêst dêrhinne oerbringe of oars it earste lechsel yn 'e steek litte en hielendal op 'e nij begjinne. [[Biologen]] dy't nei nêsten ta opklommen binne om 'e aaien te tellen en te mjitten, hawwe rapportearre dat de âlderfûgels, dy't dêr net fan tsjinne binne, harren yndividueel weromkenne en harren op neifolgjende dagen oanfalle, wylst se oare minsken, dy't krekt like ticht by it nêst yn 'e buert komme, gewurde litte.

It begjin fan 'e [[peartiid]] falt foar de Amerikaanske ekster omtrint mids [[maart]] en rint troch oant mids [[juny]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt inkeld troch it wyfke dien, mar it mantsje foerazjearret yn dy tiid foar har beiden en bringt it wyfke [[iten]] en [[drinken]] op it nêst. De ierste pearkes begjinne ein [[maart]] al mei brieden, wylst de lêsten begjin [[july]] klear binne. Amerikaanske eksters nêstelje ornaris mar ienris yn it jier, mar as it earste lechsel al ier mislearret, kinne se it nochris besykje. It wyfke leit ornaris 6–9&amp;nbsp;[[aai]]en, hoewol't lechsels fan wol 13&amp;nbsp;aaien dokumintearre binne. De aaien binne 33&amp;nbsp;[[mm]] lang en hawwe in [[grien]]ich [[grize]] [[kleur]] mei in patroan fan [[brune]] spikkels dêroerhinne. De [[briedtiid]] duorret 16–21&amp;nbsp;dagen. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't [[blinens|blyn]], keal en helpleas út it aai komme. Dat dogge se asyngroan (ien foar ien ynstee fan tagelyk), sadat de âldere, sterkere piken by itenskrapte har jongere, swakkere [[broer|bruorkes]] en [[suster|suskes]] it iten ôfpakke kinne. Dat liket [[wredens|wreed]], om't de jongere, swakkere piken yn sokke gefallen [[ferhongering|ferhongerje]], mar it is op it nivo fan 'e soarte in goed funksjonearjende oerlibbingsstrategy, om't der dan altyd guon piken oerlibje, wylst se, as se like âld en sterk wiene, by itenskrapte miskien allegear wol ferkomme soene.
[[File:Wolf,_magpies,_and_ravens_at_carcass_near_Soda_Butte_(cropped).jpg|right|thumb|250px|In [[wolf]] (''Canis lupus'') en in [[raven]] (''Corvus corax'') jeie tegearre in kwartet Amerikaanske eksters by in [[ies (kadaver)|kadaver]] wei.]]

De piken wurde yn it begjin noch [[waarm]] holden troch it wyfke, dat harren [[nacht]]s en in diel fan 'e [[dei]] bebriedt. Se wurde fuorre troch it mantsje en it wyfke tegearre. Mei 3–4&amp;nbsp;[[wike]]n [[útfleanen|fleane de piken út]], wêrnei't se noch likernôch 2&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] mei de âlden oplûke en mienskiplik foerazjearje foar't se fuortsette om har foar it [[winter]]healjier by in swaarm healwoeksen fûgels te jaan. Amerikaanske eksters binne [[geslachtsryp]] mei 1&amp;nbsp;jier (wyfkes) oant 2&amp;nbsp;jier (mantsjes). Yn it wyld bedraacht de [[libbensferwachting]] 4–6&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
De Amerikaanske ekster foerazjearret ornaris op 'e [[grûn]], dêr't er mei de [[poat]]en omskrabet en mei de [[snaffel]] ôffalen [[blêd (plant)|blêden]] omkeart. It is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't fret wat der beskikber is. Dat sein hawwende is it wol sa dat it menu by 't [[maityd]] en [[simmer]]deis hast hielendal út [[dier]]lik guod bestiet, en [[hjerst]]mis en by 't [[winter]] hast allinne mar út [[plant]]aardich materiaal. De [[fûgelpyk|piken]] wurde útslutend mei dierlik spul fuorre. 

Op it menu steane [[ynsekten]], oare [[lidpoatigen]] (lykas [[spinnen]] en [[tûzenpoaten]]), oar lyts [[wringeleas]] dierte (lykas [[wjirm]]s), mar ek lytse [[hagedis]]sen en [[amfibyen]], lytse fûgels, de [[aai]]en en piken fan oare fûgelsoarten en sels lytse [[sûchdieren]] (lykas [[kjifdieren]]), en teffens [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]]. Amerikaanske eksters frette ek [[ies (kadaver)|ies]], en se folgje faak gruttere [[rôfdieren]], lykas [[wolven]] of [[bearen]], om 'e resten fan har [[proai]]en opromje te kinnen. Yn 'e neite fan [[minsklik]]e bewenning frette Amerikaanske eksters ek omtommeljend [[ôffal]] en foer dat bûtendoar set is foar [[húsdier]]en of dat útstruid is op [[foertafel]]s foar lytsere [[sjongfûgels]].
[[File:Black-billed_magpie_on_cow_(40005944621).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske ekster siket yn 'e [[pels]] fan dizze [[ko]] nei [[tiken]] en oare [[parasiten]].]]

Yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]] bestie der op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] in [[mutualisme|mutualistyske]] [[symbioaze]] tusken de Amerikaanske ekster en de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''). Eksters strieken del op 'e [[rêch|rêgen]] fan bizons om [[parasiten]] lykas [[tiken]] út har [[pels]] te sykjen en op te fretten. Tsjintwurdich binne der amper noch bizons, en sjocht men dêrom út en troch wolris eksters delstriken op 'e rêgen fan [[kij]], mar ek wol fan [[eland]]en (''Alces alces'') en fan ferskate soarten [[harten]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Amerikaanske ekster binne ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De Amerikaanske ekster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Doe't de ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]] yn [[1804]] foar it earst Amerikaanske eksters tsjinkaam yn wat no [[Súd-Dakota]] is, besauden de leden fan 'e [[ekspedysje]] har oer de [[nuetens]] fan 'e fûgels, dy't bretaalwei [[tinte]]n binnenkuieren en út 'e hân wei fuorre wurde koene. Yn kriten dêr't se net begjage wurde, binne Amerikaanske eksters ek hjoed oan 'e dei noch hiel nuet.
[[File:Black-billed_Magpie.png|180px|right|thumb|In Amerikaanske ekster.]]

Yn 'e earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] waarden Amerikaanske eksters beskôge as [[ûngedierte]], dat skealik wie foar de jachtfûgelstân (om't se soms [[aai]]en fan oare fûgels frette) en foar [[fee]] (mei't miend waard dat se op 'e [[rêgen]] fan [[kij]] delstrieken om [[fleis]] út iepen [[wûne]]n te pikken). Yn dy tiid waard yn in protte [[Amerikaanske steaten]] in [[Amerikaanske dollar|dollarsint]] foar elts eksteraai en twa sint foar in eksterkop útlove. 

Lokkigernôch binne dy tiden foarby. Yn 'e [[Feriene Steaten]] hat de Amerikaanske ekster no in beskerme status ûnder de [[Wet op it Ferdrach oangeande Trekfûgels (1918)|Wet op it Ferdrach oangeande Trekfûgels]], mar yn [[Kanada]] is de Amerikaanske ekster op federaal oerheidsnivo ûnbeskerme. De measte [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes en territoaria]] hawwe eigen beskermjende maatregels foar dizze fûgel nommen, mar yn [[Alberta]] kin de Amerikaanske ekster noch [[jacht (aktiviteit)|bejage]] en fongen wurde sûnder dat dêr in [[fergunning]] foar nedich is. 

In spesifike bedriging dy't foar de Amerikaanske ekster identifisearre is, wurdt foarme troch de [[ynsektisiden]] dy't [[feehâlder]]s tsjintwurdich soms by wize fan [[ûngedierte]]bestriding op 'e rêgen fan har [[fee]] sproeie. Dat is bedoeld tsjin [[parasiten]] lykas [[tiken]], mar om't Amerikaanske eksters dy parasiten krekt ite, krije sy it [[gif]] ek binnen. Mar de Amerikaanske ekster hat ek baat by de útwreiding fan minsklike aktiviteiten, want hy kin net út 'e fuotten yn tichte [[wâld]]en en de oangeande [[ûntbosking]] komt dizze fûgel dus goed út.

==Undersoarten==
De Amerikaanske ekster is in [[monotypyske soarte]], wat ynhâldt dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-billed_magpie ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pica hudsonia}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>r662tolubdohmw5kt564kcrpyjy7oc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielsnaffelekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186863</id>
    <revision>
      <id>1233534</id>
      <parentid>1208605</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13272" sha1="0u06jioy4sofpsj0rrepxlye5lved80" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gielsnaffelekster
|Ofbyld= [[File:Pica_nuttalli_Lake_San_Antonio.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica nuttalli 
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]], 1837 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gielsnaffelekster (Pica nuttalli).png|center|250px]]
}}
De '''gielsnaffelekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica nuttali'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt as [[stânfûgel]] foar yn [[Kalifornje]]. Wat uterlike skaaimerken oangiet, is it fierwei de meast ôfwikende ekstersoarte, mar [[genetysk]] blykt dizze fûgel nau besibbe te wêzen oan 'e [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonia''), dy't yn it westen en noardwesten fan [[Noard-Amearika]] foarkomt. De gielsnaffelekster is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't ornaris yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] [[nêst (fûgels)|nêstelet]] en de foarkar jout oan iepen en healiepen gebieten. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as kwetsber, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is.

==Taksonomy==
De gielsnaffelekster waard foar it earst yn [[1837]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[John James Audubon]]. Dyselde joech dizze fûgel de [[wittenskiplike namme]] ''Pica nuttalli'', wêrmei't er de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Thomas Nuttall]] ([[1786]]–[[1859]]) earje woe.
[[File:Pica nuttalli 254606975.jpg|left|thumb|250px|In gielsnaffelekster sit op in stik [[stikeltried]].]]

Mei't de gielsnaffelekster [[morfology]]sk dúdlik ôfwykt fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), waard er altyd al as in selsstannige [[soarte]] erkend. De [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonia'') krige dy erkenning pas yn [[2000]], en de [[Asirekster]] (''Pica asirensis''), de [[Easterske ekster]] (''Pica serica''), de [[Magrebekster]] (''Pica mauritanica'') en de [[swartstútekster]] (''Pica bottanensis'') waarden net earder as yn [[2018]] fan 'e gewoane ekster ôfspjalten. Nettsjinsteande dat hat ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e eksters oan it ljocht brocht dat de gielsnaffelekster tige nau besibbe is oan 'e Amerikaanske ekster, wylst de tige op inoar lykjende Amerikaanske ekster en gewoane ekster folle minder nau besibbe binne.

==Evolúsje==
As resultaten fan ûndersyk nei [[fossilen]] kombinearre wurde mei [[paleobiogeografy]]ske data en de útkomsten fan 'e [[molekulêre biology|molekulêre analyze]] fan 'e ûnderskate ekstersoarten, kin konkludearre wurde dat de foarâlden fan 'e gielsnaffelekster yn [[Kalifornje]] isolearre rekken koart nei't de ekster foar it earst fia de [[Beringlânbrêge]] [[Noard-Amearika]] berikt hie. Dat moat yn it [[Plioseen]] west hawwe, likernôch 4–3&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn. De isolaasje fan dizze fûgel yn Kalifornje wie it gefolch fan 'e oanhâldende [[geology]]ske optilling fan 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], in [[berchtme]] dat dêrtroch yn 'e neifolgjende [[iistiden]] sa'n [[gletsjer]]foarming hie, dat it in net troch te kommen obstakel waard. Dat de gielsnaffelekster en de Amerikaanske ekster op [[genetysk]] mêd noch mar sa'n bytsje faninoar ferskille, bewiist lykwols dat de beide soarten har yn 'e [[ynterglasialen]], wannear't de gletsjers [[tei|fuortteiden]], noch mei-inoar [[fuortplante]] hawwe moatte, oant der geandewei it [[Pleistoseen]] in folsleine reproduktive skieding tusken de beide fûgels ûntstie.

==Fersprieding==
De gielsnaffelekster is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. Dêr komt er foar yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]], it diel fan it [[Pasifysk Kustberchtme]] besuden de [[Baai fan San Francisco]] mar benoarden de [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]], en teffens yn it westlike part fan 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] en, noardliker, yn it súdwestlike part fan 'e [[Cascades]]. Oarekant dy beide [[berchtme]]n begjint it ferspriedingsgebiet fan 'e [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonia'').

==Uterlike skaaimerken==
De gielsnaffelekster is in middelgrutte [[kriefûgel]] mei in totale lichemslingte fan 43–54&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], dêr't de lange [[sturt]] likernôch de helte fan útmakket. It gewicht bedraacht 150–170&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet gjin [[seksuele dimorfy]] by dizze fûgel. Krekt as alle oare [[eksters]]oarten hat ek de gielsnaffelekster in [[swartbûnt]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]], dat [[swart]] is op 'e [[kop]], [[nekke]], [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[rêch]], it meastepart fan 'e [[wjuk]]ken, de [[poat]]en, de [[stút]] en de [[sturt]], en [[wyt]] op 'e [[skouder]]s, [[bealch]] en de úteinen fan 'e wjukken. Oer de swarte [[fear (fûgels)|fearren]] hinne, benammen dy fan 'e wjukken en de sturt, leit in glâns dy't, ôfhinklik fan 'e [[ljocht]]fal, in [[grien]]ige, [[blau]]wige of [[pears|pearzige]] tint hat. It punt dêr't de gielsnaffelekster sterk op ôfwykt fan 'e oare ekstersoarten is syn fel [[giel]]e [[snaffel]] (dy't by alle oare ekstersoarten swart is). Teffens hat er giele râne ûnder de [[eagen]] lâns, dy't by guon eksimplaren hielendal om it each hinne rint, as in soartemint [[bril (helpmiddel)|bril]].
[[File:Pica_nuttalli.jpg|right|thumb|250px|In gielsnaffelekster rommet wat [[ies (kadaver)|ies]] op.]]

==Biotoop==
Gielsnaffeleksters jouwe de foarkar oan healiepen [[wâld]]lân en iepen gebieten mei hjir en dêr in klútsje [[beam]]men of in boskje [[strewelleguod]]. Yn 'e [[briedtiid]] bouwe se har [[nêst (fûgels)|nêst]] yn boskjes hege [[beam]]men oan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en en yn 'e neite fan iepen terrein. Mar se hawwe har ek oanpast oan it libben yn [[park]]en en [[tunen]] binnen de [[beboude kom]] fan [[doarp]]en en [[stêd]]en, en yn guon stêden binne se sels úteinset mei te nêsteljen yn fakante perselen en op oare fertutearze plakken.

==Hâlden en dragen==
De gielsnaffelekster is in sosjale fûgel, dy't it selskip fan soartgenoaten opsiket by sawol it foerazjearjen as it rêsten. Dat lêste wurdt dien mei in protte eksimplaren yn ien [[beam]]. Yn guon gebieten bestiet in grut sintraal rêstplak dêr't in protte gielsnaffeleksters de nacht trochbringe mei dêromhinne ferskate lytsere rêstplakken mei minder fûgels, dy't dochs ta deselde [[swaarm|sosjale groep]] hearre. As in gielsnaffelekster [[dea]]giet, komme der faak in protte soartgenoaten by it [[kadaver]] gear, dy't foar in perioade fan 10–15&amp;nbsp;[[minuten]] lûd [[krassen (kriefûgels)|krasse]]. Dy foarm fan [[hâlden en dragen]] hawwe [[ornitologen]] noch gjin ûnderboude ferklearring foar, ek al leit it foar de hân om fan [[minsklik]] [[tinken]] út te sizzen dat it om in foarm fan [[rou]] giet. Sa'n gearkomste by it kadaver fan in deade soartgenoat wurdt troch ornitologen dêrom in &quot;begraffenis&quot; neamd.
[[File:Pica nuttalli 279922996.jpg|left|thumb|250px|In gielsnaffelekster [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

De gielsnaffelekster is [[fysiology]]sk goed oanpast oan 'e [[hjittens|hjitte]] [[simmer]]s yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]]. Dizze fûgel hat dêrtroch minder lêst fan [[oerferhjitting]] en [[hjittestress]] as de [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonia'').

It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e gielsnaffelekster, dat troch it [[mantsje]] en it [[wyfke]] tegearre boud wurdt, bestiet út in stevige kom fan [[tûke (beam)|tûken]] en [[twigen]], dy't fan binnen tichtsmaard is mei modder en oerdutsen mei de [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gerzen]] en oare sêfte materialen. Oer de kom hinne sit in trochlittige kape of koepel fan tûken en twigen om foar te kommen dat [[rôffûgels]] it lechsel opfrette kinne. It nêst hat ornaris mar ien inkele yngong. It wurdt yn 'e regel boud boppe-yn in beam, op in hichte fan likernôch 14&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de grûn, en gauris oan 'e útein fan in grutte sydtûke, sadat ek [[fjouwerfuotters|fjouwerfuottige]] [[rôfdier]]en der net by kinne. Oars as de measte oare soarten [[ekster]]s nêstelje gielsnaffeleksters yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en mar komselden allinnich. Se fertoane wol [[territoarium|territoriaal]] gedrach, mar dat is beheind ta it nêst sels en it direkte om-en-by.

Hoewol't gielsnaffeleksters pearkes foarmje dy't faak jierren byinoar bliuwe, komme [[pearing]]s mei oare soartgenoaten dochs wol gauris foar. It mantsje docht dêrom nei syn eigen pearing mei it wyfke faak oan [[partnerbewekking]], wêrby't er it wyfke allegeduerigen efterfolget om foar te kommen dat in oar mantsje de kâns krije sil om mei har te pearjen. Dat duorret oant it earste [[aai]] lein is. 

It lechsel bestiet ornaris út 5–7&amp;nbsp;aaien en de [[briedtiid]] duorret 16–18&amp;nbsp;[[dagen]]. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't keal, [[blinens|blyn]] en helpleas út it aai komme en wikenlang ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. It mantsje en wyfke foerazjearje allebeide foar de piken, dy't in dieet fan yn haadsaak [[ynsekten]] foarset krije. Mei likernôch 30&amp;nbsp;dagen [[útfleanen|fleane de piken út]]. Se beselskipje de âlden dêrnei noch ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] by it foerazjearjen en it rêsten oant se tsjin 'e [[hjerst]] har eigen wei geane. Wyfkes fan 'e gielsnaffelekster binne [[geslachtsryp]] mei 1&amp;nbsp;[[jier]], mar mantsjes pas mei 2&amp;nbsp;jier. De [[libbensferwachting]] bedraacht 7–8&amp;nbsp;jier.
[[File:Pica_nuttalli_Odocoileus_hemionus.jpg |right|thumb|250px|In gielsnaffelekster mei in [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus'').]]

==Fretten==
De gielsnaffelekster is in [[omnivoar]] dy't syn kostje op 'e [[grûn]] byinoar foerazjearret. Hy fret benammen [[ynsekten]], yn 't bysûnder [[sprinkhoannen]], mar ek wol oar [[wringeleas]] [[dierte]], [[ies (kadaver)|ies]], [[ikel]]s en oare [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]]. It fretten fan [[plant]]aardich materiaal is foar de gielsnaffelekster fierhinne beheind ta de [[hjerst]] en de [[winter]]. Soms wurde ek lytse [[kjifdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]]. Fierders trochsykje gielsnaffeleksters ek [[ôffal]] dat efterlitten is troch [[minske]]n en wurde se oanlutsen troch [[dwinger (jiskelân)|dwingers]] en farsk [[slachtsjen|slachte]] karkassen op [[ranch]]es en [[boerespultsje]]s.
[[File:Pica nuttalli 341307570.jpg|left|thumb|250px|In gielsnaffelekster.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e gielsnaffelekster binne ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De gielsnaffelekster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat it leechste is fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] (de oare beide binne &quot;bedrige&quot; en &quot;krityk bedrige&quot;). Dizze soarte hat te lijen ûnder de oanhâldende útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]], dy't soargje foar [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]]. It gebrûk fan [[fergif]] om [[kjifdieren]] te bestriden liedt ek by gielsnaffeleksters ta [[fergiftiging]], mei't de fûgels de [[kadaver]]s fan 'e deade kjifdieren opfrette. Gielsnaffeleksters rinne ek it risiko op [[leadfergiftiging]] trochdat se de [[lead (metaal)|leaden]] [[kûgel]]s opfrette dêr't ies mei deasketten is.

In oanboazjend probleem is fierders [[klimaatferoaring]], dat yn Kalifornje [[simmer]]deis liedt ta almar fierder oprinnende [[temperatuer]]en, en oer it hiele jier ta feroarjende [[delslach (waar)|delslachpatroanen]]. Ekstreem [[waar]] en oanhâldende [[drûchte]] kin sels dizze oars goed oanpaste fûgels net oer. 

En dan is der noch it [[West-Nylfirus]], in [[firussykte]] dêr't [[kriefûgels]] oer it algemien fetber foar binne, mar de gielsnaffelekster yn 't bysûnder. Der wurdt rûsd dat tusken [[2004]] en [[2006]] 50% fan 'e hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan 'e gielsnaffelekster oan dat [[firus (biology)|firus]] deagie. It West-Nylfirus wurdt oerbrocht troch [[langpoaten]], dy't har [[fuortplantsje]] yn [[oerflaktewetter]]s, en de gielsnaffelekster libbet yn 'e neite fan dyselde oerflaktewetters. Yn [[2020]] waard de wrâldpopulaasje fan 'e gielsnaffelekster troch [[BirdLife International]] rûsd op 400.000 [[folwoeksen]] yndividuën.

==Undersoarten==
De gielsnaffelekster is in [[monotypyske soarte]], wat ynhâldt dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yellow-billed_magpie ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pica nuttalli}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]</text>
      <sha1>0u06jioy4sofpsj0rrepxlye5lved80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gint (fûgel)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187194</id>
    <revision>
      <id>1233538</id>
      <parentid>1211218</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33754" sha1="mlcur8e0c31bm3ba9jfxgeg4rbn38nn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gint
|Ofbyld= [[File:Gannet (27971301221) (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=[[File:Northern_Gannet_(Morus_bassanus)_(W1CDR0001422_BD11).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus bassanus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gint (Morus bassanus).png|center|250px]]
}}
De '''gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus bassanus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dit bist, dat ek by Friezen mooglik better bekend is ûnder de [[Nederlânsk]]talige namme ''jan-van-gent'', komt foar boppe it noarden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de [[rânesee]]ën dêrfan yn in [[ferspriedingsgebiet]] dat rikt fan [[Teksas]] en de [[Bahama's]] oant [[Grienlân]] en [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] oant de [[Kanaryske Eilannen]] en [[Lybje]]. It is de grutste libbene gintfûgel. De gint fret [[fisk]] en [[brieden (fûgels)|briedt]] yn reuseftige [[koloanje (biology)|koloanjes]] op dreech berikbere plakken oan 'e [[kust]] en op eilantsjes dêrfoar. De [[IUCN]] klassifisearret de gint as net bedrige.

==Etymology==
De namme &quot;gint&quot; hat neat út te stean mei de stêd [[Gint (Belgje)|Gint]] yn [[Flaanderen]], mar komt fan it [[Westgermaansk|Proto-Westgemaansk]]e wurd *''ganut'', fan it [[Proto-Germaansk]]e wurd *''ganzô'', mei de betsjutting &quot;mantsjegoes&quot;. Dat is deselde woartel dêr't ek it wurd &quot;[[guozzen|goes]]&quot; fan komt.
[[File:Morus bassanus 9.jpg|left|thumb|180px|In pearke ginten op [[Hilgelân]].]]

==Taksonomy==
Nettsjinsteande syn fierhinne [[see|maritime]] libbenswize is de gint al iuwenlang in bekende [[fûgel]][[soarte]] by [[ornitologen]]. De [[Switserlân|Switserske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Conrad Gessner]] joech it bist yn 'e [[sechstjinde iuw]] al de [[Latyn]]ske namme ''Anser bassanus'' (''anser'' betsjut &quot;[[guozzen|goes]]&quot;). Dy namme waard oernommen troch de [[Ingelân|Ingelske]] natoerûndersiker [[Francis Willughby]], dy't it bist yn 'e [[santjinde iuw]] beskreau. De gint koe hy fan 'e [[koloanje (biology)|briedkoloanje]] op [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]] en fan in eksimplaar dat as [[dwaalgast]] by [[Coleshill (Warwickshire)|Coleshill]] yn [[Warwickshire]] bedarre wie.

Yn [[1758]] wie de gint ien fan in grut tal bisten dat foar it earst formeel [[wittenskip]]lik beskreaun waard troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan dy syn ''[[Systema Naturæ]]''. Linnaeus, dy't mear oerienkomsten seach mei de [[pilekanen]] as mei de guozzen, parte de gint de [[wittenskiplike namme]] ''Pelicanus bassanus'' ta. De [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Mathurin Jacques Brisson]] ferpleatste de fûgel yn [[1760]] nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Sula'', dat no reservearre is foar de [[tropenginten]], mar dêr't doedestiden alle [[gintfûgels]] yn gearbrocht waarden. It wie de soölooch [[Louis Pierre Vieillot]], ek út Frankryk, dy't de gint yn [[1816]] werklassifisearre yn it nije skaai fan 'e [[ginten]] (''Morus'').

De [[Frankryk|Frânsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[ornitolooch]] [[prins]] [[Karel Lusiaan Bonaparte]] beskreau de [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e gint yn [[Noard-Amearika]] yn [[1838]] as in aparte [[soarte]], dy't er de wittenskiplike namme ''Sula americana'' taparte. De ûnderbouwing foar dy opspjalting fan 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] soarte is lykwols ûndúdlik, en ''Sula americana'' wurdt dêrom tsjintwurdich algemien beskôge as in jonger [[synonym]] fan ''Morus bassanus''.
[[File:Gannet_Runde.jpg|right|thumb|250px|De [[briedkoloanje]] fan ginten te [[Runde]], oan 'e [[Noarwegen|Noarske]] kust.]]

==Fersprieding==
===Algemiene fersprieding===
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e gint wreidet him út oer in grut part fan 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]] en beslacht ek [[rânesee]]ën dêrfan. Oan 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] kant giet it dêrby om 'e [[Barentssee]], de [[Wite See]], de [[Strjitte fan Denemark]], de [[Noarske See]], de [[Noardsee]], it [[Skagerrak]], it [[Kattegat]], de [[Eastsee]] mei de [[Finske Golf]] en de [[Botnyske Golf]], de [[Skotske See]], de [[Ierske See]], de [[Keltyske See]], [[It Kanaal]] mei it [[Nau fan Calais]], de [[Golf fan Biskaje]] en it [[Westlik Bekken fan 'e Middellânske See]] fan 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] oant it súdwestlike part fan 'e [[Ioanyske See]] ta. Oan 'e [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] kant fan 'e Atlantyske Oseaan giet it om 'e [[Labradorsee]], de [[Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai]] en it noardlike diel fan 'e [[Golf fan Meksiko]] mei de [[Strjitte fan Floarida]].

De gint komt alsa yn Jeropa foar by de [[kust]]en lâns fan [[Iislân]], [[Jan Mayen]], de [[Fêreu-eilannen]], [[Noarwegen]], [[Denemark]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Ruslân]], [[Estlân]], [[Letlân]], [[Litouwen]], [[Poalen]], [[Dútslân]], [[Nederlân]], [[Belgje]], [[Skotlân]], [[Ingelân]], [[Wales]], [[Noard-Ierlân]], [[Ierlân]], [[Man (eilân)|Man]], [[Jersey]], [[Guernsey]], [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Portegal]], westlik [[Itaalje]] en [[Malta]]. Yn it súdeasten rikt it fia de kusten fan [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tuneezje]] oan [[Tripolitaanje]] yn [[Lybje]] ta, en yn it [[súdwesten]] komt it ta oan 'e [[Westlike Sahara]], [[Mauretaanje]] en de [[Kanaryske Eilannen]]. Mei't de gint foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[fisk]] ôfhinklik is fan iepen [[see]] dy't [[winter]]deis net [[froast|tichtfriest]], hat dizze fûgel baat by de [[opwaarming fan 'e Ierde]]. Sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] hat er syn ferspriedingsgebiet stadichoan fierder útwreidzje kinnen nei it noarden en noardeasten ta, sadat er no ek foarkomt oan 'e kusten fan it Russyske [[Kolaskiereilân]] en fan [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] yn it hege noarden fan 'e [[Arktis]].

Yn Noard-Amearika komt de gint foar by de kusten lâns fan súdlik [[Grienlân]], eastlik [[Kanada]], de Frânske [[oerseeske kollektiviteit]] [[Sint-Pierre en Miquelon]], de [[Feriene Steaten]], [[Bermuda]] en de noardlike eilannen fan 'e [[Bahama's]]. De eastlike Atlantyske Oseaan en râneseeën besuden de Golf fan Biskaje, en de westlike Atlantyske Oseaan besuden de Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai binne foar [[folwoeksen]] fûgels frijwol útslutend oerwinteringsgebieten, hoewol't healwoeksen eksimplaren der ferskate jierren tahâlde kinne. As [[dwaalgast]] is de gint waarnommen op [[Syprus]], yn [[Egypte]] en [[Syrje]], boppe de [[Swarte See]], yn westlik [[Kazachstan]] en, oarekant de Atlantyske Oseaan, op [[Kuba]] en [[Hispanjoala]] en yn [[Ceará]], yn noardeastlik [[Brazylje]]. (Dat lêste gefal wie de earste waarnimming fan dizze fûgel op it [[súdlik healrûn]].)
[[File:Northern_Gannet_colonies.png|right|thumb|350px|De wichtichste [[briedkoloanje]]s fan 'e gint.]]
[[File:Bass_Rock_from_south_east.jpg|right|thumb|250px|[[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]], by de [[Skotlân|Skotske]] [[haadstêd]] [[Edinburgh]], hat de grutste [[briedkoloanje]] fan ginten yn 'e wrâld.]]

===Grutte briedkoloanjes===
*[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]: [[Hilgelân]] yn 'e [[Dútske Bocht]] (680 briedpearen yn 2016).
*[[File:Flag of the Faroe Islands.svg|border|19px]] de [[Fêreu-eilannen]]: [[Mykines]] (2.500 briedpearen yn 2014).
*[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]]: [[Rouzic]] foar de kust fan [[Bretanje]] (de aldersúdlikste briedkoloanje; 11.500 briedpearen yn 1995).
*[[File:Flag of Guernsey.svg|border|20px]] [[Guernsey]]: [[Ortac]] en [[Les Etacs]] foar de kust fan [[Alderney]] (7.500 briedpearen yn 2009).
*[[File:Flag of Iceland.svg|border|19px]] [[Iislân]]: [[Eldey]] foar de kust fan it [[Reykjanesskagi-skiereilân]] (16.300 briedpearen yn 2008); lytsere briedkoloanjes oan oare dielen fan 'e Iislânske kust en op it eilantsje [[Grimsey]].
*[[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelân]]: [[Bempton Cliffs]] yn [[East-Yorkshire]] (12.500 briedpearen yn 2015); fan teminsten [[1274]] oant op syn letst [[1909]] wie der ek in koloanje op it eilân [[Lundy]] yn it [[Kanaal fan Bristol]], mar dy is ferdwûn.
*[[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]]: [[Lyts Skellig]] yn [[County Kerry]] (30.000 briedpearen yn 2010); folle lytsere koloanjes op [[Dursey (eilân)#Bull Rock|Bull Rock]] yn [[County Cork]], [[Clare (eilân)|Clare]] yn [[County Mayo]] en [[Grut Saltee]] yn [[County Wexford]].
*[[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada]]: [[Bonaventure (eilân)|Bonaventure]] foar de kust fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] yn 'e [[Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai]] (30.000 briedpearen yn 2009); lytsere briedkoloanjes op [[Rochers aux Oiseaux]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]] yn Kebek, en it [[Ekologysk Reservaat Cape St.&amp;nbsp;Mary's]], it [[Ekologysk Reservaat Baccalieu Island]] en [[Funk Island]] foar de kust fan [[Nijfûnlân]].
*[[File:Flag of Norway.svg|border|19px]] [[Noarwegen]]: [[Runde]] yn [[Møre og Romsdal]], [[Syltefjord]] boppe de [[Noardpoalsirkel]] en de lege eilannen fan 'e [[Lofoten]] en [[Vesterålen]] (mei-inoar 6.900 briedpearen yn 2016); 
*[[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]]: [[Charlov]] oan 'e kust fan it [[Kolaskiereilân]] (koloanje stifte yn 1995, nei alle gedachten tanksij de opwaarming fan 'e Ierde; 250 briedpearen yn 2016).
*[[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Skotlan]]: [[St&amp;nbsp;Kilda]] yn 'e [[Bûtenste Hebriden]] (60.300 briedpearen yn 2013);  [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth of Forth]] (al yn [[1493]] foar it earst dokumintearre as briedkoloanje; 75.000 briedpearen yn 2014); [[Ailsa Craig]] yn 'e [[Firth fan Clyde]] (33.250 briedpearen yn 2014); [[Hermaness]] yn 'e [[Sjetlâneilannen]] (25.600 briedpearen yn 2013); [[Noss (Sjetlâneilannen)|Noss]] yn 'e Sjetlâneilannen (11.800 briedpearen yn 2013); [[Sula Sgeir]] yn 'e Bûtenste Hebriden (11.200 briedpearen yn 2013); [[Crovie#Troup Head|Troup Head]] yn [[Aberdeenshire]] (yn [[1988]] begûn; krapoan 6.500 briedpearen yn 2014); de [[Flannaneilannen]] (5.300 briedpearen yn 2013); [[Sule Stack]] yn 'e [[Orkney-eilannen]] (4.600 briedpearen yn 2013); [[Fair Isle]] healwei de Orkney- en de Sjetlâneilannen (3.600 briedpearen yn 2013); [[Sule Skerry]] bewesten de Orkney-eilannen (1.900 briedpearen yn 2013, omheech gien fan mar 57 yn 2003).
*[[File:Flag of Norway.svg|border|19px]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]]: [[Beare-eilân (Noarwegen)|Beare-eilân]], it súdlikste eilân fan 'e arsjipel (koloanje stifte yn 2011, nei alle gedachten tanksij de opwaarming fan 'e Ierde; 52 briedpearen yn 2016)
*[[File:Flag of Wales.svg|border|20px]] [[Wales]]: [[Grassholm]] foar de kust fan [[Pembrokeshire]] (36.000 briedpearen yn 2015).
Yn [[Itaalje]] brocht in inkeld briedpear yn trije jierren efterinoar ([[2013]], [[2014]] en [[2015]]) in [[fûgelpyk|pyk]] grut yn in [[nêst (fûgels)|nêst]] op in ôfmarre [[boat]] yn [[Porto Venere]] oan 'e [[Ligueryske See]].

==Uterlike skaaimerken==
De gint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 87–100&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 170–180&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2,3–3,6&amp;nbsp;[[kg]]. It is dêrmei de grutste fan alle [[gintfûgels]] en in grutte seefûgel yn 'e algemiene sin, mei't er net ta de eigentlik [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') heart. It is feitliks de grutste seefûgel út it hiele [[Paleärktysk gebiet]] (dat noardlik [[Jeraazje]] en [[Noard-Afrika]] omfettet). 
[[File:Northern_gannet_(Morus_bassanus)_juvenile_Sagres.jpg|left|thumb|250px|In healwoeksen gint. Ginten krije har [[wite]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]] stikje by bytsje: elts jier wat mear, oant se úteinlik har folwoeksen uterlik hawwe tsjin 'e tiid dat se mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] binne.]]

