Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 17486 1233630 1225926 2026-07-05T13:23:19Z Rabbi Mendl 10831 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Corciano-Stemma.svg]] → [[File:Corciano-Stemma (-2026).svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 1233630 wikitext text/x-wiki {{Italjaanske regio|namme = Umbrje<br>''Umbria'' |flagge = [[Ofbyld:Flag of Umbria.svg|100px]] |wapen = [[Ofbyld:Regione-Umbria-Stemma.svg|50px]] |kaart = [[Ofbyld:Regione-Umbria-Posizione.png|200px]] |haadstêd = [[Perugia (stêd)|Perugia]] |befolking = 853.805 (31.05.2024) |befolkingstichtens = 100,97 ynw./km² |oerflakte = 8.456 km² |Heechste punt = [[Monte Argentella]]: 2.201 m |provinsjes = [[Perugia (provinsje)|Perugia]], [[Terni (provinsje)|Terni]] |oantal gemeenten = 92 | }} '''Umbrje''' ([[Italjaansk]]: '''Umbria'''), "it lân fan [[Fransiskus fan Assisi]]", is in [[Italjaanske Regio’s|regio]] dy't oprjochte is yn [[1948]]. == Geografy == It is in gebiet mei griene, sêft gloaiende heuvels begroeid mei in protte [[wyngerd]]s en olivekwekerijen mar ek mei in protte ikkers dêr't [[weet]], sûkerbiten, [[tabak]] en sinneblommen ferboud wurdt. De regio leit yn Sintraal-[[Itaalje]], yn de delling fan de rivier de [[Tiber]] mei de opslachmar [[Lago di Korbara]]. Umbrje wurdt ek wol it griene hert fan Itaalje neamd en hat in sêft mediterraansk klimaat mei drûge waarme simmers en kâlde wiete winters. Umbrje grinzget yn it westen oan [[Toskane]] ([[Trasimeenske Mar]]), yn it easten oan 'e [[De Marken (regio)|Marken]] en de [[Apeninen]] en yn it suden oan [[Lazio]]. It lânskip wurdt skaaimerke troch âlde ommuorre stêdjes op in hichte mei steile strjitsjes, dy't tsjûgen binne fan in rike kultuerskiednis. == Skiednis == De regio is ferneamd nei de [[Umbri]], in Latynske stamme dy't yn 'e [[6e iuw f.Kr.]] yn it gebiet wenne. Harren taal wie it Umbrysk, in Italyske taal dy't besibbe is oan it [[Latyn]]. Letter waard de krite oermastere troch de [[Romeinen]] en makke it foar mear as tûzen jier diel út fan harren [[Romeinske Ryk|ryk]]. De stêden groeiden yn 'e [[midsiuwen]] út ta foarstedommen, dy't oer de omlizzende gebieten hearsken. == Provinsjes == De regio bestiet út twa provinsjes: {| class="wikitable" style="width: 30em" ! kaart ! wapen ! provinsje ! ôfk. ! haadstêd ! oantal<br>gemeenten |- | rowspan="5" |[[Ofbyld:Map of region of Umbria, Italy, with provinces-it.svg|200px]] || align="center" | [[Ofbyld:Provincia di Perugia-Stemma.svg|35px]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || PG || [[Perugia]] || align="center" | 59 |- | align="center" | [[Ofbyld:Provincia di Terni-Stemma.svg|35px]] || [[Terni (provinsje)|Terni]] || TR || [[Terni]] || align="center" | 33 |} == Gemeenten mei mear as 15.000 ynwenners == {| class="wikitable" style="width: 30em" ! Posysje ! Wapen ! Gemeente ! Provinsje ! Ynwennertal ! Oerflak (km²) ! Befolkingstichtens |- |1° |align="center" |[[File:Perugia-Stemma.svg|57x57px]] || '''[[Perugia]]''' || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 162.575 || 449,51 || 361,67 |- |2° |align="center" |[[File:Terni-Stemma.svg |39x39px]] ||'''[[Terni]]''' || [[Terni (provinsje)|Terni]] || 106.486 || 211,90 ||501,28 |- |3° |align="center" |[[File:Foligno-Stemma.svg|51x51px]] || [[Foligno]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 55.251 ||264,67||208,75 |- |4° |align="center" |[[File:Città di Castello-Stemma.svg|46x46px]] || [[Città di Castello]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 38.337 || 387,32 || 98,98 |- |5° |align="center" | - ||[[Spoleto]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 36.234 || 348,14 || 103,65 |- |6° |align="center" | [[File:Gubbio-Stemma.svg|39x39px]] || [[Gubbio]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 30.394 || 525,78 || 57,81 |- |7° | align="center" | [[File:Assisi-Stemma.svg|39x39px]] || [[Assisi]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 27.443 || 187,19 || 146,61 |- |8° |align="center" |[[File:Corciano-Stemma (-2026).svg|41x41px]] || [[Corciano]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 21.485 || 63,72 || 337,18 |- |9° | align="center" | - || [[Bastia Umbra]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 21.190 || 27,60 || 767,75 |- |10° |align="center" |[[File:Orvieto-Stemma.svg|60x60px]] || [[Orvieto]] || [[Terni (provinsje)|Terni]] || 19.307 || 281,27 || 68,64 |- |11° |align="center" | - || [[Marsciano]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 18.048 || 161,49 || 111,76 |- |12° |align="center" | [[File:Narni-Stemma.svg|41x41px]] || [[Narni]] || [[Terni (provinsje)|Terni]] || 17.826 || 197,99 || 90,03 |- |13° |align="center" | - || [[Umbertide]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 16.305 || 200,83 || 81,19 |- |14° |align="center" | [[File:Todi-Stemma.svg|46x46px]] || [[Todi]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 15.724 || 222,86 || 70,56 |- |15° |align="center" | - || [[Castiglione del Lago]] || [[Perugia (provinsje)|Perugia]] || 15.151 || 205,26 || 73,81 |} == Ofbylden == <gallery mode="packed" heights="120"> Orvieto08.jpg|Orvieto. BasilicaDiSanFrancescoAssisiMar262024 02.jpg|Assisi. Duomo di terni, esterno 06.jpg|Terni. Rocca Albornoz and Ponte delle Torri, Spoleto.jpg|Spoleto. CastiglioneDelLagoMar302024 05.jpg|Castiglione del Lago. </gallery> == Keppeling om utens == * {{it}} [http://www.regione.umbria.it/ Offisjeel webstee fan 'e regio Umbrje] * {{en}} [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Umbria/map.html Umbria (grutte oersjochside mei in protte eigen fotografy en beskriuwings)] {{CommonsBalke|Umbria|Umbrje}} {{Itaalje}} [[Kategory:Umbrje| ]] [[Kategory:Regio fan Itaalje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1948]] lgsrx6sy2f0yir6yw2wmt9jyufcpj8m 0 22910 1233747 1225738 2026-07-05T21:59:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233747 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=das |Ofbyld= [[File:Meles meles MHNT.jpg|250px]] |lûd=[[File:European Badger (Meles meles) (W1CDR0001490 BD4).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[Jeraziatyske dassen (skaai)|Jeraziatyske dassen]] (''Meles'') |Wittenskiplike namme= Meles meles |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de das (Meles meles).png|center|250px]] }} De '''das''' of '''taks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Meles meles''), om ûnderskie te meitsjen mei oare [[dassen|dassesoarten]] ek wol de '''Jeropeeske das''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), de [[ûnderfamylje]] [[Jeraziatyske dassen (ûnderfamylje)|Jeraziatyske dassen]] (''Melinae'') en it lyknammige [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeraziatyske dassen (skaai)|Jeraziatyske dassen]] (''Meles''). It is middelgrut, [[omnivoar]] [[nachtdier]], dat yn famyljegroepen libbet en oerdeis yn in eigengroeven ûndergrûnsk [[hoale]]stelsel tahâldt. In [[mantsje]]sdas wurdt in bear neamd, en in [[wyfke]] in sûch of mot. De das komt ek yn [[Fryslân]] foar, benammentlik yn it súdeasten en it súdwesten fan 'e [[provinsje]]. Dit bist is nau besibbe oan 'e [[Aziatyske das]] (''Meles leucurus'') en de [[Japanske das]] (''Meles anakuma''). De [[Transkaukazyske das]] (''Meles canescens'') waard lange tiid as in [[ûndersoarte]] fan 'e das beskôge, mar hat no erkenning as in selsstannige soarte. De [[dassen]] as groep foarmje in [[parafyly|parafyletyske]] en dêrom ynformele kloft bistesoarten, dy't ferdield is oer trije ûnderfamyljes fan 'e martereftigen. De [[IUCN]] klassifisearret de Jeropeeske das as net bedrige. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De das komt yn frijwol hiele [[Jeropa]] foar, [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]] ynbegrepen. Wol ûntbrekt er op [[Iislân]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[Sjetlâneilannen]], de [[Orkaden]], de [[Hebriden]], [[Man (eilân)|Man]], de [[Kanaaleilannen]], de [[Nederlân]]ske, [[Dútslân|Dútske]] en [[Denemark|Deenske]] [[Waadeilannen]], de [[Denemark|Deenske]], [[Dútslân|Dútske]], [[Sweden|Sweedske]], [[Finlân|Finske]] en [[Estlân|Estyske]] eilannen yn 'e [[Eastsee]], de [[Baleären]], [[Korsika]], [[Sardynje]], [[Sisylje]] en de [[Kroaasje|Kroätyske]] en [[Grikelân|Grykske]] eilannen yn 'e [[Adriatyske See|Adriatyske]], [[Ioanyske See|Ioanyske]] en [[Egeyske See]]ën. De noardgrins fan 'e fersprieding fan 'e das leit yn [[Skandinaavje]] boppe de [[poalsirkel]]. Yn it noarden fan [[Jeropeesk Ruslân]] ûntbrekt de das inkeld op it [[Kolaskiereilân]] en it uterste noarden fan 'e [[oblast|provinsje]] [[Archangelsk (oblast)|Archangelsk]]. De eastgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] folget dêrwei de [[Oeral]] nei it suden ta om fia de ûnderrin fan 'e [[rivier]] de [[Wolga]] te einigjen oan 'e noardwestkust fan 'e [[Kaspyske See]]. No't de [[Transkaukazyske das]] (''Meles canescens'') as in selsstannige soarte beskôge wurdt, rint de ôffreding fan it areaal fan 'e das yn it súdeasten troch de [[Koeban (regio)|Koebanregio]] benoarden de [[Kaukasus]] fan 'e Kaspyske See nei de [[Swarte See]] en dan fia de [[Bosporus]], de [[See fan Marmara]] en de [[Dardanellen]] nei de [[Middellânske See]]. [[File:Badger 25-07-09.jpg|left|thumb|250px|In das op 'e sneup nei [[iten|fretten]].]] ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] libbet de das allinne mar yn 'e eastlike helte fan it lân. Foar [[Belgje]] jildt trouwens itselde. Yn Nederlân rint it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e das fan súdlik [[Fryslân]] en de súdlike stripe fan [[Grinslân]] nei it suden ta en omfettet hiele [[Drinte]], [[Oerisel]], [[Gelderlân]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], en fierders [[it Goai]] yn [[Noard-Hollân]], de [[Utertske Heuvelrêch]] yn it easten fan [[Utert (provinsje)|Utert]] en de [[Peel]] en oangrinzgjende gebieten yn it easten fan [[Noard-Brabân]]. It swiertepunt fan 'e Nederlânske dassepopulaasje leit op 'e [[Feluwe]], yn súdlik Gelderlân, eastlik Noard-Brabân en Limburch. Yn [[Fryslân]] komme dassen benammen foar yn 'e súdeasthoeke fan 'e provinsje, yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]] [[Opsterlân]], [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]], en de [[Stellingwerven]]. Dêrnjonken hawwe se har ek yn 'e Fryske [[Súdwesthoeke]] fêstige. Yn it foarjier fan [[2023]] kamen dassen yn it nijs dy't mei harren dasseboarch by [[Molkwar]] it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]] ûndergroeven hiene, sadat it [[trein]]ferkear dêr ferskate [[wike]]n stil kaam te lizzen oant de dassen ûnder twang ferhuze wiene. ==Uterlike skaaimerken== De [[folwoeksen]] das hat trochinoar in kop-romplingte fan 67–80&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan 12–19&nbsp;sm en in gewicht fan 6^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–16^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje|Bearen]] binne dúdlik swierder as [[wyfke|sûgen]]. Fan lichemsbou is de das gnobsk en swierboud mei yn ferhâlding koarte [[poat]]en en teffens in koarte [[sturt]]. De krêftige [[foarpoat]]en binne bedoeld om mei te [[graven]], en mei syn leech-by-de-grûnske, kylfoarmige [[lichem (biology)|lichem]] is de das folslein oanpast oan it libben yn in ûndergrûnske [[hoale]]. [[File:Mäyrä Ähtäri 4.jpg|right|thumb|250px|In das yn it lange [[gers]].]] Dassen hawwe in tige werkenbere koptekening, sa werkenber sels, dat de measte minsken dêr wierskynlik it earste oan tinke as hja har in das foarstelle: de frij brede kop is [[wyt]], mar der rinne twa oerlânse [[swart]]e streken fan 'e [[snút]] oer de [[eagen]] en [[ear (anatomy)|earen]] hinne nei de [[nekke]] ta, wat de das in bytsje op in [[masker]]e [[strûkrôver]] lykje lit. Op 'e tsjûkbehierre [[rêch]] is de [[pels]] fierders [[griis]] fan [[kleur]], wylst de [[bealch]] en de poaten swart binne. De beide earpuntsjes en de sturt binne wyt. [[Albinisme|Albinistyske]] (hielendal wite), [[melanisme|melanistyske]] (hielendal swarte) en [[erytrisme|erytristyske]] ([[readbrún|rodzige]]) eksimplaren kommme yn beskate kriten frij algemien foar. ==Biotoop== De das komt foar yn in ferskaat oan [[biotopen]], mar hat in foarkar foar fersnipele [[ikker|bou]]- en [[greidlân]] mei hjir en dêr [[strewelleguod]], [[bosk]]jes, [[hage]]n en [[beamwâl]]en. Yn 't bysûnder fiele dassen har goed thús yn [[rivier]][[delling]]en. ==Hâlden en dragen== Dassen binne sosjale bisten, dy't yn famyljegroepen fan ornaris 3–6&nbsp;eksimplaren libje, al kinne yn gebieten dêr't it fretten hiel rom foarhâns is troepen fan wol 20&nbsp;bisten foarkomme. Se libje yn in mânske eigengroeven [[hoale]], dy't in "boarch" neamd wurdt. Sa'n dasseboarch omfettet in kompleks gongestelsel mei almeast 3–10 ûnderskate yngongen, mar hiel âlde boargen kinne yn ekstreme gefallen wol 80 yngongen telle. Al dy yngongen liede nei in sintrale "wentsjettel", dêr't de dassen mei-inoar sliepe salang't it bûtendoar ljocht is. [[File:Meles meles norway 2.JPG|thumb|left|180px|In das foar de yngong fan syn boarch.]] De das is nammentlik in [[nachtdier]], dat him mar komselden foar de [[jûnsskimer]] sjen lit en mei de [[moarnsdage]] syn boarch wer opsiket. [[Nacht]]s kinne se wol 4&nbsp;[[km]] fier omdoarmje. Under geunstige omstannichheden (d.w.s. it oerfloedich foarkommen fan fretten) omfettet it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in dassekloft net mear as in 30&nbsp;[[hektare|ha]], mar yn marzjinale [[habitat]]s kin it wol 400&nbsp;ha beslaan. De [[peartiid]] falt foar dassen yn 'e iere [[maityd]], al [[pearing|pearje]] se ek wol yn oare [[jiertiden]]. Nei in [[ferlinge draachtiid]] wurdt it [[embryo]] pas yn [[desimber]] ek echt ymplantearje yn it [[limoer]] fan 'e sûch en dan wurde der nei likernôch 7&nbsp;[[wike]]n, ornaris tusken mids [[jannewaris]] en [[maart]], 1–5 (mar ornaris 2–3) jongen smiten. Mei 2&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] komme de jongen foar it earst boppegrûnsk en nei noch in moanne wurde se [[ôfwûn]]. As it fretten krap is, wurde de jongen noch foar de [[winter]] fan harren bertejier út 'e boarch en it territoarium ferdreaun; is der genôch te beplúzjen, dan meie se bliuwe, al geane de jonge bearen dan op 'en doer dochs ek op 'e swalk. ==Fretten== Dassen binne [[omnivoar]]en, dy't benammen libje fan [[wjirmen]], [[bei]]en, [[nút (frucht)|nuten]], [[poddestuollen]], lytse [[kjifdieren]], [[slakken]] en [[ynsekten]]. De das is it iennichste bist dat [[stikelbaarch|stikelbargen]] fret, dy't er mei syn lange krêftige graafklauwen útrôlet fan 'e bal dêr't se har ta oprôlje, sadat er by de kwetsbere bealch kin, dêr't gjin stikels op groeie. As er der kâns ta sjocht, yt de das fierders ek graach [[lânbougewaaks|lânbouprodukten]], lykas [[nôt]] en [[maïs]]. [[File:Deiker Jagdbare Tiere 1093210.jpg|thumb|right|300px |In [[yllústraasje]] fan in das dy't opjage wurdt troch in [[takshûn]].]] ==Status== De das hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der wrâldwiid gjin kâns bestiet op it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan dit bist. Yn [[Nederlân]] is de sitewaasje lykwols justjes oars. Om [[1900]] hinne wiene der nei skatting noch wol 10.000 dassen yn it lân, mar [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] en útrûging mei [[lânbougif]] (om't de das as skealik bist beskôge waard) soarge derfoar dat der om [[1980]] hinne noch mar in 1.200 oer wiene. Trochdat de das dêrnei de status fan beskerme bistesoart krige, en troch it krewearjen fan 'e partikuliere [[feriening]] [[Das en Boom]] (oprjochte yn [[1981]]), is it tal dassen yn Nederlân sûnt wer tanommen ta likernôch 4.500 yn [[2006]]. Yn Fryslân woeks it tal dassen tusken [[1995]] en [[2001]] oan mei 36%. Dassen hiene lang hast gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] mear. Bisten as de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[lynks]] (''Lynx lynx'') en de [[brune bear]] (''Ursus arctos'') kamen yn fierwei it grutste part fan harren [[ferspriedingsgebiet]] net mear foar. Sadwaande waard de [[minske]] foar harren de wichtichste fijân. Oant it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] waard der in protte jacht makke op 'e das, wêrfoar't sels in spesifyk [[hûneras]] mei koarte poatsjes ûntwikkele waard, dat de das yn syn boarch folgje en him derút jeie koe: de [[takshûn]] of tekkel. Tsjintwurdich wurde dassen troch minsken fral by ûngelok deade yn it [[ferkear]], as se in drokke [[wei]] oerstekke. Om dat foar te kommen, binne, fral op 'e [[Feluwe]] en omkriten, [[dassetunnel]]s ûnder [[snelwegen]] troch oanlein. Mei it weromkommen fan 'e wolf yn Nederlân, oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]], hat de das wer in echte, natuerlike fijân krigen, wat perfoarst in positive útwurking hawwe sil op it natuerlik lykwicht. Ek al hawwe dassen hjoed de dei in beskerme status, dochs binne der noch withoefolle lju dy't miene dat se skealik foar de [[lânbou]] binne of dat se [[hûnsdûmens]] (rabiës) ferspriede. [[Wittenskip]]lik ûndersyk hat útwiisd dat dat fabeltsjes binne, mar guon minsken wegerje planút har mispleatste opfettings te wizigjen en sadwaande wurde dasseboargen spitigernôch noch gauris moedwillich fersteurd. ==Domestisearring== Der besteane ferskate ferslaggen fan dassen dy't [[domestisearre]] binne. Nuete dassen skine oanhellerige [[húsdier]]en wurde te kinnen en men kin se beleare om te kommen as men har namme ropt. Se binne net dreech te fuorjen, mei't se hast alles wol frette wolle, al hat bliken dien dat se in swak hawwe foar [[bargefleis]]. Se kinne de minske helpe troch [[rotten]], [[mol]]len en [[wylde knyn|kninen]] te [[jacht (aktiviteit)|bejeien]]. Hoewol't der ien ferhaal bestiet oer in das dy't befreone rekke mei in [[foks]], duldzje se oer it algemien gjin [[hûn]]en of [[kat]]ten om har hinne. Mei't dassen no in beskerme bistesoarte foarmje, is it hâlden en domestisearjen fan dassen hjoed de dei, alteast yn Nederlân, strang ferbean. [[File:'Honey' and Laura - geograph.org.uk - 2458524.jpg|right|thumb|250px|In ferweesde jonge das dy't grutbrocht wurdt troch in oppasser.]] ==Undersoarten== Sûnt de [[Transkaukazyske das]] (''Meles canescens'') op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] út [[2013]] fan 'e (gewoane) das ôfspjalten is, hat de das (''Meles meles'') noch mar 3 erkende [[ûndersoarte]]n: *de gewoane of Westjeropeeske das (''M. m. meles'') <small>(grutste part fan [[Jeropa]], ynkl. [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]])</small> *de Ibearyske das (''M. m. marianensis'') <small>([[Ibearysk Skiereilân]])</small> *de Noarske das (''M. m. milleri'') <small>([[Skandinavysk Skiereilân]])</small> == Keppelings om utens == *{{nl}}[http://www.dasenboom.nl/frameset.html/ Offisjele webside fan 'e feriening Das en Boom] *{{nl}}[https://www.dassenwerkgroepbrabant.nl/ Webside fan 'e Stichting Dassenwerkgroep Brabant] *{{nl}}[https://www.dassenwerkgroeputrecht.nl/ Webside fan 'e Stichting Dassenwerkgroep Utrecht & 't Gooi] *{{nl}}[http://www.waarneming.nl/soort/maps/383 Kaart fan Nederlân mei waarnimmingen fan 'e das] *{{nl}}[http://www.censusnature.nl/ Webside fan 'e Stichting Census] *{{en}}[http://www.censusnature.nl/documents/Van_Moll-Lutra-Badger_survey_internetversion.pdf/ Fersprieding fan 'e das yn Nederlân yn 2001 (pdf-download)] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 180–184. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_badger ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Meles meles}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jeraziatyske das]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] cxkcq8pagytvnfkmmpmnqy4atsru4t9 0 25425 1233642 1082789 2026-07-05T18:46:21Z Drewes 2754 /* Biografy */ moderner 1233642 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Emily Brontë by Patrick Branwell Brontë restored.jpg | ôfbyldingstekst = Emily Brontë | ôfbyldingsbreedte = 200px | oar pseudonym = Ellis Bell | echte namme = Emily Jane Brontë | nasjonaliteit = [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | berne = 30 july 1818 | berteplak = [[Thornton (West Yorkshire)|Thornton]] | stoarn = [[19 desimber]] [[1848]] (30 jier) | stjerplak = [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] | etnisiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = Roman, poëzy | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''Wuthering Heights'' | útjouwer = | prizen = | jierren aktyf = | webside = ''n.f.t.'' }} '''Emily Jane Brontë''' ([[Thornton (West Yorkshire)|Thornton]], [[30 july]] [[1818]] – [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]], [[19 desimber]] [[1848]]) wie in [[Feriene Keninkryk|Britsk]] romanskriuwster. Sy wie ien fan de trije Brontë-susters. Har susters binne [[Charlotte Brontë]] en [[Anne Brontë]]. Hja publisearre ûnder it manlik pseudonym '''Ellis Bell'''. Har ienichste roman ''Wuthering Heights'' wurdt algemien beskôge as ien fan de wichtichste romans fan de 19e iuw. De roman is in pear kear ferfilme. == Biografy == Emily Brontë waard berne yn Thornton, ûnder [[Bradford]] yn [[Yorkshire]], as dochter fan [[Patrick Brontë]] en [[Maria Branwell]]. Se wie de jongere suster fan [[Charlotte Brontë]] en de fyfde fan seis bern. Yn 1824 ferfear de húshâlding nei Haworth, dêr't Emily's heit dûmny wie, en yn dy omkriten kaam har literêre talint ta bloei. Yn harren bernejierren, nei de dea fan harren mem, betochten de trije susters en harren broer [[Branwell Brontë|Patrick Branwell Brontë]] optochte lannen, dêr't de ferhalen dy't hja skreaunen har ôfspilen. Fan Emily is hast gjin wurk út dy peroade bewarre bleaun, útsein troch personaazjes útsprutsen gedichten. (''The Brontës' Web of Childhood'', Fannie Ratchford, 1941). Yn 1838 gie Emily oan 'e gong as [[gûvernante]] oan de ''Miss Patchett's Ladies Academy'' yn Law Hill School, by [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]], mar nei seis moanne waard hja sa ûnwennich dat se der mei ophâlde moast. Letter gie se mei Charlotte nei in priveeskoalle yn [[Brussel]] dy't laat waard troch [[Constantin Héger]] en syn oare helte, Claire Zoë Parent Héger. Ek hawwe se tegearre besocht om thús in skoalle te begjinnen, mar se hiene gjin learlingen. It wie Charlotte dy't Emily har poëtysk talint ûntduts. Dat foarme de oanlieding ta it útjaan fan harren gedichten yn 1846, yn ien bondel, ''Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell''. Om de foaroardielen tsjin froulike skriuwers foar te wêzen namen de susters manlike foarnammen oan. Alletrije hâlden sy harren inisjalen: Charlotte waard Currer Bell, Anne hjitte no Acton Bell en Emily waard Ellis Bell. Yn 1847 publisearre hja har iennichste roman, ''Wuthering Heights'', yn twa dielen fan in bân mei trije dielen (it lêste diel waard foarme troch ''Agnes Grey'' fan har suster Anne). De nije sruktuer fan it boek brocht de kritisy in bytsje yn betiezing. Hoewol't it boek yn it earstoan mingde kritiken krige, waard it dêrnei dochs in Ingelske literêre klassiker. Yn 1850 redigearre Charlotte de roman en brocht it as selsstannich boek út ûnder Emily har wiere namme. [[File:Constantinheger1.jpg|thumb|Portret [[Constantin Héger]] (1865), learaar fan Emily en Charlotte yn Brussel yn 1842]] Emily har sûnens en dy fan har susters, hie te lijen fan de hurde omstannichheden sawol thús as op skoalle. Op de begraffenis fan har broer, it wie septimber, skipe hja kjeld dat laat hawwe soe ta [[tuberkuloaze]]. Emely wegere medyske help en stoar op 19 desimber 1848 middeis om twa oere hinne. Hja waard byset yn de Sint Michael Tsjerke yn Haworth, West-Yorkshire. == Fierder lêze == * ''Emily Brontë'', Charles Simpson * ''In the Footsteps of the Brontës'', Ellis Chadwick * ''The Oxford Reader's Companion to the Brontës'', Christine Alexander & Margaret Smith * ''The Brontë Myth'', Lucasta Miller * ''Emily'', Daniel Wynne * ''Emily Brontë'', Winifred Gerin * ''A Chainless Soul: A Life of Emily Brontë'', Katherine Frank * ''Emily Brontë. Her Life and Work'', [[Muriel Spark]] en Derek Stanford (1953). * ''The Crimes of Charlotte Bronte'', James Tully, 1999- hjir wurd sein dat Charlotte har suster Emily fergiftige hat.... * 'De lach van Schreck', haadstik 'Het geraamte in de kast', [[Mensje van Keulen]] (1991). Oer in mooglike ynspiraasjeboarne foar ''Wuthering Hights'' (sjoch ek [[Max Schreck]]). == Sjoch ek == * [[Anne Brontë]] * [[Charlotte Brontë]] == Keppeling om utens == * [http://www.bronte.info/ Webstee fan it ''Brontë Parsonage Museum'' in Haworth] * [http://maps.google.co.uk/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=111811052051951249860.00043456f50a0204ad5d4&z=10&om=1 Kaart fan plakken dy't ferbûn wurde kinne mei ''Wuthering Heights'' en Emily Brontë] {{commonsBalke|Emily Brontë}} {{DEFAULTSORT:Bronte, Emily}} [[Kategory:Ingelsk romanskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk dichter]] [[Kategory:Gûvernante]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Kornysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1818]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1848]] p2n6b82cyubx8urc2lmmbtb4uouc5ey 0 29939 1233636 1124417 2026-07-05T18:09:55Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Epworth]] omneamd ta [[Epworth (Ingelân)]]: Der binne mear plakken mei dy namme. 1124417 wikitext text/x-wiki {{stobbe|plak en as gemeente‎}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Epworth | ôfbylding = Saint Andrew's Church (overview), Epworth.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Sint Andrew's | ynwennertal = 4.279 (2011) | oerflak = | befolkingstichtens = 154/km² | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Feriene Keninkryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Yorkshire en de Humber]] | bestjoerlike ienheid 2 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 2= Noard-Lincolnshire | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[GMT]] ([[UTC]]+1) | simmertiid = | koördinaten = | webside = }} '''Epworth''' is in lytse stêd yn de [[Isle of Axholme]]<ref> Sompich gebiet, drûchlein troch de Nederlanner [[Cornelius Vermuyden]] (1627–1629), it wie in soarte fan eilân tusken rivieren.</ref> yn [[Lincolnshire]], distrikt Noard-Lincolnshire, yn [[Ingelân]]. Omdat it it berteplak is fan [[John Wesley]] en [[Charles Wesley]], binne de ferskate organisaasje dy't assosjearre binne mei it [[Metoadisme]] neamd nei dit plak. De heit fan de bruorren Wesley wie Samuel Wesley, dy't hjir fan [[1695]] oant [[1735]] rektor wie. == Keppelings om utens == *[http://www.axholme-fhs.org.uk/epworth.html ''The Parishes of the Isle of Axholme: Epworth''] *[http://www.epworthshow.org ''Epworth Show''] *[http://web.archive.org/20110718021249/isleofaxholme.weebly.com/epworth.html Ynformaasjeside oer Epworth] {{boarnen|boarnefernijing= <references/>}} [[Kategory:Plak yn Lincolnshire]] 3lyvr11wpkw5ivvdqt30v9r3v5ou4iw 1233645 1233636 2026-07-05T19:03:40Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere, + ynfboks, tekst wat oanpast en in bytsje útwreide. 1233645 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Epworth | ôfbylding = St Andrew's church, Epworth - geograph.org.uk - 4774268.jpg | ôfbyldingstekst = Sint-Andréastsjerke | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Greefskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lincolnshire]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Yorkshire en de Humber]] | bestjoerlike ienheid 2 = Ditrikt | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Noard Lincolnshire]] | ynwennertal = 4.363 (2021) | oerflak = 16,8 km² | hichte = 20 m | postkoade = DN9 | webside = [https://www.epworthtowncouncil.gov.uk www.epworthtowncouncil.gov.uk] | mapname = Ingelân | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 0 | lon_min = 48 | lon_sec = 36 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Epworth yn Lincolnshire }} '''Epworth''' is in lytse stêd yn it [[Ingelân|Ingelske]] distrikt [[Noard-Lincolnshire]]. Epworth leit yn 'e Isle of Axholme. Dit gebiet hjit in 'eilân' (Isle) om't it oant de drûchlizzing troch de Nederlânske yngenieur Cornelius Vermuyden tusken 1627 en 1629 in ynlânsk eilân wie, omfieme troch rivieren, streamen, feangebieten en marren. Epworth wurdt wol de "Widze fan it Metodisme" neamd fanwegen de nauwe bân mei de famylje Wesley. De grûnlizzers fan 'e beweging, [[John Wesley]] en syn broer [[Charles Wesley]], binne nammentlik yn Epworth berne en opgroeid. Yn it sintrum fan it stedsje stiet in metodistetsjerke út 1888. Alle jierren bringe hûnderten besikers út de hiele wrâld in besite oan 'e tsjerke. Der is in rûte troch it stedsje dy't de plakken ferbynt dy't fan belang wiene foar de Wesley-famylje. == Keppelings om utens == *[http://www.axholme-fhs.org.uk/epworth.html ''The Parishes of the Isle of Axholme: Epworth''] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Epworth, Lincolnshire}} }} [[Kategory:Plak yn Lincolnshire]] 1p1ssxnfs4soyrpfj65e4ckzek8m9ac 1233646 1233645 2026-07-05T19:03:50Z RomkeHoekstra 10582 1233646 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Epworth | ôfbylding = St Andrew's church, Epworth - geograph.org.uk - 4774268.jpg | ôfbyldingstekst = Sint-Andréastsjerke | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Greefskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lincolnshire]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Yorkshire en de Humber]] | bestjoerlike ienheid 2 = Ditrikt | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Noard Lincolnshire]] | ynwennertal = 4.363 (2021) | oerflak = | hichte = | postkoade = DN9 | webside = [https://www.epworthtowncouncil.gov.uk www.epworthtowncouncil.gov.uk] | mapname = Ingelân | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 0 | lon_min = 48 | lon_sec = 36 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Epworth yn Lincolnshire }} '''Epworth''' is in lytse stêd yn it [[Ingelân|Ingelske]] distrikt [[Noard-Lincolnshire]]. Epworth leit yn 'e Isle of Axholme. Dit gebiet hjit in 'eilân' (Isle) om't it oant de drûchlizzing troch de Nederlânske yngenieur Cornelius Vermuyden tusken 1627 en 1629 in ynlânsk eilân wie, omfieme troch rivieren, streamen, feangebieten en marren. Epworth wurdt wol de "Widze fan it Metodisme" neamd fanwegen de nauwe bân mei de famylje Wesley. De grûnlizzers fan 'e beweging, [[John Wesley]] en syn broer [[Charles Wesley]], binne nammentlik yn Epworth berne en opgroeid. Yn it sintrum fan it stedsje stiet in metodistetsjerke út 1888. Alle jierren bringe hûnderten besikers út de hiele wrâld in besite oan 'e tsjerke. Der is in rûte troch it stedsje dy't de plakken ferbynt dy't fan belang wiene foar de Wesley-famylje. == Keppelings om utens == *[http://www.axholme-fhs.org.uk/epworth.html ''The Parishes of the Isle of Axholme: Epworth''] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Epworth, Lincolnshire}} }} [[Kategory:Plak yn Lincolnshire]] lojfxta8r8b62z02303x4d3xkerheqv 1233647 1233646 2026-07-05T19:24:24Z Drewes 2754 [[]] 1233647 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Epworth | ôfbylding = St Andrew's church, Epworth - geograph.org.uk - 4774268.jpg | ôfbyldingstekst = Sint-Andréastsjerke | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Greefskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lincolnshire]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Yorkshire en de Humber]] | bestjoerlike ienheid 2 = Ditrikt | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Noard Lincolnshire]] | ynwennertal = 4.363 (2021) | oerflak = | hichte = | postkoade = DN9 | webside = [https://www.epworthtowncouncil.gov.uk www.epworthtowncouncil.gov.uk] | mapname = Ingelân | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 0 | lon_min = 48 | lon_sec = 36 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Epworth yn Lincolnshire }} '''Epworth''' is in lytse stêd yn it [[Ingelân|Ingelske]] distrikt [[Noard-Lincolnshire]]. Epworth leit yn 'e Isle of Axholme. Dit gebiet hjit in 'eilân' (Isle) om't it oant de drûchlizzing troch de Nederlânske yngenieur [[Cornelius Vermuyden]] tusken 1627 en 1629 in ynlânsk eilân wie, omfieme troch rivieren, streamen, feangebieten en marren. Epworth wurdt wol de "Widze fan it Metodisme" neamd fanwegen de nauwe bân mei de famylje Wesley. De grûnlizzers fan 'e beweging, [[John Wesley]] en syn broer [[Charles Wesley]], binne nammentlik yn Epworth berne en opgroeid. Yn it sintrum fan it stedsje stiet in metodistetsjerke út 1888. Alle jierren bringe hûnderten besikers út de hiele wrâld in besite oan 'e tsjerke. Der is in rûte troch it stedsje dy't de plakken ferbynt dy't fan belang wiene foar de Wesley-famylje. == Keppelings om utens == *[http://www.axholme-fhs.org.uk/epworth.html ''The Parishes of the Isle of Axholme: Epworth''] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Epworth, Lincolnshire}} }} [[Kategory:Plak yn Lincolnshire]] nfklpcrukjramq85ju2punt65xbtxng 0 33713 1233634 1124420 2026-07-05T18:06:31Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst (oernommen fan 'e Ned. wikipedy) 1233634 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Eversdijk | ôfbylding = Plaatsnaambord Eversdijk.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = Eversdijk wapen.svg | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Kapelle]] | boargemaster = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | stifting = | postkoade = 4421 | netnûmer = 0113 | tiidsône = | simmertiid = | webside = [https://www.kapelle.nl www.kapelle.