De [[poat]]en hawwe fjouwer [[tean]]nen, dy't ferbûn wurde troch in [[dûnkergriis]] oant [[brún]] [[swimflues]]. De [[ljochtblau]]we oant [[blau]]-[[grize]] [[eagen]] wurde omjûn troch in râne fan keale, [[swart]]e [[hûd]]. By eksimplaren dy't de [[fûgelgryp]] oerlibbe hawwe, kleurje de eagen om noch ûnferklearre redens swart. De [[snaffel]] is lang, sterk en kegelfoarmich mei oan 'e punt in lichte bûging omleech. De binnenrânen fan 'e snaffel binne skerp en licht kartele. By folwoeksen eksimplaren hat de snaffel in út 'en blauwens skinende grize kleur, wylst de rânen dûnkergriis oant swart binne. Oer it [[gesicht]] rint om 'e snaffel hinne in swarte râne dy't by de eagen gearkomt mei de eachrâne.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] it foar it grutste part [[wyt]], mei twa útsûnderings: de úteinen fan 'e [[wjuk]]ken binne swart en de [[kop]] en [[nekke]] binne [[bêzje]] oant [[giel]]ich. Dy lêste [[kleur]] wurdt yn 'e [[briedtiid]] folle dúdliker en ferdizenet neitiid wer. By [[mantsje]]s is de bêzje kleur sterker oanwêzich as by [[wyfke]]s. Ek rinne der kleure linen by de teannen lâns en by de [[skonk]]en op, dy't ornaris [[grien]]ich [[giel]] binne by mantsjes en [[blau]]wich by wyfkes, mar fierders bestiet yn dizze [[soarte]] gjin [[seksuele dimorfy]]. [[Jonkheid|Juvenilen]] hawwe gjin wyt fearrekleed, mar binne [[brún]]; elts jier wurde se wat witer oant oant se úteinlik mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] binne

[[Evolúsje|Evolúsjonêre]] adaptaasjes foar [[dûken]] binne by de gint: in ekstreem streamline [[lichem (biology)|lichem]], krêftige [[hals]][[spier]]en, in spûnzige [[bonke]]plaat oan 'e basis fan 'e [[snaffel]], [[noaster]]s dy't oan 'e binnenkant fan 'e snaffel sitte, sadat der by it dûken gjin wetter troch nei binnen kringe kin, en [[eagen]] dy't beskerme wurde troch [[trêde eachlid]]den. Ek binne de [[fear (fûgels)|fearren]] wetterôfstjittend trochdat de fûgels der in [[waaks (stof)|waaksige]] stof oer útwriuwe dy't ôfkomstich is út in [[stútklier]]. It fearrekleed is sadwaande wetterticht, wat de fûgels it fermogen jout om langere skoften ûnder wetter te bliuwen.

==Biotoop==
Oars as de besibbe [[mokeftigen]] (''Procellariiformes'') binne ginten net echt fûgels fan 'e  [[pelagyske sône]], mei't se foar it meastepart yn in stripe ûnder de [[kust]] bliuwe dy't in pear hûndert [[kilometer]] breed is. Nettsjinsteande dat kinne se har poerbêst rêde op wat dochs as iepen see beskôge wurde moat. De [[briedkoloanje]]s binne yn haadsaak fêstige op [[rots]]ige, dreech berikbere [[eilantsjes]], dêr't potinsjele [[rôfdier|natuerlike fijannen]] der net of hast net by kinne.
[[File:Morus_bassanus_greeting.webm|right|thumb|250px|De leden fan in briedpear [[begroeting|begroetsje]] inoar.]]

==Hâlden en dragen==
===Lûd===
De gint is in fûgel dy't faak en lûd [[stim|fokalisearret]], benammen yn it fermidden fan in [[briedkoloanje]]. De meast foarkommende rop is in skel ''arra-arra'' of ''urra-urra'', dy't it faakst utere wurdt by it lânjen yn 'e koloanje en om oare ginten fuort te jeien dy't te ticht by it [[nêst (fûgels)|nêst]] komme. Deselde rop komt yn ferkoarte foarm as ''rah-rah'' foar by it [[fiskjen]] of it gearfandeljen fan nêstmateriaal, en yn ferlinge foarm as ''ûûû-ah'' by it opstiigjen en fuortfleanen. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] meitsje deselde lûden. Neffens [[J.&amp;nbsp;Bryan Nelson]], in [[ornitolooch]] ferbûn oan 'e [[Universiteit fan Oxford]], kenne ginten net inkeld de yndividuele rop fan har partner en pyk werom, mar ek dy fan 'e &quot;buorlju&quot;, de ginten dy't oangrinzgjende nêsten besette. Sokke buorlju wurde mei in beskate duldsumens behannele, mar ynkringers fan bûten it eigen fermidden roppe folle mear [[agresje]] op.

===Fleanen===
De [[wjuk]]ken fan 'e gint binne lang en smel en sitte foaroan op 'e romp, sadat er by it [[fleanen]] op effisjinte wize gebrûk meitsje kin fan 'e [[lucht]]streamen. Sels by kalm [[waar]] kin er dêrtroch in [[faasje]] berikke fan 55–65&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Nettsjinsteande dat binne de fljochspieren by dizze fûgel relatyf lyts: wylst dy by de measte oare fûgels likernôch 20% fan it lichemsgewicht útmeitsje, is dat foar de gint mar 13%. Dat betsjut lykwols al dat ginten, ek al kinne se fluch fleane, net botte goed maneuvrearje kinne ûnder it fleanen. Ek moatte se de fljochspieren opwaarmje ear't se opstiigje troch te klapperjen mei de wjukken. 

Mei't se inkeld mei muoite [[rinne]] kinne, is it foar ginten dreech om fan in plat stik grûn ôf wer yn 'e loft te kommen. Ornaris fleane se fuort troch fan in [[klif]] ôf te springen. As se al op in plat stik lân bedarre binne, moatte se yn 'e [[wyn (waar)|wyn]] op sa hurd mooglik besykje te [[draven]] wylst se út alle macht mei de wjukken slane. Deselde swierrichheden hawwe se om nei in dûk yn see wer op te stiigjen. Soms, as der mar in bytsje wyn stiet, of as it wynstil is, slagget dat net en reitsje se strâne. Ek it delkommen op lân liedt soms ta problemen as se tefolle faasje hawwe, it net op 'e poaten hâlde kinne en oer de kop slane. De lichte [[bonke]]n yn 'e wjukken kinne dan maklik [[brutsen bonke|brekke]], wat foar sokke fûgels delkomt op in deafûnis. 
[[File:Gannet_(Morus_bassana),_Belmont_-_geograph.org.uk_-_529175.jpg|left|thumb|250px|In gint [[dûken|dûkt]] de see yn.]]

===Jeien en dûken===
Ginten binne [[deidier]]en dy't by ljochtskyndei op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] geane nei [[fisk]]. Dat dogge se sawol deunby har [[nêst (fûgels)|nêst]] as fierder fuort. Ornaris geane se dêrby net fierder as 150&amp;nbsp;[[km]] by it nêst wei, mar 2% fan 'e fûgels út 'e briedkoloanje op [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]] fljocht hielendal nei de [[Doggersbank]] yn 'e midden fan 'e [[Noardsee]] ta om te fiskjen, in ôfstân fan 280–320&amp;nbsp;km (inkele reis). Ginten binne [[opportunist]]ysk genôch om [[fiskersboat]]en te folgjen, sadat se sûnder in protte muoite te dwaan de oerboard kipere [[byfangst]] fersline kinne. Ek folgje se wol [[walfiskeftigen]] om 'e resten fan dy har miel op te fretten. 

De standertjachtmetoade fan 'e gint is lykwols om út 'e loft wei, fanôf sa'n 70&amp;nbsp;[[meter|m]] heech, in [[iezing]] fisk te sykjen dy't net al te fier ûnder it see-oerflak swimt. As dat ienris slagge is, [[dûke]] ginten fan in hichte fan 11–60&amp;nbsp;m heech út 'e [[loft]] wei rjocht omleech yn see. Dêrby teare se de wjukken, krekt foar't se it wetter reitsje, hielendal tebek. Dêrtroch krije se in folslein streamline &quot;[[torpedo (wapen)|torpedo]]foarm&quot;, mei it smelste lichemsdiel, de [[snaffel]], foaroan. It efterste diel fan it lichem wurdt dan foarme troch wjuktippen, dy't fierder werom rikke as de sturtpunt. De [[faasje]] wêrmei't se it wetter reitsje, kin oprinne oant 100&amp;nbsp;km/h. Dêrtroch kinne se oant 11&amp;nbsp;m djip yn 'e see trochkringe. As se net daliks in fisk fange, brûke se sawol de wjukken as de mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste [[poat]]en om ûnder wetter [[swimmen]]d de efterfolging op 'e fuortspattende [[proai]] yn te setten. Op dy manear berikke ginten trochinoar in djipte fan 19,7&amp;nbsp;m, mei in dokumintearre maksimum fan 25&amp;nbsp;m. De meast folge strategy dêrby is om omleech te dûken oant de gint him ûnder de iezing fisk befynt en dan ûnderweis werom nei it wetteroerflak in fisk te fangen.

Neffens guon ûndersiken is de rjochting dy't ginten út fleane om fisk te sykjen en de tiid dêr't se ferlet fan hawwe om har bestimming te berikken foar mantsjes en wyfkes gelyk. Nettsjinsteande dat binne der dochs oansjenlike ferskillen yn it [[hâlden en dragen]] fan mantsjes en wyfkes by it foerazjearjen. Wyfkesginten binne net allinnich selektiver as mantsjes by it útkiezen fan in gaadlike fisklokaasje, mar se dûke ek langer en djipper en dôberje neitiid langer op it wetteroerflak om as de mantsjes.
[[File:Northern_Gannet_with_nest_material.jpg|right|thumb|250px|In gint bringt materiaal foar de oanlis fan it [[nêst (fûgels)|nêst]].]]

===Fuortplanting===
Foar de [[fuortplanting]] bejouwe ginten har elts jier nei de [[briedkoloanje]]s. Ornaris keare de fûgels dêrby werom nei de koloanjes dêr't se sels as [[fûgelpyk|pyk]] út it [[aai]] kommen binne, mar dat giet net foar allegearre op. Oars soene der ommers nea nije koloanjes ûntstean kinne, en it is waarnommen dat soks bart, bgl. by de kust fan it [[Kolaskiereilân]] lâns yn [[1995]] en op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] yn [[2011]]. Wannear't in gint yn in beskate koloanje ienris mei súkses in pyk grutbrocht hat, is it lykwols hiel ûngewoan dat er dêrnei noch fan briedkoloanje wikselet.

De [[briedtiid]] begjint yn [[maart]] of [[april]], yn 'e súdlike briedkoloanjes wat earder en yn 'e noardliken wat letter. Healwoeksen fûgels, dy't foar it earst yn 'e briedtiid nei de briedkoloanjes komme as se 2–3&amp;nbsp;[[jier]] âld binne, bliuwe oan 'e rânen fan 'e koloanje. Soms bouwe se wol in eigen [[nêst (fûgels)|nêst]], mar se binne pas mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] en kinne dus foar dy tiid net oan 'e fuortplanting dielnimme. Party healwoeksen fûgels geane soms op in ferlitten nêst sitten en as se dêr in [[dei]] as twa, trije ûnfersteurd bliuwe kinne, begjinne se dat nêst [[agressyf]] tsjin oare ginten te ferdigenjen, as wie it har eigen. Blykt dat nêst lang om let dochs in eigner te hawwen, dan jout de healwoeksen fûgel it sûnder striid werom.

De nêstplakken dêr't it measte loop op is, binne sitewearre op 'e [[rots]]wanden fan [[klif]]fen boppe de see of op [[heuvel]]toppen deunby de [[kust]]. As sok ûnreplik goed net foar hannen is, nêstelje ginten ek wol yn groepen op [[eilannen]] mei in plat oerflak. It problematyske lânjen en opstiigjen op sa'n ûndergrûn liedt ta mear konflikten mei de buorlju, en dêrtroch ta in heger [[stress]]nivo. Nettsjinsteande dat komt it mar ynsidinteel foar dat ginten in yndividueel nêstplak sykje, by de koloanje wei. Trochinoar binne der yn in koloanje 2,3&amp;nbsp;nêsten de [[m²]]. In nêst wurdt troch sawol it mantsje as it wyfke agressyf ferdigene. Dêr't dat om it beskikbere oerflak kin, bedraacht de romte tusken de nêsten twaris it berik fan in fûgel dy't op it nêst sit.
[[File:Morus_bassanus_6zz.jpg|left|thumb|200px|In ginte-[[aai]].]]

Ginten binne [[monogaam]] en it komt geregeldwei foar dat pearkes ferskate briedseizoenen byinoar bliuwe. Soms bliuwe se sels har hiele libben byinoar. Dat wol net sizze dat se it hiele jier yn inoars neite omhingje: se geane útinoar as se klear binne mei it grutbringen fan har pyk en fine inoar wer werom oan it begjin fan it folgjende briedseizoen. As ien fan beiden deagiet, siket de oerbleaune fûgel in nije pearingspartner. Har nêst bouwe ginten fan [[seewier]], [[planten]] dy't yn 'e neite fan it nêst op lân groeie, [[modder]] en rommel dy't út see oanspield is. It mantsje fandelet dêrby ornaris it boumateriaal gear, en it wyfke bout dêrfan it nêst. Dat is in kompakt tsjelkfoarmich bousel mei in hichte fan 30–60&amp;nbsp;sm. Mei't de fûgels har [[kjitte]] yn 'e briedtiid oer de râne fan it nêst falle litte, wint de romte dy't it nêst ynnimt hieltyd fierder oan. Oer de jierren kinne âlde nêsten dêrtroch in hichte fan wol 2&amp;nbsp;[[meter|m]] berikke.

Ginten lizze ien [[aai]], dat 7,9&amp;nbsp;sm by 5&amp;nbsp;sm mjit en trochinoar in gewicht hat fan 104&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dat is licht foar in grutte seefûgel. It aai is yn 't earstoan blauwich en suver trochskinich, mar ferdizenet letter ta in [[kalk]]wite [[kleur]] dy't maklik besmodzge reitsje kin. As der twa aaien yn ien nêst lizze, betsjut dat net dat dit pearke twa aaien lein hat, mar dat in oar wyfke der in aai by lein hat of dat it pearke der in aai by stellen hat fan in oar briedpear. Allinnich as se it earste aai kwytreitsje, lizze ginten in twadde aai ta ferfanging. 
[[File:Jeune_fou_de_bassan.JPG|right|thumb|250px|In mei [[dûns (fearren)|dûns]] oerdutsen [[fûgelpyk|pyk]].]]

De [[briedtiid]] duorret 42–46&amp;nbsp;[[dagen]], wêrby't it brieden troch beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] yn gearwurking ferrjochte wurdt troch de [[waarm]]e (want goed [[bloedsomrin|trochblette]]) swimfluezzen op it aai te pleatsen. In protte piken fan ûnbelearde âlden komme om wannear't se út it aai komme en de briedende fûgel noch mei syn hiele gewicht op it aai sit. Dat sakket dan yninoar en dan wurdt de pyk ferplettere. Alden mei [[ûnderfining]] fiele mei de poaten oan wannear't de pyk op it punt stiet om út it aai te brekken, en stappe dan fan it aai ôf. It útkommen fan it aai kin soms wol 36&amp;nbsp;[[oere]]n duorje. Neitiid wurdt de pyk op 'e swimfluezzen fan 'e âlderfûgel fan tsjinst set om waarm te bliuwen. Ginten litte har pyk mar komselden allinnich yn it nêst, mei't se dan it risiko rinne dat de pyk troch de briedende fûgels út 'e oanbuorjende nêsten oanfallen en deamakke wurdt.

In pyk dy't krekt út it aai kommen is, hat in [[dûnkerblau]]we oant [[swart]]e [[hûdskleur]] en noch gjin [[fear (fûgels)|fearren]]. Mei sa'n 10&amp;nbsp;dagen binne se oerdutsen mei [[wyt]] [[dûns (fearren)|dûns]]. De âlden geane om bar op jacht wylst ien fan harren op it nêst bliuwt. De pyk kriget heal-[[spiisfertarring|fertarre]] fisk te fretten dy't de âlderfûgels út har eigen [[mage]] wei opkoarje yn 'e snaffel fan it jong. Wannear't de pyk wat âlder is, kriget er hiele fisken taparte. Oars as de piken fan oare soarten seefûgels bliuwe gintepiken stil yn it nêst sitten sûnder om te kuierjen of mei de wjukken te slaan. Dêrtroch hawwe se minder kâns dat se út it nêst trûdelje. De pyk wurdt troch de âlden likernôch 91&amp;nbsp;dagen lang fuorre, en dêrnei wurdt er efterlitten yn it nêst wylst de âlderfûgels weromkeare nei see oant it wer briedtiid wurdt. 

Gintepiken [[útfleanen|fleane út]] as se 84–97&amp;nbsp;dagen âld binne. Dat dogge se ornaris troch harsels fan in klif ôf te lansearjen. Mei't soks net oefene wurde kin, is it derop of derûnder. As se it besykje by in hurde [[wyn (waar)|wyn]] dy't út 'e ferkearde hoeke komt, kinne se fataal [[ferwûne]] reitsje wannear't se tsjin 'e rotsen oan blaasd wurde. Nei't se it nêst ferlitten hawwe, keare se dêr net wer werom. Se bliuwe op see en leare om sels te fiskjen of oars komme se fan [[honger]] om. Mar 30% fan 'e piken oerlibbet it earste jier, mar folwoeksen fûgels hawwe in jierliks oerlibbingspersintaazje fan 91,9%. Trochinoar hawwe folwoeksen ginten in [[libbensferwachting]] fan 17&amp;nbsp;jier, mei in maksimaal dokumintearre leeftyd fan ien fûgel dy't 37&amp;nbsp;jier, 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] en 16&amp;nbsp;dagen libbe.
[[File:Great_Skua_attacking_Gannet_near_Stac_an_Armin.jpg|left|thumb|250px|In [[grutte skraaits]] (''Stercorarius skua'') [[kleptoparasitisme|berôft in gint fan syn fiskfangst]].]]

==Fretten==
Ginten frette benammen fisken dy't 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–30&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sm]] lang binne. Boppedat moat sokke fisk foar de fûgels berikber wêze, wat betsjut dat de fisk him yn [[iezing]]s yn 'e neite fan it wetteroerflak ophâlde moat. Ginten binne gjin sinnige iters; frijwol eltse fisk of oar yn see libjend bist dat oan 'e neamde betingsten foldocht, stiet op it menu. Dêrby giet it û.o. om [[skylfisk]] (''Melanogrammus aeglefinus'') en [[kabbeljau]] (''Gadus morhua'') en ferskate soarten [[sardinen]], [[ansjofisken]] en [[spjirringen]], mar ek om ferskate soarten [[pylkinketfisken]].

==Natuerlike fijannen==
De gint hat net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]; inkeld de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), de [[goesearn]] (''Haliaeetus albicilla'') en de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') is fan bekend dat se folwoeksen ginten gripe en opfrette. [[Fûgelpyk|Piken]] fan 'e gint binne fansels kwetsber foar folle mear [[rôfdier]]en, wêrûnder de [[grutte sjouwerman]] (''Larus marinus''), de [[Amerikaanske sulvermiuw]] (''Larus smithsonianus''), de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en yn [[Noard-Amearika]] de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richarchsonii''), en de [[foks]] (''Vulpes vulpes''). Soms wurdt in [[dûken]]de of op it wetter driuwende gint snipt troch in [[haai]] of troch in [[seehûnen|seehûn]], mar dat komt mar hiel ynsidinteel foar. 

[[Kleptoparasitisme]] troch [[skraaitsen]], yn 't bysûnder de [[grutte skraaits]] (''Stercorarius skua'') is in pleach foar ginten. Dêrby efterfolget de skraaits in gint en grypt mei de snaffel dy syn wjuk of sturt beet, sadat er út 'e loft wei yn see kneppelet. De skraaits hâldt fêst, ek yn it wetter, oant de gint de troch him fongen fisk opkoarre hat, sadat de skraaits fergees oan it miel kin.
[[File:Gannets_on_Little_Skellig.jpg|right|thumb|250px|De gintekoloanje op it eilantsje [[Little Skellig]], foar de kust fan súdwestlik [[Ierlân]].]]

==Status==
De gint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Sterker noch, de wrâldpopulaasje fan dizze fûgel liket te groeien, hoewol't dy groei hiel ûngelikens konsintrearre is yn mar in pear [[briedkoloanje]]s. Wylst oare bisten lije ûnder de [[opwaarming fan 'e Ierde]], hat de gint der krekt baat by, mei't it syn útwreiding yn noardeastlike en noardlike rjochting nei it [[Ruslân|Russyske]] [[Kolaskiereilân]] ([[1995]]) en de [[Arktis|Arktyske]] [[eilannegroep]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitbergen]] ([[2011]]) mooglik makke hat.

De groei fan 'e wrâldpopulaasje fan 'e gint is mear in reparearjen fan in âlde sitewaasje as dat it in folslein nije ûntwikkeling is. Yn it [[ferline]] hie dizze fûgel nammentlik troch [[minsklik]] yngripen slim te lijen ûnder [[habitatferlies]] en teffens ûnder it rispjen fan [[aai]]en foar minsklike [[iten|konsumpsje]] en it deadzjen fan briedende fûgels foar har [[fleis]] en [[fear (fûgels)|fearren]]. 

Op it rotseilantsje [[Lyts Skellig]], foar de kust fan súdwestlik [[Ierlân]], waard al foàr [[1700]] op 'e fûgels jage. Meitiid naam dat sokke foarmen oan, dat der yn [[1880]] noch mar 30 briedpearen oer wiene. Doe't de jacht stûke om't der noch mar sa'n bytsje fûgels wiene dat it net mear leanne en meitsje de reis nei it ôfhandige eilantsje, begûn de populaasje wer oan te winnen. Yn [[1906]] wiene der alwer 10.000 briedpearen, en tsjintwurdich binne der op Lyts Skellig 30.000 briedpearen.

Yn [[1939]] wiene der wrâldwiid mar 22 briedkoloanjes fan 'e gint, mei in totaal fan 83.000 briedpearen. In ûndersyk út [[2004]] telde dat jiers 45 ûnderskate koloanjes mei yn totaal 361.000 briedpearen. De [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) rûsde de totale wrâldpopulaasje fan 'e gint datselde jiers op 950.000–1,2&amp;nbsp;miljoen.

==Undersoarten==
De gint is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Yn it ferline waarden de [[Kaapske gint]] (''Morus capensis'') en de [[Australyske gint]] (''Morus serrator'') wol as ûndersoarten fan 'e gint beskôge, mar dy wurde no rûnom sjoen as selsstannige [[soarte]]n.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_gannet ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Morus bassanus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Helgolân]]</text>
      <sha1>mlcur8e0c31bm3ba9jfxgeg4rbn38nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233558</id>
      <parentid>1233538</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Grutte briedkoloanjes */ red</comment>
      <origin>1233558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33755" sha1="rpzf9zh1tikozz4rkqrnkg3jmu12tyr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gint
|Ofbyld= [[File:Gannet (27971301221) (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=[[File:Northern_Gannet_(Morus_bassanus)_(W1CDR0001422_BD11).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus bassanus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gint (Morus bassanus).png|center|250px]]
}}
De '''gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus bassanus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dit bist, dat ek by Friezen mooglik better bekend is ûnder de [[Nederlânsk]]talige namme ''jan-van-gent'', komt foar boppe it noarden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de [[rânesee]]ën dêrfan yn in [[ferspriedingsgebiet]] dat rikt fan [[Teksas]] en de [[Bahama's]] oant [[Grienlân]] en [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] oant de [[Kanaryske Eilannen]] en [[Lybje]]. It is de grutste libbene gintfûgel. De gint fret [[fisk]] en [[brieden (fûgels)|briedt]] yn reuseftige [[koloanje (biology)|koloanjes]] op dreech berikbere plakken oan 'e [[kust]] en op eilantsjes dêrfoar. De [[IUCN]] klassifisearret de gint as net bedrige.

==Etymology==
De namme &quot;gint&quot; hat neat út te stean mei de stêd [[Gint (Belgje)|Gint]] yn [[Flaanderen]], mar komt fan it [[Westgermaansk|Proto-Westgemaansk]]e wurd *''ganut'', fan it [[Proto-Germaansk]]e wurd *''ganzô'', mei de betsjutting &quot;mantsjegoes&quot;. Dat is deselde woartel dêr't ek it wurd &quot;[[guozzen|goes]]&quot; fan komt.
[[File:Morus bassanus 9.jpg|left|thumb|180px|In pearke ginten op [[Hilgelân]].]]

==Taksonomy==
Nettsjinsteande syn fierhinne [[see|maritime]] libbenswize is de gint al iuwenlang in bekende [[fûgel]][[soarte]] by [[ornitologen]]. De [[Switserlân|Switserske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Conrad Gessner]] joech it bist yn 'e [[sechstjinde iuw]] al de [[Latyn]]ske namme ''Anser bassanus'' (''anser'' betsjut &quot;[[guozzen|goes]]&quot;). Dy namme waard oernommen troch de [[Ingelân|Ingelske]] natoerûndersiker [[Francis Willughby]], dy't it bist yn 'e [[santjinde iuw]] beskreau. De gint koe hy fan 'e [[koloanje (biology)|briedkoloanje]] op [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]] en fan in eksimplaar dat as [[dwaalgast]] by [[Coleshill (Warwickshire)|Coleshill]] yn [[Warwickshire]] bedarre wie.

Yn [[1758]] wie de gint ien fan in grut tal bisten dat foar it earst formeel [[wittenskip]]lik beskreaun waard troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan dy syn ''[[Systema Naturæ]]''. Linnaeus, dy't mear oerienkomsten seach mei de [[pilekanen]] as mei de guozzen, parte de gint de [[wittenskiplike namme]] ''Pelicanus bassanus'' ta. De [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Mathurin Jacques Brisson]] ferpleatste de fûgel yn [[1760]] nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Sula'', dat no reservearre is foar de [[tropenginten]], mar dêr't doedestiden alle [[gintfûgels]] yn gearbrocht waarden. It wie de soölooch [[Louis Pierre Vieillot]], ek út Frankryk, dy't de gint yn [[1816]] werklassifisearre yn it nije skaai fan 'e [[ginten]] (''Morus'').

De [[Frankryk|Frânsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[ornitolooch]] [[prins]] [[Karel Lusiaan Bonaparte]] beskreau de [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e gint yn [[Noard-Amearika]] yn [[1838]] as in aparte [[soarte]], dy't er de wittenskiplike namme ''Sula americana'' taparte. De ûnderbouwing foar dy opspjalting fan 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] soarte is lykwols ûndúdlik, en ''Sula americana'' wurdt dêrom tsjintwurdich algemien beskôge as in jonger [[synonym]] fan ''Morus bassanus''.
[[File:Gannet_Runde.jpg|right|thumb|250px|De [[briedkoloanje]] fan ginten te [[Runde]], oan 'e [[Noarwegen|Noarske]] kust.]]

==Fersprieding==
===Algemiene fersprieding===
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e gint wreidet him út oer in grut part fan 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]] en beslacht ek [[rânesee]]ën dêrfan. Oan 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] kant giet it dêrby om 'e [[Barentssee]], de [[Wite See]], de [[Strjitte fan Denemark]], de [[Noarske See]], de [[Noardsee]], it [[Skagerrak]], it [[Kattegat]], de [[Eastsee]] mei de [[Finske Golf]] en de [[Botnyske Golf]], de [[Skotske See]], de [[Ierske See]], de [[Keltyske See]], [[It Kanaal]] mei it [[Nau fan Calais]], de [[Golf fan Biskaje]] en it [[Westlik Bekken fan 'e Middellânske See]] fan 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] oant it súdwestlike part fan 'e [[Ioanyske See]] ta. Oan 'e [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] kant fan 'e Atlantyske Oseaan giet it om 'e [[Labradorsee]], de [[Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai]] en it noardlike diel fan 'e [[Golf fan Meksiko]] mei de [[Strjitte fan Floarida]].

De gint komt alsa yn Jeropa foar by de [[kust]]en lâns fan [[Iislân]], [[Jan Mayen]], de [[Fêreu-eilannen]], [[Noarwegen]], [[Denemark]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Ruslân]], [[Estlân]], [[Letlân]], [[Litouwen]], [[Poalen]], [[Dútslân]], [[Nederlân]], [[Belgje]], [[Skotlân]], [[Ingelân]], [[Wales]], [[Noard-Ierlân]], [[Ierlân]], [[Man (eilân)|Man]], [[Jersey]], [[Guernsey]], [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Portegal]], westlik [[Itaalje]] en [[Malta]]. Yn it súdeasten rikt it fia de kusten fan [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tuneezje]] oan [[Tripolitaanje]] yn [[Lybje]] ta, en yn it [[súdwesten]] komt it ta oan 'e [[Westlike Sahara]], [[Mauretaanje]] en de [[Kanaryske Eilannen]]. Mei't de gint foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[fisk]] ôfhinklik is fan iepen [[see]] dy't [[winter]]deis net [[froast|tichtfriest]], hat dizze fûgel baat by de [[opwaarming fan 'e Ierde]]. Sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] hat er syn ferspriedingsgebiet stadichoan fierder útwreidzje kinnen nei it noarden en noardeasten ta, sadat er no ek foarkomt oan 'e kusten fan it Russyske [[Kolaskiereilân]] en fan [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] yn it hege noarden fan 'e [[Arktis]].

Yn Noard-Amearika komt de gint foar by de kusten lâns fan súdlik [[Grienlân]], eastlik [[Kanada]], de Frânske [[oerseeske kollektiviteit]] [[Sint-Pierre en Miquelon]], de [[Feriene Steaten]], [[Bermuda]] en de noardlike eilannen fan 'e [[Bahama's]]. De eastlike Atlantyske Oseaan en râneseeën besuden de Golf fan Biskaje, en de westlike Atlantyske Oseaan besuden de Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai binne foar [[folwoeksen]] fûgels frijwol útslutend oerwinteringsgebieten, hoewol't healwoeksen eksimplaren der ferskate jierren tahâlde kinne. As [[dwaalgast]] is de gint waarnommen op [[Syprus]], yn [[Egypte]] en [[Syrje]], boppe de [[Swarte See]], yn westlik [[Kazachstan]] en, oarekant de Atlantyske Oseaan, op [[Kuba]] en [[Hispanjoala]] en yn [[Ceará]], yn noardeastlik [[Brazylje]]. (Dat lêste gefal wie de earste waarnimming fan dizze fûgel op it [[súdlik healrûn]].)
[[File:Northern_Gannet_colonies.png|right|thumb|350px|De wichtichste [[briedkoloanje]]s fan 'e gint.]]
[[File:Bass_Rock_from_south_east.jpg|right|thumb|250px|[[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]], by de [[Skotlân|Skotske]] [[haadstêd]] [[Edinburgh]], hat de grutste [[briedkoloanje]] fan ginten yn 'e wrâld.]]

===Grutte briedkoloanjes===
*[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]: [[Hilgelân]] yn 'e [[Dútske Bocht]] (680 briedpearen yn 2016).
*[[File:Flag of the Faroe Islands.svg|border|19px]] de [[Fêreu-eilannen]]: [[Mykines]] (2.500 briedpearen yn 2014).
*[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]]: [[Rouzic]] foar de kust fan [[Bretanje]] (de aldersúdlikste briedkoloanje; 11.500 briedpearen yn 1995).
*[[File:Flag of Guernsey.svg|border|20px]] [[Guernsey]]: [[Ortac]] en [[Les Etacs]] foar de kust fan [[Alderney]] (7.500 briedpearen yn 2009).
*[[File:Flag of Iceland.svg|border|19px]] [[Iislân]]: [[Eldey]] foar de kust fan it [[Reykjanesskagi-skiereilân]] (16.300 briedpearen yn 2008); lytsere briedkoloanjes oan oare dielen fan 'e Iislânske kust en op it eilantsje [[Grimsey]].
*[[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelân]]: [[Bempton Cliffs]] yn [[East-Yorkshire]] (12.500 briedpearen yn 2015); fan teminsten [[1274]] oant op syn letst [[1909]] wie der ek in koloanje op it eilân [[Lundy]] yn it [[Kanaal fan Bristol]], mar dy is ferdwûn.
*[[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]]: [[Lyts Skellig]] yn [[County Kerry]] (30.000 briedpearen yn 2010); folle lytsere koloanjes op [[Dursey (eilân)#Bull Rock|Bull Rock]] yn [[County Cork]], [[Clare (eilân)|Clare]] yn [[County Mayo]] en [[Grut Saltee]] yn [[County Wexford]].
*[[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada]]: [[Bonaventure (eilân)|Bonaventure]] foar de kust fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] yn 'e [[Saint&amp;nbsp;Lawrencebaai]] (30.000 briedpearen yn 2009); lytsere briedkoloanjes op [[Rochers aux Oiseaux]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]] yn Kebek, en it [[Ekologysk Reservaat Cape St.&amp;nbsp;Mary's]], it [[Ekologysk Reservaat Baccalieu Island]] en [[Funk Island]] foar de kust fan [[Nijfûnlân]].
*[[File:Flag of Norway.svg|border|19px]] [[Noarwegen]]: [[Runde]] yn [[Møre og Romsdal]], [[Syltefjord]] boppe de [[Noardpoalsirkel]] en de lege eilannen fan 'e [[Lofoten]] en [[Vesterålen]] (mei-inoar 6.900 briedpearen yn 2016); 
*[[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]]: [[Charlov]] oan 'e kust fan it [[Kolaskiereilân]] (koloanje stifte yn 1995, nei alle gedachten tanksij de opwaarming fan 'e Ierde; 250 briedpearen yn 2016).
*[[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Skotlan]]: [[St&amp;nbsp;Kilda]] yn 'e [[Bûtenste Hebriden]] (60.300 briedpearen yn 2013);  [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]] (al yn [[1493]] foar it earst dokumintearre as briedkoloanje; 75.000 briedpearen yn 2014); [[Ailsa Craig]] yn 'e [[Firth fan Clyde]] (33.250 briedpearen yn 2014); [[Hermaness]] yn 'e [[Sjetlâneilannen]] (25.600 briedpearen yn 2013); [[Noss (Sjetlâneilannen)|Noss]] yn 'e Sjetlâneilannen (11.800 briedpearen yn 2013); [[Sula Sgeir]] yn 'e Bûtenste Hebriden (11.200 briedpearen yn 2013); [[Crovie#Troup Head|Troup Head]] yn [[Aberdeenshire]] (yn [[1988]] begûn; krapoan 6.500 briedpearen yn 2014); de [[Flannaneilannen]] (5.300 briedpearen yn 2013); [[Sule Stack]] yn 'e [[Orkney-eilannen]] (4.600 briedpearen yn 2013); [[Fair Isle]] healwei de Orkney- en de Sjetlâneilannen (3.600 briedpearen yn 2013); [[Sule Skerry]] bewesten de Orkney-eilannen (1.900 briedpearen yn 2013, omheech gien fan mar 57 yn 2003).
*[[File:Flag of Norway.svg|border|19px]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]]: [[Beare-eilân (Noarwegen)|Beare-eilân]], it súdlikste eilân fan 'e arsjipel (koloanje stifte yn 2011, nei alle gedachten tanksij de opwaarming fan 'e Ierde; 52 briedpearen yn 2016)
*[[File:Flag of Wales.svg|border|20px]] [[Wales]]: [[Grassholm]] foar de kust fan [[Pembrokeshire]] (36.000 briedpearen yn 2015).
Yn [[Itaalje]] brocht in inkeld briedpear yn trije jierren efterinoar ([[2013]], [[2014]] en [[2015]]) in [[fûgelpyk|pyk]] grut yn in [[nêst (fûgels)|nêst]] op in ôfmarre [[boat]] yn [[Porto Venere]] oan 'e [[Ligueryske See]].

==Uterlike skaaimerken==
De gint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 87–100&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 170–180&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2,3–3,6&amp;nbsp;[[kg]]. It is dêrmei de grutste fan alle [[gintfûgels]] en in grutte seefûgel yn 'e algemiene sin, mei't er net ta de eigentlik [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') heart. It is feitliks de grutste seefûgel út it hiele [[Paleärktysk gebiet]] (dat noardlik [[Jeraazje]] en [[Noard-Afrika]] omfettet). 
[[File:Northern_gannet_(Morus_bassanus)_juvenile_Sagres.jpg|left|thumb|250px|In healwoeksen gint. Ginten krije har [[wite]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]] stikje by bytsje: elts jier wat mear, oant se úteinlik har folwoeksen uterlik hawwe tsjin 'e tiid dat se mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] binne.]]

De [[poat]]en hawwe fjouwer [[tean]]nen, dy't ferbûn wurde troch in [[dûnkergriis]] oant [[brún]] [[swimflues]]. De [[ljochtblau]]we oant [[blau]]-[[grize]] [[eagen]] wurde omjûn troch in râne fan keale, [[swart]]e [[hûd]]. By eksimplaren dy't de [[fûgelgryp]] oerlibbe hawwe, kleurje de eagen om noch ûnferklearre redens swart. De [[snaffel]] is lang, sterk en kegelfoarmich mei oan 'e punt in lichte bûging omleech. De binnenrânen fan 'e snaffel binne skerp en licht kartele. By folwoeksen eksimplaren hat de snaffel in út 'en blauwens skinende grize kleur, wylst de rânen dûnkergriis oant swart binne. Oer it [[gesicht]] rint om 'e snaffel hinne in swarte râne dy't by de eagen gearkomt mei de eachrâne.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] it foar it grutste part [[wyt]], mei twa útsûnderings: de úteinen fan 'e [[wjuk]]ken binne swart en de [[kop]] en [[nekke]] binne [[bêzje]] oant [[giel]]ich. Dy lêste [[kleur]] wurdt yn 'e [[briedtiid]] folle dúdliker en ferdizenet neitiid wer. By [[mantsje]]s is de bêzje kleur sterker oanwêzich as by [[wyfke]]s. Ek rinne der kleure linen by de teannen lâns en by de [[skonk]]en op, dy't ornaris [[grien]]ich [[giel]] binne by mantsjes en [[blau]]wich by wyfkes, mar fierders bestiet yn dizze [[soarte]] gjin [[seksuele dimorfy]]. [[Jonkheid|Juvenilen]] hawwe gjin wyt fearrekleed, mar binne [[brún]]; elts jier wurde se wat witer oant oant se úteinlik mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] binne

[[Evolúsje|Evolúsjonêre]] adaptaasjes foar [[dûken]] binne by de gint: in ekstreem streamline [[lichem (biology)|lichem]], krêftige [[hals]][[spier]]en, in spûnzige [[bonke]]plaat oan 'e basis fan 'e [[snaffel]], [[noaster]]s dy't oan 'e binnenkant fan 'e snaffel sitte, sadat der by it dûken gjin wetter troch nei binnen kringe kin, en [[eagen]] dy't beskerme wurde troch [[trêde eachlid]]den. Ek binne de [[fear (fûgels)|fearren]] wetterôfstjittend trochdat de fûgels der in [[waaks (stof)|waaksige]] stof oer útwriuwe dy't ôfkomstich is út in [[stútklier]]. It fearrekleed is sadwaande wetterticht, wat de fûgels it fermogen jout om langere skoften ûnder wetter te bliuwen.

==Biotoop==
Oars as de besibbe [[mokeftigen]] (''Procellariiformes'') binne ginten net echt fûgels fan 'e  [[pelagyske sône]], mei't se foar it meastepart yn in stripe ûnder de [[kust]] bliuwe dy't in pear hûndert [[kilometer]] breed is. Nettsjinsteande dat kinne se har poerbêst rêde op wat dochs as iepen see beskôge wurde moat. De [[briedkoloanje]]s binne yn haadsaak fêstige op [[rots]]ige, dreech berikbere [[eilantsjes]], dêr't potinsjele [[rôfdier|natuerlike fijannen]] der net of hast net by kinne.
[[File:Morus_bassanus_greeting.webm|right|thumb|250px|De leden fan in briedpear [[begroeting|begroetsje]] inoar.]]

==Hâlden en dragen==
===Lûd===
De gint is in fûgel dy't faak en lûd [[stim|fokalisearret]], benammen yn it fermidden fan in [[briedkoloanje]]. De meast foarkommende rop is in skel ''arra-arra'' of ''urra-urra'', dy't it faakst utere wurdt by it lânjen yn 'e koloanje en om oare ginten fuort te jeien dy't te ticht by it [[nêst (fûgels)|nêst]] komme. Deselde rop komt yn ferkoarte foarm as ''rah-rah'' foar by it [[fiskjen]] of it gearfandeljen fan nêstmateriaal, en yn ferlinge foarm as ''ûûû-ah'' by it opstiigjen en fuortfleanen. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] meitsje deselde lûden. Neffens [[J.&amp;nbsp;Bryan Nelson]], in [[ornitolooch]] ferbûn oan 'e [[Universiteit fan Oxford]], kenne ginten net inkeld de yndividuele rop fan har partner en pyk werom, mar ek dy fan 'e &quot;buorlju&quot;, de ginten dy't oangrinzgjende nêsten besette. Sokke buorlju wurde mei in beskate duldsumens behannele, mar ynkringers fan bûten it eigen fermidden roppe folle mear [[agresje]] op.

===Fleanen===
De [[wjuk]]ken fan 'e gint binne lang en smel en sitte foaroan op 'e romp, sadat er by it [[fleanen]] op effisjinte wize gebrûk meitsje kin fan 'e [[lucht]]streamen. Sels by kalm [[waar]] kin er dêrtroch in [[faasje]] berikke fan 55–65&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Nettsjinsteande dat binne de fljochspieren by dizze fûgel relatyf lyts: wylst dy by de measte oare fûgels likernôch 20% fan it lichemsgewicht útmeitsje, is dat foar de gint mar 13%. Dat betsjut lykwols al dat ginten, ek al kinne se fluch fleane, net botte goed maneuvrearje kinne ûnder it fleanen. Ek moatte se de fljochspieren opwaarmje ear't se opstiigje troch te klapperjen mei de wjukken. 

Mei't se inkeld mei muoite [[rinne]] kinne, is it foar ginten dreech om fan in plat stik grûn ôf wer yn 'e loft te kommen. Ornaris fleane se fuort troch fan in [[klif]] ôf te springen. As se al op in plat stik lân bedarre binne, moatte se yn 'e [[wyn (waar)|wyn]] op sa hurd mooglik besykje te [[draven]] wylst se út alle macht mei de wjukken slane. Deselde swierrichheden hawwe se om nei in dûk yn see wer op te stiigjen. Soms, as der mar in bytsje wyn stiet, of as it wynstil is, slagget dat net en reitsje se strâne. Ek it delkommen op lân liedt soms ta problemen as se tefolle faasje hawwe, it net op 'e poaten hâlde kinne en oer de kop slane. De lichte [[bonke]]n yn 'e wjukken kinne dan maklik [[brutsen bonke|brekke]], wat foar sokke fûgels delkomt op in deafûnis. 
[[File:Gannet_(Morus_bassana),_Belmont_-_geograph.org.uk_-_529175.jpg|left|thumb|250px|In gint [[dûken|dûkt]] de see yn.]]

===Jeien en dûken===
Ginten binne [[deidier]]en dy't by ljochtskyndei op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] geane nei [[fisk]]. Dat dogge se sawol deunby har [[nêst (fûgels)|nêst]] as fierder fuort. Ornaris geane se dêrby net fierder as 150&amp;nbsp;[[km]] by it nêst wei, mar 2% fan 'e fûgels út 'e briedkoloanje op [[Bass Rock]] yn 'e [[Firth fan Forth]] fljocht hielendal nei de [[Doggersbank]] yn 'e midden fan 'e [[Noardsee]] ta om te fiskjen, in ôfstân fan 280–320&amp;nbsp;km (inkele reis). Ginten binne [[opportunist]]ysk genôch om [[fiskersboat]]en te folgjen, sadat se sûnder in protte muoite te dwaan de oerboard kipere [[byfangst]] fersline kinne. Ek folgje se wol [[walfiskeftigen]] om 'e resten fan dy har miel op te fretten. 

De standertjachtmetoade fan 'e gint is lykwols om út 'e loft wei, fanôf sa'n 70&amp;nbsp;[[meter|m]] heech, in [[iezing]] fisk te sykjen dy't net al te fier ûnder it see-oerflak swimt. As dat ienris slagge is, [[dûke]] ginten fan in hichte fan 11–60&amp;nbsp;m heech út 'e [[loft]] wei rjocht omleech yn see. Dêrby teare se de wjukken, krekt foar't se it wetter reitsje, hielendal tebek. Dêrtroch krije se in folslein streamline &quot;[[torpedo (wapen)|torpedo]]foarm&quot;, mei it smelste lichemsdiel, de [[snaffel]], foaroan. It efterste diel fan it lichem wurdt dan foarme troch wjuktippen, dy't fierder werom rikke as de sturtpunt. De [[faasje]] wêrmei't se it wetter reitsje, kin oprinne oant 100&amp;nbsp;km/h. Dêrtroch kinne se oant 11&amp;nbsp;m djip yn 'e see trochkringe. As se net daliks in fisk fange, brûke se sawol de wjukken as de mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste [[poat]]en om ûnder wetter [[swimmen]]d de efterfolging op 'e fuortspattende [[proai]] yn te setten. Op dy manear berikke ginten trochinoar in djipte fan 19,7&amp;nbsp;m, mei in dokumintearre maksimum fan 25&amp;nbsp;m. De meast folge strategy dêrby is om omleech te dûken oant de gint him ûnder de iezing fisk befynt en dan ûnderweis werom nei it wetteroerflak in fisk te fangen.

Neffens guon ûndersiken is de rjochting dy't ginten út fleane om fisk te sykjen en de tiid dêr't se ferlet fan hawwe om har bestimming te berikken foar mantsjes en wyfkes gelyk. Nettsjinsteande dat binne der dochs oansjenlike ferskillen yn it [[hâlden en dragen]] fan mantsjes en wyfkes by it foerazjearjen. Wyfkesginten binne net allinnich selektiver as mantsjes by it útkiezen fan in gaadlike fisklokaasje, mar se dûke ek langer en djipper en dôberje neitiid langer op it wetteroerflak om as de mantsjes.
[[File:Northern_Gannet_with_nest_material.jpg|right|thumb|250px|In gint bringt materiaal foar de oanlis fan it [[nêst (fûgels)|nêst]].]]

===Fuortplanting===
Foar de [[fuortplanting]] bejouwe ginten har elts jier nei de [[briedkoloanje]]s. Ornaris keare de fûgels dêrby werom nei de koloanjes dêr't se sels as [[fûgelpyk|pyk]] út it [[aai]] kommen binne, mar dat giet net foar allegearre op. Oars soene der ommers nea nije koloanjes ûntstean kinne, en it is waarnommen dat soks bart, bgl. by de kust fan it [[Kolaskiereilân]] lâns yn [[1995]] en op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] yn [[2011]]. Wannear't in gint yn in beskate koloanje ienris mei súkses in pyk grutbrocht hat, is it lykwols hiel ûngewoan dat er dêrnei noch fan briedkoloanje wikselet.

De [[briedtiid]] begjint yn [[maart]] of [[april]], yn 'e súdlike briedkoloanjes wat earder en yn 'e noardliken wat letter. Healwoeksen fûgels, dy't foar it earst yn 'e briedtiid nei de briedkoloanjes komme as se 2–3&amp;nbsp;[[jier]] âld binne, bliuwe oan 'e rânen fan 'e koloanje. Soms bouwe se wol in eigen [[nêst (fûgels)|nêst]], mar se binne pas mei 4–5&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] en kinne dus foar dy tiid net oan 'e fuortplanting dielnimme. Party healwoeksen fûgels geane soms op in ferlitten nêst sitten en as se dêr in [[dei]] as twa, trije ûnfersteurd bliuwe kinne, begjinne se dat nêst [[agressyf]] tsjin oare ginten te ferdigenjen, as wie it har eigen. Blykt dat nêst lang om let dochs in eigner te hawwen, dan jout de healwoeksen fûgel it sûnder striid werom.

De nêstplakken dêr't it measte loop op is, binne sitewearre op 'e [[rots]]wanden fan [[klif]]fen boppe de see of op [[heuvel]]toppen deunby de [[kust]]. As sok ûnreplik goed net foar hannen is, nêstelje ginten ek wol yn groepen op [[eilannen]] mei in plat oerflak. It problematyske lânjen en opstiigjen op sa'n ûndergrûn liedt ta mear konflikten mei de buorlju, en dêrtroch ta in heger [[stress]]nivo. Nettsjinsteande dat komt it mar ynsidinteel foar dat ginten in yndividueel nêstplak sykje, by de koloanje wei. Trochinoar binne der yn in koloanje 2,3&amp;nbsp;nêsten de [[m²]]. In nêst wurdt troch sawol it mantsje as it wyfke agressyf ferdigene. Dêr't dat om it beskikbere oerflak kin, bedraacht de romte tusken de nêsten twaris it berik fan in fûgel dy't op it nêst sit.
[[File:Morus_bassanus_6zz.jpg|left|thumb|200px|In ginte-[[aai]].]]

Ginten binne [[monogaam]] en it komt geregeldwei foar dat pearkes ferskate briedseizoenen byinoar bliuwe. Soms bliuwe se sels har hiele libben byinoar. Dat wol net sizze dat se it hiele jier yn inoars neite omhingje: se geane útinoar as se klear binne mei it grutbringen fan har pyk en fine inoar wer werom oan it begjin fan it folgjende briedseizoen. As ien fan beiden deagiet, siket de oerbleaune fûgel in nije pearingspartner. Har nêst bouwe ginten fan [[seewier]], [[planten]] dy't yn 'e neite fan it nêst op lân groeie, [[modder]] en rommel dy't út see oanspield is. It mantsje fandelet dêrby ornaris it boumateriaal gear, en it wyfke bout dêrfan it nêst. Dat is in kompakt tsjelkfoarmich bousel mei in hichte fan 30–60&amp;nbsp;sm. Mei't de fûgels har [[kjitte]] yn 'e briedtiid oer de râne fan it nêst falle litte, wint de romte dy't it nêst ynnimt hieltyd fierder oan. Oer de jierren kinne âlde nêsten dêrtroch in hichte fan wol 2&amp;nbsp;[[meter|m]] berikke.

Ginten lizze ien [[aai]], dat 7,9&amp;nbsp;sm by 5&amp;nbsp;sm mjit en trochinoar in gewicht hat fan 104&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dat is licht foar in grutte seefûgel. It aai is yn 't earstoan blauwich en suver trochskinich, mar ferdizenet letter ta in [[kalk]]wite [[kleur]] dy't maklik besmodzge reitsje kin. As der twa aaien yn ien nêst lizze, betsjut dat net dat dit pearke twa aaien lein hat, mar dat in oar wyfke der in aai by lein hat of dat it pearke der in aai by stellen hat fan in oar briedpear. Allinnich as se it earste aai kwytreitsje, lizze ginten in twadde aai ta ferfanging. 
[[File:Jeune_fou_de_bassan.JPG|right|thumb|250px|In mei [[dûns (fearren)|dûns]] oerdutsen [[fûgelpyk|pyk]].]]

De [[briedtiid]] duorret 42–46&amp;nbsp;[[dagen]], wêrby't it brieden troch beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] yn gearwurking ferrjochte wurdt troch de [[waarm]]e (want goed [[bloedsomrin|trochblette]]) swimfluezzen op it aai te pleatsen. In protte piken fan ûnbelearde âlden komme om wannear't se út it aai komme en de briedende fûgel noch mei syn hiele gewicht op it aai sit. Dat sakket dan yninoar en dan wurdt de pyk ferplettere. Alden mei [[ûnderfining]] fiele mei de poaten oan wannear't de pyk op it punt stiet om út it aai te brekken, en stappe dan fan it aai ôf. It útkommen fan it aai kin soms wol 36&amp;nbsp;[[oere]]n duorje. Neitiid wurdt de pyk op 'e swimfluezzen fan 'e âlderfûgel fan tsjinst set om waarm te bliuwen. Ginten litte har pyk mar komselden allinnich yn it nêst, mei't se dan it risiko rinne dat de pyk troch de briedende fûgels út 'e oanbuorjende nêsten oanfallen en deamakke wurdt.

In pyk dy't krekt út it aai kommen is, hat in [[dûnkerblau]]we oant [[swart]]e [[hûdskleur]] en noch gjin [[fear (fûgels)|fearren]]. Mei sa'n 10&amp;nbsp;dagen binne se oerdutsen mei [[wyt]] [[dûns (fearren)|dûns]]. De âlden geane om bar op jacht wylst ien fan harren op it nêst bliuwt. De pyk kriget heal-[[spiisfertarring|fertarre]] fisk te fretten dy't de âlderfûgels út har eigen [[mage]] wei opkoarje yn 'e snaffel fan it jong. Wannear't de pyk wat âlder is, kriget er hiele fisken taparte. Oars as de piken fan oare soarten seefûgels bliuwe gintepiken stil yn it nêst sitten sûnder om te kuierjen of mei de wjukken te slaan. Dêrtroch hawwe se minder kâns dat se út it nêst trûdelje. De pyk wurdt troch de âlden likernôch 91&amp;nbsp;dagen lang fuorre, en dêrnei wurdt er efterlitten yn it nêst wylst de âlderfûgels weromkeare nei see oant it wer briedtiid wurdt. 

Gintepiken [[útfleanen|fleane út]] as se 84–97&amp;nbsp;dagen âld binne. Dat dogge se ornaris troch harsels fan in klif ôf te lansearjen. Mei't soks net oefene wurde kin, is it derop of derûnder. As se it besykje by in hurde [[wyn (waar)|wyn]] dy't út 'e ferkearde hoeke komt, kinne se fataal [[ferwûne]] reitsje wannear't se tsjin 'e rotsen oan blaasd wurde. Nei't se it nêst ferlitten hawwe, keare se dêr net wer werom. Se bliuwe op see en leare om sels te fiskjen of oars komme se fan [[honger]] om. Mar 30% fan 'e piken oerlibbet it earste jier, mar folwoeksen fûgels hawwe in jierliks oerlibbingspersintaazje fan 91,9%. Trochinoar hawwe folwoeksen ginten in [[libbensferwachting]] fan 17&amp;nbsp;jier, mei in maksimaal dokumintearre leeftyd fan ien fûgel dy't 37&amp;nbsp;jier, 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] en 16&amp;nbsp;dagen libbe.
[[File:Great_Skua_attacking_Gannet_near_Stac_an_Armin.jpg|left|thumb|250px|In [[grutte skraaits]] (''Stercorarius skua'') [[kleptoparasitisme|berôft in gint fan syn fiskfangst]].]]

==Fretten==
Ginten frette benammen fisken dy't 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–30&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sm]] lang binne. Boppedat moat sokke fisk foar de fûgels berikber wêze, wat betsjut dat de fisk him yn [[iezing]]s yn 'e neite fan it wetteroerflak ophâlde moat. Ginten binne gjin sinnige iters; frijwol eltse fisk of oar yn see libjend bist dat oan 'e neamde betingsten foldocht, stiet op it menu. Dêrby giet it û.o. om [[skylfisk]] (''Melanogrammus aeglefinus'') en [[kabbeljau]] (''Gadus morhua'') en ferskate soarten [[sardinen]], [[ansjofisken]] en [[spjirringen]], mar ek om ferskate soarten [[pylkinketfisken]].

==Natuerlike fijannen==
De gint hat net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]; inkeld de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), de [[goesearn]] (''Haliaeetus albicilla'') en de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') is fan bekend dat se folwoeksen ginten gripe en opfrette. [[Fûgelpyk|Piken]] fan 'e gint binne fansels kwetsber foar folle mear [[rôfdier]]en, wêrûnder de [[grutte sjouwerman]] (''Larus marinus''), de [[Amerikaanske sulvermiuw]] (''Larus smithsonianus''), de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en yn [[Noard-Amearika]] de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richarchsonii''), en de [[foks]] (''Vulpes vulpes''). Soms wurdt in [[dûken]]de of op it wetter driuwende gint snipt troch in [[haai]] of troch in [[seehûnen|seehûn]], mar dat komt mar hiel ynsidinteel foar. 

[[Kleptoparasitisme]] troch [[skraaitsen]], yn 't bysûnder de [[grutte skraaits]] (''Stercorarius skua'') is in pleach foar ginten. Dêrby efterfolget de skraaits in gint en grypt mei de snaffel dy syn wjuk of sturt beet, sadat er út 'e loft wei yn see kneppelet. De skraaits hâldt fêst, ek yn it wetter, oant de gint de troch him fongen fisk opkoarre hat, sadat de skraaits fergees oan it miel kin.
[[File:Gannets_on_Little_Skellig.jpg|right|thumb|250px|De gintekoloanje op it eilantsje [[Little Skellig]], foar de kust fan súdwestlik [[Ierlân]].]]

==Status==
De gint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Sterker noch, de wrâldpopulaasje fan dizze fûgel liket te groeien, hoewol't dy groei hiel ûngelikens konsintrearre is yn mar in pear [[briedkoloanje]]s. Wylst oare bisten lije ûnder de [[opwaarming fan 'e Ierde]], hat de gint der krekt baat by, mei't it syn útwreiding yn noardeastlike en noardlike rjochting nei it [[Ruslân|Russyske]] [[Kolaskiereilân]] ([[1995]]) en de [[Arktis|Arktyske]] [[eilannegroep]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitbergen]] ([[2011]]) mooglik makke hat.

De groei fan 'e wrâldpopulaasje fan 'e gint is mear in reparearjen fan in âlde sitewaasje as dat it in folslein nije ûntwikkeling is. Yn it [[ferline]] hie dizze fûgel nammentlik troch [[minsklik]] yngripen slim te lijen ûnder [[habitatferlies]] en teffens ûnder it rispjen fan [[aai]]en foar minsklike [[iten|konsumpsje]] en it deadzjen fan briedende fûgels foar har [[fleis]] en [[fear (fûgels)|fearren]]. 

Op it rotseilantsje [[Lyts Skellig]], foar de kust fan súdwestlik [[Ierlân]], waard al foàr [[1700]] op 'e fûgels jage. Meitiid naam dat sokke foarmen oan, dat der yn [[1880]] noch mar 30 briedpearen oer wiene. Doe't de jacht stûke om't der noch mar sa'n bytsje fûgels wiene dat it net mear leanne en meitsje de reis nei it ôfhandige eilantsje, begûn de populaasje wer oan te winnen. Yn [[1906]] wiene der alwer 10.000 briedpearen, en tsjintwurdich binne der op Lyts Skellig 30.000 briedpearen.

Yn [[1939]] wiene der wrâldwiid mar 22 briedkoloanjes fan 'e gint, mei in totaal fan 83.000 briedpearen. In ûndersyk út [[2004]] telde dat jiers 45 ûnderskate koloanjes mei yn totaal 361.000 briedpearen. De [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) rûsde de totale wrâldpopulaasje fan 'e gint datselde jiers op 950.000–1,2&amp;nbsp;miljoen.

==Undersoarten==
De gint is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Yn it ferline waarden de [[Kaapske gint]] (''Morus capensis'') en de [[Australyske gint]] (''Morus serrator'') wol as ûndersoarten fan 'e gint beskôge, mar dy wurde no rûnom sjoen as selsstannige [[soarte]]n.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_gannet ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Morus bassanus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Helgolân]]</text>
      <sha1>rpzf9zh1tikozz4rkqrnkg3jmu12tyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaapske gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187821</id>
    <revision>
      <id>1233539</id>
      <parentid>1216882</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14250" sha1="402h22qxucdq1r9afxdpa57tkt7tpx7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kaapske gint
|Ofbyld= [[File:Cape gannet (Morus capensis) sideview.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus capensis 
|Beskriuwer, jier= [[Hinrich Lichtenstein|Lichtenstein]], 1823
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kaapske gint (Morus capensis).png|center|250px]]
}}
De '''Kaapske gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus capensis'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dit bist komt foar yn in brede stripe by de [[Afrika]]anske [[kust]] lâns fan 'e [[Golf fan Guinee]] ôf oan 'e [[Strjitte fan Mozambyk]] ta. It is in grutte fûgel, dy't sterk liket op 'e nau besibbe [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus'') fan 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]]. Krekt as syn miich libbet de Kaapske gint fan [[fisk]] en [[brieden (fûgels)|briedt]] er yn massale [[koloanje (biology)|koloanjes]]. Oars as mei de (gewoane) gint, giet it net sa goed mei de Kaapske gint. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]].

==Taksonomy==
De Kaapske gint waard yn [[1823]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Hindrich Lichtenstein]]. Foarhinne waard dizze fûgel, krekt as de besibbe [[Australyske gint]] (''Morus serrator''), wol beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus''), dy't foarkomt boppe de noardlike [[Atlantyske Oseaan]]. Tsjintwurdich is dúdlik dat de trije fûgels ferskillende, sij it nau besibbe, [[soarte]]n fertsjintwurdigje.
[[File:Lamberts_Bay_P1010338.JPG|left|thumb|250px|De [[briedkoloanje]] fan 'e Kaapske gint op it [[Fûgeleilân (Lamberts Baai)|Fûgeleilân]] yn [[Lamberts Baai]] yn [[Súd-Afrika]].]]

==Fersprieding==
===Algemiene fersprieding===
De Kaapske gint is lânseigen yn in brede stripe fan 'e súdeastlike [[Atlantyske Oseaan]] en de súdwestlike [[Yndyske Oseaan]] by de [[kust]] fan it [[Afrika]]anske [[kontinint]] lâns. De noardlike grins oan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] wurdt foarme troch de [[Golf fan Guinee]] foar de kusten fan [[Gana]], [[Togo]], [[Benyn]], [[Nigearia]], [[Sao Tomee en Prinsipe]], [[Kameroen]], [[Ekwatoriaal Guinee]] en [[Gabon]]. Dêrwei rint it areaal súdoan by de kusten fan 'e [[Republyk Kongo]], de [[Demokratyske Republyk Kongo]], [[Angoala]], [[Namybje]] en [[Súd-Afrika]] lâns nei de súdpunt fan Afrika by [[Kaap de Goede Hoop]]. It beslacht yn 'e Yndyske Oseaan ek de súd- en súdeastkust fan Súd-Afrika en it súdlike diel fan 'e kust fan [[Mozambyk]], oan it begjin ta fan 'e [[Strjitte fan Mozambyk]] (de [[see]] tusken it Afrikaanske [[fêstelân]] en [[Madagaskar]]).

===Briedkoloanjes===
It [[brieden (fûgels)|briedgebiet]] fan 'e Kaapske gint is lykwols folle lytser. Dat is feitliks beheind ta mar seis lytse [[eilantsjes]] foar de kust fan súdwestlik Afrika. It giet dêrby om it [[Fûgeleilân (Algoabaai)|Fûgeleilân]] yn 'e [[Algoabaai]], [[Malgas (eilân)|Malgas]] en it [[Fûgeleilân (Lamberts Baai)|Fûgeleilân]] yn 'e [[Lamberts Baai]] yn Súd-Afrika, en om 'e [[Pinguïneilannen]] ([[Mercury (eilân)|Mercury]], [[Ichaboe (eilân)|Ichaboe]] en [[Posession (eilân yn Namybje)|Posession]]) yn Namybje. De grutste briedkoloanje is Malgas, dêr't yn [[1996]] mear as 70.000 briedpearen wiene. Inkele briedpearen stekke de Yndyske Oseaan oer om op eilantsjes foar de súdkust fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] middenmank koloanjes fan 'e [[Australyske gint]] (''Morus serrator'') te brieden.

===Dwaalgasten===
Der giene al lange tiid ferhalen om dat Kaapske ginten as [[dwaalgast]]en boppe de noardlike [[Atlantyske Oseaan]] waarnommen wiene, mar oant [[2016]] wie dêr gjin bewiis foar, útsein yn ien gefal. Yn [[2008]] publisearren de [[ornitologen]] [[Pierre-André Crochet]] en [[Marcel Haas]] yn it [[tydskrift]] ''[[Dutch Birding]]'' de útkomsten fan in ûndersyk dat se nei dat gefal dien hiene, fan in [[jeugd|juvenyl]] fan 'e Kaapske gint dy't yn [[1966]] oan 'e kust fan 'e [[Westlike Sahara]] waarnommen wie. It die bliken dat dy waarnimming op in flater berêste. De oarspronklike gegevens pleatsten de fûgel yn [[Tsjaad]], yn it hert fan it Afrikaanske kontinint; de pleatsing yn 'e Westlike Sahara wie in besykjen fan lettere bewurkers fan 'e gegevens om ta in mear plausibele lokaasje te kommen. Mar eins, sa ûntdieken Crochet en Haas, siet de flater deryn dat de [[geografyske koördinaten]] op it [[súdlik healrûn]] thúshearden ynstee fan op it [[noardlik healrûn]]. In retransposysje levere in lokaasje oan 'e kust fan Namybje op, midden yn it natuerlike ferspriedingsgebiet fan 'e Kaapske gint.
[[File:Gannet_coming_in.jpg|right|thumb|250px|In Kaapske gint [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

Dêrmei wiene der gjin bewiisbere gefallen mear oer fan Kaapske ginten dy't har as dwaalgast op it noardlik healrûn bejoegen. Mar op [[14&amp;nbsp;april]] [[2016]] waard in Kaapske gint [[fotografearre]] foar de kust fan it eilân [[Flores (Azoaren)|Flores]] yn 'e [[Azoaren]]. Ek yn 'e [[Britske Eilannen]] soene Kaapske ginten waarnommen wêze, wêrûnder ien op it eilân [[Wight (eilân)|Wight]] foar de súdkust fan [[Ingelân]] yn [[desimber]] [[2020]], mar dêr is gjin (dúdlik) fotografysk bewiis fan. In dwaalgast yn [[Spanje]] yn [[1985]] wie dúdlik gjin (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus''), mar soe sawol in Kaapske gint as in [[Australyske gint]] (''Morus serrator'') west hawwe kind. Kaapske ginten binne ek as dwaalgast fotografearre yn [[Perû]] yn [[1999]] en yn [[Omaan]] yn [[2004]].

==Uterlike skaaimerken==
De Kaapske gint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 84–94&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 171–185&amp;nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 2,6&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is it in grutte fûgel, mar justjes lytser as de (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus''). It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is fierhinne [[wyt]], mei [[swart]]e [[wjuk]]seinen, in swarte [[sturt]] en in [[bêzje]] oant [[giel]]ige [[kop]]. 
[[File:Cape_Gannet_imported_from_iNaturalist_photo_98939620.jpg|left|thumb|240px|Close-up fan 'e [[kop]] fan in Kaapske gint.]]

De [[eagen]] binne [[grizich]] [[blau]], mei in swarte râne fan keale [[hûd]] deromhinne. De [[ljochtgrize]] [[snaffel]] is lang en skerp, mei in punt dy't wat nei ûnderen ta bûcht. De snaffelsrânen binne swart en skerp en in bytsje kartelich. Om 'e snaffel hinne rint in swarte râne, dy't by de eagen útkomt yn 'e eachrâne. Krekt as by oare [[gintfûgels]] sitte de [[noaster]]s by de Kaapske gint oan 'e binnenkant fan 'e snaffel. Dat betsjut dat dizze fûgel net [[sykhelje]] kin sûnder de snaffel te iepenjen, mar it komt foar dat by it [[dûken]] [[seewetter]] yn 'e [[noas]] kringe kin. De swarte [[poat]]en binne foarsjoen fan fjouwer [[tean]]nen dy't ferbûn wurde troch in [[swimflues]].

Fan 'e (gewoane) gint is de Kaapske gint it maklikste te ûnderskieden troch syn swarte sturt, dy't by de gint wyt is. De trêde [[soarte]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]], de [[Australyske gint]] (''Morus serrator''), hat in sturt wêrfan't inkeld de middelste [[fear (fûgels)|fearren]] swart binne.

==Biotoop==
Kaapske ginten binne net echt fûgels fan 'e [[pelagyske sône]], mei't se foar it meastepart yn in stripe ûnder de [[kust]] bliuwe dy't mar sa'n 100&amp;nbsp;[[km]] breed is. Nettsjinsteande dat kinne se har poerbêst rêde op wat dochs as iepen see beskôge wurde moat. Sawol foar de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] as de [[Yndyske Oseaan]] besteane der waarnimmings fan Kaapske ginten dy't har mear as 200&amp;nbsp;km út 'e kust befûnen. De [[briedkoloanje]]s binne fêstige op [[rots]]ige, dreech berikbere [[eilantsjes]], dêr't potinsjele [[rôfdier|natuerlike fijannen]] der net of hast net by kinne.
[[File:Cape_Gannet_imported_from_iNaturalist_photo_67075035.jpg|right|thumb|250px|In pear Kaapske ginten fiere in [[begroeting]]sritueel út (midden).]]

==Hâlden en dragen==
De Kaapske gint [[jacht (aktiviteit)|jaget]] (of [[fiskjen|fisket]], sa't men wol) troch al [[fleanen]]d op in hichte fan likernôch 70&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[see]] [[iezing]]s [[fisk]] op te spoaren dy't relatyf deun ûnder it [[seenivo|see-oerflak]] [[swimme]]. Fan in hichte fan minimaal 10&amp;nbsp;[[meter|m]] en maksimaal 60&amp;nbsp;m ôf [[dûken|dûkt]] er dan suver rjocht del yn see, wêrby't er, krekt foar't er it wetter rekket, de [[wjuk]]ken hielendal tebek teart en in &quot;[[torpedo (wapen)|torpedo]]-foarm&quot; oannimt. Kaapske ginten reitsje it wetter op dy manear mei in [[faasje]] fan 40–120&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. 

As se eksterne [[noaster]]s hiene, soe troch dy klap seewetter yn 'e [[noas]] kringe, en dat is de [[evolúsje|evolúsjonêre]] reden dat de noasters by dizze fûgel oan 'e binnenkant fan 'e [[snaffel]] sitte. As in Kaapske gint by in dûk net daliks in fisk te pakken hat, brûkt er sawol syn [[wjuk]]ken as syn mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste poaten om ûnder wetter de efterfolging yn te setten op syn [[proai]]. Dêrby kin er wol oant 20&amp;nbsp;m djip dûke.

Kaapske ginten binne [[monogame]] fûgels. Se foarmje pearkes dy't teminsten ien hiel [[briedtiid|briedseizoen]] byinoar bliuwe, en gauris mear as ien briedseizoen. Dat betsjut net dat se it hiele jier rûn mei-inoar oplûke, mar dat se inoar trijefearns jier letter, oan it begjin fan it nije briedseizoen, opsykje en weromfine. Se fiere dan komplekse [[begroeting]]srituelen út, wêrby't se de [[snaffel]]s omheech wize en de [[hals]] útrekke en hoeden mei de snaffels tsjininoaroan tikje.
[[File:Morus_capensis_MHNT.ZOO.2010.11.45.11.jpg|left|thumb|180px|It [[aai]] fan in Kaapske gint.]]

De [[briedtiid]] begjint yn [[augustus]] of [[septimber]], wannear't it [[winter]] is op it [[súdlik healrûn]]. Kaapske ginten lizze mar ien inkeld wyt [[aai]], dat wat út 'en [[blau]]wens skynt. It is effen fan [[kleur]], mar rekket yn it [[nêst (fûgels)|nêst]] al rillegau besmozge, sadat it faak wol liket as hat it in patroan fan [[dûnkerbrune]] spikkels. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt om bar ferrjochte troch beide [[âlden]]. Om't ginten gjin keal briedplak op it ûnderliif hawwe, dêr't it aai opwaarme wurde kin mei de [[lichemstemperatuer]] fan 'e âlderfûgel, geane Kaapske ginten mei de waarme, want goed [[bloed|trochblette]] [[swimflues|swimfluezzen]] boppe-op it aai sitten om it te ynkubearjen.

It brieden duorret 42–46&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't der in [[fûgelpyk|pyk]] mei in swarte [[hûdskleur]] út it aai komt dy't yn it begjin keal en [[blinens|blyn]] is en mar 70&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] weaget. Mei likernôch 10&amp;nbsp;dagen is de pyk oerdutsen mei in laachje wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Mei 20&amp;nbsp;dagen is er oanwûn ta in gewicht fan sa'n 867&amp;nbsp;g, in trêdepart fan it gewicht fan in [[folwoeksen]] fûgel. Mei 55&amp;nbsp;dagen is de pyk swierder as syn âlden, en dat bliuwt sa oant er mei 95–105&amp;nbsp;dagen [[útfleanen|útfljocht]].