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 57 | lon_sec = 50 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Eversdijk yn Seelân }} '''Eversdijk''' is in [[buorskip]] yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Kapelle (gemeente)|Kapelle]]. Oant 1815 wie it in selsstannige gemeente, wêrnei't it by Kapelle foege waard. Eversdijk waard yn 'e typyske [[ringdoarp|ringdoarpstyl]] oanlein, dy't frij algemien is op [[Súd-Bevelân]]. == Untstean en groei == It doarp ûntstie yn 'e 11 iuw yn it midsiuwske feanlânskip fan Súd-Bevelân. De namme is ôflaat fan in ûnbekende 'Everdeis', dy't troch de doarpelingen in lyts dykje oanlizze liet. De bewenners libben fan 'e ôfgraving fan it fean. De bebouwing konsintrearre him op it snijpunt fan twa diken. Tusken dy twa diken waard in ferbiningswei oanlein en tusken dy trije diken boude it neiteam fan Everdeis in oan 'e hillige [[Paulus (apostel)|Paulus]] wijde tsjerke. De tsjerke fan it buordoarp [['s-Heer Abtskerke]] fungearre dêrby as memmetsjerke. == Ferfal en hjoeddeistige situaasje == [[Ofbyld:Atlas Schoemaker-ZEELAND-1057R-Zeeland, Eversdijk.jpeg|thumb|left|Eversdijk yn 'e Atlas Schoemaker.]] Yn 'e rin fan 'e tiid rekke it fean om it doarp hinne op, wêrmei't in ein oan 'e ûntwikkeling fn it doarp kaam. Nei de [[Reformaasje]] rekke de tsjerke bûten gebrûk en ferfoel er. Yn 'e achttjinde iuw wie Eversdijk al sa slim yn it neigean rekke, dat it in buorskip waard dêr't net mear genôch minsken wennen om in gemeentebestjoer te foarmjen. Dat late yn 1815 ta de gearfoeging mei Kapelle. De ferinnewearre tsjerke stoarte yn 1821 yn en waard ôfbrutsen; de toer folge yn 1840. Hjoed-de-dei bestiet Eversdijk út ferspraat steande pleatsen en wenhûzen oan 'e midsiuwske tsjerkering, de Kerkhofweg en de Eversdijkseweg. == De tsjerke == De tsjerke fan Eversdijk wie wijd oan 'e hillige Paulus. Al by de [[Reformaasje]] waard Eversdijk op tsjerklik mêd by Kapelle lutsen. De tsjerke waard fan dat stuit ôf net mear brûkt en stoarte yn 1821 yn. Yn 1840 waard ek de toer ôfbrutsen. [[Ofbyld:Kerkring Eversdijk.jpg|thumb|left|Tsjerkering.]] De klok wie yn 1525 getten troch Petrus Waghevens en hie in tige suver lûd. De klok droech it folgjende opskrift: ''Sebastiaen ben ic ghegoten van Peter Waghevens te Mechelen binnen lof heb God tot rechter minnen, MCCCCCLLD''. Under dit opskrift wiene fjouwer ôfbyldings te sjen, mooglik foarstellings út it libben fan 'e hillige [[Sebatiaan (hillige)|Sebastiaan]]. Op 11 juny 1840 is de klok iepenbier ferkocht. Doe't de klok fan 's-Heer Abtskerke skuord en ûnbrûkber wurden wie, is de klok út Eversdijk dêr bedarre troch in ruil mei de boargerlike gemeente Kapelle. {{CommonsBalke|Eversdijk}} {{GemeenteKapelle}} [[Kategory:Plak yn Kapelle]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] mbaluokd10uwpbdh270w4b2h0nmnbwh 1233635 1233634 2026-07-05T18:07:12Z RomkeHoekstra 10582 1233635 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Eversdijk | ôfbylding = Plaatsnaambord Eversdijk.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = Eversdijk wapen.svg | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Kapelle]] | boargemaster = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | stifting = | postkoade = 4421 | netnûmer = 0113 | tiidsône = | simmertiid = | webside = [https://www.kapelle.nl www.kapelle.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 57 | lon_sec = 50 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Eversdijk yn Seelân }} '''Eversdijk''' is in [[buorskip]] yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Kapelle (gemeente)|Kapelle]]. Oant 1815 wie it in selsstannige gemeente, wêrnei't it by Kapelle foege waard. Eversdijk waard yn 'e typyske [[ringdoarp|ringdoarpstyl]] oanlein, dy't frij algemien is op [[Súd-Bevelân]]. == Untstean en groei == It doarp ûntstie yn 'e 11 iuw yn it midsiuwske feanlânskip fan Súd-Bevelân. De namme is ôflaat fan in ûnbekende 'Everdeis', dy't troch de doarpelingen in lyts dykje oanlizze liet. De bewenners libben fan 'e ôfgraving fan it fean. De bebouwing konsintrearre him op it snijpunt fan twa diken. Tusken dy twa diken waard in ferbiningswei oanlein en tusken dy trije diken boude it neiteam fan Everdeis in oan 'e hillige [[Paulus (apostel)|Paulus]] wijde tsjerke. De tsjerke fan it buordoarp [['s-Heer Abtskerke]] fungearre dêrby as memmetsjerke. == Ferfal en hjoeddeiske sitewaasje == [[Ofbyld:Atlas Schoemaker-ZEELAND-1057R-Zeeland, Eversdijk.jpeg|thumb|left|Eversdijk yn 'e Atlas Schoemaker.]] Yn 'e rin fan 'e tiid rekke it fean om it doarp hinne op, wêrmei't in ein oan 'e ûntwikkeling fn it doarp kaam. Nei de [[Reformaasje]] rekke de tsjerke bûten gebrûk en ferfoel er. Yn 'e achttjinde iuw wie Eversdijk al sa slim yn it neigean rekke, dat it in buorskip waard dêr't net mear genôch minsken wennen om in gemeentebestjoer te foarmjen. Dat late yn 1815 ta de gearfoeging mei Kapelle. De ferinnewearre tsjerke stoarte yn 1821 yn en waard ôfbrutsen; de toer folge yn 1840. Hjoed-de-dei bestiet Eversdijk út ferspraat steande pleatsen en wenhûzen oan 'e midsiuwske tsjerkering, de Kerkhofweg en de Eversdijkseweg. == De tsjerke == De tsjerke fan Eversdijk wie wijd oan 'e hillige Paulus. Al by de [[Reformaasje]] waard Eversdijk op tsjerklik mêd by Kapelle lutsen. De tsjerke waard fan dat stuit ôf net mear brûkt en stoarte yn 1821 yn. Yn 1840 waard ek de toer ôfbrutsen. [[Ofbyld:Kerkring Eversdijk.jpg|thumb|left|Tsjerkering.]] De klok wie yn 1525 getten troch Petrus Waghevens en hie in tige suver lûd. De klok droech it folgjende opskrift: ''Sebastiaen ben ic ghegoten van Peter Waghevens te Mechelen binnen lof heb God tot rechter minnen, MCCCCCLLD''. Under dit opskrift wiene fjouwer ôfbyldings te sjen, mooglik foarstellings út it libben fan 'e hillige [[Sebatiaan (hillige)|Sebastiaan]]. Op 11 juny 1840 is de klok iepenbier ferkocht. Doe't de klok fan 's-Heer Abtskerke skuord en ûnbrûkber wurden wie, is de klok út Eversdijk dêr bedarre troch in ruil mei de boargerlike gemeente Kapelle. {{CommonsBalke|Eversdijk}} {{GemeenteKapelle}} [[Kategory:Plak yn Kapelle]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] s2g9ow536j2ocaxmjgojnqzpa25xaon 1233640 1233635 2026-07-05T18:29:22Z Drewes 2754 /* Ferfal en hjoeddeiske sitewaasje */ [[]] 1233640 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Eversdijk | ôfbylding = Plaatsnaambord Eversdijk.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = Eversdijk wapen.svg | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Kapelle]] | boargemaster = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | stifting = | postkoade = 4421 | netnûmer = 0113 | tiidsône = | simmertiid = | webside = [https://www.kapelle.nl www.kapelle.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 57 | lon_sec = 50 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Eversdijk yn Seelân }} '''Eversdijk''' is in [[buorskip]] yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Kapelle (gemeente)|Kapelle]]. Oant 1815 wie it in selsstannige gemeente, wêrnei't it by Kapelle foege waard. Eversdijk waard yn 'e typyske [[ringdoarp|ringdoarpstyl]] oanlein, dy't frij algemien is op [[Súd-Bevelân]]. == Untstean en groei == It doarp ûntstie yn 'e 11 iuw yn it midsiuwske feanlânskip fan Súd-Bevelân. De namme is ôflaat fan in ûnbekende 'Everdeis', dy't troch de doarpelingen in lyts dykje oanlizze liet. De bewenners libben fan 'e ôfgraving fan it fean. De bebouwing konsintrearre him op it snijpunt fan twa diken. Tusken dy twa diken waard in ferbiningswei oanlein en tusken dy trije diken boude it neiteam fan Everdeis in oan 'e hillige [[Paulus (apostel)|Paulus]] wijde tsjerke. De tsjerke fan it buordoarp [['s-Heer Abtskerke]] fungearre dêrby as memmetsjerke. == Ferfal en hjoeddeiske sitewaasje == [[Ofbyld:Atlas Schoemaker-ZEELAND-1057R-Zeeland, Eversdijk.jpeg|thumb|left|Eversdijk yn 'e [[Atlas Schoemaker]].]] Yn 'e rin fan 'e tiid rekke it fean om it doarp hinne op, wêrmei't in ein oan 'e ûntwikkeling fn it doarp kaam. Nei de [[Reformaasje]] rekke de tsjerke bûten gebrûk en ferfoel er. Yn 'e achttjinde iuw wie Eversdijk al sa slim yn it neigean rekke, dat it in buorskip waard dêr't net mear genôch minsken wennen om in gemeentebestjoer te foarmjen. Dat late yn 1815 ta de gearfoeging mei Kapelle. De ferinnewearre tsjerke stoarte yn 1821 yn en waard ôfbrutsen; de toer folge yn 1840. Hjoed-de-dei bestiet Eversdijk út ferspraat steande pleatsen en wenhûzen oan 'e midsiuwske tsjerkering, de Kerkhofweg en de Eversdijkseweg. == De tsjerke == De tsjerke fan Eversdijk wie wijd oan 'e hillige Paulus. Al by de [[Reformaasje]] waard Eversdijk op tsjerklik mêd by Kapelle lutsen. De tsjerke waard fan dat stuit ôf net mear brûkt en stoarte yn 1821 yn. Yn 1840 waard ek de toer ôfbrutsen. [[Ofbyld:Kerkring Eversdijk.jpg|thumb|left|Tsjerkering.]] De klok wie yn 1525 getten troch Petrus Waghevens en hie in tige suver lûd. De klok droech it folgjende opskrift: ''Sebastiaen ben ic ghegoten van Peter Waghevens te Mechelen binnen lof heb God tot rechter minnen, MCCCCCLLD''. Under dit opskrift wiene fjouwer ôfbyldings te sjen, mooglik foarstellings út it libben fan 'e hillige [[Sebatiaan (hillige)|Sebastiaan]]. Op 11 juny 1840 is de klok iepenbier ferkocht. Doe't de klok fan 's-Heer Abtskerke skuord en ûnbrûkber wurden wie, is de klok út Eversdijk dêr bedarre troch in ruil mei de boargerlike gemeente Kapelle. {{CommonsBalke|Eversdijk}} {{GemeenteKapelle}} [[Kategory:Plak yn Kapelle]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] 0n3f73gs0uwsv1u9gdi97sqzqcl90jo 1233641 1233640 2026-07-05T18:30:17Z Drewes 2754 /* De tsjerke */ - tikfl. 1233641 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Eversdijk | ôfbylding = Plaatsnaambord Eversdijk.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = Eversdijk wapen.svg | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Kapelle]] | boargemaster = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | stifting = | postkoade = 4421 | netnûmer = 0113 | tiidsône = | simmertiid = | webside = [https://www.kapelle.nl www.kapelle.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 57 | lon_sec = 50 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Eversdijk yn Seelân }} '''Eversdijk''' is in [[buorskip]] yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Kapelle (gemeente)|Kapelle]]. Oant 1815 wie it in selsstannige gemeente, wêrnei't it by Kapelle foege waard. Eversdijk waard yn 'e typyske [[ringdoarp|ringdoarpstyl]] oanlein, dy't frij algemien is op [[Súd-Bevelân]]. == Untstean en groei == It doarp ûntstie yn 'e 11 iuw yn it midsiuwske feanlânskip fan Súd-Bevelân. De namme is ôflaat fan in ûnbekende 'Everdeis', dy't troch de doarpelingen in lyts dykje oanlizze liet. De bewenners libben fan 'e ôfgraving fan it fean. De bebouwing konsintrearre him op it snijpunt fan twa diken. Tusken dy twa diken waard in ferbiningswei oanlein en tusken dy trije diken boude it neiteam fan Everdeis in oan 'e hillige [[Paulus (apostel)|Paulus]] wijde tsjerke. De tsjerke fan it buordoarp [['s-Heer Abtskerke]] fungearre dêrby as memmetsjerke. == Ferfal en hjoeddeiske sitewaasje == [[Ofbyld:Atlas Schoemaker-ZEELAND-1057R-Zeeland, Eversdijk.jpeg|thumb|left|Eversdijk yn 'e [[Atlas Schoemaker]].]] Yn 'e rin fan 'e tiid rekke it fean om it doarp hinne op, wêrmei't in ein oan 'e ûntwikkeling fn it doarp kaam. Nei de [[Reformaasje]] rekke de tsjerke bûten gebrûk en ferfoel er. Yn 'e achttjinde iuw wie Eversdijk al sa slim yn it neigean rekke, dat it in buorskip waard dêr't net mear genôch minsken wennen om in gemeentebestjoer te foarmjen. Dat late yn 1815 ta de gearfoeging mei Kapelle. De ferinnewearre tsjerke stoarte yn 1821 yn en waard ôfbrutsen; de toer folge yn 1840. Hjoed-de-dei bestiet Eversdijk út ferspraat steande pleatsen en wenhûzen oan 'e midsiuwske tsjerkering, de Kerkhofweg en de Eversdijkseweg. == De tsjerke == De tsjerke fan Eversdijk wie wijd oan 'e hillige Paulus. Al by de [[Reformaasje]] waard Eversdijk op tsjerklik mêd by Kapelle lutsen. De tsjerke waard fan dat stuit ôf net mear brûkt en stoarte yn 1821 yn. Yn 1840 waard ek de toer ôfbrutsen. [[Ofbyld:Kerkring Eversdijk.jpg|thumb|left|Tsjerkering.]] De klok wie yn 1525 getten troch Petrus Waghevens en hie in tige suver lûd. De klok droech it folgjende opskrift: ''Sebastiaen ben ic ghegoten van Peter Waghevens te Mechelen binnen lof heb God tot rechter minnen, MCCCCCLLD''. Under dit opskrift wiene fjouwer ôfbyldings te sjen, mooglik foarstellings út it libben fan 'e hillige [[Sebastiaan (hillige)|Sebastiaan]]. Op 11 juny 1840 is de klok iepenbier ferkocht. Doe't de klok fan 's-Heer Abtskerke skuord en ûnbrûkber wurden wie, is de klok út Eversdijk dêr bedarre troch in ruil mei de boargerlike gemeente Kapelle. {{CommonsBalke|Eversdijk}} {{GemeenteKapelle}} [[Kategory:Plak yn Kapelle]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] 15p9uhdcasek71l4ojwfxyvaz30fxnq 0 33752 1233648 1124694 2026-07-05T20:00:44Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere., + ynfoboks en tekst. 1233648 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Wissenkerke | ôfbylding = Wissenkerke, monumentaal pand foto2 2014-03-16 13.26.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Wissenkerke vlag.svg | wapen = Wissenkerke wapen.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Noard-Bevelân]] | ynwennertal = 1.240 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/wissenkerke/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 11,42 km², wêrfan wetter: 0,37 km² | befolkingstichtens = 112 ynw./km² | hichte = 0 m | postkoade = 4491 | netnûmer = 0113 | tiidsône = | simmertiid = | webside = [https://www.noord-beveland.nl/wissenkerke www.noord-beveland.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 34 | lat_sec = 18 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 45 | lon_sec = 13 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Wissenkerke op Noard-Bevelân }} '''Wissenkerke''' ([[Siuwsk]]: ''Wissekaerke'') is in doarp yn 'e gemeente [[Noard-Bevelân]] yn 'e Nederlânske provinsje [[Seelân]]. Der wenje 1.240 (2026) minsken yn Wissenkerke. It is it haadplak fan 'e gemeente Noard-Bevelân. == Skiednis == Wissenkerke wurdt yn 1242 foar it earst as selsstannige parochy neamd, mar de krekte lokaasje fan dat doarp is ûnbekend. Nei in wettersneed yn 1352 waard it doarp op in oare lokaasje werboud. By de ramp fan 1530/1532 ferdronk ek dat doarp; allinnich de tsjerketoer bleau noch boppe wetter útstekken. It hjoeddeiske Wissenkerke waard yn 1652 stifte. De namme is nei alle gedachten in kombinaasje fan 'e namme ''Wisse'' en ''kerke''. == Untwikkeling == Stadichoan groeide it doarp en de ynwenners gyngen allegear trou nei de tsjerke yn [[Colijnsplaat]]. Dat wie in hiele reis en al hielendal winterdeis. Sûnt 1661 krige it doarp in eigen dûmny, J. Lievens, en fuort nei 1670 waard de earste provisoaryske houten tsjerke ferfongen troch in stiennen tsjerke. De strjitte fan it doarp binne parallel en heaks oanlein op 'e haadstrjitte, de Foarstrjitte. Oarspronklik hie it doarp in eigen haven, mar troch nije ynpolderingen (lykas de Thoornpolder yn 1697 en de Willemspolder yn 1771) slike de Cruijckelcreke ticht en ferdwûn de haven. De lêste tiid rjochtet it doarp him op toerisme. == Ofbyden == <gallery widths="220" heights="220"> Wissekerke, voormalige korenmolen het Landzigt RM39099 foto2 2014-03-16 13.42.jpg|250px|thumb|Nôtmûne 'Landzigt' Wissenkerke, korenmolen de Onderneming RM39098 foto3 2014-03-16 13.21.jpg|Nôtmûne 'De Onderneming' Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1691 - Wissenkerke - 20370317 - RCE.jpg|250px|thumb|Oargel yn 'e doarpstsjerke </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.noord-beveland.nl/wissenkerke Side Noard-Bevelân.