==Fretten==
Foar de Kaapske gint stiet der benammen [[fisk]] op it menu. It is gjin sinnich bist, dat hast eltse fisk dy't 2–30&amp;nbsp;[[sm]] lang is foldocht. Kaapske ginten frette bygelyks in protte [[sardinen]]. Njonken fisken sline se ek wol oare bisten dy't yn see libje en yn [[iezing]]s foarkomme, lykas [[pylkinketfisken]].
[[File:Morus_capensis_landing.jpg|right|thumb|250px|In Kaapske gint lânet yn in [[briedkoloanje]].]]

==Natuerlike fijannen==
De Kaapske gint hat net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]; inkeld de grutste [[rôffûgels]] hâlde in wiere bedriging yn, lykas mooglik de [[Afrikaanske see-earn]] (''Ichtyophaga vocifer''). Op 'e eilantsjes dêr't Kaapske ginten [[brieden (fûgels)|briede]], binne harren [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] ûnberikber foar [[lânrôfdier]]en lykas [[mangoesten]], [[jakhalzen]] en [[foksen]]. Wol binne se kwetsber foar grutte soarten [[seefûgels]] (''Laridae''), yn 't bysûnder [[miuwen]] (''Larus'').

==Status==
De Kaapske gint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, mei't nettsjinsteande it grutte [[ferspriedingsgebiet]] de [[fuortplanting]] beheind is ta seis lytse eilantsjes en der in delgeande populaasjetrend bestiet. De hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] bestie yn [[1996]] út nei skatting 340.000 fûgels (170.000 briedpearen), wêrfan't 88% yn [[Súd-Afrika]] brette en 12% yn [[Namybje]]. Fral yn dat lêste lân giet it net goed mei de Kaapske gint. Tusken [[1956]] en [[2000]] sakke de Namibyske populaasje fan dizze soarte yn fan 114.600 briedpearen ta 18.200 briedpearen, in delgong fan 84%. Yn kontrast dêrmei naam de Súdafrikaanske populaasje yn dyselde perioade ta fan 34.400 briedpearen nei 148.000 briedpearen, in taname fan 430%.

==Undersoarten==
De Kaapske gint is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.
 
{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cape_gannet ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Morus capensis}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]</text>
      <sha1>402h22qxucdq1r9afxdpa57tkt7tpx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Australyske gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187822</id>
    <revision>
      <id>1233537</id>
      <parentid>1213850</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24675" sha1="1cx8x8x4euqh1b4725a4n4jhfct7gqr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Australyske gint
|Ofbyld= [[File:Gannet_standing_in_Black_Reef_colony.jpg|250px]] 
|lûd=[[File:Australasian_Gannet_%28Morus_serrator%29_vocalizations_from_colony_at_Cape_Kidnappers%2C_New_Zealand.ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus serrator 
|Beskriuwer, jier= [[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1843 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Australyske gint (Morus serrator).png|center|250px]]
}}
De '''Australyske gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus serrator''), ek wol de '''Pasifyske gint''' neamd of de  '''Australazyske gint''' (ferwizend nei [[Australaazje]]), is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dit bist komt foar yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]]. It is in grutte fûgel, dy't de oare beide [[soarte]]n út it skaai fan 'e ginten kwa uterlik net wanlyk is. De Australyske gint libbet boppe [[see]], dêr't er [[jacht (aktiviteit)|jaget]] op [[fisk]]. Hy [[brieden (fûgels)|briedt]] yn massale [[koloanje (biology)|koloanjes]], ornaris op [[rots]]ige [[eilantsjes]] ticht foar de [[kust]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as net bedrige.

==Taksonomy==
De [[Ingelân|Ingelske]] [[botanikus]] [[sir]] [[Joseph Banks]], in lid fan 'e earste [[ekspedysje]] fan [[James Cook]], skeat op [[24&amp;nbsp;desimber]] [[1769]] trije Australyske ginten by de [[Trijekeninge-eilannen]] foar de kust fan [[Nij-Seelân]]. De fûgels waarden [[slachtsjen|slachte]] en op [[earste krystdei]] troch de [[seelju]] fan 'e ekspedysje opiten. [[Daniel Solander]] beskreau de fûgel, wêrby't er benammen oandacht skonk oan 'e ferskillen mei de (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus''). Mei't doedestiden noch tocht waard dat de [[gintfûgels]] (''Sulidae'') nau besibbe wiene oan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelicanidae''), betocht er de [[wittenskiplike namme]] ''Pelecanus chrysocephalus'', dy't er trochskraste en ferfong troch ''Pelecanus sectator''. [[Sydney Parkinson]] yllustrearre de fûgel ûnder dy namme, mar dy skreau er blykber ûndúdlik, want lettere [[ornitologen]] liezen it as ''Pelicanus serrator'', fan ''serra'', &quot;[[seage]]&quot;, dat ferwize soe nei de kartele rânen fan 'e [[snaffel]].
[[File:Australasian_Gannet_at_Coolum_Beach.jpg|left|thumb|180px|In Australyske gint driuwt op it wetter fan 'e see nei in [[dûken|dûk]].]]

In jildige [[wittenskiplik]]e beskriuwing foar de Australyske gint waard foar it earst yn [[1841]] opsteld troch de Ingelsk-[[Austraalje (lân)|Australyske]] ornitolooch [[John Gould]]. Dyselde basearre him op [[spesimina]] dy't ôfkomstich wiene fan 'e [[rivier]] de [[Derwent (rivier yn Tasmaanje)|Derwent]] op [[Tasmaanje]] en fan it eilân [[Actaeon (eilân)|Actaeon]] foar de Tasmaanske kust. Hy joech it bist de wittenskiplike namme ''Sula australis'', dat oerset wurde kin as &quot;súdlike gint&quot;, hoewol't it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Sula'' tsjintwurdich reservearre is foar de [[tropenginten]]. It die lykwols bliken dat de namme ''Sula australis'' troch [[James Francis Stephens]] al ferjûn wie oan 'e [[readpoatgint]]. Mei't de readpoatgint eins al yn [[1766]] troch [[Carolus Linnaeus]] beskreaun wie as ''Sula sula'', wie ''Sula australis'' in jonger [[synonym]]. Gould gie dêrom troch mei it brûken fan 'e namme foar de Australyske gint, mar de Ingelske [[soölooch]] [[George Robert Gray]] beskreau de fûgel yn [[1843]] as ''Sula serrator'', en dat waard meitiid de gongbere wittenskiplike namme.

Foarhinne waard de Australyske gint, krekt as de besibbe [[Kaapske gint]] (''Morus capensis''), wol beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus''), dy't foarkomt boppe de noardlike [[Atlantyske Oseaan]]. Tsjintwurdich is dúdlik dat de trije fûgels ferskillende, sij it nau besibbe, [[soarte]]n fertsjintwurdigje.

==Fersprieding==
===Algemiene fersprieding en dwaalgasten===
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Australyske gint rint fan [[Steep Point]], healwei de westkust fan it [[Austraalje (wrâlddiel)|Australyske kontinint]], by de súdwestlike, súdlike en eastlike kusten lâns oant de neite fan [[Rockhampton (Queenslân)|Rockhampton]] yn [[Queenslân]]. It beslacht ek de [[Bass-strjitte]] tusken it [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[fêstelân]] en [[Tasmaanje]], de hiele kust fan Tasmaanje, de [[Tasmansee]] tusken Austraalje en [[Nij-Seelân]], de kusten fan Nij-Seelân en de eilannen [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] en [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] tusken Austraalje en Nij-Seelân yn. [[Dwaalgast]]en binne waarnommen op 'e [[Crozeteilannen]] yn 'e súdlike [[Yndyske Oseaan]] (ûnderdiel fan 'e [[Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]]), en yn [[Súd-Afrika]], dêr't har [[krusing (biology)|krusings]] foardwaan soene mei de [[Kaapske gint]] (''Morus capensis'').

===Briedkoloanjes===
De [[briedkoloanje]]s fan 'e Australyske gint befine har foar it meastepart op [[rots]]ige lytse [[eilantsje]]s foar de kust, hoewol't der sawol yn Austraalje as Nij-Seelân inkele briedkoloanjes op it fêstelân binne. De lokaasje fan 'e koloanjes hat te krijen mei de [[temperatuer]] fan 'e [[see]], dy't op syn beurt de oanwêzigens fan [[fisk]] bepaalt. It protte koloanjes binne sterk beheind yn romte, en as in koloanje groeit, moatte fûgels fan needs útwike nei oare plakken deunby. Op dat punt ûntstiet der gauris in oanbuorjende koloanje op 'e kust fan it fêstelân. 
[[File:Australasian_gannet_20211013_141552.jpg|right|thumb|250px|De [[briedkoloanje]] te [[Muriwai]], by [[Auckland]], yn [[Nij-Seelân]].]]

Yn 'e Australyske steat [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] besteane fjouwer briedkoloanjes: [[Lawrence Rocks]], [[Point Danger (Portland)|Point Danger]], [[Pope's Eye]] en [[Port Phillip (Fiktoaria)|Port Phillip]]. Dêrfan is Lawrence Rocks, by [[Portland (Fiktoaria)|Portland]], it âldst. Dy koloanje woeks oan fan 200 briedpearen yn [[1873]] ta 3.100 briedpearen yn [[1996]], en doe wie alle romte op it eilantsje op. Yn [[1995]] begûnen fûgels de nacht troch te bringen op Point Danger, it neiste diel fan it fêstelân. Dêrop waard dat diel fan 'e kust ôfsletten mei in [[stek]] dat de fûgels ûnberikber makket foar roppige [[foks]]en. Dêrfan gebrûk meitsjend doarsten de earste Australyske ginten it yn [[1996]] oan om der te [[brieden (fûgels)|brieden]]. Tsjin [[2000]] nêstelen dêre 660 briedpearen. Pope's Eye, 5&amp;nbsp;[[km]] noardeastlik fan [[Portsea (Fiktoaria)|Portsea]], is in leechleine, keunstmjittige, rûne [[weachbrekker]]. Dêr nêstelen yn [[2000]] 194 briedpearen. De Wedge Light, in [[fjoertoer]] yn Port Phillip, by [[Melbourne]], waard yn [[1966]] troch Australyske ginten yn gebrûk nommen as briedkoloanje, doe't der trije briedpearen op 'e toer nêstelen. Yn [[2000]] wiene der 507 briedpearen dy't op 'e fjoertoer en op sân oare troch minsken makke struktueren om 'e [[baai]] hinne nêstelen.

Yn [[Tasmaanje]] binne der briedkoloanjes op [[Eddystone (Tasmaanje)|Eddystone Rock]] en [[Pedra Branca (Tasmaanje)|Pedra Branca]] foar de súdkust, op [[Black Pyramid Rock]] foar de noardwestkust en op [[Cat Island (Tasmaanje)|Cat Island]] yn 'e [[Bass-strjitte]] tusken Tasmaanje en it Australyske fêstelân yn. De koloanje op Eddystone Rock bestie yn [[1947]] út 20 briedpearen en yn [[1998]] út 189 briedpearen. Dy op Pedra Branca groeide fan 1.000 briedpearen yn [[1939]] nei 3.300 yn [[1995]]. Mar beide lokaasjes oan 'e súdkust sitte smoarfol. De koloanje op Black Pyramid Rock groeide fan 500 briedpearen yn [[1961]] ta 12.300 yn [[1998]]. Op Cat Island gie de koloanje troch [[predaasje]] efterút fan 10.000 briedpearen yn [[1908]] nei mar in hantsjefol yn [[2000]].
[[File:Gannet pair with necks side-by-side.jpg|left|thumb|250px|In pearke Australyske ginten begroetsje inoar.]]

Yn [[Nij-Seelân]] binne fierwei de measte briedkoloanjes sitewearre op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]]. Op it [[Ginte-eilân (Nij-Seelân)|Ginte-eilân]] (''Gannet Island''), 19&amp;nbsp;km út 'e kust fan [[Kawhia]], dat dy namme yn [[1770]] krige fan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[James Cook]] fanwegen it grutte ta Australyske ginten dêre, waarden yn [[1981]] 8.003 briedpearen teld. De [[Trijekeninge-eilannen]], 55&amp;nbsp;km út 'e kust fan [[Kaap Reinga]], omfetten yn [[1981]] 9.855 briedpearen ferdield oer 5&amp;nbsp;oanbuorjende koloanjes. In telling út 'e loft wei kaam yn [[2015]] net fierder as 6.402 briedpearen. It [[Wite Eilân]], dat 48&amp;nbsp;km út 'e kust yn 'e [[Baai fan Oerfloed]] leit, omfettet fiif dielkoloanjes, dy't fan 6.662 briedpearen yn [[1981]] belunen ta 5.306 briedpearen yn [[2015]]. De koloanje op 'e [[Untfierderskaap]] yn 'e [[Hawkebaai]] waard nei alle gedachten omtrint [[1850]] stifte. Dêr wiene yn [[1885]] 100 briedpearen, yn [[1981]] 5.186 en yn [[2020]] mear as 6.500. Dêrmei is it wrâlds grutste en tagonklikste briedkoloanje fan 'e Australyske gint op it fêstelân. De koloanje te [[Muriwai]], by [[Auckland]], bestiet út twa dielkoloanjes: ien op it fêstelân by Okatamiro Point mei 1.385 briedpearen yn [[2016]], en ien op it rotseilantsje Pillar Rock mei, yn datselde jier, 187 briedpearen. Yn [[2007]] waard in nije koloanje stifte op Nine Pin Rock yn 'e [[Eilannebaai (Nij-Seelân)|Eilannebaai]], dêr't yn [[2017]] 70 briedpearen nêstelen. Yn [[2011]] waard troch minsklik yngripen ek in lytse nije koloanje fêstige op 'e [[kaap]] [[Young Nick's Head]]. Dêrby waarden [[lokfûgel]]s dy't der útseagen as ginten op dat plak pleatst en waarden opnommen roppen fan ginten ôfspile oant passearjende ginten har dêrtroch oerhelje lieten om in koloanje te begjinnen. Ek yn [[natoergebiet|reservaten]] op it eilân [[Motuora (eilân)|Motuora]] waard dy technyk mei súkses tapast. In selde besykjen op it eilân [[Mana (eilân yn Nij-Seelân)|Mana]] mislearre yn [[2015]]. 

Op it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]] fan Nij-Seelân begûnen de earste Australyske ginten pas yn [[1983]] te nêsteljen. Dat diene se oan 'e ein fan 'e [[Farewell Spit]], op 'e Skulpebanken (Shellbanks), in 2&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] lizzend gebiet fan [[skulp]]en en [[driuwhout]] ôfwiksele mei lege [[fegetaasje]]. Mei't dêr suver altyd in sterke [[wyn (waar)|wyn]] stiet, kinne de fûgels dêr maklik fuortfleane (hoewol't ginten dêr op plat lân oars yn 'e regel muoite mei hawwe en harsels leaver lansearje fan in steil [[klif]] ôf). De koloanje op 'e Skulpebanken wurdt by [[floed]] fan 'e rest fan it Sudereilân ôfsnien troch it opkommend [[tij]], wat in beskermjende faktor is foar de fûgels, mar by [[stoarm]]en kin it hiele gebiet derûnder strûpe. Yn [[2009]] waarden op 'e Skulpebanken 3.900 briedpearen teld. It eilantsje [[Solandereilannen|Lyts Solander]] yn 'e [[Foveauxstrjitte]] tusken it Sudereilân en it eilân [[Stewart (eilân)|Stewart]], is de súdlikste briedkoloanje yn Nij-Seelân. Fan [[1948]] oant [[1986]] waarden dêr ornaris likernôch 20 briedpearen teld; de útsjitter nei 62 briedpearen yn [[1984]] liket mooglik op in flater te berêsten.
[[File:Australasian_Gannet_(Morus_serrator)_in_flight,_from_above.jpg|right|thumb|250px|In Australyske gint [[fleanen|op 'e wjuk]] lit de [[swart]]e markearrings op 'e [[wjuk]]ken en de [[sturt]] sjen.]]

==Uterlike skaaimerken==
De Australyske gint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 84–91&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 170–200&amp;nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 2,3&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er de lytste fan 'e trije [[ginten|gintesoarten]], al skeelt dat net folle. Der bestiet frijwol gjin [[seksuele dimorfy]] yn it foarkommen fan 'e Australyske gint, hoewol't in fjildûndersyk dat yn [[2015]] útfierd waard by de [[briedkoloanje]]s fan [[Pope's Eye]] en [[Point Danger (Portland)|Point Danger]] yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] as útkomst hie dat [[wyfke]]s 3,1% (Pope's Eye), resp. 7,3% (Point Danger) swierder wiene as [[mantsje]]s. Fierders is de [[piipbonke]] by wyfkes justjes langer, wylst by mantsjes de [[snaffel]] krekt eefkes langer is.

De [[eagen]] binne [[grizich]] [[blau]], mei in swarte râne fan keale [[hûd]] deromhinne. De [[ljochtgrize]] [[snaffel]] is lang en skerp, mei in punt dy't justjes nei ûnderen ta bûcht. De snaffelsrânen binne swart en kartele. Om 'e snaffel hinne sit in swarte râne, dy't by de eagen gearrint mei de eachrâne. Krekt as by oare [[gintfûgels]] sitte de [[noaster]]s by de Australyske gint oan 'e binnenkant fan 'e snaffel. Dêrtroch kin er net [[sykhelje]] kin sûnder de snaffel te iepenjen, mar it komt foar dat by it [[dûken]] [[seewetter]] yn 'e [[noas]] kringe kin. De swarte [[poat]]en hawwe fjouwer [[tean]]nen dy't mei-inoar ferbûn binne troch in [[swimflues]].

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is foar it meastepart [[wyt]], mei in [[bêzje]] oant [[giel]]ige [[kop]], [[swart]]e wjukseinen en swarte flechtflearren oan 'e rest fan 'e [[wjuk]]ken, wylst by de [[sturt]] de middelste fearren swart binne. De Australyske gint is it maklikst te ûnderskieden fan syn neiste sibben, de (gewoane) [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus'') en de [[Kaapske gint]] (''Morus capensis'') troch nei de sturt te sjen. Dy is nammentlik by de (gewoane) gint hielendal wyt, en by de Kaapske gint hielendal swart.
[[File:Juvenile_gannet_standing_in_colony.jpg|left|thumb|250px|[[Jeugd|Juvenilen]] hawwe de earste jierren in spikkelbûnt [[grizich]] [[brún]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]].]]

==Biotoop==
Australyske ginten binne seefûgels yn 'e algemiene sin, mei't se net nau besibbe binne oan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae''), dêr't û.o. de [[miuwen]] (''Larus'') ta hearre. Lykwols libje Australyske ginten net echt yn 'e [[pelagyske sône]], mei't se foar it meastepart yn in stripe ûnder de [[kust]] bliuwe dy't mar in pear hûndert [[kilometer]] breed is. Nettsjinsteande dat kinne se har op iepen see poerbêst rêde. De [[briedkoloanje]]s binne fêstige op [[rots]]ige, dreech berikbere [[eilantsjes]], dêr't potinsjele [[rôfdier|natuerlike fijannen]] der net of hast net by kinne.

==Hâlden en dragen==
Australyske ginten libje it meastepart fan it jier in [[solitêr]] bestean op see, hoewol't se inoar dêrby wol út 'e fierte wei yn 'e rekken hâlde. As ien fan harren in [[iezing]] [[fisk]] ûntdekt, komme dêr al rillegau soartgenoaten op ôf. Mar yn 'e [[briedtiid]] kloftsje Australyske ginten gear yn massale [[briedkoloanje]]s dy't geartroppe binne op 'e faak hiel lytse oerflakken fan [[rots]]eilantsjes of [[klif]]fen. Se binne ornaris stil as se op see binne, mar [[stim|fokalisearje]] oerdeis yn in [[briedkoloanje]] oanhâldend en lûdroftich. Dat giet bytiden ek [[nacht]]s troch. De meast hearde rop klinkt as ''arra-arra'' of ''urra-urra'', dy't utere wurdt by it lânjen yn 'e koloanje of as drigemint nei buorlju ta. By [[wyfke]]s is de rop leger fan toan as by [[mantsje]]s.

De Australyske gint libbet fan fisk en [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch al [[fleanen]]d op in hichte fan likernôch 70&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[see]] iezings op te spoaren dy't relatyf deun ûnder it [[seenivo|see-oerflak]] [[swimme]]. Fan in hichte fan minimaal 1–2&amp;nbsp;[[meter|m]] oant maksimaal 20&amp;nbsp;m ôf [[dûken|dûkt]] er dan suver rjocht del yn see, wêrby't er, krekt foar't er it wetter rekket, de [[wjuk]]ken hielendal tebek teart en in &quot;[[torpedo (wapen)|torpedo]]-foarm&quot; oannimt. Yn ûndjip wetter fan minder as 3&amp;nbsp;m djip dûkt er skeaner om foar te kommen dat er de boaiem rekket. As in fûgel by in dûk net daliks in fisk te pakken hat, brûkt er sawol syn [[wjuk]]ken as syn mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste poaten om ûnder wetter de efterfolging yn te setten op syn [[proai]]. Dêrby kin er oant wol 20&amp;nbsp;m djip dûke.
[[File:Australasian_gannet_courtship_behaviour.ogv|right|thumb|250px|[[Balts]]gedrach fan 'e Austraalyske gint.]]

Australyske ginten binne [[monogame]] fûgels; se foarmje pearkes dy't gauris ferskate briedseizoenen en soms libbenslang byinoar bliuwe. Dat wol sizze: yn 'e [[briedtiid]]. Oan 'e ein dêrfan geane se útinoar om trijefearns jier solitêr op see te libjen, wêrnei't se oan it begjin fan it folgjende briedseizoen har fêste partner wer opsykje. It weromsjen giet mank mei komplekse [[begroeting]]srituelen, wêrby't de fûgels de [[hals]] útrekke en de [[snaffel]] skean omheech stekke, wêrnei't se dy hoeden tsjin 'e snaffel fan 'e partner oan tikje. Dit [[balts]]gedrach wurdt troch [[ornitologen]] wol &quot;[[skermjen]]&quot; neamd. It wurdt ûnderbrutsen troch [[bûging (begroeting)|bûgings]] foarinoar te meitsjen, mei de snaffel nei de grûn rjochte. Nei't se it &quot;skermjen&quot; beëinige hawwe, begjinne de partners mei har snaffel inoars fearren te fersoargjen. De [[pearing]] fynt pas plak nei't alle rituelen yngeand ôfwurke binne.

De [[briedtiid]] falt foar de Australyske gint oer it algemien fan [[july]] oant [[febrewaris]], mei opfallende ferskillen tusken ûnderskate [[briedkoloanje]]s. Yn guon koloanjes yn [[Nij-Seelân]] keare de fûgels mids [[juny]] al werom en lizze se har [[aai]]en tusken mids [[july]] en begjin [[augustus]]. Yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] wurde de aaien lein tusken begjin [[septimber]] en [[desimber]]. Ek binnen deselde briedkoloanje bestiet frijwat reklikheid oangeande de briedtiid. It tinken mank ornitologen is dat soks foar de Australyske gint mooglik is om't der yn syn [[ferspriedingsgebiet]] troch it ûnbrekken fan sterk troch de [[jiertiden]] bepaald [[waar]] net sa'n beheind &quot;finster&quot; foar it brieden bestiet as dat de [[gint (fûgel)|gint]] (''Morus bassanus'') yn it noarden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] hat.

It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan in pearke Australyske ginten is tsjelkfoarmich, mei in likernôch 30&amp;nbsp;[[sm]] hege râne. It is makke fan [[seewier]], op lân groeiende [[plant]]en, [[ierde (grûn)|ierde]] en oanspielde rommel út see. De mantsjes fandelje ornaris it boumateriaal gear en drage dat oer oan 'e wyfkes, dy't it nêst bouwe. Australyske ginten lizze mar ien inkeld [[aai]], hoewol't se in twadde aai ta ferfanging lizze wannear't it earste aai of de [[fûgelpyk|pyk]], as dy noch gjin 8&amp;nbsp;[[dagen]] âld is, ferlern giet. It aai is bleek [[blau]]wich en mjit 6,5–8,9&amp;nbsp;sm by 35–53&amp;nbsp;sm, mei in gewicht fan 84–125&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt foar it meastepart troch it wyfke dien en duorret 37–50&amp;nbsp;dagen. Om't Australyske ginten gjin keal briedplak op it ûnderliif hawwe, dêr't se it aai tsjin har [[lichem (biology)|lichem]] oan lizze kinne om har [[lichemstemperatuer]] dermei te dielen, sitte se mei de [[waarm]]e, want goed [[bloed|trochblette]], [[swimflues|swimfluezzen]] boppe-op it aai om it te ynkubearjen.
[[File:Gannet_and_young_chick_in_nest.jpg|left|thumb|180px|In [[folwoeksen]] Australyske gint mei in [[fûgelpyk|pyk]].]]

De swarthûdige [[fûgelpyk|pyk]] komt keal en [[blinens|blyn]] út it aai, en hat dan in gewicht fan trochinoar 73,2&amp;nbsp;g. Syn [[each]]jes geane mei 2–3&amp;nbsp;dagen iepen, en mei 14&amp;nbsp;dagen is er oerdutsen mei in tsjûke laach wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Dat wurdt fan 43–47&amp;nbsp;dagen ôf stadichoan ferfongen troch echte [[fear (fûgels)|fearren]]. De piken fan Australyske ginten wurde fuorre mei heal-[[spiisfertarring|fertarde]] fisk dy't fongen is troch de âlden, en dy't [[koarjen|opkoarre]] wurdt út 'e âlderlike [[mage]] yn it [[krop]], dêr't de pyk it dan mei de snaffel úthellet. Mei likernôch 50&amp;nbsp;dagen weaget de pyk mear as syn âlden, en tsjin 'e tiid dat er mei 95–109&amp;nbsp;dagen [[útfleanen|útfljocht]], hat er in gewicht fan 3,1&amp;nbsp;[[kg]] berikt. 

[[Jeugd|Juvenilen]] bringe har earste jierren op see troch en keare pas mei 3&amp;nbsp;[[jier]] foar it earst werom nei de briedkoloanjes. Dêr hingje se dan wat oan 'e râne om. Se nimme pas mei 4–7&amp;nbsp;jier foar it earst diel oan 'e [[fuortplanting]]. Australyske ginten hawwe in [[libbensferwachting]] fan rûchwei 20&amp;nbsp;jier. By de maksimale [[âldens]] dy't foar dizze soarte dokumintearre is, gie it om in eksimplaar dat yn [[jannewaris]] [[1955]] as pyk [[fûgelringjen|ringe]] wie yn 'e koloanje op 'e [[Untfierderskaap]] yn Nij-Seelân, en 30&amp;nbsp;jier en mear as 8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] letter, yn [[septimber]] [[1985]], [[dea]] oantroffen waard by [[Tangalooma (Queenslân)|Tangalooma]] yn [[Queenslân]]. 

==Fretten==
De Australyske gint fret frijwol útslutend [[fisk]]en en [[pylkinketfisken]] mei in lingte fan minder as 30&amp;nbsp;[[sm]] dy't yn [[iezing]]s deun ûnder it [[seenivo|see-oerflak]] [[swimme]]. Wat fisken oanbelanget, dy't fierwei it grutste part fan it dieet foarmje, giet it benammen om soarten as de [[Sileenske pelser]] (''Sardinops sagax''), de [[Australyske ansjofisk]] (''Engraulis australis'') en de [[wite slangmakriel]] (''Thyrsites atun''). Oare fiskesoarten dy't wolris op it menus steane, binne de [[Australyske salm]] (''Arripis trutta''), de [[gieleachharder]] (''Aldichetta forsteri''), de [[Westaustralyske salm]] (''Arripis truttaceus''), de [[reade hjerring]] (''Emmelichthys nitidus''), de [[grienrêchhoarsmakriel]] (''Trachurus declivis''), de [[gielsturthoarsmakriel]] (''Trachurus novaezelandiae''), de [[streke trompetter]] (''Latris lineata'') en de [[Nijseelânske blaurêchsprot]] (''Sprattus antipodum'').
[[File:Gannet_reaching_to_feed_chick.jpg|right|thumb|250px|In [[âlden|âlderfûgel]] fuorret in [[fûgelpyk|pyk]] dy't hast oan it [[útfleanen]] ta is.]]

==Natuerlike fijannen==
De Australyske gint hat hast gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]]; allinnich fan 'e [[súdlike reuzemok]] (''Macronectes giganteus'') is dokumintearre dat er wolris in [[folwoeksen]] eksimplaar deadet troch it ûnder wetter te hâlden en te [[ferdrinken]] om it dêrnei op te iten. [[Aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] binne kwetsber foar mear [[rôfdier]]en. Dêrby giet it om [[miuwen|miuwesoarten]] lykas de [[kelpmiuw]] (''Larus dominicanus'') en de [[grousnaffelmiuw]] (''Larus pacificus''), en yn [[briedkoloanje]]s op it [[fêstelân]] fan [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] ek om 'e [[foks]] (''Vulpes vulpes''), dy't dêr foarkomt as in ynvasive [[eksoat]].

==Status==
De Australyske gint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De wrâldpopulaasje fan 'e Australyske gint is sûnt [[1950]] oan ien wei troch oanwûn, hoewol't guon [[briedkoloanje]]s ferdwûn en oaren yn grutte belune binne. Tusken [[1980]] en [[2000]] woeks de populaasje yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] oan fan 6.600 briedpearen ta 20.000 briedpearen. De resintste alomfetsjende sifers út [[Nij-Seelân]] datearje fan [[1981]], doe't der 46.600 briedpearen wiene. Dat oantal wie yn [[2006]] oanwûn ta nei skatting 55.000 briedpearen.

==Relaasje mei minsken==
De [[Maoary (folk)|Maoary]], de oarspronklike bewenners fan [[Nij-Seelân]], [[jacht (aktiviteit)|bejagen]] gintepiken foar it [[fleis]]. De wite [[fear (fûgels)|fearren]] brûkten se om har [[kano (fartúch)|kano's]] mei te fersieren en teffens waarden dy droegen troch notabelen. De [[bonke]]n waard [[ark]] fan makke om [[tatoeaazje|gesichtstatoeaazjes]] mei oan te bringen.

Guon [[briedkoloanje]]s fan 'e Australyske gint op it [[fêstelân]] fan sawol [[Austraalje (lân)|Austraalje]] as Nij-Seelân binne útwoeksen ta [[toerist]]yske attraksjes, lykas dy op 'e [[Untfierderskaap]] yn Nij-Seelân en dy te [[Point Danger (Portland)|Point Danger]] yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]]. 

==Undersoarten==
De Australyske gint is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Australasian_gannet ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Morus serrator}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]</text>
      <sha1>1cx8x8x4euqh1b4725a4n4jhfct7gqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blaupoatgint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187978</id>
    <revision>
      <id>1233540</id>
      <parentid>1213798</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16312" sha1="f8uiekczms5y1gggl73uewqvdqxlqvj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=blaupoatgint
|Ofbyld= [[File:Blue-footed-booby.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula nebouxii 
|Beskriuwer, jier= [[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1882 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de blaupoatgint (Sula nebouxii).png|center|250px]]
}}
De '''blaupoatgint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula nebouxii'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dit bist komt foar boppe de [[Stille Oseaan]], yn in brede stripe by de [[tropysk]]e en [[subtropysk]]e dielen fan [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] lâns. De blaupoatgint ken men maklik werom oan syn opfallende fel [[blau]]we [[poat]]en. Dizze [[soarte]] lit mar in bytsje [[seksuele dimorfy]] sjen. Blaupoatginten libje fan [[fisk]], dy't se fange troch út 'e [[loft]] wei yn [[see]] te [[dûken]]. Se [[brieden (fûgels)|briede]] yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] op [[eilannen]] út 'e [[kust]] fan it [[fêstelân]]. Likernôch de helte fan 'e [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] briedt op 'e [[Galapagoseilannen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de blaupoatgint as net bedrige.

==Taksonomy==
De blaupoatgint waard foar it earst yn [[1882]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Alphonse Milne-Edwards]]. Hy joech dizze fûgel de [[wittenskiplike namme]] ''Sula nebouxii'', wêrfan't it soartspesifike diel in earbetoan is oan 'e [[dokter]], [[natoer]]ûnderiker en [[ûntdekkingsreizger]] [[Adolphe-Simon Neboux]] ([[1806]]–[[1844]]). De neiste sibbe fan 'e blaupoatgint is de [[humboldtgint]] (''Sula variegata''). De beide [[soarte]]n diele [[ekology]]ske en [[biology]]ske skaaimerken dy't derop wize dat se noch mar relatyf resint útinoar groeid binne. In [[genetysk]] ûndersyk út [[2011]] berekkene dat dy opspjalting tusken 1,1&amp;nbsp;miljoen en 800.000 jier lyn plakfûn hawwe moat.
[[File:Blue-footed_Boobies_on_Isabela_Island.jpg|left|thumb|250px|In groepke blaupoatginten op [[lava]]rotsen op it eilân [[Isabela (eilân)|Isabela]] yn 'e [[Galapagoseilannen]].]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e blaupoatgint beslacht in brede stripe fan 'e eastlike [[Stille Oseaan]], by de [[kust]] lâns fan noardwestlik [[Meksiko]] nei it suden ta, fia de [[Midden-Amearika|Middenamerikaanske]] lannen ([[Gûatemala]], [[El Salvador]], [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]], [[Kosta Rika]] en [[Panama]]) en fierders [[Kolombia]], [[Ekwador]] en [[Perû]] nei it uterste noardwesten fan [[Sily]]. It omfettet ek de eilannen foar de kust en teffens eilannen dy't wat fierder út 'e kust lizze.

Wat de [[briedkoloanje]]s oangiet, likernôch de helte fan 'e [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan 'e blaupoatgint briedt op 'e [[Galapagoseilannen]], in fier yn 'e Stille Oseaan lizzende, ôfhandige [[arsjipel]] dy't [[bestjoer]]lik ta [[Ekwador]] heart. Oare briedkoloanjes binne sitewearre op 'e eilannen [[Lobos de Tierra]] en [[Lobos de Afuera]] foar de kust fan noardwestlik Perû, [[Santa Clara (eilân yn Ekwador)|Santa Clara]] en [[La Plata (eilân)|La Plata]] foar de kust fan Ekwador, de [[Peareleilannen]] foar de súdkust fan Panama, de eilannen yn 'e [[Golf fan Fonseca]] foar de kust fan Hondoeras, de [[Tres Marías]] foar de kust fan sintraal Meksiko en de krektlyk ta Meksiko hearrende eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]].

==Uterlike skaaimerken==
De blaupoatgint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 81&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Der bestiet yn dizze [[soarte]] in bytsje [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat it [[wyfke]] justjes grutter is as it [[mantsje]]. De [[wjuk]]ken binne lang en einigje yn in punt. De [[eagen]] binne [[giel]] en sitte mear nei foarren ta as by de measte fûgels, wat de blaupoatgint in [[binokulêr gesichtsfermogen|binokulêr]] [[gesichtsfermogen]] jout mei treflike [[djiptepersepsje]]. De [[snaffel]] is [[griis]] oant [[swart]] en tige puntich, en bûcht oan 'e útein in lyts bytsje nei ûnderen ta. De [[noaster]]s sitte by de blaupoatgint, lykas by alle gintfûgels it gefal is, oan 'e binnenkant fan 'e snaffel. Dat is in oanpassing dy't foarkomme moat dat by it [[dûken]] seewetter yn 'e [[noas]] kringe kin.
[[File:Blue-footed_Booby_by_Graham_Racher.jpg|left|thumb|180px|In blaupoatgint.]]