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Wissenkerke}} }} {{Koördinaten|51_35_4_N_3_44_48_E_zoom:15|51° 35' NB, 3° 44' EL}} {{GemeenteNoard-Bevelân}} [[Kategory:Plak op Noard-Bevelân]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] 9jgramdck9d106tfyhh3mlm6aj2femk 0 44903 1233643 1136322 2026-07-05T18:55:10Z Drewes 2754 nije foto 1233643 wikitext text/x-wiki {{Sjonger of muzikant | ôfbylding = Kate Bush Hounds of Love (1985 EMI publicity photo) 02 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Kate Bush (1985) | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Catherine Bush | nasjonaliteit = {{GBRnasj}} | berne = [[30 july]] [[1958]] | berteplak = Bexleyheath | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | sjenre = artrock, artpop | ynstrumint = | sjongtaal = [[Ingelsk]] | grutste hit(s) = | jierren aktyf = 1975-no | prizen = | webside = }} [[Ofbyld:Kate Bush at 1986 Comic Relief (cropped).png|thumb|Kate Bush yn 1986]] '''Catherine (Kate) Bush''' ([[Bexleyheath]] ([[Kent (Ingelân)|Kent]]), [[30 july]] [[1958]]) is in [[Feriene Keninkryk|Britske]] sjongster, muzikante, singer-songwriter en produsint. Doe't se noch mar 16 wie soarge [[David Gilmour]] fan [[Pink Floyd (band)|Pink Floyd]] derfoar dat se tekene by [[EMI Group|EMI]]. Bush har eksperimintele styl en aparte sjongtechnyk soarge derfoar dat se wurdearre wurdt troch in soad kollega-muzikanten, en fierder troch de net oerdreaun grutte, mar wol tige tawijde groep fans. Dat docht bliken út it feit dat har platen altiten goed ferkeapje, hoewol't hja foar it meitsjen fan in album faak meardere jierren de tiid nimt; foar ''Aerial'' sels tolve jier. == Albums == === The Kick Inside (1978) === # "Moving" – 3:01 # "The Saxophone Song" – 3:51 # "Strange Phenomena" – 2:57 # "Kite" – 2:56 # "The Man with the Child in His Eyes" – 2:39 # "Wuthering Heights" – 4:28 # "James and the Cold Gun" – 3:34 # "Feel It" – 3:02 # "Oh to Be in Love" – 3:18 # "L'Amour Looks Something Like You" – 2:27 # "Them Heavy People" – 3:04 # "Room for the Life" – 4:03 # "The Kick Inside" – 3:30 === Lionheart (1978) === # "Symphony in Blue" – 3:35 # "In Search of Peter Pan" – 3:46 # "Wow" – 3:58 # "Don't Push Your Foot on the Heartbrake" – 3:12 # "Oh England My Lionheart" – 3:10 # "Fullhouse" – 3:14 # "In the Warm Room" – 3:35 # "Kashka From Baghdad" – 3:55 # "Coffee Homeground" – 3:38 # "Hammer Horror" – 4:39 === Never for Ever (1980) === # "Babooshka" – 3:20 # "Delius (Song of Summer)" – 2:51 # "Blow Away (For Bill)" – 3:33 # "All We Ever Look For" – 3:47 # "Egypt" – 4:10 # "The Wedding List" – 4:15 # "Violin" – 3:15 # "The Infant Kiss" – 2:50 # "Night Scented Stock" – 0:51 # "Army Dreamers" – 2:55 # "Breathing" – 5:29 === The Dreaming (1982) === # "Sat in Your Lap" – 3:29 # "There Goes a Tenner" – 3:24 # "Pull Out the Pin" – 5:26 # "Suspended in Gaffa" – 3:54 # "Leave It Open" – 3:20 # "The Dreaming" – 4:41 # "Night of the Swallow" – 5:22 # "All the Love" – 4:29 # "Houdini" – 3:48 # "Get Out of My House" – 5:25 === Hounds of Love (1985) === ==== Hounds of Love ==== # "Running Up That Hill (A Deal with God)" – 5:03 # "Hounds Of Love" – 3:02 # "The Big Sky" – 4:41 # "Mother Stands for Comfort" – 3:07 # "Cloudbusting" – 5:10 ==== The Ninth Wave ==== # "And Dream of Sheep" – 2:45 # "Under Ice" – 2:21 # "Waking the Witch" – 4:18 # "Watching You Without Me" – 4:06 # "Jig of Life" – 4:04 # "Hello Earth" – 6:13 # "The Morning Fog" – 2:34 === The Sensual World (1987) === # "The Sensual World" – 3:57 # "Love and Anger" – 4:42 # "The Fog" – 5:04 # "Reaching Out" – 3:11 # "Heads We're Dancing" – 5:17 # "Deeper Understanding" – 4:46 # "Between a Man and a Woman" – 3:29 # "Never Be Mine" – 3:43 # "Rocket's Tail" – 4:06 # "This Woman's Work" – 3:32 # "Walk Straight Down the Middle" – 3:48 === The Red Shoes (1993) === # "Rubberband Girl" – 4:42 # "And So Is Love" – 4:16 # "Eat the Music" – 5:08 # "Moments of Pleasure" – 5:16 # "The Song of Solomon" – 4:27 # "Lily" – 3:51 # "The Red Shoes" – 4:00 # "Top of the City" – 4:14 # "Constellation of the Heart" – 4:46 # "Big Stripey Lie" – 3:32 # "Why Should I Love You?" – 5:00 # "You're the One" – 5:52 === Aerial (2005) === ==== Disk 1: ''A Sea of Honey'' ==== # "King of the Mountain" – 4:53 # "<math>\pi</math>" – 6:09 # "Bertie" – 4:18 # "Mrs. Bartolozzi" – 5:58 # "How to Be Invisible" – 5:32 # "Joanni" – 4:56 # "A Coral Room" – 6:12 ==== Disk 2: ''A Sky of Honey'' ==== # "Prelude" – 1:26 # "Prologue" – 5:42 # "An Architect's Dream" – 4:50 # "The Painter's Link" – 1:35 # "Sunset" – 5:58 # "Aerial Tal" – 1:01 # "Somewhere in Between" – 5:00 # "Nocturn" – 8:34 # "Aerial" – 7:52 {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.katebush.com Offisjele webside] * [http://www.katebushnews.com/katenews.htm Nijsside] ---- {{commonscat|Kate Bush}} }} {{DEFAULTSORT:Bush, Kate}} [[Kategory:Ingelsk sjonger]] [[Kategory:Ingelsk muzikant]] [[Kategory:Ingelsk gitarist]] [[Kategory:Ingelsk fioelist]] [[Kategory:Ingelsk pianist]] [[Kategory:Ingelsk rockartyst]] [[Kategory:Ingelsk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk karateka]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1958]] it81o7okjmwgea5lbthwfz7k0vk24nr 3 51461 1233686 1227916 2026-07-05T21:21:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* IUCN net beoardiele */ nije seksje 1233686 wikitext text/x-wiki {{wolkom|Romke}} == Bad Salzig == Fergeemje Romke. Hie ik krekt tal fan [[]] en staveringsferoaringen oanbrocht en tagelyk wiene jo oané gong, dat myn bewurking is nei de Flistinen. 27 maa 2016, 19.27 (CEST) :No wat is dat no sneu. Al it wurk om'e nocht. Myn ekskúses. No ik dochs efkes kontakt ha: doch ik it sa goed mei de ferwizing nei in oersetting fan in Dútsktalige side? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 maa 2016, 20.00 (CEST) ::Dy ferwizing nei de Dútsktalige side mei syn referinsjes is goed. Oars moai dat jo geregeldwei in bydrage leverje by ús. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 maa 2016, 20.11 (CEST) :::Witte jo wer ik ynfo fine kin oer it meitsjen fan in ynfoboks of wa't dat foar de fryske wiki wolris dien hat? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 maa 2016, 08.12 (CEST) ::::Sa'n ynfoboks kinne jo fine troch Berjocht:begjinletter te tikken. Tink derom om de : hinne sitte gjin spaasjes. Bygelyks Berjocht:L jout ûnderoaren de Lântabel. Boppedat is dit in moaie gelegenheid jo efkes te melden, dat wy yn it lêste jier de nijste stavering yntegraal trochfierd hawwe. As jo ris om in wurd sykje, kinne jo dat fine yn de list ûnder [[Nije stavering 2015]] dêr't alle 333 wurden op alfabet steane. [[Meidogger:Yn &#39;e Wâlden|Yn &#39;e Wâlden]] ([[Meidogger oerlis:Yn &#39;e Wâlden|oerlis]]) 28 maa 2016, 12.10 (CEST) == Ynfoboksen == Goeie, RomkeHoekstra. Ik haw foar de Wikipedy ferskate ynfoboksen makke. Foar persoanen sil ik jo hjir in listke jaan: *[[Berjocht:Akteur]] *[[Berjocht:Artyst of kabaretier]] *[[Berjocht:Keunstner]] *[[Berjocht:Model]] *[[Berjocht:Pornoakteur]] (brûke we foar eltsenien yn 'e seksyndustry) *[[Berjocht:Regisseur of produsint]] *[[Berjocht:Sjonger of muzikant]] *[[Berjocht:Ynfoboks skriuwer]] (in besteande ynfoboks fan MeinRei dy't ik wat oanpast haw) *[[Berjocht:Ynfoboks sporter]] (dizze bestie ek al) *[[Berjocht:Telefyzje- of radiopersoanlikheid]] *[[Berjocht:Dyn koart]] (foar politisy, keningen en sa; wêr't de namme op slacht, dat wit ik ek net: dizze ynfoboks bestie al en haw ik in skoft lyn wat oanpast) *[[Berjocht:Persoan algemien]] (foar iderien dy't net yn ien fan 'e boppesteande boksen past; dizze soene jo bgl foar bibelske persoanen brûke kinne) Uteraard is it hielendal oan josels oft jo dizze ynfoboksen brûke wolle of net. Ynfoboksen oer oare ûnderwerpen binne faak te finen troch yn it sykfinster "Berjocht:" en dan de earste letter fan wat jo tinke dat de namme wêze moat yn te typen, mar in protte ynfoboksen hjitte ek "Berjocht:Ynfoboks XXX" (wêrby't XXX hjir even foar de namme stiet) of "Berjocht:Universele ynfoboks XXX". Oars meie jo it my ek altyd wol freegje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 28 maa 2016, 15.16 (CEST) :Ik ha socht nei in ynfoboks foar in Landkreis (Berjocht:Ynfoboks Landkreis) en kom dan wol earne, mar sjoch dan gjin ynfoboks stean. Ûnder "boarne bewurkje" sjoch ik fierder wol ynhâld, mar hoe't it dan fierder moat wit ik net (ik ha hjir earlik sein hielendal gjin ûnderfining yn).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 maa 2016, 16.25 (CEST) ::Even in pear punten, Romke: ::* As jo antwurd fan my hawwe wolle, dan moatte jo jo berjocht even op myn oerlisside sette. Dy kinne jo ienfâldich fine troch op 'e link "oerlis" te klikken dy't efter myn namme stiet ûnder berjochten dy't ik hjir efterlit, of jo kinne yn it sykfinster "Meidogger oerlis:" yntype en dan de namme fan 'e dejinge dy't jo hawwe moatte. Dan stiet der boppe-yn krekt as by jo eigen oerlisside in tabblêd mei de namme "Nij mêd", dêr't jo op klikke kinnen om dan in boadskip efter te litten oer in nij ûnderwerp, of, as jo nochris op it aljemint wolle oer itselde ûnderwerp, dan kinne nei ûnderen ta scrolle en jo boadskip ûnder it betreffende ûnderwerp sette, sa't wy hjirre no ek dogge. As jo my dingen freegje wolle en de fraach op jo eigen oerlisside sette, dan merk dêr nammentlik neat fan, mar as jo in berjocht op myn oerlisside efterlitte, dan komt der by my boppe yn byld in melding dat der in berjocht foar my is. Dan sil ik dêr sa fluch mooglik op reägearje, al bin ik ek wol ris in pear dagen (of wat langer) net oanwêzich, fansels. Mar goed, myn punt is even: ik kaam hjir no tafallich lâns en seach dat jo op myn boadskip reägearre hiene. As ik dat earder witten hie, dan hie ik in wike lyn al op jo fraach antwurde. ::* Ik haw no al in pear kear sjoen dat jo kapkes op haadletters skriuwe (lykas yn "Ûnder", "Âld"). Ik hoopje dat jo it my net kwea-ôf nimme as ik even foar skoalmaster spylje, mar it is yn 'e Fryske stavering eins gewoante om sokke tekens op 'e haadletters fuort te litten: dus "ûnder", mar "Under"; "âld", mar "Ald". Allinnich as it hiele wurd yn haadletters skreaun wurdt, dan wurde soms wol kapkes en streekjes tafoege. Ik fyn it sels in nuvere regel, mar sa is it no ien kear. ::* Dan no jo fraach. Jo sjogge by Berjocht:Landkreis neat stean omdat dat berjocht net bestiet. Ik wol dêr eventueel wol in nij berjocht foar oanmeitsje, mar soene jo earst ris sjen wolle oft jo miskien mei dizze ynfoboks út 'e fuotten kinne: [[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet]]. Dat is ien dy't wat algemiener is, mar dêrom miskien likegoed wol foldocht. (By "bestjoerlike ienheid 1" kinne jo dan "Bûnslân" ynfolje, by "namme bestjoerlike ienheid 1" bygelyks "Nedersaksen", ensfh.) [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jun 2016, 22.42 (CEST) :::Ek tige tank foar it opmerksum meitsjen fan staveringsflaters. Ik ha al in hiel skoft neat mear dien mei it Frysk en sûnt ik hjir wat dwaande bin brûk ik it wer. Ik wist bygelyks ek net dat der yn 2015 feroarings west hiene yn de stavering. Ik set dizze reaksje hjir noch mar efkes del, mar mocht de ynfoboks gebiet net foldwaan dan kom ik wol op jo side. Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2016, 06.40 (CEST) ::::Moai sa. En myn kompliminten foar jo siden oer bibelske persoanen. As ik jo noch in tip jaan mei: "Israel" hat yn it Frysk gjin trema op 'e e om't 'ae' gjin twalûd is en der dus gjin útspraakswierichheden wêze kinne. Mar fierder: gean sa troch! [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 14.27 (CEST) ::::O ja, dit wie noch al even in punt. Ik haw jo side "David (kening)" omneamd ta "David fan Israel", want der binne folle mear keningen David. By keningen is it dêrom gewoante om it lân derby neamen om se faninoar te ûnderskieden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 14.33 (CEST) == Foarstel 'oe'/'û'-kwestje == Nochris goeie, Romke. Ik wit net oft jo der wat fan meikrigen hawwe, mar der is hjir op 'e Wikipedy de lêste tiid in skeel geande oer de stavering fan lannenammen mei in û-klank. Om it hiel koart út te lizzen, meidogger Yn 'e Wâlden hat ferline jier op eigen manneboet 'Oekraïne' feroare yn 'Ukraïne' en 'Koeweit' yn 'Kûweit'. No woe er fan 't jier ek 'Joegoslaavje' feroarje yn 'Jûgoslaavje', en doe haw ik de rem derop set. It giet my net iens sa bot om 'e stavering, mar om it feit dat ien meidogger de rest fan 'e mienskip syn ideeën besiket op te dringen. We hawwe de Fryske Akademy om rie frege, en dy advisearret yn alle trije hjirboppe neamde gefallen de foarmen mei 'oe'. Ik haw dêrom op 'e Oerlisside in foarstel dien om foar iens en foar altyd de strideraasje oer de 'oe'/'û'-stavering yn lannenammen út 'e wei te romjen, en dêr wurdt no troch de Wikipedy-mienskip oer stimd. Jo hawwe oanjûn dat jo net botte talein binne op 'e stavering, dat miskien fiele jo jo wol net kwalifisearre om in stim út te bringen, dat wit ik net. Mar oars soene jo [[Wikipedy:Oerlisside#In útwei út 'e 'oe'/'û'-kwestje|hjirre]] ris nei sjen kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 21.58 (CEST) == Koördinaten == Goeie. Jo fraach oer in tool foar koördinaten kinne jo better oan in oar stelle. Yndertiid wie dy der wol, mar du die it ynienen net mear. Gr. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 20 sep 2016, 16.59 (CEST) Goeie, Hoekstra. Kinne jo hjir wat mei? Op 'e kaart fan [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator] mei de mûs nei de plak gean, dan Ctrl-klik of Alt-klik. De koördinaten binne lofts te sjen. Fierders haw ik der gjin ûnderfining mei, mar ik sjoch dat dit sjabloan brûkt wurdt foar keppelingen: [[Berjocht:Koördinaten yn tekst]]. --[[Meidogger:PiefPafPier|PiefPafPier]] ([[Meidogger oerlis:PiefPafPier|oerlis]]) 20 sep 2016, 18.54 (CEST) == Lêtste --> lêste == Even in opmerking oer de stavering: ik sjoch dat jo faak (miskien wol altyd, dat kin ik net beoardielje) it wurd 'lêst(e)' (Nederlânsk ''laatst(e)'') skriuwe as 'lêtst(e)'. Dy earste t heart dêr yn it Frysk net yn. Jo binne trouwens net de iennichste dy't dit wurd misstaveret, sa sjoch ik no. It is net nedich om âlde siden te ferbetterjen; ik haw PiefPafPier al frege oft dy der syn bot ris oer gear gean litte wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 nov 2016, 14.10 (CET) Noch even foar de dúdlikheid: neffens it wurdboek is it dus: 'let' - 'letter' - 'lêst'. Dus it is: 'De lêste tiid' en 'Op it lêst...' ensfh. Behalven as it poer om 'e tiidsoantsjutting giet, dus bgl. hoe let oft men opdaagjen komt op in fergadering, dan is it: 'let' - 'letter' - 'letst': 'Jan wie al let, Pyt wie noch letter, mar Klaas wie it letst.' (It Nederlânsk hat dit ûnderskie fan betsjutting wol, mar dêr wurdt it itselde útsprutsen en stavere.) [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 nov 2016, 14.16 (CET) :Ik sil besykje der better om te tinken. Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 nov 2016, 19.38 (CET) ::Mear kin net ien fan jo freegje. Ik hoopje trouwens dat jo dit soarte opmerkings fan my net ûnderfine as in beskrobbing. Ik krige it idee dat jo dit net wisten; jo hawwe earder oanjûn dat jo it Frysk lange tiid net skreaun hawwe (en -- mar dat haw ik der sels by betocht -- miskien noch wol nea earder sa yntinsyf), en om't it in weromkearend dinkje wie, tocht ik, lit ik jo der op wize. Fierders neat mei bedoeld, en ik wurdearje jo wurk o sa. It wie mear as tiid dat der hjir op 'e Wikipedy wat dien waard oan 'e Bibelske persoanen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 nov 2016, 20.10 (CET) == Kategoryen == Goeie, Romke, dêr bin ik wer te seuren. Even oer de kategoryen. Jo hawwe koartlyn allegear kategoryen oanmakke fan it type 'Katedralen yn Ruslân', mar hjir yn 'e Fryske Wikipedy dogge we de kategoryen eins yn inkeltal (dus: 'Katedraal yn Ruslân'). Neffens my diene jo dat oarspronklik wol goed, dat wêrom't jo dêr no ynienen fan ôfwike is my even in riedsel. Mar goed, it punt is, as jo kategoryen yn meartalsfoarmen oanmeitsje, dan wurdt it in soadsje, want dan krije wy dûbele kategoryen, mei't de iene de inkeltalsfoarm brûkt en de oare de meartalsfoarm. En boppedat stiet it rommelich as der dan wer in inkeltalsfoarm en dan wer in meartalsfoarm brûkt wurdt. De iennichste kategoryen dêr't de Wikipedy àl meartalsfoarmen brûkt, dat binne de talen, om't wy oars yn 'e knipe komme mei bygelyks 'Turkske taal' en 'Turkske talen' (wat hiele ferskillende dingen binne). Dat rasjonalisearje ik foar mysels troch te tinken dat in 'kategory:Turkske talen' net in meartalsfoarm is, mar de namme fan 'e taalfamylje. Mar goed, fierder dus inkeltalsfoarmen. Dêryn folget de Fryske Wikipedy de Nederlânske, dy't ek kategoryen yn inkeltal brûkt. De measte Wikipedyen yn oare talen brûke meartalsfoarmen, mar hjir is yn it begjin fan 'e Fryske Wikipedy blykber beslist om dat net te dwaan. (Ik bin pas sûnt 2012 op 'e Wikipedy aktyf, dat hoe't dat beslút ta stân kommen is, wit ik net.) Dêrom haw ik jo katedraalskategoryen omset nei de inkeltalsfoarm. Myn fraach oan jo is no om by kategoryen tenei ek de inkeltalsfoarm oan te hâlden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 12.54 (CET) :Ik sjoch no dat jo by it feroarjen fan jo oarspronklike kategorynammen nei de meartalsfoarm derefter set hawwe: "Yn de rubryk wurde mear katedralen beskreaun". Dêr is gjin spjeld tusken te krijen, mar dat jildt fansels foar alle kategoryen (bgl. yn 'e 'kategory:akteur' sitte hûnderten akteurs). Mar sa't ik hjirboppe al útlein haw, binne yn 'e Wikipedy frijwol alle kategorynammen no ien kear yn it inkeltal steld. Hoewol't foar sawol inkeltals- as meartalsfoarmen wol wat te sizzen is, is de diskusje hjiroer no in passeard stasjon om't der gjin begjinnensein oan wêze soe om alle kategoryen yn inkeltal om te setten nei meartal. Dus we sitte oan inkeltal fêst. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 12.58 (CET) ::Ek goed. Ik fûn it inkeltal sels letter net sa foar de hân lizzen en hie it dêrom mar feroare. Ik begryp dat hjir yn it ferline diskusje oer west hat? Yn dat gefal bin ik wol nijsgjirrich nei de reden foar de kar fan it inkeltal. Mar fieder ha ik der wol frede mei hear. Tenei doch ik it yn it inkeltal. Is der trouwens al wat bekend oer it tafoegjen fan koördinaten en is der ek immen dy't in ynfoboks meitsje kin foar in bouwurk? Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 des 2016, 17.35 (CET) :::Ik kin my goed foarstelle dat jo meartalsfoarmen yn kategorynammen logysker fine. Oft oer dit punt yn it ferline diskusje west hat, wit ik net, want sa't ik al sei, ik bin pas sûnt 2012 by de Wikipedy belutsen, en dizze beslissing moat hielendal yn it begjinstadium nommen wêze, yn 2003 as 2004. As dêroer doe diskusje plakfûn hat, dan soe dat yn prinsipe werom te finen wêze moatte yn it argyf fan 'e Oerlisside ([[Wikipedy:Oerlisside/Argyf]]), dus as jo dêr ris yn omsneupe wolle, fiel jo dan frij. Mar it soe ek skoan kinne dat men hjir klakkeleas folge hat wat doe al op 'e Nederlânsktalige Wikipedy gewoante wie. :::Oer koördinaten. Dêr haw ik sels ek alris nei sjoen, en dêrmei bedoel ik: ik haw sjoen hoe't se dat op 'e Ingelske Wikipedy dogge, om út te finen oft wy dat systeem ek oernimme kinne, mar dat is dêr sa'n tizeboel fan mei-inoar fergroeide berjochten dat ik der net út kom. Oars soene jo miskien [[Meidogger:Robin van der Vliet]] ris freegje kinne. Dy liket my hiel handich ta mei berjochten en oanbesibbe dingen. :::In ynfoboks fan in bouwurk kin ik wol foar jo meitsje. Sis mar hokfoar gegevens oft jo deryn kwytwolle kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 18.00 (CET) ::::Ik haw alfêst mar in ynfoboks oanmakke: [[Berjocht:Ynfoboks bouwurk]]. Ik haw it sa algemien mooglik besocht te hâlden, sadat we him ek foar brêgen en sa brûke kinne. Jo moatte marris sjen wat jo derfan fine. Ik haw him al even ynfoege by de [[Greyfriars Kirk (Dumfries)]] en by de [[Mackinac Brêge]], om te sjen oft alles goed wurket. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 21.52 (CET) ::::: Geweldich! Sjocht der fierder hiel goed út en ik kin der wol mei út de fuotten. In adres is (salang't de koördinaten noch net tafoege wurde) yn de ynfoboks faaks gjin lúkse. En ik soe de kleuren in bytsje neutraal (wyt of griis) hâlde (dit om de lêsberens en om't in foto it al bûnt genôch makket). Mar dat lêste is fansels in kwestje fan smaak. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 des 2016, 11.42 (CET) :::::: Ja, ja, dus ik haw gjin smaak, hin? Mar alle gekheid op in stokje, ik haw 'adres' tafoege, en 'koördinaten' ek, dan kinne jo dy ek altyd yn 'e ynfoboks kwyt. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 des 2016, 12.04 (CET) ::::::: Haha, dat hie ik dus net skreaun dat jo gjin smaak hawwe. Ik kom fan de Wâlden en bin yn myn fermidden wol wat went wat bûntens oangiet, mar de kleur dy't jo no brûke docht krekt wat minder sear oan de eagen. Yn alle gefallen tige tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 des 2016, 12.18 (CET) == (O)blastigens == Goeie Romke. Soene jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Serafim-Diveevo_Kleaster dit oerlis] efkes besjen wolle? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 18.52 (CET) :Dúdlik, ik sil der rekken mei hâlde. Is der trouwens ek in list foar it translitearjen nei it Frysk? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.11 (CET) ::Ik wit fan gjin transliteraasjelist. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.35 (CET) :::Dan de list foar it Nederlânsk mar brûke of sa't it my sels it bêste ta liket? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.47 (CET) Sjoch mar. Jo wurde wol ferbettere at in nedich is. Gr. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.50 (CET) == Damaskus == Goeie Romke. Wat tinke jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Damaskus hjirfan]? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 20 jan 2017, 18.45 (CET) :Goeie Drewes, mooglik is de tekst oarspronklik in oersetting fan de Nederlânsktalige wiki, want ik fûn deselde tekst yn it Nederlânsk yn dizze [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=631556 ferwizing] nei de Nederlânsktalige wiki. De Nederlânsktalige wikipagina oer Damaskus hat dizze bewearings ferwidere. Wêr't de bewearings oarspronklik wei komme wit ik net, mar mooglik komt it begjin fan de tekst fan de side fan [http://www.lisabeaart.nl/CSSextra/examen/damascus.html Lisa Beaart]. De stêd Damaskus kin neffens my net yn ferbân brocht wurde mei it paradys, om't stêden yn dy tiid net bestiene, de minsken noch nomadysk wiene en it paradys yn [[Mesopotaamje]] lei. Dat Kaïn Abel hjir deaslein hat wol my ek net oan, ik leau net dat oer it plak eat bekind wêze kin, mar de ingelsktalige wiki oer [https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Qasioun Mount Qasioun] wol ha dat guon midsiuwske Arabyske skriften skriuwe dat de earste misdied fan it minskdom by Damaskus bard is. It krekte plak fan de moard is tink ik in foarm fan islamitysk folksleauwen of yn alle gefallen in islamityske tradysje. Oer Jozef en Marije is net folle bekend, it wiene mar gewoane lju en âldere dan wol oare kontêmporêne boarnen as de bibel binne der neffens my net. Oft Jozef en Marije ea yn Damaskus west ha, ik soe it net sizze kinne. Hja moasten lykwols flechtsje nei Egypte en harren dêr skûlhâlde, net nei Damaskus. Yn dit [http://krant.telegraaf.nl/krant/enverder/venster/reizen/reis.Syrie/reis.970308damascus.html artikel] út de Telegraaf wurdt ferwiisd nei de Dominicus-reisgids. Mooglik is de oarspronklike boarne fan dit soarte bewearings in lokale ambysje om religieus toerisme te befoarderjen. Ik tink dat it hiele ferhaal oer Damaskus as skûlplak fan Jozef en Marije ûnsin is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 jan 2017, 11.30 (CET) == Rostov oblast edit-a-thon == Hello! The Russian Wikimedia chapter has organized an international Edit-a-thon about the Rostov Oblast "[[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона|Discover Russia. Start with the Don]]". The aim of the contest is to write articles about tourist attractions (museums, monuments, churches, buildings, parks, and so on) of the Rostov region in different languages. To take part in the Edit-a-thon you must write an article about the Rostov Oblast and add it to the [[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона#Номинация 3. Новые статьи на любом языке, кроме русского|table 3]]. 7 most active participants will receive prizes. The Edit-a-thon ends in April 21. Здравствуйте! В настоящее время при участии Викимедиа РУ проводится международный конкурс "[[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона|Узнай Россию. Начни с Дона]]", посвящённый достопримечательностям Ростовской области. Одна из номинаций предусматривает создание статей о туристических объектах Ростовской области на разных языках. Чтобы принять участие в конкурсе, необходимо написать статьи, а затем добавить их в [[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона#Номинация 3. Новые статьи на любом языке, кроме русского|конкурсную таблицу]]. 7 участников, набравшие наибольшее число баллов, получат ценные призы. Приглашаю Вас принять участие в конкурсе! --[[Meidogger:Andreykor|Andreykor]] ([[Meidogger oerlis:Andreykor|oerlis]]) 8 feb 2017, 09.50 (CET) == Namme tsjerke == Romke. Efkes [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Marije-Himelfearttsjerke_(Moskou-Kitaj_Gorod) dit besjen]. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 17 feb 2017, 20.35 (CET) == Leksum == Goeie Romke. Ik haw niiskrekt wer in 'x' yn 'ks' feroare mei't it Frysk gjin x hat, blinder! x [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 feb 2017, 18.18 (CET) :Alexius of Alexander tink? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 feb 2017, 18.32 (CET) == Russyske tsjerken == Goeie Romke. Moai wurk leverje jo. Binne jo it Russysk machtich? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 10 mrt 2017, 19.03 (CET) == Kulturele haadstêd fan Jeropa 2018 == Bêste Romke. It liket my in fraach oan '''al''' ús meidoggers. Wy hawwe hjir ommers gjin bazen en boppebazen. It artikel [[Kulturele Haadstêd fan Europa]] bestiet al wol, mar yndie in lemma [[Kulturele haadstêd fan Jeropa 2018]] soe wol op syn plak wêze. At jo wolle: fiel jo frij. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 25 mrt 2017, 18.50 (CET) :Oeps, dat haw ik al dien. It wie net myn bedoeling om jo it gers foar de fuotten wei te meanen, hear. Hoe dan ek, ik haw de fraach oan jo op 'e Nederlânske Wikipedy, dêr't jo nei ferwize, ris lêzen. Ik wit dat se op 'e Nederlânske Wikipedy oates en toates mei skriuwwiken oer beskate ûnderwerpen oan 'e gong binne, en it stiet harren fansels frij om dat ek oer Fryslân te dwaan, mar fanút de Fryske Wikipedy binne we net wend om it op dy manear oan te pakken. We hawwe hjir fansels ek in totaal ferskillende sitewaaasje, mei folle minder meidoggers, dat dan leit it ek al hiel oars. As yndividuële meidoggers graach oan sa'n skriuwwike fan 'e Nederlânske Wikipedia meidwaan wolle troch artikels foar de Fryske Wikipedy by te dragen: prima. Mar we sille de meidoggers der net spesjaal op fergje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 mrt 2017, 21.13 (CET) == Kategoryoerlis == Goeie Romke. Hoe tinke jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Kategory_oerlis:Likenis_fan_Jezus hjir oer] [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 6 apr 2017, 18.14 (CEST) == Persoan yn it Alde Testamint == Goeie, Romke. Even foar jo ynformaasje: ik haw de bibelske persoanen wat oars yndield. Jo hiene de kategory:Persoan yn it Nije Testamint al oanmakke; no haw ik foar de rest fan it spul de kategory:Persoan yn it Alde Testamint oanmakke. De kategory:Bibelsk persoan is no leech op dizze beide kategoryen nei. Miskien moat der yn 'e takomst nochris in "kategory:Persoan yn de apokrife taheakken oan it Alde Testamint" of sokssawat komme. Mar goed, dat sjogge wy dan wol wer. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 apr 2017, 23.35 (CEST) :Dik yn oarder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 apr 2017, 13.17 (CEST) ==Misbrûk== Goeie, Romke. Ik wit net hoefolle oft jo meikrigen hawwe fan wat hjir de lêste tiid op 'e Wikipedy spilet, mar nei't er trije jier lang suver oanhâldend ellinde feroarsake hat, is ús âld-meidogger Yn 'e Wâlden derút set. Yn oerlis hawwe de behearders besletten dat hy hjir de kommende 5 jier net wer komme mei. Dêrom is syn IP-adres útsletten. Sûnt ferline wike ferskaft er himsels mei metoaden dy't allinnich foar kriminele doelen brûkt wurde hieltyd alternative IP-adressen (''open proxies''), en besiket er op dy wize wer tagong ta de Wikipedy te krijen. Dat sil net tastien wurde. Der is besletten dat al sokke IP-adressen definityf útsletten wurde sille en dat alle wizigings dy't Yn 'e Wâlden yn 'e Wikipedy oanbringt, weromset wurde sille, ek as it ferbetterings binne. It is spitich dat staveringsflaters en oare fouten stean bliuwe, mar noch folle spitiger soe it wêze as misbrûk leanje soe. Hjoed hat Yn 'e Wâlden besocht om yn kontakt te kommen mei jo troch in berjocht op jo oerlisside te pleatsen. Dat haw ik fuorthelle. Ek eventuële takomstige berjochten fan him oan jo of oan hokker oare meidogger ek sille ferwidere wurde. Mochten jo sa'n berjocht ûnder eagen krije foar't it skrast is, dan freegje ik jo mei klam om it te negearjen en der op gjin inkele wize op te reägearjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2017, 14.28 (CEST) :Dit alles is bûten my om gien en ik ha der neat fan meikrigen dat der wat oan de hân wie. Utsein dan dat der earder ris wat spile hat op it mêd fan de stavering. Mar noch ien fraach: wêrom woe Yn'e Wâlden in berjocht op myn side sette? Ik ha der fieders ommers neat mei te meitsjen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2017, 23.28 (CEST) ::Begryp my goed, jo wurdt neat ferwiten. Jo sizze, jo hawwe der neat fan meikrigen -- dat hie ik hast wol tocht, dêrom lei ik hjirboppe yn it koart de saak ek al even út. As jo der mear fan witte wolle, moatte jo mar even op 'e oerlisside fan Drewes sjen. It spul dat der earder wie, hie mar sydlings mei de stavering te krijen, en folle mear mei Yn 'e Wâlden syn hâlden en dragen. Hy is doe in heal jier útsletten, mar doe't dy tiid om wie, is er daliks wer op 'e âlde foet fierder gien, en dêrom is er no foar fiif jier útsletten. It berjocht dat Yn 'e Wâlden oan jo skreaun hie, hie neat mei dizze saak te krijen, en hie eins hielendal net folle om 'e hakken. It liket my ta dat it benammen bedoeld wie om in lange noas nei de behearders te meitsjen troch even sjen te litten dat er him neat fan ús oanlûkt. As jo witte wolle wat er woe, moatte jo yn 'e sideskiednis fan jo oerlisside de ferzjes dy't hy tafoege en dy't ik wiske haw, mar even mei-inoar ferlykje. Ik begryp wol dat jo nijsgjirrich binne, mar it punt is even dat Yn 'e Wâlden it rjocht ferspile hat om mei te dwaan oan 'e Wikipedy, en dus ek om fia de Wikipedy mei meidoggers te kommunisearjen. As ik syn berjochten stean liet, soe ik ymplisyt de malafide praktiken goedkarre dy't er brûkt om tsjin syn folsleine útsluting yn dochs wizigings oan te bringen en berjochten efter te litten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 maa 2017, 00.12 (CEST) == Krústsjerke == Goeie Romke. Ik haw gjin beswier tsjin omneamen. Ik tink dat jo motivaasje foar mear tsjerken jildt. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 3 jun 2017, 15.00 (CEST) == Mûne/Mole == Goeie, Romke. Even foar jo ynformaasje it folgjende. Ik bin oan 'e gong mei it kategorisearjen fan bouwurken nei boujier (en eventueel sloopjier). Foar it boujier brûkt ik kategoryen dy't begjinne mei "Kategory:Bouwurk út", mei dan it jier. De Ingelske Wikipedy docht "Category:Buildings and structures completed in", mar ik haw it mei opsetsin wat dizenich holden. Dan kinne we der foar de Dom fan Keulen bygelyks twa jiertallen yn sette, want mei de bou fan dat ding waard earne yn 'e Midsiuwen úteinset, mar pas yn 'e 19e iuw waard er foltôge (''completed''). Dus dat makket nochal wat ferskil. (Foar sloopte gebouwen brûk ik wol gewoan "Kategory:Bouwurk sloopt yn" mei dan it jier.) Mar goed, wêr't ik it eins even mei jo oer hawwe woe is dit. Ik gean no alle bouwurken by del, en no kom ik foar de moles twa soarten kategorynammen tsjin, begjinnend mei 'Kategory:Mole' en mei 'Kategory:Mûne'. Ik tocht dat dy mei 'mûne' allegear fan jo wiene. No makket it my it measte net út, 'mole' en 'mûne' binne beide geef Fryske wurden, mar it kin fansels net sa wêze dat der yn 'e kategorynammen twa ferskillende oantsjuttings brûkt wurde. Dat no't ik der dochs by lâns gean, bin ik fan doel om dat rjocht te lûken. Sa't ik sei, it kin my net safolle skele hokker beneaming oft standert brûkt wurdt, mar ik haw even yn 'e kategoryen sjoen, en der sitte folle mear siden yn 'e kategoryen dy't begjinne mei 'mole' as yn dy dy't begjinne mei 'mûne'. Dat poer út it eachpunt fan 'hoe kin ik der sa min mooglik wurk fan ha', woe ik alle kategoryen mei 'mûne' mar omneame ta 'mole'. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jul 2017, 21.57 (CEST) :Ik fyn it bêst, alhoewol my it wurd "mole" al wat nuver oandocht. Ik wit net wêr't se "mole" sizze en hoe fier it gebrûk fan dat wurd ferspraat is oer de provinsje, mar ik kin it net oars as mûne of moune. As it om it wurk te rêden is wol ik ek wol helpe, mar as it wurd "mole" yn it grutste part fan Fryslân brûkt wurdt, dan is dat wurd de bêste oplossing. Sjoch mar efkes, en as ik wat dwaam moat hear ik dat wol. Groetnis, Romke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 jul 2017, 22.43 (CEST) ::Tankewol foar jo flugge reäksje, Romke. Tsja, ik ken dan it wurd 'mûne' wer allinnich út boeken. De krite dêr't ik weikom, sis mar de Midden-Klaai, dêr seit elkenien fan 'mole'. Omdat ik ek net wit hokker foarm oft gongberder is, haw ik ris te rie west yn it (digitale) Wurdboek fan de Fryske Taal. Dêr haw ik om neutraal te wêzen op Nederlânsk ''molen'' socht, en doe kaam ik op 'e side 'mole' út: sjoch [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WFT&id=64557&lemmodern=molen "molen" yn WFT]. Sa't jo sjogge wurdt 'mûne' hjir as fariant fan 'mole' jûn, mei dêrby it kommentaar "NKl., deel NWo" (wat ik ynterpretearje as "noardlike Klaai + diel noardlike Wâlden") en mei in justjes oare útspraak "deel NWo, ZWo" (diel noardlike Wâlden + súdlike Wâlden). Ik tink dat se mei noardlike Klaai de Dongeradielen ensfh. bedoele en net de Bjirmen, dêr't ús heit wei kaam, want dy haw ik noait 'mûne' sizzen heard. ::Dan soe Fryslân wat dit oangiet dus sa'n bytsje yn twa gelikense helten ferdield wêze: rûchwei eastlik fan Ljouwert 'mûne' en westlik fan Ljouwert 'mole'. Ik haw ek nochris yn it Frysk Hânwurdboek sjoen en yn it Wurdboek Frysk-Nederlânsk. Oeral wurdt by 'mûne' trochferwiisd nei 'mole'. By gebrek oan bettere rjochtlijnen woe ik dêr dan mar yn meigean troch de foarm 'mole' oan te hâlden foar kategorynammen, salang't jo dêr teminsten gjin beswier tsjin hawwe, en as ik jo boppesteande tekst lês, liket dat net sa te wêzen. Wat jo oanbod fan help oangiet, bêst oanbean, mar safolle wurk is it no ek wer net, dat ik rêd it wol. It soe wol moai wêze as jo nije siden fan bouwurken tenei even "Kategory:Bouwurk út ..." meijaan wolle soene. Groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 jul 2017, 00.24 (CEST) :::Ik fyn it bêst dat it mole wurdt foar de kategorynammen en ik besykje der om te tinken dat it jiertal fan de bou by de gebouwen komt te stean. Goede snein fierder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2017, 09.14 (CEST) == Noch wat == Goeie, Romke. Earst myn kompliminten foar jo side oer de grifformearde tsjerke fan Lollum. Moaie foto's ek, dy't josels nommen hawwe, seach ik op Commons. Fierders noch wat dat ik de oare kear fergetten bin te sizzen: as it boujier (of sloopjier) ûnbekend is, dan kinne jo bouwurken ek op iuw kategorisearje ("Kategory:Bouwurk út de ...e iuw"). Dêrfoar haw ik spesjaal alle boujierkategoryen yn iuwen ûnderbrocht, want ik tocht yn 't foar al, yn 'e Midsiuwen sille der wol in protte tsjerken boud wêze wêrfan't it boujier net bekend is, en dat blykt no ek sa te wêzen. Ek woe ik noch in handichheidsje mei jo diele dat iksels noch mar koartby ûntdutsen haw: je kinne in (hiel fine) râne om in ôfbylding hinne sette, troch 'border' yn te foegjen. Dat is foaral handich mei flaggen mei in protte wyt, lykas de flagge fan 'e stêd Grins. (Foar wapens, dy't fansels net rjochthoekich binne, hawwe je der lykwols hielendal neat oan.) <br><nowiki>[[Ofbyld:Flag Groningen city.svg|20px]]</nowiki> sjocht der sa út: [[File:Flag Groningen city.svg|20px]]<br> <nowiki>[[Ofbyld:Flag Groningen city.svg|border|20px]]</nowiki> sjocht der sa út: [[File:Flag Groningen city.svg|border|20px]] <br> No ja, miskien fine jo it ek wol neat, mar ik fûn it wol in handich weetsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2017, 16.54 (CEST) :Danke; en ik doch myn bêst om tenei in border oan ta te foegjen as der tefolle wyt yn sit. Ik rin foar de tsjerken de boel noch wol ris nei om it boujier of de bou-iuw ta te foegjen. Groetnis--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2017, 17.02 (CEST) ::Nee, nee, sa bedoelde ik dat net. Alle besteande artikels fan bouwurken bin ik op dit stuit sels al oan neirinnen, dêr hoege jo yn prinsipe net mear nei te sjen -- teminsten net om boujierkategoryen ta te foegjen. It giet my allinnich om siden dy't jo fan no ôf oan skriuwe. En oft jo dy border brûke wolle, dat moatte jo ek hielendal sels witte, mar it liek my handich om te witten. Sa't ik sei, iksels ûntdiek it pas koartby, en ik woe wol dat ik it earder witten hie. Om't jo ek in protte flachjes tafoegje, tocht ik dat jo it ek ynteressant fine soene. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2017, 17.28 (CEST) == Tsjerken yn de eardere gemeente Wûnseradiel == Goeie Romke. De tsjerken yn bygelyks Wûns, Skraard, Skettens, Longerhou, ensfh steane lykwols yn de gemeente Súdwest-Fryslân en net yn de Fryske Marren, sa't dat yn de ynfoboksen en de kategoryen stiet. Dizze plakken lizze yn de eardere gemeente Wûnseradiel en dy gemeente is yn 2011 opgien yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Fierders woe ik sizze dat jo geweldige bydragen leverje. Groetnis [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 nov 2017, 06.39 (CET) :Ik hie fergetten de ynfoboks oan te passen. Ik seach dat jo it al feroare ha. Dêrfoar myn tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 nov 2017, 07.29 (CET) == Leeuwarden / Friesland Culturele Hoofdstad op Wikipedia == (Excuses voor mijn niet-Friese bijdrage) Beste RomkeHoekstra, Zoals je ongetwijfeld weet zijn Leeuwarden / Friesland dit jaar Europese Culturele Hoofdstad. Vanuit Wikimedia Nederland denken wij momenteel na over mogelijkheden om hier ook op Wikimedia/Wikimedia Commons/Wikidata aandacht aan te besteden. Eén van de activiteiten die we in ieder geval op de (Nederlandstalige) Wikipedia willen opzetten is een schrijfweek over Friesland, zoals in voorgaande jaren ook al over bijvoorbeeld Gelderland is georganiseerd (voorlopig gepland in oktober 2018). Het lijkt ons ook erg leuk om hier op één of andere manier de Friese Wikipedia-gemeenschap bij te betrekken. Als jij, of andere Friese Wikipedianen, ideeën hebt voor activiteiten die hier goed bij zouden kunnen aansluiten, dan zijn wij daar benieuwd naar! Met vriendelijke groet, --[[Meidogger:AWossink|AWossink]] ([[Meidogger oerlis:AWossink|oerlis]]) 11 jan 2018, 13.14 (CET) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 29 mrt 2018, 20.40 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17881421 --> == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 13 apr 2018, 03.39 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17898685 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 20 apr 2018, 02.48 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17952012 --> == Wat foar jo? == Goeie, Romke. Ik haw hjoed wat foto's makke yn Frjentsjer, en ik kaam by de âlde grifformearde tsjerke lâns, dat doe haw ik dêr ek mar ien fan nommen. Hy stiet no op Commons, sjoch: [[:File:Grifformearde tsjerke, Frjentsjer.jpg]]. Ik kin der net sa fan swetse, mar goed, se binne dêr de boel oan it ferbouwen, dat dan witte jo it wol. Ik bin sels foarearst net fan doel om der wat mei te dwaan, mar jo binne nochal fan 'e tsjerken, dat miskien dat jo it aardich fine om der in stikje oer te skriuwen. Hoecht hielendal net, hear, as jo it net wolle. Mar ik tink, ik wiis jo der even op dat der in foto beskikber is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 jul 2018, 23.40 (CEST) :Ik gean der meikoarten wol efkes mei oan de slach. De tsjerke wie oarspronklik wol in moai gebou, mar dat portaal dat der letter foar set is liket nearne op. En de nije eigner hat ik gebou der ek net moaier op makke. Betanke yn alle gefallen foar it meitsjen fan de foto.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 15 jul 2018, 12.24 (CEST) == Stimmerij == Goeie, Romke. Wolle jo ek meistimme oer it al of net ferfryskjen fan plaknammen bûten Fryslân? Sjoch: [[Wikipedy_oerlis:Mienskip#Gearfetting]]. == Armeensk alfabet == It Armeensk is in stik dreger te transliterearjen as it Russysk, want it hat mear letters. Ik hjirûnder even in ienfâldige transliteraasje foar it Frysk makke yn 'e hope dat jo der wat oan hawwe. Tink derom dat der ferskate letters binne mei in apostrof derefteroan; de apostrof jout [[aspiraasje (taalkunde)|aspiraasje]] oan, dus de letter wurdt dan folge troch lytse h-ke, lykas by de t's yn it Grinslânske "Marthinithoren". Der binne in pear letters wêrfan't ik de útspraak mei Fryske lûden net werjaan koe: ë, gh. Ik haw de útspraak derefter set. Jo moatte mar ris sjen wat jo dêrmei dogge as jo dy tsjinkomme. {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Letter ! Transliteraasje |---- |style="font-size:133%;"|Ա ա | a |---- |style="font-size:133%;"|Բ բ | b |---- |style="font-size:133%;"|Գ գ | g |---- |style="font-size:133%;"|Դ դ | d |---- |style="font-size:133%;"|Ե ե | e |---- |style="font-size:133%;"| Զ զ | z |---- |style="font-size:133%;"| Է է | ê |---- |style="font-size:133%;"| Ը ը | ë <small>(e fan "de", "gewoan")</small> |---- |style="font-size:133%;"| Թ թ | t' |---- |style="font-size:133%;"| Ժ ժ | zj |---- |style="font-size:133%;"|Ի ի | i |---- |style="font-size:133%;"| Լ լ | l |---- |style="font-size:133%;"| Խ խ | ch |---- |style="font-size:133%;"| Ծ ծ | ts |---- |style="font-size:133%;"| Կ կ | k |---- |style="font-size:133%;"| Հ հ | h |---- |style="font-size:133%;"| Ձ ձ | dz |---- |style="font-size:133%;"| Ղ ղ | gh <small>(likernôch it lûd fan Limburchske r)</small> |---- |style="font-size:133%;"| Ճ ճ | tsj |---- |style="font-size:133%;"| Մ մ | m |---- |style="font-size:133%;"| Յ յ | j |---- |style="font-size:133%;"| Ն ն | n |---- |style="font-size:133%;"| Շ շ | sj |---- |style="font-size:133%;"| Ո ո | o |---- |style="font-size:133%;"| Չ չ | tsj' |---- |style="font-size:133%;"| Պ պ | p |---- |style="font-size:133%;"| Ջ ջ | dzj |---- |style="font-size:133%;"| Ռ ռ | r |---- |style="font-size:133%;"| Ս ս | s |---- |style="font-size:133%;"| Վ վ | v |---- |style="font-size:133%;"| Տ տ | t |---- |style="font-size:133%;"| Ր ր | r |---- |style="font-size:133%;"| Ց ց | ts' |---- |style="font-size:133%;"| Ւ ւ | w |---- |style="font-size:133%;"| Փ փ | p' |---- |style="font-size:133%;"| Ք ք | k' |---- |style="font-size:133%;"| Եւ և | ew |---- |style="font-size:133%;"| Օ օ | ó |---- |style="font-size:133%;"| Ֆ ֆ | f |- |colspan="2"|''twaklanken''/''[[digraaf|digrafen]]'' |- |style="font-size:133%;"| Ու ու | û <small>(foar in r better: oe)</small> |- |style="font-size:133%;"| Իւ իւ | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |- |style="font-size:133%;"| Յու յու | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |} Súkses. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jul 2019, 21.35 (CEST) :No dat liket der mar op! Ik hie my foarnommen om it nei it Nederlânsk te transliterearjen, mar no kin it nei it Frysk. Eins hiel handich om it by it lemma oer it [[Armeensk]] te foegjen, mar dat lit ik oan jo oer. Ha jo ek sa'n list om it Russysk nei it Frysk te translitearjen? Ik sil myn bêst dwaan en graach jo feedback as it net hielendal goed is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 jul 2019, 13.01 (CEST) ::Ik haw hjirûnder eefkes in ferlykbere list foar it Russysk oanmakke. Hjirboppe haw ik noch wat letterkombinaasjes tafoege, want it foel my op dat it Armeensk gjin û-klank liek te hawwen. Blykt dat se dy wol hawwe, mar dat se him skriuwe mei in [[digraaf]] of as twaklank (neam it hoe't je it neame wolle), eins krekt en gelyk as de Nederlânske en Fryske 'oe', dat deselde klank is dy't ek mei twa letters skreaun wurdt. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 jul 2019, 00.51 (CEST) == Russyk alfabet == Ik ha hjirûnder de transliteraasje fan it Russysk jûn. Jo moatte der net fanút gean dat oare Slavyske talen dy't it Syrillysk alfabet brûke krekt sa transliterearre wurde kinne. Net allinnich ferskilt de útspraak soms, mar ek wurde oare lettertekens tafoege, wylst guon letters út it Russysk yn oare Slavyske talen ûntbrekke. Ik ha om dat te yllustrearjen it Oekraynsk derby setten. {| class=wikitable |- style="vertical-align: bottom; background: #eee;" ! Letter ! Transliteraasje Russysk ! Transliteraasje Oekraynsk |- | А а | a | a |- | Б б | b | b |- | В в | v | v |- | Г г | g | h |- | Ґ ґ | komt net foar | g |- | Д д | d | d |- | Е е | je / e, sjoch noat 1 | e |- | Є є | komt net foar | je |- | Ё ё | jo | komt net foar |- | Ж ж | zj | zj |- | З з | z | z |- | И и | i | y |- | І і | komt net foar | i |- | Ї ї | komt net foar | ji |- | Й й | j | j |- | К к | k | k |- | Л л | l | l |- | М м | m | m |- | Н н | n | n |- | О о | o | o |- | П п | p | p |- | Р р | r | r |- | С с | s | s |- | Т т | t | t |- | У у | û <small>(foar in r better: oe)</small> | û <small>(foar in r better: oe)</small> |- | Ф ф | f | f |- | Х х | ch | ch |- | Ц ц | ts | ts |- | Ч ч | tsj | tsj |- | Ш ш | sj | sj |- | Щ щ | sjtsj | sjtsj |- | Ъ ъ | sjoch noat 2 | komt net foar |- | Ы ы | y | komt net foar |- | Ь ь | sjoch noat 3 | sjoch noat 3 |- | Э э | e | komt net foar |- | Ю ю | jû <small>(foar in r better: joe)</small> | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |- | Я я | ja | ja |} noat 1: Е е: gauris transliterearre as 'e', mar faker eins de klank fan 'je' yn "jern" (dus bgl. we skriuwe "Aleksander", mar de útspraak is eins mear "Aljeksander")<br> noat 2: Ъ ъ = it hurdteken, dat komt foar dat de foarôfgeande konsonant palatalisearre wurdt; kin beskôge wurde as in [[stomme letter]] (palatalisaasje is koartsein dat der in j-klank efteroan komt, dus l-lj, m-mj, s-sj, ensfh.)<br> noat 3: Ь ь = it sêftteken, dat soarget foar palatalisaasje fan 'e foarôfgeande konsonant; meastal beskôge as in stomme letter, soms werjûn troch in 'j' As jo noch oare Slavyske talen transliterearje wolle, wol ik dizze tabel noch wolris wat útwreidzje. Foarearst mar wer súkses. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 jul 2019, 00.28 (CEST) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(weurwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 9 sep 2019, 18.20 (CEST) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(weur_wps,act5)&oldid=19352920 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(weurwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 20 sep 2019, 21.49 (CEST) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(weur_wps,act5)&oldid=19397813 --> == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 25 sep 2020, 20.50 (CEST) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == ynfoboks Landkreis == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, kinne jo de ynfoboks fan de Landkreis mei wat mear gegevens útwreidzje (flagje, wapen)? Ik wit net wat ik ferkeard doch, mar it tal gemeentes yn de ynfoboks wurdt wol ynfolle mar net wjerjûn. En fine jo it goed dat ik it wurd 'lânkring' foar Landkreis yn de tekst brûk? Yn de namme hâld ik gewoan Landkreis oan. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.15 (CEST) :Goejûn. Ik haw gjin beswier tsjin 'e term 'lânkring'. Ik haw wol twa kear Landkreis út 'e titel helle, om't ik dy oantsjutting dêr net nedich fûn. As der mar ien Mainz-Bingen bestiet, dan hoecht neffens my yn 'e titel net oanjûn te wurden dat dat in Landkreis is; dat komt dan yn 'e tekst fan it artikel wol oan 'e oarder. It artikel oer de gemeente Tytsjerksteradiel hjit ek net "Gemeente Tytsjerksteradiel", mar gewoan "Tytsjerksteradiel". Dy ynfoboks sil ik ris nei sjen. Ik kom der op werom. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.20 (CEST) ::Wat dat tal gemeenten oangiet, dêr moatte jo foar de = "gemeenten" ynfolje en net "tal gemeenten", want (as jo even by [[:Berjocht:Ynfoboks Landkreis]] sjogge), jo moatte by it brûken fan in ynfoboks foar it =-teken altyd skriuwe wat der yn it berjocht sa <nowiki>{{{folje mar yn|}}}</nowiki> oanjûn stiet. Dat wie flot oplost. No sil ik noch even sjen oft ik de ynfoboks útwreidzje kin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.25 (CEST) :::Ik bin der ris mei oan it prutsen west, mar ik rin wer tsjin it âlde probleem oan dat ik yn in universele of generike ynfoboks (dy't foarprogrammearre is, sjoch: [[:Berjocht:Ynfoboks generyk]]) net twa plaatsjes (flagge en wapen) nêst elkoar krije kin. Dêr sil wol in foefke foar wêze, mar ik krij it net foarinoar. Op in oare manier (wapen ûnder of boppe lânkaart) wol ek net. As jo in ynfoboks mei wapens en flaggen hawwe wolle, sil der dus in hiele nijenien oanmakke wurde moatte. :::Wat ik no ynstee dien haw, is de ynfoboks [[:Berjocht:Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)]] foarsjen fan lemma's dy't jo sels ynfolje kinne, sadat jo sels bepale kinne wat jo yn 'e ynfoboks sette. Dat is tink ik de handichste oplossing, en dy ynfoboks kinne jo dan letter ek foar gebieten yn oare lannen brûke. Noch eefkes wat útlis oer de namme: hy hjit wol 'Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)', mar it is gjin universele ynfoboks. Ik haw him ntl. oarspronklik oanmakke as fariant foar gebieten mei flaggen en sa fan 'e Universele ynfoboks gebiet (dêr't ik tsjin itselde probleem oanrûn dat ik flaggen en wapens der net yn kwyt koe). Om dúdlik te meitsjen dat it fierders eins deselde ynfoboks is, haw ik doe mar deselde namme oanholden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 22.16 (CEST) ::::Ik hie Landkreis yn de titel set yn neifolging fan de Dútske wiki, mar jo ha gelyk dat it oerstallich is. De "Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)" akseptearret sa't it liket net in svg-bestân. Dat wy litte it mar sa.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 2 jun 2021, 11.20 (CEST) O, dat hie ik miskien even wat dúdliker útlizze moatten. Yn universele ynfoboksen lykas dy fan Landkreis fiere jo plaatsjes sa yn: <br> | ôfbylding = Locator map MYK in Germany.svg<br> Yn oare ynfoboksen, lykas "Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)", wurket it yndie op dy manier net, mar moat it sa ynfierd wurde:<br> <nowiki>| ôfbylding = [[File:Locator map MYK in Germany.svg|300px]]</nowiki><br> Oars moatte jo ris sjen by [[Bretanje (regio)]] hoe't dizze ynfoboks krekt funksjonearret. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jun 2021, 03.09 (CEST) :Ik haw [[Mayen-Koblenz]] ris fan 'e Universele ynfoboks gebiet (mei flagge) foarsjoen, om sjen te litten hoe't er wurket. Alles funksjonearret en jo kinne der fan alles yn ûnderbringe. Ik wol ek noch wol de sels yn te foljen lemma's wat ferskowe as jo se leaver op in oar plak yn 'e ynfoboks hawwe wolle, dus jo moatte it mar sizze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jun 2021, 03.24 (CEST) ::It is allegear wer dik yn oarder! Tige tank.