De [[poat]]en binne oergrut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. Se binne tarist mei [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen en hawwe in felle [[blau]]we [[kleur]] dy't in rol spilet by it oanlûken fan [[pearing]]spartners en feroarsake wurdt troch it dieet fan 'e fûgels. De krekte [[tint]] kin útinoar rinne fan in bleek [[turkwaze (kleur)|turkwaze]] fia in fel [[himelsblau]] oant in djip [[akwamaryn (kleur)|akwamaryn]]. By mantsjes en [[jeugd|juvenilen]] is de kleur fan 'e poaten ornaris in bytsje ljochter as by wyfkes. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[brún]] op 'e wjukken, de [[rêch]] en de [[sturt]], [[wyt]] op 'e [[bealch]], it [[boarstkast|boarst]], de [[kiel]] en it [[gesicht]], en [[ljochtbrún]] mei wite spikkels dertrochhinne op 'e [[kop]] en yn 'e [[nekke]]. De [[humboldtgint]] (''Sula variegata'') sjocht der net wanlyk út, mar kin maklik fan 'e blaupoatgint ûnderskaat wurde troch syn grize poaten.

==Biotoop==
Blaupoatginten libje trijefearn fan it jier op [[see]], en komme inkeld oan lân om te [[brieden (fûgels)|brieden]]. Dat dogge se op dreech tagonklike rotseftige plakken of middenmank de bestjurre brokken fan âlde [[lava]]streamen.
[[File:Blue-footed_booby_(Sula_nebouxii)_on_Santa_Cruz,_Gal%C3%A1pagos_Islands.JPG|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in blaupoatgint.]]

==Hâlden en dragen==
===Kommunikaasje===
Blaupoatginten meitje skelle en mearwurdliddige gjalpen en kriten en tinne [[fluitsjen]]de lûden. Soms smite mantsjes de kop yn 'e nekke en fluitsje nei in oerfleanend of foarbywaggeljend wyfke. Hoewol't de uterings fan dizze fûgels foar it [[minsklik]] [[ear (anatomy)|ear]] net faninoar te ûnderskieden binne, kenne blaupoatginten harren partner oan 'e rop werom.

===Jeien===
Blaupoatginten bringe fierwei it grutste part fan it jier op [[see]] troch. Dêr [[jacht (aktiviteit)|jeie]] se troch út 'e [[loft]] wei it wetter yn te [[dûken]] om [[fisk]] te fangen. Dat dogge se yn 'e regel fan 10–30&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]] en bytiden sels fan hichten oant 100&amp;nbsp;m. Dêrby kin de [[faasje]] wêrmei't se it wetter reitsje oprinne oant 97&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Se kinne dêrtroch yn ien kear oant 25&amp;nbsp;m djip yn see trochkringe. Om 'e krêften ferneare te kinnen dy't opwekke wurde troch de klap fan it reitsjen fan it wetter, beskikke blaupoatginten oer spesjale [[lucht]]pûden yn 'e [[plasse]], dy't as in soarte fan [[kjessen]]tsjes de [[harsens]] beskermje. Ek sitte de [[noaster]]s oan 'e binnenkant fan 'e [[snaffel]] om foar te kommen dat it wetter yn 'e [[noas]] kringt.
[[File:Blue-footed_Booby_Galapagos_RWD2.jpg|left|thumb|250px|In blaupoatgint [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

Ienris ûnder wetter hat de blaupoatgint it fermogen om fisken te efterfolgjen en dochs noch te fangen ek al hied er by de dûk net fuortendaliks ien te pakken. Dat docht er troch syn [[wjuk]]ken en mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste [[poat]]en te brûken om te [[swimmen]]. De [[proai]] wurdt ornaris al opfretten wylst de fûgel noch ûnder wetter ferkeart. Blaupoatginten kinne allinnich jeie of yn pearen, mar almeast dogge se it yn groepkes fan in stik as tolve fûgels. Wannear't ien fan 'e fûgels dan in gaadlike [[iezing]] fisken gewaarwurdt, [[dierlike kommunikaasje|bringt er dat oer]] oan 'e oaren, wêrnei't de leden fan 'e groep tagelyk de see yn dûke. It jeien fan mantsjes en wyfkes ferskilt wat, yn 'e sin dat de lytsere mantsjes better oanpast binne om yn ûndjipper wetter te [[fiskjen]], wylst de gruttere en swierdere wyfkes djipper yn see trochkringe kinne en dêrom better oanpast binne oan fiskjen yn djippere wetters.
[[File:SulaNebouxi_leg_detail.JPG|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[blau]]we [[poat]]en fan 'e blaupoatgint.]]

===Fuortplanting===
De blaupoatgint is [[opportunist]]ysk wat de [[fuortplanting]] oangiet. Mei't de wikseling fan 'e [[jiertiden|seizoenen]] yn 'e [[tropen]] en [[subtropen]] suver gjin ynfloed op 'e fuortplantingssyklus hat, fynt dy net ien kear yn 't jier plak, mar ien kear yn 'e 8–9&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]]. By de [[balts]] rint it mantsje wakker te keap mei syn blauwe [[poat]]en en &quot;[[dûns]]et&quot; er om yndruk te meitsjen op it wyfke. Dêrnei presintearret er [[nêst (fûgels)|nêstmateriaal]] oan har sadat der gjin twifel oer bestean kin wat er fan har wol, om te besluten mei noch wer in dûnske dat de oandacht op syn poaten fêstiget. De balts omfettet ek it saneamde &quot;loftwizen&quot;, wêrby't it mantsje de [[kop]] omheech docht en mei syn snaffel nei de loft wiist, wylst er syn wjukken en sturt oplichtet. Wyfkes kieze de mantsjes út mei de felst kleure poaten om mei te [[pearjen]]. Om't de kleur fan 'e poaten wat langer wat minder fel wurdt neigeraden dat de fûgel âlder wurdt, betsjut dat dat wyfkes oer it algemien mei jongere mantsjes pearje, dy't [[fruchtberens|fruchtberder]] binne en, om't se yn 'e krêft fan har libben steane, better by steat binne om har oandiel oan 'e [[opfieding]] fan 'e [[fûgelpyk|piken]] te leverjen.

It [[nêst (fûgels)|nêst]] bestiet by blaupoatginten út in keal, ûndjip dobke yn 'e rotsige ûndergrûn, dat krap beklaaid wurdt mei wat [[plant]]aardich nêstmateriaal. It kin wêze dat in pearke him twa of wol trije nêstplakken ta-eigenet en dy ek ferdigenet, oant de fûgels in pear wiken foar it begjin fan 'e briedtiid in foarkar foar ien dêrfan ûntwikkelje. Mei't by blaupoatginten de [[natale fersprieding]] (d.w.s. hoefier't se nei it [[útfleanen]] fan it [[nêst (fûgels)|nêst]] fan oarsprong ôfdwale) tige beheind is, fynt it brieden plak yn tichtbefolke [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan hûnderten fûgels op in klútsje. It foardiel dêrfan is dat jonge fûgels sûnder [[ûnderfining]] diele yn deselde geunstige omstannichheden dy't har âlden by steat steld hawwe om mei súkses piken grut te bringen. Blaupoatginten binne ornaris [[monogaam]] binnen ien briedseizoen, hoewol't se yn in folgjend briedseizoen in oare partner hawwe kinne. Mar soms komt ek [[polygyny]] foar, wêrby't ien mantsje mei twa of mear wyfkes pearet. It is sels (by útsûndering) waarnommen dat ien mantsje en twa wyfkes ien en itselde nêst diele.
[[File:Sula_nebouxii_MHNT.ZOO.2010.11.45.10.jpg|left|thumb|180px|In blaupoatginte-aai.]]

De blaupoatgint is ien fan mar twa soarten [[gintfûgels]] dy't mear as ien [[aai]] per briedseizoen lizze. It giet by dizze soarte út 2–3&amp;nbsp;aaien, wêrby't 80% fan 'e lechsels út 2&amp;nbsp;aaien bestiet. De aaien wurde om 'e 4–5&amp;nbsp;[[dagen]] lein, mar it [[brieden (fûgels)|brieden]] begjint fuortendaliks nei't it earrste aai lein is. Dat betsjut dat de aaien ek om 'e 4–5&amp;nbsp;dagen útkomme. Dy asyngroane briedstrategy soarget derfoar dat ien fan 'e piken altyd âlder en grutter is as syn nêstgenoaten. Yn tiden fan krapte eigenet de âldere en gruttere pyk himsels alle fretten ta en [[ferhongering|ferhongerje]] de oare pyk of piken (of wurde deapikt troch de grutste pyk). Dat liket wreed, mar it bewissiget dat der altyd teminsten ien pyk grutbrocht wurde kin ynstee fan dat alle piken omkomme. 
[[File:Sula_nebouxii_-_03.jpg|right|thumb|180px|In mei [[dûns (fearren)|dûns]] oerdutsen blaupoatgintepyk.]]

De briedtiid bedraacht by de blaupoatgint 41–45&amp;nbsp;dagen. Om't gintfûgels gjin [[briedplak]] hawwe (in keal plak op 'e [[bealch]] dêr't de aaien direkt yn kontakt komme mei de [[hûd]] fan 'e [[brieden (fûgels)|briedende]] âlderfûgel) pleatst de briedende fûgel ynstee syn [[waarm]]e, want goed [[bloed|trochblette]] swimfluezzen boppe-op 'e aaien. It brieden wurdt troch it mantsje en it wyfke om bar dien. Dêrby geane se hieltyd mei de kop nei de sinne ta sitten (en draaie dus geandewei de dei fan it [[easten]] nei it [[westen]]). It nêst wurdt dêrtroch omjûn troch in râne fan [[dong]]. Yn 'e regel komme fan 'e 2–3&amp;nbsp;aaien mar 1–2 út. De piken wurde fuorre troch sawol it mantsje as it wyfke, dy't om bar op jacht geane. By weromkomst op it nêst stekke de piken har snaffel yn 'e snaffel fan 'e âlderfûgel, dy't dan (in diel fan) 'e heal [[spiisfertarring|fertarre]] fisk út syn [[mage]] [[koarjen|opkoarret]]. De piken [[útfleanen|fleane út]] mei 90–108&amp;nbsp;dagen. Wyfkes binne mei 1–6&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]], en mantsjes mei 2–6&amp;nbsp;jier. De [[libbensferwachting]] fan in blaupoatgint bedraacht likernôch 17&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
De blaupoatgint is in spesjalisearre fisksliner; hy [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] benammen lytsere [[fisk]]esoarten dy't yn [[iezing]]s swimme, lykas [[sardines]], [[ansjofisken]], [[makrielen]] en [[fleanende fisken]]. Dêrnjonken steane ek [[pylkinketfisken]] op it menu, en [[ies (kadaver)|ies]] en [[ôffal]] dat efterlitten is troch [[minske]]n wurdt ek wol opfretten. De opfallende [[kleur]] fan 'e [[blau]]we [[poat]]en fan 'e blaupoatgint wurdt feroarsake troch [[karotenoïde]] [[pigmint]]en yn 'e farske fisk dy't er fret.
[[File:Blue-footed_Booby_(Sula_nebouxii)_-displaying.jpg|left|thumb|250px|It &quot;loftwizen&quot;, in ûnderdiel fan 'e [[balts]] fan blaupoatgintemantsjes.]]

==Natuerlike fijannen==
Blaupoatginten hawwe net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. [[Fûgelpyk|Piken]] binne wol kwetsber foar [[rôffûgels]] en grutte [[miuwen]] en oare rôfsuchtige [[seefûgels]], en teffens foar [[slangen]] lykas de [[Ekwadoraanske molkeslang]] (''Lampropeltis micropholis'').

==Status==
De blaupoatgint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande dat waard by in ûndersyk mank de [[briedkoloanje]] op 'e [[Galapagoseilannen]] yn [[2014]] in delgeande trend yn 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] fêstlein. [[Ornitologen]] binne bang dat dy delgong bliuwend is foar de langere termyn, mar der moatte elts jier gegevens oangeande de populaasjesgrutte sammele wurde om mei wissichheid konkludearje te kinnen dat it net om in normale fluktuaasje op it mêd fan 'e populaasjegrutte giet.

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2020)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e blaupoatgint (''Sula nebouxii''):
*de Amerikaanske blaupoatgint (''S. n. nebouxii'') &lt;small&gt;[[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1882&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan it [[fêstelân]] fan [[Amearika]] fan noardwestlik [[Meksiko]] oant noardwestlik [[Sily]], ynkl. eilannen flak foar dy kust)&lt;/small&gt;
*de Galapagosblaupoatgint (''S. n. excisa'') &lt;small&gt;[[W.E. Clyde Todd|Todd]], 1948&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Galapagoseilannen]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue-footed_booby ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sula nebouxii}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>f8uiekczms5y1gggl73uewqvdqxlqvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brune gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187979</id>
    <revision>
      <id>1233541</id>
      <parentid>1214304</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19341" sha1="fd9qpzulk9y46wn9ps7vh573sj3iovp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brune gint
|Ofbyld= [[File:Wei%C3%9Fbauchtoelpel.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula leucogaster 
|Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert (natoerûndersiker)|Boddeart]], 1783 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune gint (Sula leucogaster).png|center|250px]]
}}
De '''brune gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula leucogaster'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dit bist komt foar yn it [[Karibysk Gebiet]] en yn 'e [[tropysk]]e dielen fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]], [[Yndyske Oseaan|Yndyske]] en westlike en sintrale [[Stille Oseaan]]. It is in sosjale fûgel, dy't benammen [[fisk]] yt en yn grutte [[koloanje (biology)|koloanjes]] oer de [[grûn]] [[nêst (fûgels)|nêstelet]]. De [[Kokosgint]] (''Sula brewsteri'') is yn [[2024]] fan 'e brune gint ôfspjalten. De [[IUCN]] klassifisearret de brune gint as net bedrige.

==Taksonomy==
De brune gint waard yn [[1781]] yngeand beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[wittenskipper]] [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]] yn syn ''Histoire naturelle des Oiseaux'' (&quot;Natoerhistoarje fan Fûgels&quot;). Mar dêrby waard gjin [[wittenskiplike namme]] yntrodusearre en dêrom telt it net as in wittenskiplike beskriuwing. De [[Steatsk]]e [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Pieter Boddaert (natoerûndersiker)|Pieter Boddaert]], dy't yn [[1783]] de [[binomiale namme]] ''Sula leucogaster'' tafoege, stiet dêrom formeel te boek as beskriuwer fan 'e fûgel. ''Sula'' is de [[Aldnoarsk]]e oantsjutting foar de [[gint]] (''Morus bassanus''), in oare [[gintfûgel]], wylst ''leucogaster'' [[Aldgryksk]] is foar &quot;wytbúk&quot;, fan λευκο, ''leuko'' (&quot;wyt&quot;) en γαστήρ, ''gaster'' (&quot;búk&quot;).
[[File:Brown_booby_(Sula_leucogaster_plotus)_pair_Michaelmas_Cay.jpg|left|thumb|250px|In pearke brune ginten by harren [[nêst (fûgels)|nêst]].]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune gint is opmakke út trije diskontinuë dielen. Yn it foarste plak komt dizze fûgel foar yn it hiele [[Karibysk Gebiet]], boppe de [[Karibyske See]] en de [[Golf fan Meksiko]], by de [[kust]]en fan 'e súdlike [[Feriene Steaten]], eastlik [[Meksiko]], eastlik [[Midden-Amearika]] en de noardpunt fan [[Súd-Amearika]] lâns, en teffens by de kusten lâns fan sawol de [[Bahama's]] en de [[Turks- en Kaikoseilannen]], de [[Grutte Antillen]] as de [[Lytse Antillen]].

Fierder nei it súdeasten ta rint de noardgrins fan in twadde diel fan it ferspriedingsgebiet fan 'e [[mûning]] fan 'e [[rivier]] de [[Pará (rivier)|Pará]], yn it noarden fan [[Brazylje]], yn noardeastlike rjochting nei de súdpunt fan 'e [[Westlike Sahara]] yn [[Noard-Afrika]]. De súdgrins fan dat diel fan it areaal rint fan [[Florianópolis]] yn súdlik Brazylje nei de kust fan [[Gabon]] yn [[Sintraal-Afrika]]. Yn it tuskenlizzende gebiet komt de brune gint oan 'e westkant fan 'e [[oseaan]] by de Brazyljaanske kust lâns foar, en oan 'e eastkant by de kusten fan [[West-Afrika]] en de [[Golf fan Guinee]] lâns. Ek libbet er boppe de iepen oseaan en de [[pelagysk]]e eilannen yn dat gebiet, lykas de [[Kaapverdyske Eilannen]], it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Ascension (eilân)|Ascension]] en [[Sao Tomee en Prinsipe]].

It trêde diel fan it ferspriedingsgebiet is fierwei it grutste. Yn it westen begjint it yn 'e [[Reade See]], fan 'e [[Golf fan Suëz]] oant de [[Golf fan Aden]]. It rint lâns by de eastkust fan 'e [[Hoarn fan Afrika]], by de súdkust fan it [[Arabysk Skiereilân]] en by de súdpunt fan it [[Yndysk subkontinint]] en beslacht de noardeastlike helte fan 'e [[Yndyske Oseaan]], útsein de [[Golf fan Bingalen]] en it noardlike part fan 'e [[Arabyske See]], mar ynklusyf de [[Andamaanske See]]. It omfiemet ek ferskate [[eilannegroep]]en, wêrûnder de [[Seysjellen]], de [[Lakkadiven]], de [[Malediven]], de [[Andamanen]], de [[Nikobaren]], de [[Kokoseilannen]] en [[Krysteilân]]. It súdlikste punt fan 'e fersprieding fan 'e brune gint yn 'e Yndyske Oseaan is de [[Haaiebaai]] oan 'e westkust fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]]. 

Oanslutend op it areaal yn 'e Yndyske Oseaan komt de brune gint ek foar yn it westlike en sintrale diel fan 'e [[Stille Oseaan]]. Yn it súdwesten fan dat gebiet folget de fersprieding de kusten fan it súdlike part fan 'e [[Súdsineeske See]] en fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] en de [[Filipinen]], en teffens de Australyske noardkust oant [[Rockhampton (Queenslân)|Rockhampton]] yn [[Queenslân]]. Fierder eastlik beslacht it ferspriedingsgebiet hiel [[Melaneezje]] en [[Mikroneezje (regio)|Mikroneezje]] en it meastepart fan [[Polyneezje]] (útsein [[Nij-Seelân]], [[Norfolk (eilân)|Norfolk]], de [[Pitcairneilannen]] en [[Peaske-eilân]]). De súdgrins fan it ferspriedingsgebiet rint dêr ûnder [[Nij-Kaledoanje]], [[Tonga]], de [[Cookeilannen]] en de [[Australeilannen]] lâns, wylst de noardgrins hast oan 'e haadeilannen fan [[Japan]] ta rikt. Yn dy kontreien omefettet it ferspriedingsgebiet ta Japan hearrende [[Fulkaaneilannen]], [[Bonineilannen]] en [[Izu-eilannen]], en fierder nei it easten ta ek [[Midway (atol)|Midway]] en de [[Hawaï-eilannen]]. Yn it uterste easten rint de grins fan it areaal om 'e [[Markesaseilannen]] en de [[Gambiereilannen]] yn [[Frânsk-Polyneezje]] hinne.
[[File:6A5A3225.jpg|right|thumb|250px|In brune gint [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De brune gint fertoant in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]]: it [[wyfke]] is justjes grutter as it [[mantsje]], en by it wyfke sit der in [[giel]]e râne om 'e [[eagen]] hinne, wylst dat by it mantsje in [[blau]]we râne is. It wyfke hat trochinoar in totale lichemslingte fan likernôch 80&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 150&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,3&amp;nbsp;[[kg]]. It mantsje hat in lichemslingte fan maksimaal 75&amp;nbsp;sm, mei in spanwiidte fan 140&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&amp;nbsp;kg. De [[snaffel]] is [[sulver (kleur)|sulvergriis]] oerhingjend nei blauwich, mei fral op 'e [[ûnderkaak]] en deun by de [[kop]] wat giel. De rânen fan 'e snaffel binne kartele en tige skerp. De [[noaster]]s sitte by de brune gint, lykas by alle [[gintfûgels]], oan 'e binnenkant fan 'e snaffel, om foar te kommen dat der by it [[dûken]] [[seewetter]] yn kringe kin.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[brún]] op 'e [[kop]] en de [[hals]], yn 'e [[nekke]], op it [[boarstkas|boarst]], de [[rêch]] en de [[sturt]], en oan 'e boppekant fan 'e [[wjuk]]ken en teffens in grut diel fan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De [[bealch]] is [[wyt]], en itselde jildt foar it binnenste diel fan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De [[poat]]en binne oergrut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en binne tarist mei [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen. De [[kleur]] fan 'e poaten rint útinoar fan [[blau]]wich [[griis]] oant giel, in ferskil dat regionaal bepaald, mar net [[jiertiid|seizoenaal]] of [[geslacht (sekse)|geslachtlik]] is.
[[File:Brown_booby_(Sula_leucogaster_leucogaster)_juvenile_Principe.jpg|left|thumb|250px|In [[jeugd|juvenyl]] (te werkennen oan syn noch net fel wite [[bealch]]) op [[Prinsipe (eilân)|Prinsipe]], yn [[Sao Tomee en Prinsipe]].]]

Oars as by oare leden fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') liket it fearrekleed fan [[jeugd|juvenile]] brune ginten al op dat fan [[folwoeksen]] eksimplaren. It brún is by juvenilen lykwols wat [[griis|skierder]] en op 'e kop, de wjukken en de sturt dûnkerder as op 'e rêch, wylst it boarst spikkele brún-wyt is.

==Biotoop==
Brune ginten bringe it grutste part fan it jier troch op [[see]], en komme inkeld oan lân om te [[brieden (fûgels)|brieden]]. Dat dogge se op platte ûndergrûnen of middenmank [[rots]]en.

==Hâlden en dragen==
Oars as in protte oare [[gintfûgels]] (''Sulidae'') is de brune gint in swijsume fûgel, dy't mar komselden leven jout. Fûgelders hawwe lykwols rapportearre dat se de bisten hiel út en troch in kroanjend of [[kwêkjen]]d lûd meitsjen heard hawwe.

Brune ginten binne krêftige en behindige [[fleanen|fleaners]], dy't op 'e wjuk in grutte [[faasje]] berikke kinne. Mar it lânjen en opfleanen giet harren knoffelich ôf. Foar opfleanen hawwe se ferlet fan itsij in krêftige [[wyn (waar)|wyn]], itsij in heech punt (lykas in [[klif]]) dêr't se ôf springe kinne.

[[Jacht (aktiviteit)|Jeien]] (of sa't men wol [[fiskjen]]) dogge brune ginten troch al fleanende boppe see in gaadlike [[iezing]] lytseftige [[fisk]]en op te spoaren, dy't relatyf deun ûnder it wetteroerflak [[swimmen|swimt]]. Dan [[dûke]] se fan soms grutte hichte ôf suver leadrjocht de see yn, wêrby't se de [[wjuk]]ken tebek teare, sadat se in tige streamline lichemsfoarm krije. As se net daliks in fisk te pakken krije, hawwe se ek it fermogen om ûnder wetter de efterfolging yn te setten, wêrby't se har fuortbewege mei har wjukken en mei har mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste poaten. Behalven troch sels te fiskjen, komme brune ginten ek wol oan har fretten troch [[kleptoparasitisme]], dêr't benammen de [[grutte fregatfûgel]] (''Fregata minor'') it [[slachtoffer]] fan wurdt, in fûgel dy't sels ek bekend stiet as in kleptoparasyt.
[[File:Atob%C3%A1_com_filho_no_ninho_no_Arquip%C3%A9lago_de_S%C3%A3o_Pedro_e_S%C3%A3o_Paulo.jpg|right|thumb|250px|In [[mantsje]] (mei [[blau]]we [[each]]rânen) op it [[nêst (fûgels)|nêst]].]] 

[[Nêst (fûgels)|Nêsteljen]] dogge brune ginten yn grutte [[briedkoloanje]]s oan 'e [[kust]]en fan eilannen en dielen fan it fêstelân yn en bylâns de [[Karibyske See]], de [[Golf fan Meksiko]] en tropyske dielen fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]], [[Yndyske Oseaan|Yndyske]] en [[Stille Oseaan]]. Har [[nêst (fûgels)|nêsten]] meitsje se fan oanspielde seedrift. In ûndersyk út [[2018]] stelde fêst dat it dêrby yn dat jier troch de oanboazjende [[miljeufersmoarging]] foar 90% om [[plestik]] gie. 

De brune gint is in [[monogame]] fûgel, en pearkes bliuwe faak byinoar oer ferskate briedseizoenen. Dat wol net sizze dat se dan it hiele jier byinoar yn 'e buert omslane, mar dat se inoar oan it begjin fan it folgjende briedseizoen wer opsykje. Dêrby wurde komplekse [[begroeting]]srituelen útfierd. It wyfke leit nei de [[pearing]] 2&amp;nbsp;[[aai]]en, dy't [[wyt]] oant [[ljochtgriis]] fan kleur binne. De [[briedtiid]] duorret 41–43&amp;nbsp;[[dagen]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt troch beide [[âlden]] om bar dien. Ornaris wurdt der mar ien [[fûgelpyk|pyk]] grutbrocht, mei't de jongere pyk net mei syn âldere, sterkere [[broer]] of [[suster]] [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] kin om [[iten]] en soms sels troch de gruttere pyk út it nêst wurke wurdt. De pyk wurdt troch beide âlden fuorre, en [[útfleanen|fljocht út]] mei 95–120&amp;nbsp;dagen. De brune gint is [[geslachtsryp]] mei 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]]. It is in fûgel dy't lang libbet, mei in [[libbensferwachting]] fan teminsten 25–30&amp;nbsp;jier. Yn ien dokumintearre gefal yn [[Queenslân]] libbe in eksimplaar goed 32&amp;nbsp;jier.
[[File:Brown_booby_(Sula_leucogaster_plotus)_female_and_juvenile_male_on_nest_Michaelmas_Cay.jpg|left|thumb|250px|In [[wyfke]] (mei [[giel]]e [[each]]rânen) fuorret in [[fûgelpyk|pyk]].]]

==Fretten==
Fierwei it grutste part fan it dieet fan 'e brune gint bestiet út [[fisk]]. Dêrby giet it spesifyk om ûnderskate [[soarte]]n [[fleanende fisken]], [[harders]], [[healsnaffelbekken]], [[ansjofisken]] en [[seebarbelen]], en fierders om 'e [[kroande iikhoarnfisk]] (''Sargocentron diadema'') en de [[Yndyske makriel]] (''Rastrelliger kanagurta''). Dêrnjonken frette brune ginten ek wol [[pylkinketfisken]] en [[garnalen]].

==Natuerlike fijannen==
Brune ginten hawwe net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. [[Fûgelpyk|Piken]] binne wol kwetsber foar [[rôffûgels]] en grutte [[miuwen]] en oare rôfsuchtige [[seefûgels]], en teffens foar beskate [[soarte]]n [[slangen]].

==Status==
De brune gint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.
[[File:Sula_leucogaster_MHNT.ZOO.2010.11.45.7.jpg|right|thumb|200px|In pear [[aai]]en fan 'e brune gint.]]

==Undersoarten==
Lang waarden oan 'e brune gint (''Sula leucogaster'') 4 [[ûndersoarte]]n tatocht, mar twa dêrfan (''S.&amp;nbsp;l. brewsteri'' en ''S.&amp;nbsp;l. etesiaca'') binne yn [[2024]] op gesach fan 'e [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU) en it [[Amerikaansk Ornitologysk Genoatskip]] (AOS) ôfspjalten om in selsstannige [[soarte]] te foarmjen: de [[Kokosgint]] (''Sula brewsteri''). De ûndersoarten fan 'e brune gint binne:
*de Atlantyske brune gint (''S. l. leucogaster'' &lt;small&gt;[[Pieter Boddaert (natoerûndersiker)|Boddaert]], 1783&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Karibysk Gebiet]] en it [[tropysk]]e diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]])&lt;/small&gt;
*de Yndo-Pasifyske brune gint (''S. l. plotus'' &lt;small&gt;[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1844&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Reade See]], de tropyske dielen fan 'e [[Yndyske Oseaan]] en de tropyske dielen fan 'e westlike en sintrale [[Stille Oseaan]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brown_booby ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sula leucogaster}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hawaï]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kiribaty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kokoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Naurû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niûé]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Marianen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Samoä]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tokelau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tonga]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tûvalû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ascension]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]</text>
      <sha1>fd9qpzulk9y46wn9ps7vh573sj3iovp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rapafruchtdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188675</id>
    <revision>
      <id>1233547</id>
      <parentid>1213963</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6845" sha1="hfk21k2hudi2molhxtrustv0beptugx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Rapafruchtdo
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje= [[dofûgels]] (''Columbidae'') 
|Skaai= [[fruchtdowen]] (''Ptilinopus'') 
|Wittenskiplike namme= Ptilinopus huttoni 
|Beskriuwer, jier= [[Otto Finsch|Finsch]], 1874 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Rapajufferdo (Ptilinopus huttoni).png|center|250px]]
}}
De '''Rapafruchtdo''' of '''Rapajufferdo''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ptilinopus huttoni'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[do-eftigen]] (''Columbiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dofûgels]] (''Columbidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fruchtdowen]] of jufferdowen (''Ptilinopus''). Dit bist is [[endemysk]] op it eilân [[Rapa Iti]] yn [[Frânsk-Polyneezje]]. De Rapafruchtdo, dy't frij grut is foar syn skaai, bestiet op in [[herbivoar]] dieet en libbet yn it [[tropysk reinwâld]]. De [[soarte]] hat te lijen ûnder [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]] en de yntroduksje fan [[ynvasive eksoat]]en. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as [[bedrige soarte|krityk bedrige]].

==Taksonomy==
De Rapafruchtdo waard foar it earst yn [[1874]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[ornitolooch]] [[Otto Finsch]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Ptilinopus huttoni'' is in earbetoan oan 'e ûntdekker fan 'e fûgel, de [[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Nij-Seelân|Nijseelânske]] biolooch [[Frederick Wollaston Hutton]] ([[1836]]–[[1905]]).

==Fersprieding==
Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de Rapafruchtdo beheind ta it eilân [[Rapa Iti]], yn 'e [[Australeilannen]] fan súdwestlik [[Frânsk-Polyneezje]]. It hiele areaal beslacht in [[oerflak]] fan nei skatting 30&amp;nbsp;[[km²]] (oftewol 78% fan it eilân).

==Uterlike skaaimerken==
De Rapafruchtdo hat in totale lichemslingte fan likernôch 31&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan sa'n 130&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrmei is er frij grut en swier foar in lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fruchtdowen]] (''Ptilinopus''), mar falt er yn 'e middenmoat foar in lid fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dofûgels]] (''Columbidae''). It is in kleurrike fûgel, mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat fierhinne [[ljochtgrien]] is, fral op 'e [[wjuk]]ken. De foarste [[lichemsdiel]]en (it meastepart fan 'e [[kop]], de [[hals]], it [[boarstkas|boarst]], de [[nekke]] en de [[bopperêch]]) hawwe in [[blau]]-[[grize]] [[kleur]]. De [[bealch]] is [[giel]], mei in [[rôze|rôzich]] [[pears]]e bân dêrboppe, dy't it giel skiedt fan it blau-griis op it boarst. In opfallend skaaimerk dat de Rapafruchtdo fan besibbe soarten ûnderskiedt, is de felrôze toppe boppe de [[snaffel]] en tusken de [[eagen]] yn, as in soarte fan mûtske dat swierich op 'e foarholle set is. 

==Biotoop==
Rapafruchtdowen libje yn it [[tropysk reinwâld]] op Rapa Iti. De fûgels jouwe de foarkar oan [[oerwâld]] dêr't de [[minske]] net ta sitten hat op in hichte fan 40–450&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] (it heechste punt op it eilân leit op 650&amp;nbsp;m). Soms kinne de fûgels ek waarnommen wurde yn [[plantaazje]]s fan [[Karibyske din]]nen (''Pinus caribaea'').

==Hâlden en dragen==
De Rapafruchtdo fret benammen it [[fruchtfleis|fleis]] fan 'e [[frucht (plant)|fruchten]] fan ferskate soarten [[beam]]men op Rapa Iti. Dat dieet wurdt oanfolle mei de [[nektar]] út beskate [[blom]]men. Rapafruchtdowen ite wylst se yn 'e beam sitte. Om't se swierder binne as de measte oare [[fruchtdowen]] kinne tinnere [[tûke (beam)|tûken]] har gewicht net drage en moatte se akrobatyske toeren úthelje om by de fruchten te kommen. 

Der binne op it eilân in grut tal lânseigen [[planten]] dy't [[bei]]en produsearje dêr't de Rapafruchtdo fan bestean kin. Hoewol't de [[ierdbeigûave]] (''Psidium cattleyanum'') in [[ynvasive eksoat]] is dy't [[ekologen]] noed jout oangeande syn [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] om 'e beheinde romte op it eilân mei lânseigen planten, is it skoan mooglik dat de Rapafruchtdo by de yntroduksje fan dizze eksoat wol fart, mei't de grutte [[gûave]]fruchten in bykommende itensboarne foarmje.

==Natuerlike fijannen==
De Rapafruchtdo hat op Rapa Iti gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] útsein de [[minske]].

==Status==
De Rapafruchtdo hat sûnt [[2018]] de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|krityk bedrige]]&quot;. De fûgel waard [[histoarysk]] troch de [[Rapanen]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar syn [[fleis]], en [[oerbejaging]] is foar in grut diel debet oan 'e efterútgong fan 'e soarte. Tsjintwurdich wurdt der al lang net mear op 'e Rapafruchtdo jage, mar hat de fûgel ynstee te lijen ûnder [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]] fan syn [[biotoop]] om romte meitsjen foar [[minsklik]]e aktiviteiten, lykas [[bou (lânbou)|bou]] en [[beweiding]] troch [[kij]] en [[geit]]en. 

De kwaliteit fan it oerbleaune [[habitat]] is belune troch de yntroduksje fan 'e [[ierdbeigûave]] (''Psidium cattleyanum'') út [[Súd-Amearika]]. Dy groeit yn tichte bosken dy't lânseigen plantesoarten it ljocht benimme dêr't se ferlet fan hawwe om yn libben bliuwe te kinnen. Soks hat jammerdearlike gefolgen foar it hiele [[ekosysteem]] fan it eilân. De Rapafruchtdo, dy't nei alle gedachten de [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e ierdbeigûave wol ite kin, hat dêr net direkt lêst fan. Oars is it mei oare [[ynvasive eksoat]]en, lykas de [[ferwyldere kat]] (''Felis catus''), dy't Rapafruchtdowen fret en in faktor yn 'e tebekgong west hat.

De [[populaasje (biology)|populaasje]] Rapafruchtdowen op Rapa Iti, dy't mei-iens ek de hiele wrâldpopulaasje fan dizze soarte is, bestie by in telling yn [[2017]] út nei skatting 160 eksimplaren. By in eardere telling dy't yn [[1989]]–[[1990]] útfierd waard, wiene der noch 274 fan 'e fûgels, wat betsjut dat de Rapafruchtdo yn 27&amp;nbsp;jier mei 42% efterútbuorke wie. Hoewol't der gjin [[natoerbeskerming]]sprojekten binne dy't spesifyk op 'e Rapafruchtdo rjochte binne, waard yn [[2017]] úteinset mei in projekt om 'e wâlden op it eilân wer oan te plantsjen en te ûntdwaan fan eksoaten. Ek soe tenei de beweiding troch [[fee]] beheind bliuwe ta in lytser diel fan it eilân troch it feebeslach yn te krimpen.

==Undersoarten==
De Rapafruchtdo is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n besteane.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rapa_fruit_dove ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Ptilinopus huttoni}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Fruchtdo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]</text>
      <sha1>hfk21k2hudi2molhxtrustv0beptugx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Humboldtgint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188780</id>
    <revision>
      <id>1233542</id>
      <parentid>1216101</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11436" sha1="gf7nndy7geh3bo057nh1sy1vgpdapdd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=humboldtgint
|Ofbyld= [[File:PeruvianBooby (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula variegata 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1843 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de humboldtgint (Sula variegata).png|center|250px]]
}}
De '''humboldtgint''' of '''Humboldts gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula variegata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dit bist komt foar by de westkust fan [[Súd-Amearika]] lâns. Hoewol't syn [[ferspriedingsgebiet]] oansjenlik beheinder is as dat fan besibbe [[soarte]]n, is de humboldtgint de meast foarkommende seefûgel oan 'e kust fan [[Perû]]. It is in sosjale fûgel, dy't benammen [[fisk]] yt en yn grutte [[koloanje (biology)|koloanjes]] oer de [[grûn]] [[nêst (fûgels)|nêstelet]]. De [[IUCN]] klassifisearret de humboldtgint as net bedrige.

==Taksonomy==
De humboldtgint waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1843]] troch de [[Switserlân|Switserske]] [[soölooch]] [[Johann Jakob von Tschudi]]. De neiste sibbe fan 'e humboldtgint is de [[blaupoatgint]] (''Sula nebouxii''). De beide [[soarte]]n diele [[ekology]]ske en [[biology]]ske skaaimerken dy't derop wize dat se noch mar relatyf resint útinoar groeid binne. In [[genetysk]] ûndersyk út [[2011]] berekkene dat dy opspjalting tusken 1,1&amp;nbsp;miljoen en 800.000 jier lyn plakfûn hawwe moat. Tusken de beide fûgels, wêrfan't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] oerlapet, komme soms natuerlike [[hybride (biology)|krusings]] foar.
[[File:Sula variegata 346711024 (cropped).jpg|left|thumb|180px|In humboldtgint.]]

==Fersprieding==
De humboldtgint is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de wetters fan 'e [[Humboldtstream]] deun foar de westkust fan [[Súd-Amearika]]. Dizze fûgel komt foar fan sintraal [[Sily]] yn it suden, fia [[Perû]] en [[Ekwador]] oant yn súdwestlik [[Kolombia]] yn it noarden. Guon fan 'e grutste [[briedkoloanje]]s binne fêstige op 'e Perûviaanske eilannen [[Lobos de Tierra]] en [[Lobos de Afuera]].

==Uterlike skaaimerken==
De humboldtgint hat trochinoar in totale lichemslingte fan 71–76&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan likernôch 150&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Dizze soarte fertoant wat [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat [[wyfke]]s wat grutter en foarser binne as de [[mantsje]]s, mei [[wjuk]]ken dy't yn trochsneed 4% grutter binne en in [[lichem (biology)|lichem]] dat trochinoar 19% swierder is.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is [[brún]] op 'e [[rêch]], [[wjuk]]ken en [[sturt]], mar [[wyt]] op 'e [[kop]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]]. De boppekant fan 'e wjukken binne besprinzge mei wat wite spikkels dy't troch it brún hinne kypje. De [[snaffel]] is [[griis]] fan [[kleur]] en lang yn ferhâlding ta it lichem, mei in skerpe punt dy't hielendal oan 'e útein in bytsje omleech bûcht. De rânen fan 'e snaffel binne kartele, en de [[noaster]]s sitte oan 'e binnenkant fan 'e snaffel om foar te kommen dat der by it [[dûken]] [[seewetter]] yn kringe kin. De oergrutte [[poat]]en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen en binne griis fan kleur. 

==Biotoop==
Humboldtginten libje it grutste part fan it jier op [[see]], en komme inkeld oan lân om te [[brieden (fûgels)|brieden]]. Dat dogge se oer it algemien op platte, [[wyn (waar)|wynderige]] [[strannen]] en [[sâlt]]flakten dêr't har [[nêst (fûgels)|nêsten]] in [[temperatuer]] behâlde kinne fan 28–38&amp;nbsp;[[°C]]. 
[[File:Sula variegata, Peru 1.jpg|right|thumb|250px|In kloft humboldtginten yn [[Perû]].]]

==Hâlden en dragen==
===Kommunikaasje===
De humboldtgint is in lûdroftige fûgel. Fral it [[wyfke]] produsearret in hiel ferskaat oan [[stim|fokalisaasje]]s, fan trompetsjend [[kwêkjen]] oant in soartemint [[klakson]]earjen. De [[mantsje]]s, oan 'e oare kant, [[fluitsjen|fluitsje]] benammen. [[Fûgelpyk|Piken]] en [[jeugd|juvenilen]] binne oer it algemien stil, en it tinken mank [[ornitologen]] is dat it oanlearen fan 'e fokalisearrings ferskate jierren duorret.
[[File:Fou.varie1.jpg|left|thumb|250px|In humboldtgint [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

===Fleanen===
Humboldtginten binne sweefwjukkelders, wat betsjut dat se it slaan mei de wjukken ôfwikselje mei skoften dat se [[sweve]] en de wjukken stil hâlde. Troch de [[morfology|wjukmorfology]] en har [[fleanen|flechtstyl]] jouwe se der de foarkar oan om mei [[wyn (waar)|sydwyn]] te fleanen ynstee fan yn 'e wyn op of foar de wyn út. Dêr hawwe se it measte oan om't se foar de wyn út te hurd geane om [[fisk]] te finen, wylst se yn 'e wyn op tefolle [[enerzjy]] ferbrâne. De trochsneed [[faasje]] by it fleanen is by de humboldtgint likernôch 44&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]], hoewol't har maksimumfaasje dokumintearre is op 139&amp;nbsp;km/h.

===Foerazjearjen===
Foerazjearjen dogge humboldtginten troch al [[fleanen]]d om te sjen nei in [[iezing]] gaadlike, net al te grutte, mar ek wer net te lytse, [[fisk]]en, dy't net te fier ûnder it wetteroerflak fan 'e [[see]] [[swimmen|swimt]]. As se dy ienris fûn hawwe, [[dûke]] se út 'e [[loft]] wei de see yn, wêrby't se har [[wjuk]]ken tebekteare en sa in tige streamline lichemsfoarm oannimme. Mochten se net daliks in fisk fange, dan kinne se altyd noch swimmend ûnder wetter de efterfolging ynsette, wêrby't se har krêftich fuortbewege troch sawol de wjukken as har mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste [[poat]]ten te brûken.

Oars as guon besibbe soarten, dy't yn 'e [[briedtiid]] soms hûnderten [[kilometer]]s fier reizgje om oan [[iten]] te kommen, foerazjearje humboldtginten deun by har [[briedkoloanje]], yn 'e regel op in ôfstân fan minder as 5&amp;nbsp;km. Foerazjeartripkes duorje foar dizze fûgels dan ornaris ek mar heechút in pear [[oere]]n, folle koarter as by besibbe soarten. De humboldtgint foerazjearret sawol yn gruttere as yn lytsere groepen, mar net allinnich. Hy jout de foarkar oan ûndjippe wetters deunby de kust. By it foerazjearjen bringe de fûgels 90% fan 'e [[tiid]] fleanend (sykjend) troch, en mar 10% dûkend en swimmend.
[[File:Guano.jpg|right|thumb|250px|It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan in pearke humboldtginten, besteande út in dobke yn it [[sân]] omrûn troch in râne fan sân en [[dong|gûano]].]]

===Fuortplanting===
De humboldtgint hat gjin spesifike [[peartiid]] mar kin him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], om't der yn 'e [[tropen]], dêr't er libbet, gjin [[kjeld]] of [[iten]]skrapte feroarsaakjende wikselings fan 'e [[jiertiden]] binne. Der bestiet lykwols in dúdlik hichtepunt yn har fuortplanting yn 'e súdlike [[simmer]] ([[septimber]] oant en mei [[maart]]). Ofhinklik fan 'e beskikberens fan genôch fretten kinne fûgels dêrnei nochris besykje om in twadde kear te [[brieden (fûgels)|brieden]]. 

Humboldtginten binne ornaris [[monogaam]] binnen ien briedseizoen, hoewol't se yn in folgjend briedseizoen in oare partner hawwe kinne. De [[balts]] giet mank mei 'dûnsjen' en 'loftwizen', wêrby't de [[kop]], [[wjuk]]ken en [[sturt]] oplichte en mei syn [[snaffel]] nei de [[loft]] wiisd wurdt. It [[nêst (fûgels)|nêst]] bestiet út in dobke yn 'e ûndergrûn omjûn troch in râne fan [[sân]] en [[dong|gûano]]. It [[wyfke]] leit dêryn 2–3&amp;nbsp;[[aai]]en, dy't bleek [[blau]] fan [[kleur]] binne. De humboldtgint is ien fan mar twa [[soarte]]n [[gintfûgels]] dy't mear as ien [[aai]] per lechsel lizze; de oare is de nau besibbe [[blaupoatgint]] (''Sula nebouxii'').

De [[briedtiid]] duorret foar de humboldtgint 28–35&amp;nbsp;[[dagen]]. It brieden wurdt ôfwikseljend dien troch beide [[âlden]]. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]]. Se wurde troch beide âlderfûgels fuorre, wêrby't se har snaffel yn 'e snaffel fan 'e âlder stekke en de [[koarjen|opkoarre]], heal [[spiisfertarring|fertarde]] fisk út 'e [[krop (anatomy)|krop]] helje. Fan 'e 2–3&amp;nbsp;aaien fljocht, mei likernôch 90&amp;nbsp;dagen, ornaris mar ien pyk út. It briedsúkses hinget ôf fan ferskate faktoaren, lykas de beskikberens fan [[fretten]], de lokaasje fan 'e briedkoloanje, de grutte fan 'e koloanje en de tiid fan it jier dat der bret wurdt. Nei it [[útfleanen]] bliuwe de jonge fûgels noch likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;moanne by de âlden ear't se har eigen wegen geane. Humboldtginten binne mei 2–6&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Se hawwe in [[libbensferwachting]] fan 17–20&amp;nbsp;jier.
[[File:Peruvian Booby.JPG|left|thumb|250px|In pearke humboldtginten.]]

==Fretten==
Humboldtginten binne [[karnivoar]]en, mei in dieet dat hast hielendal bestiet út [[fisk]]. Fan en ta wurdt dêr ek wol [[inketfisk]] oan tafoege. It wichtichste fretten fan dizze soarte bestiet út [[ansjofisken]], yn it bysûnder de [[Perûviaanske ansjofisk]] (''Engraulis ringens''). Dêrnjonken frette se ek ferskate soarten [[makrielen|makriel]], hoewol't dat ôfhinklik liket te wêzen fan 'e beskikberens fan ansjofisken. Der bestiet foar 't neist wat fariaasje yn it dieet dy't te krijen hat mei it libbensstadium fan 'e fûgels.

De humboldtgint is foar syn fretten ôfhinklik fan 'e [[kâld]]e, produktive wetters fan 'e [[Humboldtstream]], wêrmei't [[plankton]] út 'e [[Súdlike Oseaan]] wei nei de [[tropen]] spield wurdt. Op it plankton komme de fisken ôf en dy wurde dan wer opfretten troch de humboldtginten en oare [[rôfdier]]en heger yn it [[fiedselstring]]. It [[klimaat]]barren [[El Niño]] hat in sterke ynfloed op dat systeem trochdat it seewetter derfan opwaarmet. Dat betsjut minder plankton, minder fisken en minder fretten foar û.o. de humboldtginten, mei as gefolch minder súkses by it grutbringen fan 'e [[fûgelpyk|piken]].

==Natuerlike fijannen==
[[File:Sula variegata02.JPG|right|thumb|250px|In pearke humboldtginten yn [[Coquimbo]], yn [[Sily]].]]
Humboldtginten hawwe net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. [[Fûgelpyk|Piken]] binne wol kwetsber foar [[rôffûgels]] en grutte [[miuwen]] en oare rôfsuchtige [[seefûgels]], en teffens foar [[slangen]] lykas de [[Ekwadoraanske molkeslang]] (''Lampropeltis micropholis'').

==Status==
De humboldtgint hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De humboldtgint is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peruvian_booby ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sula variegata}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>gf7nndy7geh3bo057nh1sy1vgpdapdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Makateafruchtdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188786</id>
    <revision>
      <id>1233546</id>
      <parentid>1218672</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6030" sha1="nkse5f5m6t8o0vc6clz7jpth5rdf4ev" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Makateafruchtdo
|Ofbyld= [[File:Ptilinopus_chalcurus_imported_from_iNaturalist_photo_17248691_on_23_July_2019.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje= [[dofûgels]] (''Columbidae'') 
|Skaai= [[fruchtdowen]] (''Ptilinopus'') 
|Wittenskiplike namme= Ptilinopus chalcurus 
|Beskriuwer, jier= [[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1860 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Makateajufferdo (Ptilinopus chalcurus).png|center|250px]]
}}
De '''Makateafruchtdo''' of '''Makateajufferdo''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ptilinopus chalcurus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[do-eftigen]] (''Columbiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dofûgels]] (''Columbidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fruchtdowen]] of jufferdowen (''Ptilinopus''). Dit bist is [[endemysk]] op it eilân [[Makatea]] yn [[Frânsk-Polyneezje]]. De Makateafruchtdo tart op in [[omnivoar]] dieet en libbet yn it [[tropysk reinwâld]]. Dizze fûgel hat in fierhinne [[grien]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]]. Der is noch net folle ûndersyk nei de Makateafruchtdo dien, dat oer de libbenswize is net safolle bekend. De [[IUCN]] klassifisearret dizze fûgel as kwetsber, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is.

==Fersprieding==
De Makateafruchtdo is [[endemysk]] op it [[eilân]] [[Makatea]] yn 'e noardwestlike [[Tûamotû-eilannen]], dy't [[bestjoer]]lik ta [[Frânsk-Polyneezje]] hearre. 

==Uterlike skaaimerken==
De Makateafruchtdo hat trochinoar in totale lichemslingte fan 20–23&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], hoewol't de [[fear (fûgels)|fearren]] fan 'e [[sturt]] dêr 8,3–9,8&amp;nbsp;sm fan útmeitsje. De [[spanwiidte]] is 12,8–14,0&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht likernôch 85&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[dûnkergiel]]e [[snaffel]] bûcht licht nei ûnderen ta en hat in lingte fan 1,1–1,3&amp;nbsp;sm. 

It fearrekleed is foar it meastepart [[grien]]. De [[kop]], de [[kiel]], de [[nekke]], de [[rêch]] en it [[boarstkas|boarst]] binne bleek grien kleure, mei spjalten boarstfearren dy't yn dat gebiet dûnkere streekjes [[skaad]] kreëarje. De [[wjuk]]ken en de [[sturt]] binne [[dûnkergrien]], wylst op 'e [[bealch]] it bleke grien fan it boarst oergiet yn [[sjartreuze (kleur)|sjartreuze]] oant [[ljochtgiel]]. Opmerklik is it fel [[pears]]e topke fearren op 'e foarholle, tusken de [[eagen]] yn, as draacht de fûgel in mûtske dat swierich nei foarren ta skood is.

==Biotoop==
De Makateafruchtdo is in fûgel dy't sawol yn it [[tropysk reinwâld]] foarkomt as yn mear iepen [[bosk]]lân. Hy weaget him ek wol yn 'e [[delsetting]]s op it eilân. 

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Makateafruchtdo is mar in hiel lyts bytsje bekend. De fûgel wurdt ornaris allinnich of yn pearkes waarnommen en mar hiel selden yn gruttere groepen. 

De [[peartiid]] falt foar de Makateafruchtdo fan [[oktober]] oant en mei [[febrewaris]], wannear't it op Makatea de [[reintiid]] is. Dêrby lokje de [[mantsje|dofferts]] [[wyfke]]s troch lûd te [[koeren (dowen)|koeren]] en de boarstfearren op te setten. Nei de [[pearing]] bout it wyfke fan [[blêd (plant)|blêden]] en [[twigen]] yn 'e tichte fegetaasje fan it [[tropysk reinwâld]] in [[nêst (fûgels)|nêst]]. 

De doffert helpt by it [[brieden (fûgels)|bebrieden]] fan it lechsel, dat ornaris út 1–2&amp;nbsp;[[aai]]en bestiet. De [[briedtiid]] duorret 14–18&amp;nbsp;[[dagen]]. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwer]]s, dy't keal en helpleas út it aai komme en de earste 15–20&amp;nbsp;dagen foar harren oerlibjen folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. Dêrnei wurde se wat langer wat flugger ûnôfhinklik, mar se bliuwe noch in goed [[moanne (tiid)|moanne]] by de âlden.

==Fretten==
It dieet fan 'e Makateafruchtdo bestiet út [[sied (plant)|sieden]] en fierders út [[frucht (plant)|fruchten]], û.o. fan 'e [[ylang-ylang]] (''Cananga odorata'') en de [[Oseänyske wjirchfiich]] (''Ficus prolixa''), en teffens út [[ynsekten]].

==Natuerlike fijannen==
De Makateafruchtdo hat op Makatea gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] útsein de [[minske]].

==Status==
De Makateafruchtdo hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot; (it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]]), om't it hiele [[ferspriedingsgebiet]] mar út ien inkeld eilân bestiet, mei in [[oerflak]] fan net mear as 24&amp;nbsp;[[km²]]. Fan [[1917]] oant [[1964]] waard op [[Makatea]] gâns oan [[fosfaatmynbou]] dien, wêrby't [[mineraal|mineralisearre]] [[dong|gûano]] (fûgeldong) wûn waard om yn 'e [[Westerske wrâld]] as [[keunstdong]] brûkt te wurden. In grut part fan it eilân waard dêrfoar [[ûntbosking|ûntboske]] en it binnenlânske [[plato (lânfoarm)|plato]] sit noch altyd foar gatten mei in [[diameter]] fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]] en in djipte fan 15&amp;nbsp;m. Sûnt [[1964]] is in grut diel fan it ferrinnewearre [[miljeu]] út himsels bekommen troch natuerlik oangroei fan it [[reinwâld]]. De Makateafruchtdo, dy't slim te lijen hie ûnder [[habitatferneatiging]], is ûnderwilens ek wer fierhinne by de wâl opklaud, en hy hat him goed witten oan te passen oan wat de minske mei syn wengebiet útheefd hat. Mar it bliuwt in isolearre soarte op in lyts eilân. 

==Undersoarten==
De Makateafruchtdo is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n besteane.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Makatea_fruit_dove ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Makateafruchttaube ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Ptilinopus chalcurus}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Fruchtdo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]</text>
      <sha1>nkse5f5m6t8o0vc6clz7jpth5rdf4ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koartfinmakrielhaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189381</id>
    <revision>
      <id>1233556</id>
      <parentid>1229760</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17030" sha1="qivlebteesdq6uukilsmcly519pfwn9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=koartfinmakrielhaai
|Ofbyld= [[File:Shortfin mako (Isurus oxyrinchus).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') 
|Wittenskiplike namme= Isurus oxyrinchus 
|Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1810 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Isurus_oxyrinchus_distmap.png|center|250px]]
}}
De '''koartfinmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus oxyrinchus''), ek wol '''koartfinmakohaai''' neamd, is in [[rôffisk]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). Dizze [[haai]] hat in [[kosmopolityske fersprieding|wrâldwide]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën en kin in lingte fan mear as 4&amp;nbsp;[[meter|m]] berikke. It is de fluchste fan alle haaien, dy't op koarte eintsjes in [[faasje]] fan 74&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke kin. Oanfallen fan koartfinmakrielhaaien op [[minske]]n binne seldsum en ornaris útlokke. De [[IUCN]] klassifisearret de koartfinmakrielhaai as [[bedrige soarte|bedrige]].

==Taksonomy en namme==
De koartfinmakrielhaai waard yn [[1810]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Constantine Samuel Rafinesque]]. Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Isurus oxyrinchus'' betsjut de [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Isurus'' &quot;gelikense sturt&quot;, wylst de [[soart]]namme ''oxyrinchus'' &quot;puntsnút&quot; betsjut. De oantsjutting 'koartfinmakrielhaai' ferwiist nei de [[boarstfin]]nen fan dizze [[fisk]], dy't in stik koarter binne as dy fan syn neiste sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''). De namme 'koartfinmakohaai', dy't men út en troch ek wol heart, komt fan 'e [[Ingelsk]]e term ''shortfin mako'' of ''shortfin mako shark''. It wurd ''mako'' ([[meartal]] gelyk oan it [[inkeltal]]) is ek yn it Ingelsk in [[lienwurd]] en wol út it [[Maoary (taal)|Maoary]], de [[taal]] fan 'e [[Maoary (folk)|lânseigen befolking]] fan [[Nij-Seelân]]. 

==Fersprieding==
De koartfinmakrielhaai hat in wrâldwide [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën, en komt sadwaande foar yn 'e trije grutte [[oseaan|oseänen]] en teffens yn grutte [[rânesee]]ën as de [[Middellânske See]], de [[Reade See]], de [[Karibyske See]], de [[Golf fan Meksiko]], de [[Golf fan Kalifornje]], de [[Eastsineeske See]], de [[Súdsineeske See]] en de seeën tusken de eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]].
[[File:Isurus_oxyrinchus_Machoire.jpg |left|thumb|200px|De [[kaken]] fan in koartfinmakrielhaai.]]

Yn 'e Stille Oseaan rint de súdgrins fan 'e fersprieding fan 'e koartfinmakrielhaai by de súdkusten fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en [[Tasmaanje]] en by de súd- en eastkust fan [[Nij-Seelân]] lâns om úteinlik rûchwei healwei de westkust fan [[Sily]] by [[Súd-Amearika]] út te kommen. De noardgrins rint fan it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] by de suderein fan it [[Ruslân|Russyske]] eilân [[Sachalin]] en it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]] lâns en dêrwei mei in nei it suden ta yndûkte bôge nei [[Vancouvereilân]] en de [[Salisjaanske See]] foar de súdwestkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. De koartfinmakrielhaai ûntbrekt yn it omskreaune gebiet lykwols yn 'e [[Arafuerasee]] en de [[Golf fan Carpentaria]] tusken Austraalje en [[Nij-Guineä]] yn, en teffens yn it sintrale diel fan 'e [[Japanske See]] tusken Japan, it [[Koreaanske Skiereilân]] en it Russyske Fiere Easten yn.

Yn 'e [[Yndyske Oseaan]] libbet er yn 'e wetters benoarden in tinkbyldige line fan 'e súdwestpunt fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] nei [[Kaap de Goede Hoop]] oan 'e súdwestpunt fan [[Afrika]]. Ta dat gebiet kin ek de [[Reade See]] rekkene wurde. Allinnich yn 'e [[Perzyske Golf]] komt dizze haai net foar.

Yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] wurdt it ferspriedingsgebiet fan 'e koartfinmakrielhaai yn it suden ôffrede troch in tinkbyldige line fan Kaap de Goede Hoop oan 'e súdpunt fan Afrika nei de eastkust fan [[Súd-Amearika]] justjes benoarden de noardgrins fan [[Oerûguay]]. Yn it noarden rint de grins fan 'e fersprieding fan [[Cape Cod]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Massachusetts]] yn 'e rjochting fan [[Galysje]] yn it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], mar relatyf deunby [[Jeropa]] draait de grins ynienen nei it noarden ta om ek de [[Golf fan Biskaje]], de [[Keltyske See]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], [[It Kanaal]], de westlike râne fan 'e [[Noardsee]] en de oare seeën om 'e [[Britske Eilannen]] hinne te omfetsjen. Yn 'e [[Noarske See]], foar de kust fan súdwestlik [[Noarwegen]], bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]].
[[File:Marrazo-hortzak.jpg|right|thumb|250px|In close-up fan it [[gebit|ûndergebit]] fan 'e koartfinmakrielhaai.]]

==Uterlike skaaimerken==
De koartfinmakrielhaai is in frij grutte [[haai]], wêrfan't [[folwoeksen]] eksimplaren trochinoar in lingte hawwe fan 2.50–3.20&amp;nbsp;[[meter|m]]. It gewicht bedraacht ornaris 60–140&amp;nbsp;[[kg]]. Dizze [[soarte]] hat in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], dy't ta utering komt yn it feit dat de [[wyfke]]s yn 'e regel grutter binne as de [[mantsje]]s. Der binne inkele dokumintearre gefallen fan grutte folwoeksen wyfkes dy't mear as 3.80&amp;nbsp;m lang wiene en boppe de 550&amp;nbsp;kg weagen. De langste koartfinmakrielhaai dy't ea fongen (en metten) waard, wie yn [[1973]] in wyfke fan 4.45&amp;nbsp;m út 'e [[Middellânske See]] foar de súdkust fan [[Frankryk]]. It swierste dokumintearre eksimplaar, yn [[2013]] ôfkomstich út 'e [[Stille Oseaan]] foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], weage 600&amp;nbsp;kg. 

Der binne ek minder goed dokumintearre gefallen fan noch gruttere en/of swierdere eksimplaren. Yn [[1881]] soe in koartfinmakrielhaai dy't foar de kust fan [[Itaalje]] fongen wie, op in [[merk (hannelsgearkomste)|fiskmerk]] 4&amp;nbsp;m metten hawwe mei in ûnwierskynlik gewicht fan in [[ton (massa)|ton]] (1.000&amp;nbsp;kg). In oare haai dy't yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] foar de kust fan [[Turkije]] fongen waard, soe 5.70–6.19&amp;nbsp;m lang west hawwe. Mar dy lingte waard letter rûsd oan 'e hân fan [[foto's]] ynstee dat de fisk sels opmetten wie, en dêr moat men jin sawdwaande net tefolle op ferlitte.

Koartfinmakrielhaaien binne [[silinder]]foarmich, wêrby't de beide úteinen fan 'e silinder nei in punt ta rinne wylst de midden fierwei it groust is. Krekt as oare [[haaien]] beskikt dizze soarte oer grutte, útsteande [[fin (lichemsdiel)|finnen]]: twa [[boarstfin]]nen en in [[rêchfin]], wylst de [[sturt]] [[fertikaal]] ferlinge is ta twa mânske [[sturtfin]]nen. De [[earsfin]] is folle lytser. De koartfinmakrielhaai liket wat dat oangiet sterk op syn neiste libbene sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''), mei it ferskil dat de langfinmakrielhaai, sa't de namme al oanjout, boarstfinnen hat dy't oansjenlik langer binne.
[[File:Shortfin mako size comparison.svg|left|thumb|250px|Grutteferliking fan in koartfinmakrielhaai fan trochsneed lingte en in [[minske]].]]

Wat [[kleur]] oangiet, lit de koartfinmakrielhaai [[tsjinkleuring]] sjen: de boppeste helte fan it [[lichem (biology)|lichem]] is skitterjend [[metaal]]eftich [[blau]], wylst de ûnderste lichemshelte [[wyt]] is. Op 'e [[side (anatomy)|siden]], de [[kiuw]]en en boppe de [[bek]] geane dy beide kleuren floeiend yninoar oer. De ûnderste sturtfin is, oars as de rest fan 'e ûnderste lichemshelte, blau. It giet hjirby om in [[skutkleur]]: troch de tsjinkleuring wurdt de koartfinmakrielhaai fan boppen ôf sjoen wei tsjin 'e dûnkere djipte fan 'e see, en fan ûnderen ôf krekt-en-gelyk tsjin it ljocht fan it wetteroerflak.

==Biotoop==
De koartfinmakrielhaai bewennet de [[tropysk]]e en [[tuskenbeiden klimaatsône|tuskenbeiden]] seeën fan 'e wrâld. It is in seegeande soarte, dy't ornaris fier fan 'e kust ôf yn 'e [[pelagyske sône]] ferbliuwt. By [[baai]]en of [[eilannen]] is dat soms oars, benammen as it wetter dêr djip is. Koartfinmakrielhaaien libje fan it wetteroerflak oant op in djipte fan 150&amp;nbsp;[[meter|m]], en binne mar komselden waarnommen yn wetters dy't [[kâld]]er wiene as 16&amp;nbsp;[[°C]].

==Hâlden en dragen==
De koartfinmakrielhaai hat de namme de fluchste [[haai]] yn 'e see te wêzen. Langere einen kin er mei in [[faasje]] fan 50&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] [[swimme]], wylst er koarte spurts meitsje kin fan oant 74&amp;nbsp;km/h. Dizze haai reizget omfierrens op 'e siik nei [[iten]] en [[fuortplanting]]spartners. Yn [[desimber]] [[1998]] waard troch de [[bemanning]] fan in [[Japan]]sk ûndersykskip in [[wyfke]] yn 'e midden fan 'e [[Stille Oseaan]] fongen, dy't in merkje hie dat bewiisde dat se earder foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] fongen wie. De ôfstân tusken dy beide plakken bedroech 2.776&amp;nbsp;[[km]]. Fan in oar eksimplaar is bekend dat it yn 37&amp;nbsp;[[dagen]] in ôfstân fan 2.128&amp;nbsp;km ôflei, wat delkomt op in gemiddelde fan 58&amp;nbsp;km deis.
[[File:Isurus_oxyrinchus_by_mark_conlin2.JPG|right|thumb|250px|In koartfinmakrielhaai.]]

As se [[tyldrift]]ich is, past it wyfke fan 'e koartfinmakrielhaai faak in strategy fan [[polyandry]] ta troch mei ferskate mantsjes te [[pearjen]]. Dat resultearret yn in sitewaasje fan mearfâldige heitesteat, wêrby't de jongen út deselde kloft ferskillende [[heit]]en hawwe. De [[draachtiid]] duorret 15–18&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Koartfinmakrielhaaien binne [[ovofivipaar]]; dat wol sizze dat de [[aai]]en útkomme yn it [[limoer]] fan 'e memmehaai en dat de jongen letter libben [[berne]] wurde. De har ûntjaande [[embryo|embryo's]] fiede harsels dêr mei [[befruchting|ûnbefruchte]] aaien, in foarm fan [[hâlden en dragen]] dy't [[oöfagy]] neamd wurdt. Wier [[kannibalisme]] dogge se lykwols net oan. De [[befalling]] fynt plak oan 'e ein fan 'e [[winter]] of it begjin fan 'e [[maityd]]. Dêrby wurde 4–18&amp;nbsp;jonge haaikes berne, dy't op dat stuit elts sa'n 70&amp;nbsp;[[sm]] lang binne en fuortendaliks foar harsels soargje moatte. Nei in befalling hâlde wyfkes fan 'e koartfinmakrielhaai gauris 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]] lins ear't se op 'e nij pearje. Trochinoar befalle folwoeksen wyfkes ien kear yn 'e 3&amp;nbsp;jier fan in groep jongen. 

Krekt as by de measte oare haaien kin de [[âldens]] fan in koartfinmakrielhaai fêststeld wurde troch de [[wringe (rêchbonke)|wringen]] fan 'e [[rêchbonke]] troch te snijen en de groeiringen te tellen. (De wringen binne ien fan 'e mar in pear echte [[bonke]]n yn it [[skelet]] fan 'e fisk, dat fierders hast hielendal út [[kreakbien]] bestiet.) Lang hearske dêrby lykwols it misferstân dat koartfinmakrielhaaien twa groeiringen yn 't jier oanmeitsje. Dêrtroch miende men dat dizze bisten mei 4–6&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] wiene en in [[libbensferwachting]] hiene fan mar 11–16&amp;nbsp;jier. In baanbrekkend ûndersyk út [[2006]] fan Natanson ''et al.'' brocht lykwols oan it ljocht dat koartfinmakrielhaaien mar ien groeiring yn it jier oanmeitsje. Dat betsjut dat de boppeneamde parameters eins mei in faktor twa fermannichfâldige wurde moatte. It is no algemien akseptearre dat de mantsjes fan 'e koartfinmakrielhaai mei 7–9&amp;nbsp;jier geslachtryp binne en de wyfkes mei 18–21&amp;nbsp;jier. De akseptearre libbensferwachting is no maksimaal 29&amp;nbsp;jier foar mantsjes en 32&amp;nbsp;jier foar wyfkes. Troch dizze flater is by [[fiskerij]]managementmodellen en [[ekology]]ske risikobeoardielingsmodellen desenna lang fan 'e ferkearde gegevens útgien, wat de stân fan 'e koartfinmakrielhaai sterk beneidiele hat. Guon fan dy modellen wurde noch altyd brûkt.
[[File:A_shortfin_mako_shark_swimming_in_an_aquarium.(1).jpg|left|thumb|250px|De koartfinmakrielhaai dy't koart holden waard yn it [[iepenbier akwarium]] fan it [[Yokohama Hakkeijima Seeparadys]].]]

==Fretten==
Koartfinmakrielhaaien frette elts dei 3% fan har lichemsgewicht en binne 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–2&amp;nbsp;[[dagen]] nedich om in substansjeel miel te [[spiisfertarring|fertarren]]. Se frette in protte [[inketfisken]], mar ek [[bienfiskeftigen]] lykas [[makrielen]], [[toninen]], [[bonito's]] en [[swurdfisk]]en. Dêrnjonken steane út en troch ek oare (lytsere) [[haaien]], [[brúnfisken]], [[seeskyldpodden]] en [[seefûgels]] op it menu. Ek frette se wol [[ies (kadaver)|ies]], lykas fisken dy't fongen binne yn [[net (fiskersark)|netten]] of oan [[fiskheak]]ken yn 'e [[langlinefiskerij]]. 

De koartfinmakrielhaai [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch [[fertikaal]] omheech te sjitten troch it wetter en fan ûnderen ôf stikken út 'e [[side (anatomy)|flanken]] en [[fin (anatomy)|finnen]] fan syn [[proai]] te [[biten]]. Dêrby wurdt er troch syn [[tsjinkleuring]] ferburgen. De proai dy't er kiest, is net ûngefaarlik, benammen de swurdfisken lykas de [[blauwe marlyn]] (''Makaira nigricans'') net. By de [[Liparyske Eilannen]], foar de kust fan [[Sisylje]], binne koartfinmakrielhaaien oantroffen dy't [[amputaasje|amputearre]] swurdfisksnaffels yn har [[kop]] of [[kiuw]]en sitten hiene, wat suggerearret dat swurdfisken grif ek wolris in haai deadzje. 

==Status==
De koartfinmakrielhaai hat sûnt [[2019]] de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, nei't er yn [[2007]] de status &quot;kwetsber&quot; krigen hie, in leger nivo fan bedriigdens. De soarte is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) bedrige bistesoarten. De reden foar de efterútgong fan 'e koartfinmakrielhaai is dat dizze soarte it slachtoffer wurden is fan sawol de [[angelfiskjen|sportfiskerij]] as de [[kommersje]]le [[fiskerij]]. Fierders komme der ek noch in oansjenlik tal koartfinmakrielhaaien om as [[byfangst]] yn [[net (fiskersark)|netten]] by it [[fiskjen]] op soare fiskesoarten. 
[[File:Poxa_de_marraxo_(Isurus_oxyrinchus)_no_porto_pesqueiro_de_Vigo.jpg|right|thumb|250px|Fongen koartfinmakrielhaaien yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[haven]]stêd [[Vigo]].]]

==Koartfinmakrielhaaien en minsken==
Elts besykjen om in koartfinmakrielhaai yn finzenskip te hâlden is oant no &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt; ta mislearre. Sterker noch, it giet de koartfinmakrielhaai yn finzenskip fan alle haaien it minste ôf, sels noch minder as de [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''). It rekôr fan it hâlden fan in libbene koartfinmakrielhaai leit op net mear as 5&amp;nbsp;[[dagen]] (yn it [[New Jersey Aquarium]] yn [[2001]]). De bisten swimme tsjin 'e wanden fan 'e basins oan, wegerje te iten, ferswakje tige fluch en geane dea.

Neffens de gegevens fan it [[International Shark Attack File]] (ISAF), in [[organisaasje]] dy't oanfallen fan haaien op [[minske]]n byhâldt, waarden der tusken [[1980]] en [[2024]] 10&amp;nbsp;minsken oanfallen troch koartfinmakrielhaaien. Fan dy 10&amp;nbsp;gefallen hiene 3 in foar de belutsen minske [[dea]]dlik ôfrin. It meastepart fan 'e oanfallen waard lykwols útlokke troch in [[djipseedûken|djipseedûker]] dy't de haai lestich foel of trochdat de haai fêstsiet oan it [[angelsnoer]] fan in [[angelfiskjen|sportfisker]] of oan in [[fiskheak]] oan in lange fiskline yn 'e [[langlinefiskerij]]. Soms falt in koartfinmakrielhaai in [[spearfiskjen|spearfisker]] oan dy't in fisk oan syn [[spear]] hat. Dûkers dy't mei koartfinmakrielhaaien fan dwaan hân hawwe, sizze dat de haai yn it patroan fan in 8 swimt ear't er oanfalt en dêrby de bek wiid iepen hâldt.

==Undersoarten==
De koartfinmakrielhaai is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Shortfin_mako_shark ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Isurus oxyrinchus}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte makrielhaai]]
[[Kategory:Bedrige fisk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]]</text>
      <sha1>qivlebteesdq6uukilsmcly519pfwn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-LC.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192580</id>
    <revision>
      <id>1233559</id>
      <parentid>1232847</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-LC.png]] opladen</comment>
      <origin>1232586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="ohb8mlfcz481cyrso08od3og5u3vyoc" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: net bedrige (Least Concern)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>ohb8mlfcz481cyrso08od3og5u3vyoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-NT.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192581</id>
    <revision>
      <id>1233560</id>
      <parentid>1232848</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-NT.png]] opladen</comment>
      <origin>1232587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="cm5juvkt6dqrwezf3nyu59o60cgawd2" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: gefoelich (Near Threatened)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>cm5juvkt6dqrwezf3nyu59o60cgawd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-VU.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192582</id>
    <revision>
      <id>1233561</id>
      <parentid>1232849</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-VU.png]] opladen</comment>
      <origin>1232588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="ku8fqmcyqyayrxo001q9ekjrem8byv9" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: kwetsber (Vulnerable)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>ku8fqmcyqyayrxo001q9ekjrem8byv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-EN.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192583</id>
    <revision>
      <id>1233562</id>
      <parentid>1232850</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-EN.png]] opladen</comment>
      <origin>1232589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="j5o8erz5xnru6j1h1yf9s1hklsfsfe5" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: bedrige (Endangered)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>j5o8erz5xnru6j1h1yf9s1hklsfsfe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-CR.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192584</id>
    <revision>
      <id>1233563</id>
      <parentid>1232851</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-CR.png]] opladen</comment>
      <origin>1232590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="7urgx13xjvatcdqjcxtg3bnhaq0zwpl" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: krityk bedrige (Critically Endangered)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>7urgx13xjvatcdqjcxtg3bnhaq0zwpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:IUCN-EX.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192586</id>
    <revision>
      <id>1233564</id>
      <parentid>1232853</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:IUCN-EX.png]] opladen</comment>
      <origin>1232592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="4je5rofjf5krng0ej6ndnf60rmovr1h" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
[[IUCN-status]] fan soarten organismen: útstoarn (Extinct)
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>4je5rofjf5krng0ej6ndnf60rmovr1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartramgriltsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192817</id>
    <revision>
      <id>1233519</id>
      <parentid>1233439</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Bartramgril]] omneamd ta [[Bartramgriltsje]]: Dizze soarte wurdt neamd yn it Frysk-Ned. Wurdboek by &quot;III gril&quot; mei de ferlytsingssuffiks.</comment>
      <origin>1233439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4841" sha1="n325c57dqhe4lv4gqeyiiofx7xwjq5q" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme  = bartramgril
|Ofbyld = [[Ofbyld:UplandSandpiperOntario.jpg|250px]]
|lûd    = [[Ofbyld:Bartramia longicauda - Upland Sandpiper XC104531.mp3|250px]]
|Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift  = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje=[[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai  =[[bartramgrillen]] (''Bartramia'')
|Wittenskiplike namme=Bartramia longicauda
|Beskriuwer, jier=[[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1812
|IUCN-status=[[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart=[[Ofbyld:Bartramia longicauda map.svg|center|250px]]{{Color box|#FF7F2A}} [[briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]
}} 
De '''bartramgril''' of '''Bartrams gril''' (''Bartramia longicauda'') is in grutte [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] steltrinner binnen de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is nau besibbe oan 'e [[wylpen]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Numenius'' en wurdt as iennige soarte yn syn eigen skaai ''Bartramia'' pleatst.

== Skaaimerken ==
In folwoeksen fûgel mjit tusken de 28 en 32 sintimeter en hat in wjukspanwiidte fan 50–55 sintimeter. De fûgel hat lange giele poaten, in lange hals en in lange sturt. De kop en de hals binne ljocht mei brune streken en de eachring is wyt. De rêch en de boppekant fan 'e wjukken binne donker en brún spikkele en de búk is wyt. De fûgel hat gjin dúdlik winterkleed. 

== Fersprieding ==
De bartramgril is in lange-ôfstânstrekker dy't briedt yn sintraal [[Noard-Amearika]] en [[Alaska]] en oerwinteret yn [[Súd-Amearika]]. It is in seldsume gast yn [[West-Jeropa]], mei in 50-tal waarnimmings yn [[Grut-Brittanje]]. De fûgel is ek sjoen yn [[Skandinaavje]] (útsein [[Yslân]]), yn [[Ierlân]], [[Spanje]], [[Frankryk]], [[Portugal]], [[Itaalje]] en [[Grikelân]].

== Ekology ==
De bartramgril komt foar op iepen greidlân en fjild, en wurdt faak op stekken of tillefoanpeallen sjoen. Soms is de fûgel te finen yn lytse, losse kloften. Hy siket foaral iten op it each; it dieet bestiet út ynsekten, slakken, wjirms en oare lytse wringeleaze dieren. Wat minder yt er ek sied.

== Brieden ==
[[Ofbyld:Upland Sandpiper Nest (12816252603).jpg|thumb|left|Nêst.]]
De briedtiid falt tusken de iere en lette simmer. It nêst wurdt op 'e grûn boud yn ticht gers. It wyfke leit fjouwer aaien en de jongen wurde troch beide âlden fersoarge. Se kinne ôfliedingsmaneuvers útfiere om rôfdieren by it nêst en de piken wei te lokjen.

== Status en bedrigings ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje en der wurdt sels tocht dat it tal fûgels tanimt. Dêrfandinne kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'').

== Namme ==
De wittenskiplike skaainamme Bartramia is ôflaat fan 'e Amerikaanske biolooch William Bartram.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/upland-sandpiper-bartramia-longicauda BirdLife, oproppen 1 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/uplsan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 1 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/uplsan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 1 july 2026]
----
{{Commonscat|Bartramia longicauda}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bartramgril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bartramgril]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>n325c57dqhe4lv4gqeyiiofx7xwjq5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233521</id>
      <parentid>1233519</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>gril --&gt; griltsje</comment>
      <origin>1233521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="31ulucmt7er4cw6l6fzzzb92qsdr2ua" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme  = bartramgriltsje
|Ofbyld = [[Ofbyld:UplandSandpiperOntario.jpg|250px]]
|lûd    = [[Ofbyld:Bartramia longicauda - Upland Sandpiper XC104531.mp3|250px]]
|Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift  = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje=[[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai  =[[bartramgriltsjes]] (''Bartramia'')
|Wittenskiplike namme=Bartramia longicauda
|Beskriuwer, jier=[[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1812
|IUCN-status=[[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart=[[Ofbyld:Bartramia longicauda map.svg|center|250px]]{{Color box|#FF7F2A}} [[briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]
}} 
It '''bartramgriltsje''' of '''Bartrams griltsje''' (''Bartramia longicauda'') is in grutte [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] steltrinner binnen de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is nau besibbe oan 'e [[wylpen]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Numenius'' en wurdt as iennige soarte yn syn eigen skaai ''Bartramia'' pleatst.

== Skaaimerken ==
In folwoeksen fûgel mjit tusken de 28 en 32 sintimeter en hat in wjukspanwiidte fan 50–55 sintimeter. De fûgel hat lange giele poaten, in lange hals en in lange sturt. De kop en de hals binne ljocht mei brune streken en de eachring is wyt. De rêch en de boppekant fan 'e wjukken binne donker en brún spikkele en de búk is wyt. De fûgel hat gjin dúdlik winterkleed. 

== Fersprieding ==
It bartramgriltsje is in lange-ôfstânstrekker dy't briedt yn sintraal [[Noard-Amearika]] en [[Alaska]] en oerwinteret yn [[Súd-Amearika]]. It is in seldsume gast yn [[West-Jeropa]], mei in 50-tal waarnimmings yn [[Grut-Brittanje]]. De fûgel is ek sjoen yn [[Skandinaavje]] (útsein [[Yslân]]), yn [[Ierlân]], [[Spanje]], [[Frankryk]], [[Portugal]], [[Itaalje]] en [[Grikelân]].

== Ekology ==
It bartramgriltsje komt foar op iepen greidlân en fjild, en wurdt faak op stekken of tillefoanpeallen sjoen. Soms is de fûgel te finen yn lytse, losse kloften. Hy siket foaral iten op it each; it dieet bestiet út ynsekten, slakken, wjirms en oare lytse wringeleaze dieren. Wat minder yt er ek sied.

== Brieden ==
[[Ofbyld:Upland Sandpiper Nest (12816252603).jpg|thumb|left|Nêst.]]
De briedtiid falt tusken de iere en lette simmer. It nêst wurdt op 'e grûn boud yn ticht gers. It wyfke leit fjouwer aaien en de jongen wurde troch beide âlden fersoarge. Se kinne ôfliedingsmaneuvers útfiere om rôfdieren by it nêst en de piken wei te lokjen.

== Status en bedrigings ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje en der wurdt sels tocht dat it tal fûgels tanimt. Dêrfandinne kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'').

== Namme ==
De wittenskiplike skaainamme Bartramia is ôflaat fan 'e Amerikaanske biolooch William Bartram.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/upland-sandpiper-bartramia-longicauda BirdLife, oproppen 1 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/uplsan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 1 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/uplsan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 1 july 2026]
----
{{Commonscat|Bartramia longicauda}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bartramgriltsje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bartramgriltsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>31ulucmt7er4cw6l6fzzzb92qsdr2ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartramgriltsjes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192819</id>
    <revision>
      <id>1233522</id>
      <parentid>1233441</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Bartramgrillen]] omneamd ta [[Bartramgriltsjes]]: neffens it Frysk-Ned. Wurdboek</comment>
      <origin>1233441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2557" sha1="0rsyhamx0ggkbxzjahspd1rz7x2wup3" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding            = Upland sandpiper (52324603670).jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = Bartramgril (''Bartramia longicauda'')
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[boppeskift]]:
| namme4               = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson5              = [[skift]]:
| namme5               = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson6              = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6               = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
| takson7              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7               = '''bartramgrillen''' (''Bartramia'')
| beskriuwer, jier     = [[René Lesson|Lesson]], 1831
}}
'''Bartramgrillen''' of '''Bartrams grillen''' (''Bartramia'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] binnen de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''), wat betsjut dat it mar út ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]] betiet: de [[bartramgril]] (''Bartramia longicauda''). Dizze fûgels ûnderskiede har fan 'e nau besibbe [[wylpen]] mei't se in koartere, rjochtere snaffel hawwe en in relatyf lytser, mear kompakt lichem. 

Harren habitat is it iepen gerslân en de prêrjegebieten, dêr't harren brune, spikkelige fearrekleed in goede kamûflaazje biedt. Hoewol't se genetysk tichteby de wylpen steane, binne se [[ekology]]sk en [[morfology]]sk unyk genôch om in eigen skaai te foarmjen. De wittenskiplike namme is in earbetoan oan 'e Amerikaanske biolooch William Bartram, dy't de soarte yn 'e achttjinde iuw foar it earst wiidweidich dokumintearre.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Soarte !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Upland Sandpiper (50346560137).jpg|120px]] || [[bartramgril]] || ''Bartramia longicauda'' || [[Noard-Amearika]] (briedgebiet) en [[Súd-Amearika]] (wintergebiet) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/upland-sandpiper-bartramia-longicauda op ''Bartramia longicauda'' op ''BirdLife''.]&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bartramia}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bartramgrillen}}
[[Kategory:Bartramgril| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Snipfûgel]]</text>
      <sha1>0rsyhamx0ggkbxzjahspd1rz7x2wup3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233524</id>
      <parentid>1233522</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>gril --&gt; griltsje</comment>
      <origin>1233524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2581" sha1="q1murduljlf2qp5kaacbpmik1fl266j" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding            = Upland sandpiper (52324603670).jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = Bartramgriltsje (''Bartramia longicauda'')
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[boppeskift]]:
| namme4               = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson5              = [[skift]]:
| namme5               = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson6              = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6               = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
| takson7              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7               = '''bartramgriltsjes''' (''Bartramia'')
| beskriuwer, jier     = [[René Lesson|Lesson]], 1831
}}
'''Bartramgriltsjes''' of '''Bartrams griltsjes''' (''Bartramia'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] binnen de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''), wat betsjut dat it mar út ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]] betiet: it [[bartramgriltsje]] (''Bartramia longicauda''). Dizze fûgels ûnderskiede har fan 'e nau besibbe [[wylpen]] mei't se in koartere, rjochtere snaffel hawwe en in relatyf lytser, mear kompakt lichem. 

Harren habitat is it iepen gerslân en de prêrjegebieten, dêr't harren brune, spikkelige fearrekleed in goede kamûflaazje biedt. Hoewol't se genetysk tichteby de wylpen steane, binne se [[ekology]]sk en [[morfology]]sk unyk genôch om in eigen skaai te foarmjen. De wittenskiplike namme is in earbetoan oan 'e Amerikaanske biolooch William Bartram, dy't de soarte yn 'e achttjinde iuw foar it earst wiidweidich dokumintearre.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Soarte !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Upland Sandpiper (50346560137).jpg|120px]] || [[bartramgriltsje]] || ''Bartramia longicauda'' || [[Noard-Amearika]] (briedgebiet) en [[Súd-Amearika]] (wintergebiet) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/upland-sandpiper-bartramia-longicauda op ''Bartramia longicauda'' op ''BirdLife''.]&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bartramia}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bartramgriltsjes}}
[[Kategory:Bartramgriltsje| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Snipfûgel]]</text>
      <sha1>q1murduljlf2qp5kaacbpmik1fl266j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Bartramgriltsje</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192820</id>
    <revision>
      <id>1233525</id>
      <parentid>1233443</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Bartramgril]] omneamd ta [[Kategory:Bartramgriltsje]]: neffens it Frysk-Ned. Wurdboek</comment>
      <origin>1233443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="d2pfcj6j2rvkk28vsqlxllu1t2pwara" xml:space="preserve">{{Commonscat|Bartramia longicauda|''Bartramia''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Snipfûgel]]</text>
      <sha1>d2pfcj6j2rvkk28vsqlxllu1t2pwara</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brâninggril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192838</id>
    <revision>
      <id>1233516</id>
      <parentid>1233487</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Namme */ kt</comment>
      <origin>1233516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="rbyfllgd5hghlffgvh5gd400inh6isf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Brâninggril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Surfbird-26MAR2016.jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris virgata
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Calidris virgata map.svg|center|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#5F8DD3}} [[trekfûgel]] (net-briedend)&lt;/small&gt;
}}
De '''brâninggril''' (''Calidris virgata'') is in steltrinner út de [[Famylje|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). De fûgel briedt yn [[Alaska]] en noardwestlik [[Kanada]]. Winterdeis migrearret er nei de westkust fan [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Súd-Amearika]]. Foarhinne waard de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as iennige soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Aphriza'' pleatst, mar hjoed-de-dei wurdt er ta it skaai ''[[Calidris]]'' rekkene. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de populaasje wurdt dochs noch as net bedrige beskôge.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Surfbird Calidris virgata spray zone .jpg|thumb|left|Fûgels yn 'e brâning.]]
De brâninggril is in rûne en krêftige steltrinner dy't trochstrings 190 gram weaget. De fûgel hat koarte, heldergiele poaten en in koarte, grouwe snaffel dy't griis fan kleur is en by de basis oan 'e ûnderkant oranje is. It fearrekleed is meast griis mei in wite búk en ûndersturtdekfearren. De ûnderkant fan 'e wjukken is wyt en mei griis omrâne. Oan 'e boppekant is in wite wjukbân te sjen, dy't as in dúdlike streek tusken de dekfearren en de slachpinnen troch rint. De fûgel hat in wite sturt mei in brede, swarte einbân. Yn it briedkleed hat er wat oranje plakjes op 'e skouderfearren, swarte pylkfoarmige plakken op it boarst en de búk, en in wytstreke kop en boarst. By it fleanen binne de wjukken djip bûge.

De fûgel is meastentiids stil.

== Fersprieding ==
De fûgel briedt op 'e stienige tûndra fan Alaska en Yukon. It is in [[trekfûgel]] dy't oerwinteret oan de hiele westkust fan Amearika, fan súdlik Alaska oant de súdlike punt fan [[Sily]]. Winterdeis binne se faak oan 'e kust te finen, dêr't se yn lytse kloften tegearre mei stienpikkers iten sykje.

== Ekology ==
[[Ofbyld:A surfbird chick banded for study. (235e4a96-1dd8-b71c-075c-12df8d1cc67c).jpg|thumb|left|In foar ûndersyk ringe pyk fan 'e brâninggril.]]
It wyfke leit trochstrings fjouwer aaien yn in kûltsje yn 'e grûn, dat beklaaid is mei begroeiïng. Beide âlden fersoargje de jongen, dy't fluch leare om sels iten te finen. Op 'e briedplakken ite se benammen ynsekten en sied. Winterdeis ite se lytse kreefteftigen en oare wringeleaze bisten.

== Systematyk ==
Foarhinne waard de brâninggril as iennige soarte ta it skaai ''Aphriza'' rekkene en waard der tocht dat er nau besibbe wie oan 'e stienpikkers (''Arenaria''). [[DNA]]-ûndersyk wiist lykwols út dat er nau besibbe is oan 'e [[mients]] (Calidris canutus) en de [[grutte mients]] (''Calidris tenuirostris''). Dêrfandinne wurdt de soarte no yn it skaai Calidris yndield.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar it oantal soe ôfnimme. Dochs wurdt de soarte net as bedrige beskôge. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 70.000 folwoeksen fûgels.

== Namme ==
De brâninggril waard yn 1789 wittenskiplik beskreaun troch [[Johann Friedrich Gmelin]]. De wittenskiplike namme virgata betsjut &quot;streke&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/surfbird-calidris-virgata BirdLife, oproppen 3 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/surfbi/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/grekno/US eBird, oproppen 3 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris virgata}}
}}
{{DEFAULTSORT:Braninggril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>rbyfllgd5hghlffgvh5gd400inh6isf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dwerchgriltsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192840</id>
    <revision>
      <id>1233517</id>
      <parentid>1233501</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1233517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7828" sha1="avmxjoeaqx2qdyd00iyvna6lc1fhxs8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Dwerchgriltsje
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Least sandpiper (22731).jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris minutilla
|Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1819
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Calidris minutilla map.png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=&lt;br&gt;{{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]
|Kolom2=&lt;br&gt;{{Color box|#5F8DD3}} net-briedfûgel&lt;br&gt;{{Color box|#cdde87}} [[dwaalgast]]
}}&lt;/small&gt;
|} 
}}
It '''dwerchgriltsje''' (''Calidris minutilla'') is in steltrinner en de lytste soarte yn 'e famylje fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). De fûgel briedt yn it noarden fan [[Noard-Amearika]] en oerwinteret fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant yn it suden fan [[Súd-Amearika]]. Yn [[Jeropa]] wurdt de fûgel mar komselden waarnommen, al binne der waarnimmings bekend. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de populaasje wurdt noch altyd as 'net bedrige' beskôge.

== Skaaimerken ==
It dwerchgriltsje is, sa't de namme al seit, in tige lytse gril. De fûgel is mar 13 oant 14,5 sm lang en hat in rûn lichem, relatyf koarte wjukken, middelgrutte poaten en in licht nei ûnderen bûge snaffel mei in tinne punt. De soarte is fan alle oare tige lytse steltrinners (útsein it Eastaziatyske [[langteangriltsje]]) te ûnderskieden troch de ljochte poaten (grien- of gieleftich) en it ûntbrekken fan in wjukpunt-projeksje (de wjuk komt net foarby de sturt). Oars as by it langteangriltsje is de boarsttekening tichter, diziger en bruner, binne de teannen koarter, is de foarholle ljochter, binne de snaffel en de team donker en is de eachstreek minder ûntwikkele.

Yn it simmerkleed hat it dwerchgriltsje in rêch mei readbrune rânen; winterdeis is de fûgel griis mei in skobbich uterlik. Jonge fûgels binne dúdliker en mear rustbrún tekene. Yn 'e flecht is de foar in soad lytse steltrinners typyske wite stút mei in swarte middenstreek te sjen. 
&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Least sandpiper (03342).jpg|Simmerkleed.
Calidris minutilla 2.jpg|Winterkleed.
Juvenile least sandpiper.jpg|Juvenyl.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Fersprieding en systematyk ==
It dwerchgriltsje is in [[trekfûgel]] dy't briedt op de eastlike [[Aleoeten]], yn [[Alaska]], arktysk [[Kanada]] en [[Nijfûnlân en Labrador|Nij-Fûnlân]]. De fûgel oerwinteret fan 'e kustgebieten yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant yn it suden fan [[Súd-Amearika]]. Eastlike briedfûgels fleane nei alle gedachten yn ien kear troch fan [[Nij-Ingelân]] nei de oerwinteringsgebieten yn it noardeasten fan Súd-Amearika, in ôfstân fan 3.000 oant 4.000 kilometer.

De fûgel is in [[dwaalgast]] yn [[Jeropa]], mei bygelyks mear as 40 waarnimmings yn [[Grut-Brittanje]]. De meast besibbe soarten binne – nettsjinsteande de oerienkomst mei it langteangriltsje – de [[readkielgril]] (''Calidris ruficollis'') en de [[bonapartegril]] (''Calidris fuscicollis'') .

== Ekology ==
[[Ofbyld:Least sandpiper (Calidris minutilla) 2018 3.jpg|thumb|left|Pykje.]]
It dwerchgriltsje briedt op 'e [[tûndra]] en yn boreale bosken oer de noardlikste dielen fan Noard-Amearika, yn kustgebieten, sompen en greiden. Yn it súdlikste diel fan it ferspriedingsgebiet, yn [[Nova Scotia]] en [[Britsk-Kolumbia]], briede se ek yn dunen. Op 'e trek hâldt de fûgel him op by de kust, sawol op waadflakten as rotsige stikken, mar ek yn it binnenlân by fochtige greiden, oan iggen fa marren en sleatten. Yn 'e oerwinteringsgebieten wurde se yn mangrovebosken, sompen, tijgebieten, lagunen en by marren, dammen en rivieren sjoen.

De fûgel yt benammen ynsekten en oare wringeleaze bisten, lykas kreefteftigen, seeluzen, slakken, wetterflieën, miggen en krobben. It mantsje begjint mei it bouwen fan it nêst troch in flak plakje op 'e grûn te meitsjen. It wyfke beklaait it nêst mei wat deade begroeiïng en hja leit dêr trije oant fjouwer aaien yn, dy't troch beide âlden yn 19 oant 23 dagen útbret wurde; it wyfke sit nachts te brieden en it mantsje it grutste part fan 'e dei.

== Status en bedrigingen ==
It dwerchgriltsje is in tige algemiene steltrinner mei in populaasje dy't rûsd wurdt op fiif oant 15 miljoen folwoeksen fûgels. De oantallen rinne lykwols tebek, sa bot dat de soarte sûnt 2024 troch de [[IUCN]] as &quot;gefoelich&quot; (''Near Threatened'') klassifisearre wurdt.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/least-sandpiper-calidris-minutilla BirdLife, oproppen 3 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/leasan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/litsti?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris minutilla}}
}}
{{DEFAULTSORT:Dwerchgriltsje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>avmxjoeaqx2qdyd00iyvna6lc1fhxs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Readkielgril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192844</id>
    <revision>
      <id>1233512</id>
      <parentid>1233500</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T15:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1233512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6700" sha1="onl3s98yc76s7rb57tpndms9dvzy8nn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Readkielgril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris ruficollis summer plumage.JPG|250px]]
|lûd            = briedkleed
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris ruficollis
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Red-necked Stint.jpg|center|250px]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;----&lt;/span&gt; Rûsd ferspriedingsgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#009200}} [[briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#1A00CB}} wintergebiet
}}
De '''readkielgril''' (''Calidris ruficollis'') is in lytse [[trekfûgel]] ûnder de steltrinners. De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Ruslân]] en is bûten de briedtiid oan 'e kusten fan [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]] te finen.

== Skaaimerken ==
Dizze fûgels hearre ta de lytste steltrinners en lykje tige op it [[griltsje]] (''Calidris minuta''), dêr't earder fan tocht waard se ta deselde soarte hearden. It lytse formaat, de fine donkere snaffel, de donkere poaten en de fluggere bewegings ûnderskiede dizze soarte fan alle oare steltrinners, mei útsûndering fan 'e oare soarten mei donkere poaten. De fûgel is 13–17 sm lang, hat in wjukspanwiidte fan 28–37 sm en in gewicht fan 21–51 gram. Yn alle kleden kin de soarte ûnderskieden wurde fan 'e [[Alaskagril]] (''Calidris mauri'') en de [[grize gril]] (''Calidris pusilla'') troch de kombinaasje fan in fine snaffelpunt, teannen sûnder swimfluezen en in langere wjukpunt-projeksje.

Yn it briedkleed hat de folwoeksen fûgel in net-streke oranje boarst, nei ûnderen ta ôfgrinzge mei donkere markearingen, en in wite V op 'e rêch. It fêststellen fan 'e fûgel yn it winterkleed is lestich, al hat er koartere poaten en langere wjukken as it [[griltsje]].  Juvenilen hawwe in kontrastrikere mantel en minder dúdlike wite streken oer de rêch as harren sibben. 

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Calidris ruficollis wing.JPG|Simmerkleed.
Red-necked Stint (24092027010).jpg|Winterkleed.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Taksonomy ==
De readkielgril waard yn 1776 foar it earst formeel beskreaun troch de Dútske biolooch [[Peter Simon Pallas]] ûnder de namme ''Trynga ruficollis''. De soartnamme ''ruficollis'' is modern [[Latyn]] foar &quot;readhals&quot;, gearstald út it Latynske ''rufus'' (read of koperkleurich) en -collis (-hals). De typelokaasje is Súd-Transbaikal yn East-[[Sibearje]]. De readkielgril wurdt no tegearre mei 23 oare soarten yndield yn it skaai ''Calidris'', dat yn 1804 yntrodusearre waard troch de Dútske biolooch [[Blasius Merrem]]. De soarte is [[Monotypysk taskon|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Binnen it skaai ''Calidris'' is de readkielgril it naust besibbe oan 'e [[leppelbekgril]] (''Calidris pygmaea'').

== Fersprieding en biotoop ==
Readkielgrillen binne sterke [[trekfûgel]]s dy't briede oan 'e Arktyske kust fan eastlik Jeraazje en it net-briedseizoen trochbringe yn [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]], oant sa fier súdlik as [[Tasmaanje]] en [[Nij-Seelân]]. Se binne seldsume [[dwaalgast]]en yn West-Jeropa, mei waarnimmings út [[Belgje]], [[Denemark]], [[Grut-Brittanje]], [[Dútslân]], [[Ierlân]], [[Nederlân]] en [[Sweden]]. Se wurde faak sjoen yn westlik [[Alaska]] en soms op oare plakken yn [[Amearika]].

== Gedrach ==
Readkielgrillen binne tige sosjaal en foarmje faak groepen mei oare lytse ''Calidris''-steltrinners yn harren net-briedgebieten.

=== Brieden ===
It briedgebiet bestiet út tûndra op lege hichte, meastal op drûge, ferhege terreinen. De fûgels binne net tige trou oan harren briedplak. De aaien wurde yn juny lein. It nêst is in ûndjippe kûle, beklaaid mei blêd en gers. It nêst mei 3 oant 4 aaien wurdt 20-22 dagen troch beide âlden útbret. It wyfke ferlit it nêst koart nei it útkommen fan 'e aaien, wylst it mantsje foar de piken soarget oant se nei 16-17 dagen fleane kinne. Der wurdt alle jierren mar ien nêst grutbrocht.

=== Iten en foerazjearjen ===
[[Ofbyld:Red-necked Stints (37051915831).jpg|thumb|Oerwinterjende readkielgrillen yn Austraalje.]]
Se sykje iten yn wiete greiden en op sêfte modder, wêrby't se harren iten benammen op it each sykje. Bûten harren briedgebiet foerazjearje se op tijplaten en oan 'e dridzige iggen fan swietwettermarren. Se ite benammen ynsekten en oare lytse wringeleaze bisten.

== Status == 
Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e wrâldpopulaasje ôfnimme. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as gefoelich (''Near Threatened'') op 'e [[Reade List]]. 
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-necked-stint-calidris-ruficollis BirdLife, oproppen 3 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/rensti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/rensti eBird, oproppen 3 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris ruficollis}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkielgril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>onl3s98yc76s7rb57tpndms9dvzy8nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233528</id>
      <parentid>1233512</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Taksonomy */ - typfl</comment>
      <origin>1233528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6700" sha1="7w8fc713c9im3fozlv064h85c239xlq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Readkielgril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris ruficollis summer plumage.JPG|250px]]
|lûd            = briedkleed
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris ruficollis
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Red-necked Stint.jpg|center|250px]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;----&lt;/span&gt; Rûsd ferspriedingsgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#009200}} [[briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#1A00CB}} wintergebiet
}}
De '''readkielgril''' (''Calidris ruficollis'') is in lytse [[trekfûgel]] ûnder de steltrinners. De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Ruslân]] en is bûten de briedtiid oan 'e kusten fan [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]] te finen.

== Skaaimerken ==
Dizze fûgels hearre ta de lytste steltrinners en lykje tige op it [[griltsje]] (''Calidris minuta''), dêr't earder fan tocht waard se ta deselde soarte hearden. It lytse formaat, de fine donkere snaffel, de donkere poaten en de fluggere bewegings ûnderskiede dizze soarte fan alle oare steltrinners, mei útsûndering fan 'e oare soarten mei donkere poaten. De fûgel is 13–17 sm lang, hat in wjukspanwiidte fan 28–37 sm en in gewicht fan 21–51 gram. Yn alle kleden kin de soarte ûnderskieden wurde fan 'e [[Alaskagril]] (''Calidris mauri'') en de [[grize gril]] (''Calidris pusilla'') troch de kombinaasje fan in fine snaffelpunt, teannen sûnder swimfluezen en in langere wjukpunt-projeksje.

Yn it briedkleed hat de folwoeksen fûgel in net-streke oranje boarst, nei ûnderen ta ôfgrinzge mei donkere markearingen, en in wite V op 'e rêch. It fêststellen fan 'e fûgel yn it winterkleed is lestich, al hat er koartere poaten en langere wjukken as it [[griltsje]].  Juvenilen hawwe in kontrastrikere mantel en minder dúdlike wite streken oer de rêch as harren sibben. 

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Calidris ruficollis wing.JPG|Simmerkleed.
Red-necked Stint (24092027010).jpg|Winterkleed.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Taksonomy ==
De readkielgril waard yn 1776 foar it earst formeel beskreaun troch de Dútske biolooch [[Peter Simon Pallas]] ûnder de namme ''Trynga ruficollis''. De soartnamme ''ruficollis'' is modern [[Latyn]] foar &quot;readhals&quot;, gearstald út it Latynske ''rufus'' (read of koperkleurich) en -collis (-hals). De typelokaasje is Súd-Transbaikal yn East-[[Sibearje]]. De readkielgril wurdt no tegearre mei 23 oare soarten yndield yn it skaai ''Calidris'', dat yn 1804 yntrodusearre waard troch de Dútske biolooch [[Blasius Merrem]]. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Binnen it skaai ''Calidris'' is de readkielgril it naust besibbe oan 'e [[leppelbekgril]] (''Calidris pygmaea'').

== Fersprieding en biotoop ==
Readkielgrillen binne sterke [[trekfûgel]]s dy't briede oan 'e Arktyske kust fan eastlik Jeraazje en it net-briedseizoen trochbringe yn [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]], oant sa fier súdlik as [[Tasmaanje]] en [[Nij-Seelân]]. Se binne seldsume [[dwaalgast]]en yn West-Jeropa, mei waarnimmings út [[Belgje]], [[Denemark]], [[Grut-Brittanje]], [[Dútslân]], [[Ierlân]], [[Nederlân]] en [[Sweden]]. Se wurde faak sjoen yn westlik [[Alaska]] en soms op oare plakken yn [[Amearika]].

== Gedrach ==
Readkielgrillen binne tige sosjaal en foarmje faak groepen mei oare lytse ''Calidris''-steltrinners yn harren net-briedgebieten.

=== Brieden ===
It briedgebiet bestiet út tûndra op lege hichte, meastal op drûge, ferhege terreinen. De fûgels binne net tige trou oan harren briedplak. De aaien wurde yn juny lein. It nêst is in ûndjippe kûle, beklaaid mei blêd en gers. It nêst mei 3 oant 4 aaien wurdt 20-22 dagen troch beide âlden útbret. It wyfke ferlit it nêst koart nei it útkommen fan 'e aaien, wylst it mantsje foar de piken soarget oant se nei 16-17 dagen fleane kinne. Der wurdt alle jierren mar ien nêst grutbrocht.

=== Iten en foerazjearjen ===
[[Ofbyld:Red-necked Stints (37051915831).jpg|thumb|Oerwinterjende readkielgrillen yn Austraalje.]]
Se sykje iten yn wiete greiden en op sêfte modder, wêrby't se harren iten benammen op it each sykje. Bûten harren briedgebiet foerazjearje se op tijplaten en oan 'e dridzige iggen fan swietwettermarren. Se ite benammen ynsekten en oare lytse wringeleaze bisten.

== Status == 
Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e wrâldpopulaasje ôfnimme. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as gefoelich (''Near Threatened'') op 'e [[Reade List]]. 
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-necked-stint-calidris-ruficollis BirdLife, oproppen 3 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/rensti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/rensti eBird, oproppen 3 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris ruficollis}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkielgril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>7w8fc713c9im3fozlv064h85c239xlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233529</id>
      <parentid>1233528</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1233529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6747" sha1="ct0ha5xc25w2rmpbv5t6jw64syc1cat" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Readkielgril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris ruficollis summer plumage.JPG|250px]]
|lûd            = briedkleed
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris ruficollis
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Red-necked Stint.jpg|center|250px]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;----&lt;/span&gt; Rûsd ferspriedingsgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#009200}} [[briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#1A00CB}} wintergebiet
}}
De '''readkielgril''' (''Calidris ruficollis'') is in lytse [[trekfûgel]] ûnder de steltrinners. De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Ruslân]] en is bûten de briedtiid oan 'e kusten fan [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]] te finen.

== Skaaimerken ==
Dizze fûgels hearre ta de lytste steltrinners en lykje tige op it [[griltsje]] (''Calidris minuta''), dêr't earder fan tocht waard se ta deselde soarte hearden. It lytse formaat, de fine donkere snaffel, de donkere poaten en de fluggere bewegings ûnderskiede dizze soarte fan alle oare steltrinners, mei útsûndering fan 'e oare soarten mei donkere poaten. De fûgel is 13–17 sm lang, hat in wjukspanwiidte fan 28–37 sm en in gewicht fan 21–51 gram. Yn alle kleden kin de soarte ûnderskieden wurde fan 'e [[Alaskagril]] (''Calidris mauri'') en de [[grize gril]] (''Calidris pusilla'') troch de kombinaasje fan in fine snaffelpunt, teannen sûnder swimfluezen en in langere wjukpunt-projeksje.

Yn it briedkleed hat de folwoeksen fûgel in net-streke oranje boarst, nei ûnderen ta ôfgrinzge mei donkere markearingen, en in wite V op 'e rêch. It fêststellen fan 'e fûgel yn it winterkleed is lestich, al hat er koartere poaten en langere wjukken as it [[griltsje]].  Juvenilen hawwe in kontrastrikere mantel en minder dúdlike wite streken oer de rêch as harren sibben. 

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Calidris ruficollis wing.JPG|Simmerkleed.
Red-necked Stint (24092027010).jpg|Winterkleed.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Taksonomy ==
De readkielgril waard yn 1776 foar it earst formeel beskreaun troch de Dútske biolooch [[Peter Simon Pallas]] ûnder de namme ''Trynga ruficollis''. De soartnamme ''ruficollis'' is modern [[Latyn]] foar &quot;readhals&quot;, gearstald út it Latynske ''rufus'' (read of koperkleurich) en -collis (-hals). De typelokaasje is Súd-Transbaikal yn East-[[Sibearje]]. De readkielgril wurdt no tegearre mei 23 oare soarten yndield yn it skaai ''Calidris'', dat yn 1804 yntrodusearre waard troch de Dútske biolooch [[Blasius Merrem]]. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Binnen it skaai ''Calidris'' is de readkielgril it naust besibbe oan 'e [[leppelbekgril]] (''Calidris pygmaea'').

== Fersprieding en biotoop ==
Readkielgrillen binne sterke [[trekfûgel]]s dy't briede oan 'e Arktyske kust fan eastlik Jeraazje en it net-briedseizoen trochbringe yn [[Súdeast-Aazje]] en [[Austraalje]], oant sa fier súdlik as [[Tasmaanje]] en [[Nij-Seelân]]. Se binne seldsume [[dwaalgast]]en yn West-Jeropa, mei waarnimmings út [[Belgje]], [[Denemark]], [[Grut-Brittanje]], [[Dútslân]], [[Ierlân]], [[Nederlân]] en [[Sweden]]. Se wurde faak sjoen yn westlik [[Alaska]] en soms op oare plakken yn [[Amearika]].

== Gedrach ==
Readkielgrillen binne tige sosjaal en foarmje faak groepen mei oare lytse ''Calidris''-steltrinners yn harren net-briedgebieten.

=== Brieden ===
It briedgebiet bestiet út tûndra op lege hichte, meastal op drûge, ferhege terreinen. De fûgels binne net tige trou oan harren briedplak. De aaien wurde yn juny lein. It nêst is in ûndjippe kûle, beklaaid mei blêd en gers. It nêst mei 3 oant 4 aaien wurdt 20-22 dagen troch beide âlden útbret. It wyfke ferlit it nêst koart nei it útkommen fan 'e aaien, wylst it mantsje foar de piken soarget oant se nei 16-17 dagen fleane kinne. Der wurdt alle jierren mar ien nêst grutbrocht.

=== Iten en foerazjearjen ===
[[Ofbyld:Red-necked Stints (37051915831).jpg|thumb|Oerwinterjende readkielgrillen yn Austraalje.]]
Se sykje iten yn wiete greiden en op sêfte modder, wêrby't se harren iten benammen op it each sykje. Bûten harren briedgebiet foerazjearje se op tijplaten en oan 'e dridzige iggen fan swietwettermarren. Se ite benammen ynsekten en oare lytse wringeleaze bisten.

== Status == 
Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e wrâldpopulaasje ôfnimme. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as gefoelich (''Near Threatened'') op 'e [[Reade List]]. 
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-necked-stint-calidris-ruficollis BirdLife, oproppen 3 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/rensti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/rensti eBird, oproppen 3 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris ruficollis}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkielgril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]]</text>
      <sha1>ct0ha5xc25w2rmpbv5t6jw64syc1cat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omgong fan Itaalje 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192845</id>
    <revision>
      <id>1233504</id>
      <timestamp>2026-07-03T13:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1233504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8273" sha1="f2t3lsqim9weg1mnp04lhq7jejh6iqs" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid
| namme             = {{Flagge IT}} Omgong fan Itaalje 2026
| edysje            = 109
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte =
| ûnderskrift       = 
| rûtekaart         = Giro d'Italia 2026.svg
| tiidrek           = [[8 maaie|8]] - [[31 maaie]] [[2026]]
| datum             = 
| startplak         = {{Flagge BG}} [[Nesebar]]
| finishplak        = [[Rome]]
| totale ôfstân     = 3.468 km
| hichtemeters      = 48.600 m
| gem. faasje       = 41,616 km/o
| dielnimmers       = 184
| type wedstriid    = 
| etappe            = 21st
| klass1            = Rôze trui
| lieder1           = {{Flagge DK}} [[Jonas Vingegaard]]
| klass2            = Pearse trui
| lieder2           = {{Flagge FR}} [[Mads Pedersen]]
| klass3            = Blauwe trui
| lieder3           = {{Flagge IT}} [[Giulio Ciccone]]
| klass4            = Wite trui
| lieder4           = {{Flagge PT}} [[Afonso Eulálio]]
| klass5            = Ploegen
| lieder5           = {{Flagge NL}} Visma–Lease a Bike
| klass6            = 
| lieder6           = 
| klass7            = 
| lieder7           = 
| klass8            = 
| lieder8           = 
| aktueel           = 
| foarige           = [[Omgong fan Itaalje 2025|2025]]
| folgjende         = [[Omgong fan Itaalje 2027|2027]]
}}De 109e edysje fan de '''[[Omgong fan Itaalje]]''' waard hâlden fan [[8 maaie|8]] oant en mei [[31 maaie]] [[2026]]. 

==Dielnimmende ploegen==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* {{BEL}} Alpecin-Premier Tech
* {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team
* {{FRA}} Groupama-FDJ
* {{BEL}} Lotto-Intermarché
* {{GBR}} Netcompany Ineos
* {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe
* {{AUS}} Jayco AlUla
* {{NED}} Visma–Lease a Bike
* {{NOR}} Uno-X
* {{ITA}} Bardiani CSF 7 Saber
* {{ITA}} Polti VisitMalta
* {{FRA}} Unibet Rose Rockets
|Kolom2=
* {{BRN}} Bahrain Victorious
* {{USA}} EF Education-EasyPost
* {{GER}} Lidl-Trek
* {{ESP}} Movistar
* {{SUI}} NSN
* {{BEL}} Soudal Quick-Step
* {{NED}} Picnic-PostNL
* {{UAE}} UAE Team Emirates XRG
* {{KAZ}} XDS Astana Team
* {{SUI}} Pinarello-Q36.5 
* {{SUI}} Tudor
}}

== Startplak en einstreek ==
De start wie yn it [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[Nessebar]] in stêd en in gemeente yn it easten fan Bulgarije yn de [[oblast]] [[Boergas (oblast)|Boergas]].
De einstreek leit yn [[Rome]] de [[haadstêd]] fan [[Itaalje]] en tagelyk haadstêd fan de regio [[Latium]] en de provinsje mei deselde namme ''Rome''.
{{clear}}
== Etappe-oersjoch ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! Datum
! Etappe
! Start –&lt;br&gt;Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey pink.svg|20px|Rôze trui]] Klassemintslieder
|-
| 1
| align=&quot;center&quot;| 8 maaie
| {{Flagge BG}} [[Nessebar]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Burgas]] 
| 147 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| 2
| align=&quot;center&quot;| 9 maaie
| {{Flagge BG}} [[Burgas]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Veliko Tarnovo]]
| 221 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{URU}} [[Guillermo Thomas Silva]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{URU}} [[Guillermo Thomas Silva]]
|-
| 3
| align=&quot;center&quot;| 10 maaie
| {{Flagge BG}} [[Plovdiv]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Sofia]]
| 175 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 11 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 4
| align=&quot;center&quot;| 12 maaie
| {{Flagge IT}} [[Catanzaro]] -&lt;br&gt; [[Cosenza]]
| 138 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{ITA}} [[Giulio Ciccone]]
|-
| 5
| align=&quot;center&quot;| 13 maaie
| [[Praia a Mare]] -&lt;br&gt; [[Potenza]]
| 203 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{ESP}} [[Igor Arrieta]]
| rowspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{POR}} [[Afonso Eulálio]]
|-
| 6
| align=&quot;center&quot;| 14 maaie
| [[Paestum]] -&lt;br&gt; [[Napels]]
| 142 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{ITA}} [[Davide Ballerini]]
|-
| 7
| align=&quot;center&quot;| 15 maaie
| [[Formia]] -&lt;br&gt; [[Majella (berchtme)|Blockhaus]]
| 244 km
| [[File:Mountainstage.svg|20px|link=]]| Mountain stage
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 8
| align=&quot;center&quot;| 16 maaie
| [[Chieti]] -&lt;br&gt; [[Fermo]]
| 156 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
|-
| 9
| align=&quot;center&quot;| 17 maaie
| [[Cervia]] -&lt;br&gt; [[Corno alle Scale]]
| 184 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 18 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 10
| align=&quot;center&quot;| 19 maaie
| [[Viareggio]] -&lt;br&gt; [[Massa, Tuscany|Massa]]
| 42 km
| [[File:Time Trial.svg|20px|link=]]| [[Individual time trial]]
| {{ITA}} [[Filippo Ganna]]
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{POR}} [[Afonso Eulálio]]
|-
| 11
| align=&quot;center&quot;| 20 maaie
| [[Porcari]] -&lt;br&gt; [[Chiavari]]
| 195 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
|-
| 12
| align=&quot;center&quot;| 21 maaie
| [[Imperia]] -&lt;br&gt; [[Novi Ligure]]
| 175 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{BEL}} [[Alec Segaert]]
|-
| 13
| align=&quot;center&quot;| 22 maaie
| [[Alessandria]] -&lt;br&gt; [[Verbania]]
| 189 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{ITA}} [[Alberto Bettiol]]
|-
| 14
| align=&quot;center&quot;| 23 maaie
| [[Aosta]] -&lt;br&gt; [[Pila (Aostadal)|Pila]]
| 133 km
| [[File:Mountainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Mountain stage
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 15
| align=&quot;center&quot;| 24 maaie
| [[Voghera]] -&lt;br&gt; [[Milaan]]
| 157 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{NOR}} [[Fredrik Dversnes]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 18 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 16
| align=&quot;center&quot;| 26 maaie
| {{Flagge CH}} [[Bellinzona]] -&lt;br&gt; {{Flagge CH}} [[Carì]]
| 113 km
| [[File:Mountainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Mountain stage
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
| rowspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 17
| align=&quot;center&quot;| 27 maaie
| {{Flagge IT}} [[Cassano d'Adda]] -&lt;br&gt; [[Andalo]]
| 202 km
| [[File:Hillystage.svg|20px|alt=|link=]]| Hilly stage
| {{DEN}} [[Michael Valgren]]
|-
| 18
| align=&quot;center&quot;| 28 maaie
| [[Fai della Paganella]] -&lt;br&gt; [[Pieve di Soligo]]
| 171 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| 19
| align=&quot;center&quot;| 29 maaie
| [[Feltre]] -&lt;br&gt; [[Alleghe]]
| 151 km
| [[File:Mountainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Mountain stage
| {{USA}} [[Sepp Kuss]]
|-
| 20
| align=&quot;center&quot;| 30 maaie
| [[Gemona del Friuli]] -&lt;br&gt; [[Piancavallo]]
| 200 km
| [[File:Mountainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Mountain stage
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 21
| align=&quot;center&quot;| 31 maaie
| [[Rome]] -&lt;br&gt; [[Rome]]
| 131 km
| [[File:Plainstage.svg|20px|alt=|link=]]| Flat stage
|  {{ITA}} [[Jonathan Milan]]
|-
! Datum
! Etappe
! Start – Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey pink.svg|20px|Rôze trui]] Klassemintslieder
|}

== Klassemintslieders nei eltse etappe ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#F660AB&quot; |'''Rôze trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey pink.svg|18px|Rôze trui]]
| bgcolor=&quot;#B93B8F&quot; |'''Punteklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey violet.svg|18px|Pearse trui]]
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; |'''Berchklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey blue.svg|18px|Blauwe trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
|-
!  1
| 
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | 
| bgcolor=&quot;violet&quot;  | 
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; | 
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | 
|-
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Einklassemint
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | ''' '''
| bgcolor=&quot;violet&quot;  | ''' '''
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; | ''' '''
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | ''' '''
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | ''' '''
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* {{en}} [https://www.giroditalia.it/en/ giroditalia.it]
}}

{{Navigaasje Omgong fan Itaalje}}

[[Kategory:Omgong fan Itaalje|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>f2t3lsqim9weg1mnp04lhq7jejh6iqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233508</id>
      <parentid>1233504</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T14:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>Omgong fan Itaalje 2026</comment>
      <origin>1233508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10069" sha1="1phhvviepn9u42qmn2fezncc21jvkec" xml:space="preserve">{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid
| namme             = {{Flagge IT}} Omgong fan Itaalje 2026
| edysje            = 109
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte =
| ûnderskrift       = 
| rûtekaart         = Giro d'Italia 2026.svg
| tiidrek           = [[8 maaie|8]] - [[31 maaie]] [[2026]]
| datum             = 
| startplak         = {{Flagge BG}} [[Nesebar]]
| finishplak        = [[Rome]]
| totale ôfstân     = 3.468 km
| hichtemeters      = 48.600 m
| gem. faasje       = 41,616 km/o
| dielnimmers       = 184
| type wedstriid    = 
| etappe            = 21st
| klass1            = Rôze trui
| lieder1           = {{Flagge DK}} [[Jonas Vingegaard]]
| klass2            = Pearse trui
| lieder2           = {{Flagge FR}} [[Paul Magnier]]
| klass3            = Blauwe trui
| lieder3           = {{Flagge IT}} [[Giulio Ciccone]]
| klass4            = Wite trui
| lieder4           = {{Flagge PT}} [[Afonso Eulálio]]
| klass5            = Ploegen
| lieder5           = {{Flagge NL}} Visma–Lease a Bike
| klass6            = 
| lieder6           = 
| klass7            = 
| lieder7           = 
| klass8            = 
| lieder8           = 
| aktueel           = 
| foarige           = [[Omgong fan Itaalje 2025|2025]]
| folgjende         = [[Omgong fan Itaalje 2027|2027]]
}}De 109e edysje fan de '''[[Omgong fan Itaalje]]''' waard hâlden fan [[8 maaie|8]] oant en mei [[31 maaie]] [[2026]]. 

==Dielnimmende ploegen==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* {{BEL}} Alpecin-Premier Tech
* {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team
* {{FRA}} Groupama-FDJ
* {{BEL}} Lotto-Intermarché
* {{GBR}} Netcompany Ineos
* {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe
* {{AUS}} Jayco AlUla
* {{NED}} Visma–Lease a Bike
* {{NOR}} Uno-X
* {{ITA}} Bardiani CSF 7 Saber
* {{ITA}} Polti VisitMalta
* {{FRA}} Unibet Rose Rockets
|Kolom2=
* {{BRN}} Bahrain Victorious
* {{USA}} EF Education-EasyPost
* {{GER}} Lidl-Trek
* {{ESP}} Movistar
* {{SUI}} NSN
* {{BEL}} Soudal Quick-Step
* {{NED}} Picnic-PostNL
* {{UAE}} UAE Team Emirates XRG
* {{KAZ}} XDS Astana Team
* {{SUI}} Pinarello-Q36.5 
* {{SUI}} Tudor
}}

== Startplak en einstreek ==
De start wie yn it [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[Nessebar]] in stêd en in gemeente yn it easten fan Bulgarije yn de [[oblast]] [[Boergas (oblast)|Boergas]].
De einstreek leit yn [[Rome]] de [[haadstêd]] fan [[Itaalje]] en tagelyk haadstêd fan de regio [[Latium]] en de provinsje mei deselde namme ''Rome''.
{{clear}}
== Etappe-oersjoch ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! Datum
! Etappe
! Start –&lt;br&gt;Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey pink.svg|20px|Rôze trui]] Klassemintslieder
|-
| 1
| align=&quot;center&quot;| 8 maaie
| {{Flagge BG}} [[Nessebar]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Burgas]] 
| 147 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| 2
| align=&quot;center&quot;| 9 maaie
| {{Flagge BG}} [[Burgas]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Veliko Tarnovo]]
| 221 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{URU}} [[Thomas Silva]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{URU}} [[Thomas Silva]]
|-
| 3
| align=&quot;center&quot;| 10 maaie
| {{Flagge BG}} [[Plovdiv]] -&lt;br&gt; {{Flagge BG}} [[Sofia]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 11 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 4
| align=&quot;center&quot;| 12 maaie
| {{Flagge IT}} [[Catanzaro]] -&lt;br&gt; [[Cosenza]]
| 138 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{ITA}} [[Giulio Ciccone]]
|-
| 5
| align=&quot;center&quot;| 13 maaie
| [[Praia a Mare]] -&lt;br&gt; [[Potenza]]
| 203 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{ESP}} [[Igor Arrieta]]
| rowspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{POR}} [[Afonso Eulálio]]
|-
| 6
| align=&quot;center&quot;| 14 maaie
| [[Paestum]] -&lt;br&gt; [[Napels]]
| 142 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{ITA}} [[Davide Ballerini]]
|-
| 7
| align=&quot;center&quot;| 15 maaie
| [[Formia]] -&lt;br&gt; [[Majella (berchtme)|Blockhaus]]
| 244 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 8
| align=&quot;center&quot;| 16 maaie
| [[Chieti]] -&lt;br&gt; [[Fermo]]
| 156 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
|-
| 9
| align=&quot;center&quot;| 17 maaie
| [[Cervia]] -&lt;br&gt; [[Corno alle Scale]]
| 184 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 18 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 10
| align=&quot;center&quot;| 19 maaie
| [[Viareggio]] -&lt;br&gt; [[Massa, Tuscany|Massa]]
| 42 km
| {{piktogram etappe|tiidrit}}
| {{ITA}} [[Filippo Ganna]]
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{POR}} [[Afonso Eulálio]]
|-
| 11
| align=&quot;center&quot;| 20 maaie
| [[Porcari]] -&lt;br&gt; [[Chiavari]]
| 195 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{ECU}} [[Jhonatan Narváez]]
|-
| 12
| align=&quot;center&quot;| 21 maaie
| [[Imperia]] -&lt;br&gt; [[Novi Ligure]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{BEL}} [[Alec Segaert]]
|-
| 13
| align=&quot;center&quot;| 22 maaie
| [[Alessandria]] -&lt;br&gt; [[Verbania]]
| 189 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{ITA}} [[Alberto Bettiol]]
|-
| 14
| align=&quot;center&quot;| 23 maaie
| [[Aosta]] -&lt;br&gt; [[Pila (Aostadal)|Pila]]
| 133 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 15
| align=&quot;center&quot;| 24 maaie
| [[Voghera]] -&lt;br&gt; [[Milaan]]
| 157 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{NOR}} [[Fredrik Dversnes]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 18 maaie
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 16
| align=&quot;center&quot;| 26 maaie
| {{Flagge CH}} [[Bellinzona]] -&lt;br&gt; {{Flagge CH}} [[Carì]]
| 113 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
| rowspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 17
| align=&quot;center&quot;| 27 maaie
| {{Flagge IT}} [[Cassano d'Adda]] -&lt;br&gt; [[Andalo]]
| 202 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{DEN}} [[Michael Valgren]]
|-
| 18
| align=&quot;center&quot;| 28 maaie
| [[Fai della Paganella]] -&lt;br&gt; [[Pieve di Soligo]]
| 171 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{FRA}} [[Paul Magnier]]
|-
| 19
| align=&quot;center&quot;| 29 maaie
| [[Feltre]] -&lt;br&gt; [[Alleghe]]
| 151 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| {{USA}} [[Sepp Kuss]]
|-
| 20
| align=&quot;center&quot;| 30 maaie
| [[Gemona del Friuli]] -&lt;br&gt; [[Piancavallo]]
| 200 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 21
| align=&quot;center&quot;| 31 maaie
| [[Rome]] -&lt;br&gt; [[Rome]]
| 131 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{ITA}} [[Jonathan Milan]]
|-
! Datum
! Etappe
! Start – Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey pink.svg|20px|Rôze trui]] Klassemintslieder
|}

== Klassemintslieders nei eltse etappe ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#F660AB&quot; |'''Rôze trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey pink.svg|18px|Rôze trui]]
| bgcolor=&quot;#B93B8F&quot; |'''Punteklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey violet.svg|18px|Pearse trui]]
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; |'''Berchklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey blue.svg|18px|Blauwe trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
|-
! 1
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;violet&quot; rowspan=&quot;13&quot;| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; rowspan=&quot;6&quot;| {{ESP}}&lt;br&gt;[[ Diego Pablo Sevilla]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | {{BEL}}&lt;br&gt;Soudal Quick-Step
|-
! 2
| {{URU}}&lt;br&gt;[[Thomas Silva]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{URU}}&lt;br&gt;[[Thomas Silva]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{URU}}&lt;br&gt;[[Thomas Silva]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{KAZ}}&lt;br&gt;XDS Astana Team
|-
! 3
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
|-
! 4
| {{ECU}}&lt;br&gt;[[Jhonatan Narváez]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | {{ITA}}&lt;br&gt;[[Giulio Ciccone]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | {{SUI}}&lt;br&gt;[[Jan Christen]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | {{USA}}&lt;br&gt;EF Education-EasyPost
|-
! 5
| {{ESP}}&lt;br&gt;[[Igor Arrieta]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; rowspan=&quot;9&quot;| {{POR}}&lt;br&gt;[[Afonso Eulálio]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; rowspan=&quot;17&quot;| {{POR}}&lt;br&gt;[[Afonso Eulálio]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{KAZ}}&lt;br&gt;XDS Astana Team
|-
! 6
| {{ITA}}&lt;br&gt;[[Davide Ballerini]]
|-
! 7
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; rowspan=&quot;12&quot;| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{GER}}&lt;br&gt;Red Bull-BORA-hansgrohe
|-
! 8
| {{ECU}}&lt;br&gt;[[Jhonatan Narváez]]
|-
! 9
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{NED}}&lt;br&gt;Visma–Lease a Bike
|-
! 10
| {{ITA}}&lt;br&gt;[[Filippo Ganna]]
|-
! 11
| {{ECU}}&lt;br&gt;[[Jhonatan Narváez]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{GER}}&lt;br&gt;Red Bull-BORA-hansgrohe
|-
! 12
| {{BEL}}&lt;br&gt;[[Alec Segaert]]
|-
! 13
| {{ITA}}&lt;br&gt;[[Alberto Bettiol]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | {{KAZ}}&lt;br&gt;XDS Astana Team
|-
! 14
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; rowspan=&quot;8&quot;| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;violet&quot; | {{ECU}}&lt;br&gt;[[Jhonatan Narváez]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; rowspan=&quot;8&quot;| {{NED}}&lt;br&gt;Visma–Lease a Bike
|-
! 15
| {{NOR}}&lt;br&gt;[[Fredrik Dversnes]]
| bgcolor=&quot;violet&quot; rowspan=&quot;2&quot;| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
|-
! 16
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
|-
! 17
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Michael Valgren]]
| bgcolor=&quot;violet&quot; | {{ECU}}&lt;br&gt;[[Jhonatan Narváez]]
|-
! 18
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
| bgcolor=&quot;violet&quot; rowspan=&quot;4&quot;| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]
|-
! 19
| {{USA}}&lt;br&gt;[[Sepp Kuss]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; rowspan=&quot;3&quot;| {{ITA}}&lt;br&gt;[[Giulio Ciccone]]
|-
! 20
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
|-
! 21
| {{ITA}}&lt;br&gt;[[Jonathan Milan]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Einklassemint
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; | '''{{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]'''
| bgcolor=&quot;violet&quot;  | '''{{FRA}}&lt;br&gt;[[Paul Magnier]]'''
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; | '''{{ITA}}&lt;br&gt;[[Giulio Ciccone]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | '''{{POR}}&lt;br&gt;[[Afonso Eulálio]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | '''{{NED}}&lt;br&gt;Visma–Lease a Bike'''
|}


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* {{en}} [https://www.giroditalia.it/en/ giroditalia.it]
}}

{{Navigaasje Omgong fan Itaalje}}

[[Kategory:Omgong fan Itaalje|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>1phhvviepn9u42qmn2fezncc21jvkec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blasius Merrem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192846</id>
    <revision>
      <id>1233513</id>
      <timestamp>2026-07-03T16:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1233513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="4m9i7u4yj0ypi5jyyju2ky9lq4hlios" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Merrem Blasius 1761-1824.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GERnasj}}
| berne                        = [[4 febrewaris]] [[1761]]
| berteplak                    = [[Bremen]]
| stoarn                       = [[23 febrewaris]] [[1824]] (63 jier)
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[wiskundige]], [[natuerûndersiker]], [[heechlearaar]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Blasius Merrem''' wie in Dútske natuerûndersiker, [[soölooch]], [[ornitolooch]], [[wiskundige]] en [[herpetolooch]]. Yn 1804 waard er heechlearaar politike ekonomy en plantkunde oan de [[Universiteit fan Marburg]]. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Quattrochi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names|year=1999|publisher=Boca Raton, Florida: CRC Press|pages=1663}}&lt;/ref&gt;

== Biografy ==
Merrem waard berne yn Bremen en studearre oan de [[Universiteit fan Göttingen]] by [[Johann Friedrich Blumenbach]]. Hy krige niget oan de [[soölogy]], en benammen foar de [[ornitology]].

== Herpetology ==
Likegoed wied er yn syn opus út 1820, ''Versuch eines Systems der Amphibien'', de earste wittenskipper dy't [[amfibyen]] sekuer fan [[reptilen]] skiede koe, [[krokodillen]] fan [[hagedissen]] skiede koe, en hagedissen en [[slangen]] yn ien oarder ûnderbringe koe. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;&gt;Beolens, Bo ; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. (Merrem, s. 176).&lt;/ref&gt;

Merrem wurdt eare yn 'e wittenskiplike nammen fan twa Súd-Amerikaanske slangen: de ûndersoarte ''Erythrolamprus miliaris merremi'', en de soarte ''Xenodon merremii''. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;/&gt;


== Wurken ==
*''De animalibus Scythicis apud Plinium'' (1781).
*''Vermischte Abhandlungen aus der Thiergeschichte'' (1781).
*''Beyträge zur besondern Geschichte der Vögel gesammelt'' (1784-1786).
*''Avium rariorum et minus cognitarum icones et descriptiones'' (1786).
*''Beitraege zur Naturgeschichte'' (1790-1821). 
*''Reise nach Paris im August und September, 1798'' (1800).
*''Index plantarum horti academici Marburgensis'' (1807).
*''Handbuch der Pflanzenkunde nach dem Linneischen System'' (1809).
*''Versuch eines Systems der Amphibien: Tentamen Systematis Amphibiorum'' (1820). (yn't Dútsk en Latyn).

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Merrem, Blasius}}
[[Kategory:Dútsk heechlearaar]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1771]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1824]]</text>
      <sha1>4m9i7u4yj0ypi5jyyju2ky9lq4hlios</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233514</id>
      <parentid>1233513</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T17:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1233514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="0f910mdk0sjcr04hz2um8hidn8no3z7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Merrem Blasius 1761-1824.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GERnasj}}
| berne                        = [[4 febrewaris]] [[1761]]
| berteplak                    = [[Bremen]]
| stoarn                       = [[23 febrewaris]] [[1824]] (63 jier)
| stjerplak                    = [[Marburg]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[wiskundige]], [[natuerûndersiker]], [[heechlearaar]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Blasius Merrem''' ([[Bremen]], [[4 febrewaris]] [[1761]] - [[Marburg]], 
[[23 febrewaris]] [[1824]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]], [[soölooch]], [[ornitolooch]], [[wiskundige]] en [[herpetolooch]]. Yn 1804 waard er heechlearaar politike ekonomy en plantkunde oan de [[Universiteit fan Marburg]]. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Quattrochi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names|year=1999|publisher=Boca Raton, Florida: CRC Press|pages=1663}}&lt;/ref&gt;

== Jonkheid ==
Merrem waard berne yn Bremen as soan fan in keapman en studearre [[Latyn]], [[Gryksk]] en [[Arabysk]]. Hy studearre oan de [[Universiteit fan Göttingen]] by de anatoom en antropolooch [[Johann Friedrich Blumenbach]]. Hy krige dêr niget oan de [[soölogy]] en benammen foar de [[ornitology]].

== Ornitology ==
Hy waard benammen bekend as de earste ornitolooch dy't in yndieling fan fûgels foarstelde yn ''Ratitae'' ([[rinfûgels]], mei in flakke boarstbonke) en ''Carinatae'' (fleanende fûgels, mei in boarstbonke mei in kaam); dy yndieling makke diel út fan syn klassifikaasje fan fûgels yn ''Tentamen Systematis Naturalis Avium'', publisearre yn [[Berlyn]] yn 1816 (yn ''Abhandlungen Akad. Wiss. Berlin 1812–1813: Phys. Kl.'').

== Herpetology ==
Likegoed wied er yn syn opus út 1820, ''Versuch eines Systems der Amphibien'', de earste wittenskipper dy't [[amfibyen]] sekuer fan [[reptilen]] skiede koe, [[krokodillen]] fan [[hagedissen]] skiede koe, en hagedissen en [[slangen]] yn ien oarder ûnderbringe koe. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;&gt;Beolens, Bo ; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. (Merrem, s. 176).&lt;/ref&gt;

Merrem wurdt eare yn 'e wittenskiplike nammen fan twa Súd-Amerikaanske slangen: de ûndersoarte ''Erythrolamprus miliaris merremi'', en de soarte ''Xenodon merremii''. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;/&gt;

Beynfloede troch Blumenbach en [[Peter Simon Pallas]] besocht er de tsjinstelde oanpakken fan [[Linnaeus]] en [[Georges-Louis Leclerc de Buffon| Buffon]] mei-inoar te fermoedsoenjen. Merrem paste it binominale systeem fan Linnaeus ta, mar folge de morfologyske oanpak fan Buffon, ynstee fan him te beheinen ta ien inkeld anatomysk skaaimerk.

== Wurken ==
*''De animalibus Scythicis apud Plinium'' (1781).
*''Vermischte Abhandlungen aus der Thiergeschichte'' (1781).
*''Beyträge zur besondern Geschichte der Vögel gesammelt'' (1784-1786).
*''Avium rariorum et minus cognitarum icones et descriptiones'' (1786).
*''Beitraege zur Naturgeschichte'' (1790-1821). 
*''Reise nach Paris im August und September, 1798'' (1800).
*''Index plantarum horti academici Marburgensis'' (1807).
*''Handbuch der Pflanzenkunde nach dem Linneischen System'' (1809).
*''Versuch eines Systems der Amphibien: Tentamen Systematis Amphibiorum'' (1820). (yn't Dútsk en Latyn).

{{Commons}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Merrem, Blasius}}
[[Kategory:Dútsk soölooch]]
[[Kategory:Dútsk ornitolooch]]
[[Kategory:Dútsk herpetolooch]]
[[Kategory:Dútsk heechlearaar]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1771]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1824]]</text>
      <sha1>0f910mdk0sjcr04hz2um8hidn8no3z7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233530</id>
      <parentid>1233514</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurken */ kt</comment>
      <origin>1233530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="4qyiu11p5l1pf0jxdvwdkwrmdfov2wz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Merrem Blasius 1761-1824.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GERnasj}}
| berne                        = [[4 febrewaris]] [[1761]]
| berteplak                    = [[Bremen]]
| stoarn                       = [[23 febrewaris]] [[1824]] (63 jier)
| stjerplak                    = [[Marburg]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[wiskundige]], [[natuerûndersiker]], [[heechlearaar]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Blasius Merrem''' ([[Bremen]], [[4 febrewaris]] [[1761]] - [[Marburg]], 
[[23 febrewaris]] [[1824]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]], [[soölooch]], [[ornitolooch]], [[wiskundige]] en [[herpetolooch]]. Yn 1804 waard er heechlearaar politike ekonomy en plantkunde oan de [[Universiteit fan Marburg]]. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Quattrochi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names|year=1999|publisher=Boca Raton, Florida: CRC Press|pages=1663}}&lt;/ref&gt;

== Jonkheid ==
Merrem waard berne yn Bremen as soan fan in keapman en studearre [[Latyn]], [[Gryksk]] en [[Arabysk]]. Hy studearre oan de [[Universiteit fan Göttingen]] by de anatoom en antropolooch [[Johann Friedrich Blumenbach]]. Hy krige dêr niget oan de [[soölogy]] en benammen foar de [[ornitology]].

== Ornitology ==
Hy waard benammen bekend as de earste ornitolooch dy't in yndieling fan fûgels foarstelde yn ''Ratitae'' ([[rinfûgels]], mei in flakke boarstbonke) en ''Carinatae'' (fleanende fûgels, mei in boarstbonke mei in kaam); dy yndieling makke diel út fan syn klassifikaasje fan fûgels yn ''Tentamen Systematis Naturalis Avium'', publisearre yn [[Berlyn]] yn 1816 (yn ''Abhandlungen Akad. Wiss. Berlin 1812–1813: Phys. Kl.'').

== Herpetology ==
Likegoed wied er yn syn opus út 1820, ''Versuch eines Systems der Amphibien'', de earste wittenskipper dy't [[amfibyen]] sekuer fan [[reptilen]] skiede koe, [[krokodillen]] fan [[hagedissen]] skiede koe, en hagedissen en [[slangen]] yn ien oarder ûnderbringe koe. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;&gt;Beolens, Bo ; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. (Merrem, s. 176).&lt;/ref&gt;

Merrem wurdt eare yn 'e wittenskiplike nammen fan twa Súd-Amerikaanske slangen: de ûndersoarte ''Erythrolamprus miliaris merremi'', en de soarte ''Xenodon merremii''. &lt;ref name=&quot;EDR&quot;/&gt;

Beynfloede troch Blumenbach en [[Peter Simon Pallas]] besocht er de tsjinstelde oanpakken fan [[Linnaeus]] en [[Georges-Louis Leclerc de Buffon| Buffon]] mei-inoar te fermoedsoenjen. Merrem paste it binominale systeem fan Linnaeus ta, mar folge de morfologyske oanpak fan Buffon, ynstee fan him te beheinen ta ien inkeld anatomysk skaaimerk.

== Wurken ==
*''De animalibus Scythicis apud Plinium'' (1781).
*''Vermischte Abhandlungen aus der Thiergeschichte'' (1781).
*''Beyträge zur besondern Geschichte der Vögel gesammelt'' (1784-1786).
*''Avium rariorum et minus cognitarum icones et descriptiones'' (1786).
*''Beitraege zur Naturgeschichte'' (1790-1821). 
*''Reise nach Paris im August und September, 1798'' (1800).
*''Index plantarum horti academici Marburgensis'' (1807).
*''Handbuch der Pflanzenkunde nach dem Linneischen System'' (1809).
*''Versuch eines Systems der Amphibien: Tentamen Systematis Amphibiorum'' (1820). (yn't Dútsk en Latyn).

{{Commons}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Merrem, Blasius}}
[[Kategory:Dútsk soölooch]]
[[Kategory:Dútsk ornitolooch]]
[[Kategory:Dútsk herpetolooch]]
[[Kategory:Dútsk heechlearaar]]
[[Kategory:Dútsk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1771]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1824]]</text>
      <sha1>4qyiu11p5l1pf0jxdvwdkwrmdfov2wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartramgril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192847</id>
    <redirect title="Bartramgriltsje" />
    <revision>
      <id>1233520</id>
      <timestamp>2026-07-04T00:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Bartramgril]] omneamd ta [[Bartramgriltsje]]: Dizze soarte wurdt neamd yn it Frysk-Ned. Wurdboek by &quot;III gril&quot; mei de ferlytsingssuffiks.</comment>
      <origin>1233520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bartramgriltsje]]</text>
      <sha1>q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartramgrillen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192848</id>
    <redirect title="Bartramgriltsjes" />
    <revision>
      <id>1233523</id>
      <timestamp>2026-07-04T00:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Bartramgrillen]] omneamd ta [[Bartramgriltsjes]]: neffens it Frysk-Ned. Wurdboek</comment>
      <origin>1233523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="1030p46vrgypc91tc3ysbosp5onjub8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bartramgriltsjes]]</text>
      <sha1>1030p46vrgypc91tc3ysbosp5onjub8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Bartramgril</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192849</id>
    <redirect title="Kategory:Bartramgriltsje" />
    <revision>
      <id>1233526</id>
      <timestamp>2026-07-04T00:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Bartramgril]] omneamd ta [[Kategory:Bartramgriltsje]]: neffens it Frysk-Ned. Wurdboek</comment>
      <origin>1233526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="r1gt0xdhbq90uxpjxrjb7dtd2l2zc8d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Bartramgriltsje]]</text>
      <sha1>r1gt0xdhbq90uxpjxrjb7dtd2l2zc8d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>