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jun 2021, 11.21 (CEST) == Gemeente (n) == Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, moaie stikken fierders dy't jo skriuwe. Ik wol fierders gjin taalplysje wêze, mar moat it meartal fan gemeente net mei in "n" skreaun wurde, ynstee fan in "s"? Sjoch taalweb [https://taalweb.frl/wurdboekportaal/7506c409-1e08-47b4-8dd3-922e99c64f63?previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=lemma&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=translation&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=definition&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=fr&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=nl&previous_search%5Bpage%5D=&previous_search%5Bq%5D=gemeente&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=NFhwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=FNhwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=Ffwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=Jurwb hjir]. Fierders neat te rêden hear. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 jun 2021, 18.28 (CEST) :It taalweb hat tink gelyk, dat ik sil tenei gemeenten skriuwe.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 jun 2021, 18.49 (CEST) == Trochferwiisbalke Nedersaksen == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, wolle jo efkes sjen nei de trochferwiisbalke (of hoe't sa ding mar hjit) fan Nedersaksen sjen? Osterode am Harz is in yn 2016 ophefte lânkring (gearfoege mei Göttingen), dy kin om my wol ferwidere wurde. Hannover hjit tsjintwurdich Regio Hannover. Gr. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 jun 2021, 11.54 (CEST) : {{Ping|RomkeHoekstra|Ieneach fan 'e Esk}} Al dien --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 28 jun 2021, 15.19 (CEST) :: It is al klear, sjoch ik wol. Moai sa. Romke, net dat ik jo net even hantlangje wol, mar jo meie dy berjochten sels ek nei beleaven oanpasse, hear. Ik bedoel, dat is by jo beslist fertroud, en jo sitte sels folle better yn 'e stof as ik. Groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 28 jun 2021, 23.27 (CEST) :::Ik soe net witte hoe't dat moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 jul 2021, 18.34 (CEST) ::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Soene jo Freiberch út de trochferwiisbalke fan Saksen ferwiderje kinne? Dy lânkring waard yn 2008 al opheft. Groetnis,--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2021, 18.29 (CEST) ::::: {{Ping|RomkeHoekstra|Ieneach fan 'e Esk}} Al dien --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 9 jul 2021, 19.27 (CEST) :::Sorry, ik lês jo antwurd fan 1 july no pas. Sa'n balke is eins gewoan in tabel, sa't dy ek wol midden yn artikels foarkomme. Hy is net maklik te ûntwerpen, mar as er ienris oanmakke is, kinne jo de tekst dy't deryn werjûn wurdt, gewoan bewurkje, krekt as by in artikel. Under it tabblêd "bewurkje" by sa'n artikel (dus yn 'e sânbak, sis mar, dêr't ik dit no ek typ) wurdt sa'n berjocht werjûn as (yn dit gefal) <nowiki>{{Saksen}}</nowiki>. Jo kinne it dan op 'e Wikipedy fine troch yn it sykfinster "Berjocht:Saksen" yn te typen. Dan dêr it tabblêd "Bewurkje" iepenje. Dêr sjogge jo sawol de, hoe sil ik dat neame, de programmeartaal fan 'e tabel as de tekst dy't yn 'e tabel werjûn wurdt, dus yn dit gefal de Landkreisen fan Saksen. Net oan it programmearspul komme, mar de tekst yn 'e tabel kinne jo gewoan nei beleavjen oanpasse. It is sa in bytsje omslachtich útlizzen, as ik it skriuwe moat. Ik hoopje dat ik dúdlik genôch bin. Oars gewoan sizze, dan lis ik it noch in kear út. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2021, 22.20 (CEST) ::::Ik ha it foar it ferstân hear. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] hie it al oanpast. Mar betanke, sa kin ik it tenea sels wol ôf tink.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 10 jul 2021, 08.36 (CEST) == Utnûging == Goeie. Sa't by de diskusje oer it funksjonearjen fan 'e Wikipedy wer oan it ljocht kommen is, binne der op it stuit mar twa struktureel aktive behearders. Drewes en ik soene graach wat fersterking hawwe wolle en it ek goed brûke kinne. Dêrom woene wy jo freegje oft jo ek behearder wurde wolle. Dat moat fansels net tsjin 't sin. Wy wolle jo net ûnder druk sette. As jo it beslist net wolle, dan kinne jo dat gewoan sizze en dat binne we like goeie freonen. De ôfrûne tiid is mei de diskusje oer it funksjonearjen fan 'e Wikipedy, tink ik, folslein dúdlik wurden wêr't jo yn stappe as jo beslute it te dwaan. Ik soe jo dêrom oanriede wolle der goed oer nei te tinken en ek nochris it stikje op [[Wikipedy:Behearders]] te lêzen foar't jo ús jo antwurd jouwe. Groetnis [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 jul 2021, 18.40 (CEST), [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 jul 2021, 19.10 (CEST) :Ik soe jim útstelle wolle it earst noch efkes oan te sjen. Ik bin net sa skrander mei it hiele Wikipedyprojekt as jim en moat ek earlik sizze dat ik de man net sa bin foar drege diskusjes. Mocht de need echt oan de man komme dan wol ik it noch wol ris yn my omgean litte.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2021, 08.19 (CEST) ::Goeie Romke. Dat is goed, neat te rêden. Sa grut is de need no ek wer net en it moat net ta skea fan jo wikynocht gean. It is oars sa dat ik ek it mieer ha oan drege diskusjes, mar soms kin it net oars. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 1 aug 2021, 17.16 (CEST) ::Bêst genôch, Romke. Dan litte we it foarearst gewurde. Sa't ik yn myn útnûging al sei, it moat net tsjin 't sin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 aug 2021, 00.45 (CEST) == [[:w:en:The Office (American TV series)|The Office (American TV series)]] and [[:w:en:Tomb of Cyrus|Tomb of Cyrus]] == Hi! Can you please translate these two articles to Western Frisian? they don't need to be long, just 2 or 3 sentences are enough. That would be appreciated :) Yours sincerely,[[Meidogger:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Meidogger oerlis:ChipsBaMast|oerlis]]) 8 des 2021, 21.09 (CET) == Doardt == Dei Romke, ik seach okkerdeis dat jo in stikmannich siden oer tsjerken yn [[Doardt]] skreaun hawwe. Soene jo de side oer Doardt ek wat útwreidzje wolle? Of alteast de keppelings der op sette fan de siden dy't jo oanmakke hawwe. Fr.gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 27 des 2021, 19.58 (CET) * Ik ha de keppelings yn [[Doardt]] ferwurke. Gr. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 des 2021, 16.09 (CET) == Grûnsiler/Muonts/Boppekruier == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}{{Ping|Drewes}} Goeie, ik sit efkes mei it folgjende. Der kloppet neat fan it artikel oer de [[Muonts (mole)]]. Hjir wurdt in achtkante boppekruier beskreaun. In achtkante boppekruier kin in muonts wêze, mar ek in yndustrymûne. De ofbylden dy't der by steane binne gjin foarbylden fan in muonts, mar fan in stellingmûne. In muonts is altiten in achtkante poldermûne, dus net in yndustrymûne of nôtmûne sa sa't hjir skreaun wurdt. In muonts hat ek gjin romp lykas in stellingmûne, mar in stiennen (of houten) ûnderbou. Ik ha dizze side dêrom omneamd nei [[Boppekruier]]. In muonts is it Fryske wurd foar 'grûnsiler' (Nederlânsk: grondzeiler) en dêrom soe ik it artikel [[Grûnsiler]] omneame yn 'Muonts (mole)', mar dat slagget my net om't der al in trochferwizing yn sit. Ik wit efkes net hoe't ik hjir no fierder oer gear moat. Wol ien fan jimme der efkes nei sjen? De tekst moat fierder ek noch oanpast wurde, mar ik tocht earst dit mar efkes.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 des 2021, 18.07 (CET) :Goeie. Bêst genôch. Jo witte wêr't jo it oer hawwe, begryp ik wol, en ik wit neat fan dit ûnderwerp, dat ik gean op jo ôf. Ik neam de side "Grûnsiler" om ta "Muonts (mole)". Rêde jo jo dan fierder mei de oanpassing fan 'e tekst? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 des 2021, 21.00 (CET) ::Ik ha by it omneamen fan it eardere artikel Muonts nei Boppekruier de reden neamd. Yn it Fries Molenboek (ISBN 90 70010 92 5, gearstald yn meiwurking fan De Frysk Mole, Gild Fryske Mounders, De Hollandsche Molen en Fryske Akademy) wurdt beskreaun foar hokker type mûne de namme muonts jildt. Ik pas allinne de tekst oan sa't it kloppet, want ik wit lang net de Fryske wurden fan de technyske ûnderdielen fan in mûne. Dêr moat ea in boekje oer útjûn wêze, dat ik sil der nochris nei op 'e strún. Alfêst in goed útein en alles wat winsklik is foar it nije jier!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 des 2021, 08.19 (CET) :::Ek foar jo in noflike jûn en in lokkich nijjier tawinske. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 31 des 2021, 14.29 (CET) :::Folle lok en seine, allegearre. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 des 2021, 21.30 (CET) == Hidaard == {{Ping|Drewes}} Om 't ik mei it [[Tomastsjerke (Hidaard)|Hidaarder tsjerkje]] oan de gong west hie, wie ik ek mei de side fan [[Hidaard]] dwaande om it wat te aktualisearjen en de tekst wat út te wreidzjen. Doe't ik de feroarings opsloech, rekke ik alles wer kwyt om't jo ek al oan de gong wiene. Net dat it in bealch fol wurk wie hear, mar om't it okkerlêsten ek al barde dat ik tafoege ynformaasje kwyt rekke, freegje ik jo om der tenei wat tiid tusken te hâlden en net te gau oan de slach te gean mei de besibbe siden fan in artikeltsje dat ik der krekt op set ha. M.f.g. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 jan 2022, 20.12 (CET) :Tige spitich. Mar as it wer gebeurt, moatte jo ris hielendal omleech scrolle op 'e side dy't jo yn byld krije by sa'n 'redigearkonflikt', sil ik it mar neame. By my, en ik nim oan fan ek by jo, stiet dan hielendal ûnderoan de side noch in twadde finster mei as titel eat yn 'e geast fan "Jo tekst", mei dêryn de tekst fan 'e side sa't jo dy opslaan woene. Dêrwei kinne jo dy dan gewoan wer kopiëarje nei in nij bewurkingsfinster. Hoewol't jo dan wol wer mear wurk hawwe om rekken te hâlden mei de edits dy't oaren ûnderwilens dien hawwe, reitsje jo al jo wurk net kwyt. Sadree't jo de side oer it redigearkonflikt slute sûnder jo tekst dêrwei te kopiëarjen, is dat fansels wol it gefal. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2022, 21.05 (CET) ::{{Ping|RomkeHoekstra}} Sorry Romke, soks is ferfelend. Ik sil der tenei rekken mei hâlde. It berjocht 'wurk' kinne jo fansels ek pleatse at in bewurking wat langer tiid nimt. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 7 jan 2022, 15.31 (CET) == Ynformaasje ynfoboks, Noard-Hollânske plaknammen == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}{{Ping|Drewes}}{{Ping|Kneppelfreed}}{{Ping|Frou Watzema}} Ik kom somtiden ynfoboksen oer Fryske plakken tsjin mei ynformaasje oer de gritenij, it tal stimmen en ek it tal hûzen. Wat it lêste oanbelanget: dat feroaret noch al ris, kin dat net út de ynfoboks? En wat de gritenij oanbelanget en it tal stimmen: is soks net eat wat by de skiednis fan in plak heart? Wy ha it oer in bestjoersfoarm dy't al hiel lang net mear bestiet. Wat tinkt jimme? Dêrnjonken haw ik okkerdeis in artikel fan Kerst Huisman fûn yn Nij Frisia (http://www.ffu-frl.eu/PDF/150320.def.NijFrisia.1.maart.2015.pdf) mei û.o. in kaart fan Frysktalige nammen yn Noard-Hollân. Ik set no somtiden efter de Hollânske nammen by de artikels oer de plakken ek de Fryske plaknamme mei de boarne weryn't dy neamd wurd. Kinne jimme jim dêryn fine? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mrt 2022, 12.54 (CET) :Goeie Romke. Wat gritenij, stimmen en sa oanbelanget bin ik it mei jo iens: mei fan my út de ynfoboks en ûnder it kopke 'skiednis'. Letter oer Kerst Huisman syn pleit om ''in list gear te stallen fan alle Fryske eksonimen dy’t der binne''. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 4 mrt 2022, 20.10 (CET) :Goeie, ja ik bin it mei Drewes iens oangeande de gritenijen en de stimmen. De Fryske nammen neffens Kerst Huisman meie om my der by neamd wurde, en ek de pleatslike fariant as dy bestiet.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 mrt 2022, 20.37 (CET) :Goejûn mei-inoar. Ik slút my by de oaren oan wat de ynformaasje oer gritenijen en sa yn ynfoboksen fan plakken oangiet. Yn pleats fan it ompielen mei dy ferâldere ynfoboks bin ik der in foarstanner fan om dy ynfoboksen te ferfangen troch in betterenien, mei mear lemma's dy't wól ta de saak dogge, mar dy't yn dy ynfoboks mei gritenijspul ûntbrekke. Sa'n ynfoboks is der al, dat wy hoege it tsjil net op 'e nij út te finen: [[:Berjocht:Universele ynfoboks stêd]], of as der in wapen en/of flagge binne, [[:Berjocht:Stêd mei flagge]]. (De oantsjutting "stêd" yn 'e namme docht der net ta; dy ynfoboksen kinne likegoed foar doarpen brûkt wurde.) :Wat it stikje yn ''Nij Frisia'' oangiet, dat is wol nijsgjirrich. Ik haw okkerdeis op in side jo feroarings, Romke, weromset nei de Hollânske nammefariant (it gie leau 'k om Easterlân-Oosterland of Westerlân-Westerland), om't we dêr in pear jier lyn (ûndertusken alwer) ôfspraken oer makke hiene troch stimmerij. Mar dy ôfspraken wiene fansels fierhinne basearre op 'e fraach oft der yn sokke gefallen in Frysktalige fariant fan 'e plaknamme bestiet dy't bûten de Wikipedy om brûkt wurdt. As jo dêr in boarne foar fine, lykas mei Abbetsjerk / Abbekerk it gefal is, meie jo om my de ôfspraken oan 'e kant skowe, en de side omneame nei de Frysktalige fariant. Wat fine de oare behearders {{Ping|Drewes|Kneppelfreed}} dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mrt 2022, 22.52 (CET) ::Om my mei se dan wol omneamd wurde. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mrt 2022, 07.09 (CET) ::Om my ek omneame. Kin it wurd 'stêd' fan de ynfoboks dan better net ferfongen wurde troch 'plak' of is soks net mooglik?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 mrt 2022, 10.19 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} dan moat it berjocht omneamd wurde. Kreksa as Ieneach sei it docht der net ta, want dat berjocht kin likegoed foar in doarp brûkt te wurden. It wurd "stêd" ferskynt net op de side.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mrt 2022, 16.15 (CET) :::Sa't Kneppelfreed seit, de namme fan 'e ynfoboks ferskynt net op 'e "foarkant" fan 'e side, mar stiet inkeld yn 'e "efterkant" of bewurkingsseksje. Ik wit earlik sein net oft it omneamen fan in ynfoboks ek negative gefolgen hat foar de siden dy't dy boks dan "oanroppe" mei de âlde namme en dus in ekstra trochlinking oerbrêgje moatte. Dat soe net sa hearre te wêzen, mar as jins kompjûter traach is soe it samar kinne. En om't der frijwat artikels al fan dy ynfoboks gebrûk meitsje, liket it my de baas om 'e namme mar sa te litten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 01.12 (CET) De troch de Kerst Huisman betochte Fryske ferzjes fan de plaknammen sille taalkundich fêst ferantwurde wêze. Oft it histoarysk folslein goed is kin ik net beoardielje. Dus ja, Ieneach der bestiet ' ' in Frysktalige fariant fan 'e plaknamme... bûten de Wikipedy ' ', mar ' brûkt ' wurde dy net, útsein miskien troch in hânfol jongfriezen en djipfriezen. Húsriem binne se perfoast net. As de oare meidoggers der entûsjast oer binne mei fan my Huismans Fryske fariant der tusken heakjes by. Mar dan wol graach mei ferwizing nei it Nij Frisia-artikel, lykas Romke Hoekstra dat oant no ta dien hat, plus de betinker Huisman. Ik bin tsjin it omneamen fan de offisjele plaknammen dy’t hjoed-de-dei de wiere nammen binne. Sydlings: ik hear ek graach de miening fan de noch net ' pingde ' meidoggers. :{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}}Ik hie dit eins al even unanym hawwe wollen. Hmm. Miskien is it dan better om it mar te litten sa't it is, wat delkomt op wat Drewes hjir foarstelt. Sydlings bin ik it mei Drewes iens dat alle meidoggers hjiroer meiprate meie, dat ris eefkes sjen, wa binne op it stuit aktyf en binne noch net pingd? As {{Ping|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} hjir in miening oer op 't aljemint bringe wolle, noegje ik harren dêrta út. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 01.12 (CET) :Goeie, ik bin it der wol mei tis dat de dy Fryske vertalingen der by komme. By in soad artikelen stiet al in list mei bronnen en dear kin dy bron die Romke Hoekstra neamd moai by. Of besjoch ik dit dilemma ferkeard? [[Meidogger:Anoniem-NOF|Anoniem-NOF]] ([[Meidogger oerlis:Anoniem-NOF|oerlis]]) 7 mrt 2022, 07.03 (CET) ::{{Ping|Anoniem-NOF}} Nee hear, dat is krekt wat Drewes ek foarstelt. Mar in bytsje útlis is miskien wol even op syn plak. Ik sil it sa koart mooglik besykje te hâlden. Foarhinne waarden plaknammen bûten Fryslân yn ús Wikipedy mar yn it wylde wei ferfryske. Dan krigen jo dingen as dat in plak yn Seelân dat [['s-Heer Hendrikskinderen]] hiet hjirre Hear Hindriksbern of sokssawat kaam te hjitten. Doe hawwe wy in pear jier lyn besletten dat it better is om foar plaknammen bûten Fryslân allinne noch mar ferfryske foarmen oan te hâlden as dy ferfryske foarmen bûten de Wikipedy om brûkt wurde, dus as der in boarne foar is, sis mar. We hawwe doe oer in protte plaknammen ek in stimming holden en de útkomst fêstlein yn [[Wikipedy:List fan ferfryske plaknammen bûten Fryslân|dizze list]]. De fraach hjirre is oft we fan dy list ôfwike sille op basis fan it stik dat Kerst Huisman yn ''Nij Frisia'' skreaun hat, en dêr't RomkeHoekstra ús hjirboppe opmerksum op makke hat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 13.12 (CET) :::Goeiemiddei, Ik ha my der efkes yn ferdjippe mar de ynfobokse meie om my wol feroarre wurde. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 mrt 2022, 13.18 (CET) ::::Mitsdat der in betroubere boarne foar is mei de Fryske namme er om my altyd by, ek as dy slim ferâldere is (klassike foarbylden yn it Hollânsk binne bgl. [[:nl:Gdańsk|Danswijk]] en [[:nl:Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Pleimuiden]]). Wat de namme fan dy ynfoboks oanbelanget bin ik foar de oplossing dy't it minste wurk jout: moai litte sa't it is (mar as immen der tiid yn stekke wol en doch it oars, dan is my dat ek bêst). Wat de ynhâld derfan oangiet kin ik my fine yn it foarstel fan RomkeHoekstra. [[User:Wutsje|Wutsje]] 7 mrt 2022, 16.44 (CET) :::::Wy binne dus wakker ienriedich oer dy ynboks. Dy haw ik foar wat de Gaasterlânske plakken oanbelanget al oanpast en dêr hoege wy it tink net mear oer te hawwen. :::::It iennige dêr't wy no noch net oer út binne is wat wy mei de Fryske nammen fan Kerst Huisman dogge. Wat ik der noch oer kwyt wol is dit: ik ha dy list doe ek mei fêststeld - as it my goed heugd wie ik ek ien fan dyjingen dy't nei oanlieding fan hiele healwize nammen de kwestje op it aljemint brocht. Dêrom - en ek om't ik taalkundich net goed ûnderlein bin - joech ik somtiden de foarkar oan de Hollânsktalige namme. Letter, doe't ik stikjes oer bygelyks [[Westerland (Noard-Hollân)|Westerlân]] en [[Oosterland (Wieringen)|Easterlân]] skreau, fûn ik Westerland en Oosterland earlik sein dochs hiel nuver yn in Frysk artikel passen. Ik fûn Westerlân en Easterlân eins sa foar de hân lizzen, dat ik de list net iens neiseach hoe't wy dat meiïnoar fêststeld hiene. :::::Om't ik letter mear stikjes skreau oer plakken yn Noard-Hollân en der ek plakken wiene dy't net op de list stiene, bin ik op ynternet dochs wer op 'e strún gien en sa kaam ik lang om let by Nij Frisia telâne. It foel my doe fuort op dat guon nammen op de kaart fan Huisman hiel 'natuerlik' oandogge. Der binne fan de nammen mar in pear dêr't ik wat oan wenne moat, mar de measte nammen bliuwe tink hiel gau hingjen. :::::No binne der neffens my trije opsjes: :::::* De nammen bliuwe sa't wy dy earder yn de list fêststeld ha en yn de tekst folget tusken heakjes (mei ferwizing fan boarne) de troch Kerst Huisman útstelde nammen, mar fierder brûke wy allinne de Nederlânsktalige namme. :::::* De nammen bliuwe sa't wy dy earder yn de list fêststeld ha, mar yn de tekst brûke wy ûnder ferwizing fan boarne de Frysktalige namme. :::::* De nammen wurde ûnder fermelding fan boarne ferfryske, sa't Kerst Huisman dy fêststeld hat. :::::Miskien binne der noch mear opsjes, mar dan kin elk dy der ûnder sette. :::::De fraach hoefolle minsken de Fryske namme brûke sille is tink ik ek te stellen by nammen lykas Swol of Dimter. Ik bin fan betinken dat wy hjir in boarne hawwe fan immen dy't histoarysk/taalkundich goed ûnderlein is en dêrom soe ik foar ferfryskjen pleitsje. Om de besteande artikels om te neamen is net is measte wurk, der is oer dy hoeke noch net in hiel soad skreaun en ik wol dêr bêst wat tiid yn stekke. As it mar net foar in bepaalde tiid klear moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2022, 17.56 (CET) ::::::Ik soe it bêst fine as de betreffende nammen ferfryske waarden, mar ik kin der ek poerbêst mei libje as de sitewaasje bliuwt sa't er no is. Ik bin gjin foarstanner fan 'e middelste opsje, it brûken fan 'e ferfyske nammen yn in artikel dat de Nederlânsktalige foarm as titel hat. Dat wurket betiizjend en ferrifeljend, en dat moatte wy net wolle. Yn '''oare''' artikels fyn ik it brûken fan 'e ferfryske nammen dan wer net sa'n probleem, as dy mar trochwize nei de juste side. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 18.35 (CET) ::::::Ik slút my fierders by Romke Hoekstra oan. Om my mei dy nammen fan Kerst Huisman omneamd wurde. Ik tink dat Kerst Huisman him in soad op dat mêd dwaande holden hat, dus dy nammen binne wol ferantwurde. De nammen fan Huisman binne foar it grutste part beheind ta it âlde Fryslân, dêr't de nammen in Fryske oarsprong hawwe. As we it litte sa't it no is sil ik der ek net wekker fan lizze, mar it omneamen hat myn foarkar.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 8 mrt 2022, 06.23 (CET) ::::::{{Ping|Drewes|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Ik leau net dat der noch mear oan ta te foegjen is en it soe moaie wêze as wy ta in útdragende saak komme, dus no efkes de fraach oft jimme hjir frede mei ha kinne?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 11 mrt 2022, 08.39 (CET) :::::::As de namme yn it artikel konsistint is: ik wol. [[User:Wutsje|Wutsje]] 11 mrt 2022, 09.36 (CET) :::::::Ja hear prima. [[Meidogger:Anoniem-NOF|Anoniem-NOF]] ([[Meidogger oerlis:Anoniem-NOF|oerlis]]) 11 mrt 2022, 19.12 (CET) :Ik bin dus tsjin it omneamen fan de offisjele plaknammen. Tusken heakjes de troch Kerst Huisman útstelde nammen, mar fierder allinne de Nederlânsktalige of Dútske namme. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 11 mrt 2022, 19.45 (CET) ::Moai dat jo dit oankaarte Romke. In echte boarne liket it artikel yn Nij Frisia my net ta (spitigernôch), mar yn de gedachtegong fan Kerst Huisman kin ik my hielendal fine. Iens mei Kneppelfreed dus ek wat dat oangiet. De Noard-Hollânske plaknammen soene lykwols dochs wat mear húsriem wêze moatte foar in sidenamme, dus dochs wat faker brûkt wurde as ien kear. Mar de Fryske namme fan Kerst Huisman moat seker neamd wurde. De side [[Abbekerk]] is in moai foarbyld: De offisjele namme as lemma, mar dêrby omtinken foar it ûntstean en de betsjutting fan de namme beskreaun yn it Frysk. It soe moai wêze as der op elke side oer in Noard-Hollânske plakken wat stean soe oer wêr't de namme weikomt, hoe't it plak ek eartiids ek wol neamd waard. (Mar soks jildt m.m. krektlyk foar plakken yn Grinslân) In soad omtinken foar it ûntstean fan de namme docht ien as [[Karel Gildemacher]] ek yn syn publikaasje oer Fryske plaknammen. Mar der is dan ferlet fan in boarne dêr't de ûntsteansskiednis fan de plaknammen yn Noard-Hollân te finen is. Ik ha Kerst Huisman útnoege om ris mei te tinken. [[Meidogger:Frou Watzema|Frou Watzema]] ([[Meidogger oerlis:Frou Watzema|oerlis]]) 12 mrt 2022, 11.17 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Frou Watzema|Kneppelfreed|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}}Dan hâlde wy ynearsten de offisjele nammen (of de al troch ús fêststelde nammen) oan. Njonken de offisjele namme folget yn 'e tekst de Fryske namme mei in ferwizing nei de boarne. Fierder wurdt de offisjele namme ek yn de rest fan de tekst brûkt. Dêr kin elk him yn fine en om 't net elkenien foar omneamen is neffens Huisman's útstellen litte wy it ynearsten sa. Ik leau dat it wol goed is dat wy ienriedich binne yn dit stik fan saken. Soks fierder dan ek by de Noard-Hollânske gemeenten en de plakken dy't dêr ûnder falle: in rige mei de offisjele nammen en in aparte rige mei de troch Huisman útstelde Fryske nammen (of de sa troch ús fêststelde namme neffens de list). Faaks komme der fan Huisman skielk nije arguminten om dochs om te neamen, mar dat moatte wy dan mar efkes ôfwachtsje. Tank ek foar jo bydrage frou Watzema--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 mrt 2022, 12.31 (CET) ::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Dat is dan om my bêst genôch. Sa'k earder ek al sein hie, sil ik der net wekker om lizze. Tige tank om dit op it aljemint te bringen. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 mrt 2022, 19.52 (CET) :::::Ik slút my by Kneppelfreed oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 mrt 2022, 22.52 (CET) == Utslaggen GR. == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik soe mei in oare gemeente begjinne om de útslaggen fan de riedsferkiezings der op te smiten, mar ik seach dat jo ek al oan 'e gong west ha. Ik nim oan dat jo de rest no dien ha?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 mrt 2022, 13.23 (CET) :Goeie. Ja, ik hie juster ynienen in aktive bui. It fêstelân is dien, mar de fjouwer eilannen moatte noch. Hawwe jo dêr sin oan? Oars wol ik dat ek wol dwaan, mar juster waard it my te let en hjoed kom ik der ek net oan ta. Groetnis [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 mrt 2022, 22.54 (CET) == Aldamt (gemeente) == {{Ping|Kneppelfreed}} Soene jo efkes nei [[Aldamt (gemeente)]]/Gemeenterie/Utslaggen gemeenteriedsferkiezings sjen wolle? Ik leau dat jo dêr in skoft lyn mei te set west ha, mar it stiet der net hielendal goed. De tallen steane net ûnder de goede kopkes. M.f.g. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 26 mrt 2022, 19.45 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Tanke dat jo dat even seagen. It stiet yndie net goed. Sil it letter hjoed even better sette. Gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 mrt 2022, 20.22 (CET) ::Bêst genôch, folle jo dan ek noch efkes de gegevens fan 2022 oan? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 26 mrt 2022, 20.36 (CET) == Reide == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport|Swarte Kees}} Ik kom op wikipedy it buorskip [[Reide]] tsjin en ik ha oan it sykjen west, mar kin gjin delsetting mei dy namme fine. Der wurde fierder gjin boarnen neamd en de ynformaasje kloppet ek net want de gemeente Termunten is al yn 1990 opheven, fier foardat dit skreaun is. Ik wol it bêst mei tekst útwreidzje, mar der is neat te finen. Wat fine jim, moat dit lemma bliuwe? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 apr 2022, 21.58 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik bin ris even op nl: te rie gien op [[:nl:Punt van Reide]]. Dêr stiet: "''In het door de zee weggeslagen gebied van Reiderland lagen twee dorpen, [[:nl:Oosterreide]] en [[:nl:Westerreide]].''" As jo op 'e links fan dy beide ferdronken doarpkes klikke, docht bliken dat se beide as synonym "Reide" hiene. Ik nim oan dat mei de buorskip Reide nei Ooster- en Westerreide ferwiisd wurdt, temear om't op 'e Fryske side [[Punt fan Reide]] de namme [[Westerreide]] trochwiisd nei Reide. It docht my sadwaande gjin nij dat jo gjin ynfo fine kinne oer in hjoeddeistige buorskip dy't sa hyt. Ik tink dat it it handichst is om fan Reide in betsjuttingsside te meitsjen mei links nei Oosterreide en Westerreide. Dat hoege net beslist blauwe links te wurden; jo moatte sels witte oft jo dy siden skriuwe wolle of net. Mar wat Reide oangiet, dy ien regel tekst sa't er der no stiet, dy kin om my yndie wol fuort. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 apr 2022, 22.10 (CEST) :Sjoch bgl. ek [https://topotijdreis.nl/kaart/1861/@268298,591873,9.9 1861] en [https://topotijdreis.nl/kaart/1902/@268298,591873,9.9 1902]. [[User:Wutsje|Wutsje]] 22 apr 2022, 22.27 (CEST) --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 apr 2022, 09.11 (CEST) ::Dei {{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Ieneach fan 'e Esk|Wutsje|FreyaSport}} ik haw it stikje oanpast. Wat fine jim dêrfan? Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 apr 2022, 02.52 (CEST) ::: {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Wutsje}} Poerbêst sa. De ynformaasje kloppet no. Om my kin it sa stean bliuwe. Tige tank! --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 apr 2022, 09.11 (CEST) ::: {{Ping|Kneppelfreed}} Bêst genôch. Ik haw de trochwizing fan Westerreide nei Reide der noch út helle. Dat sil in selsstannige side wurde moatte, krekt as op nl:. Mar dat hoecht net daliks, we hawwe gjin deadline. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 apr 2022, 22.16 (CEST) ::::Tige tanke. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 apr 2022, 01.27 (CEST) ::::Ja, it begjin is der. Faaks wol [[Meidogger:Otto S. Knottnerus|Otto S. Knottnerus]] der noch wol wat oer fertelle, dy wit hjir in soad fan (fgl. [[:nl:User:Otto S. Knottnerus]]). [[User:Wutsje|Wutsje]] 24 apr 2022, 16.58 (CEST) ::::: (Ik schrijf geen Fries). De buurtschap Reide is de voortzetting van Westerreide, rondom de kerk werd na 1580 de Reiderschans aangelegd, die onder de Admiraliteit van Friesland viel; er stonden tot halverwege de 19e eeuw een paar huizen op de Punt van Reide. De kerkboeken van Termunten vermelden dit in de 17e en 18e eeuw als buurt. Wel is misschien nog het vermelden waard dat de Admiraliteit van Friesland hier in 1591 een leeuwendaalder liet slaan (zie [http://munthunter.nl/viewtopic.php?f=8&t=15413|hier]). [[Meidogger:Otto S. Knottnerus|Otto S. Knottnerus]] ([[Meidogger oerlis:Otto S. Knottnerus|oerlis]]) 24 apr 2022, 21.44 (CEST) ::::::Tige tanke foar jo antwurd en dy ynformaasje sille we wis brûke. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 apr 2022, 01.27 (CEST) == Siden oer Fryske plakken. == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Goeie! Ik bin de lêste tiid ek wat oan it wurk mei it fernijen fan de siden oer Fryske plakken. Dêrby foel it my op dat yn in soad siden ferâldere ynformaasje stiet. Sa kom ik bygelyks tsjin: tige ferâldere ynwennertallen (somtiden fan 2004!), it oankundigjen fan feroarings dy’t al lang ferlyn syn beslach hân ha, deade keppelings nei it webstee fan it plak, it neamen fan foarsjennings dy 't net mear besteane en it brûken fan in âldfrinzich begryp as gritenij mei it tal stimmen yn de ynfoboksen (oer dat lêste hawwe wy it okkerdeis al hân). Dochs wurde dyselde siden in soad bewurke sûnder dy efterhelle ynformaasje oan te passen. No binne wy minmachtich, it falt ek net ta om alles by te hâlden en it is ek mar krekt hoefolle tiid jo hawwe, mar wat ik jimme al freegje wol is om by in bewurking ek de rest fan de side mei te nimmen. As der bygelyks in ferâldere ynwennertal neamd wurdt, is it net in al te grutte muoite om dat fuort ek oan te passen. De fúzjeweach fan skoallen fan de lêste jierren makket it nedich om ek dêr efkes nei te sjen. En sa binne der noch wol in pear dinkjes dy't sûnder al te folle tiid gaueftich oanpast wurde kinne. Ik wol perfoarst nimmen wurk opkringe, mar it soe moai wêze dat wy wat ynformaasje oer Fryslân oanbelanget teminsten like ynformatyf en aktueel binne as de Nederlânsktalige side dêrfan. Om dat sa te krijen is der fan ús allegear noch in soad omtinken nedich foar de siden oer Fryske plakken. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mai 2022, 11.29 (CEST) : Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, ja in soad siden moatte nedich by de tiid brocht wurde. Ik haw ek al in bytsje dêrmei oan 'e gong west, it probleem is lykwols dat we mar in lyts ploechje hawwe. Mar ja ik bin it mei jo iens as we ien fan dy siden bewurkje dat we it tagelyk even neisjein moatte as der de nedige oanpassings dien wurde moatte. Ek de ynfoboksen oanpasje liket my in nedige saak. It is yndie needsaaklik dat we alteast de ynformaasje oer alles wat mei Fryslân te krijen hat by de tiid hâlde. Dus ja ik sil dêr wat mear rekken mei hâlde. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 mai 2022, 19.53 (CEST) :Goeie. Jo hawwe beslist in punt. Ik sil der tenei wat mear om tinke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 mai 2022, 01.46 (CEST) Dei {{Ping|RomkeHoekstra}} as jo de ynfoboksen pleatse, is it faaks wol even handich om earst even nei te sjen dat de krekte ynformaasje der yn stiet. Sa stie yn de ynfoboks fan Kollum bygelyks de flagge en de wapen fan Waaksens. Fierders neat te rêden, hear, soks bart my fansels ek wol. Mar ik woe jo der even op wize. Gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mai 2022, 19.35 (CEST) ::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik kopiear noch al ris in ynfoboks fanút in oare lemma, mar ik tink dat it tenei handiger is in lege ynfoboks te brûken. Dan is it minder maklik om wat fan it oare lemma stean te litten. Ik seach dat jo it al feroare ha. Tank yn alle gefallen en ik sil besykje der om te tinken!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 mai 2022, 20.03 (CEST) == Skatzenburch of Schatzenburch == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Is it [[Skatzenburch]] of [[Schatzenburg]]? Yn 'Skiedis fan Menameradiel'(útjefte fan de Fryske Akademy) wurdt op side 401 skrean oer Schatzenburg.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2022, 09.33 (CEST) :It byld by Delpher foar ''"Schatzenburg"'' is: ''Boeken basiscollecie: 46; Boeken Googlecollectie: sa. 177; Krantenartikelen: 1014; Externe krantenpagina's: 4; Tijdschriften: 11'' ([https://www.delpher.nl/nl/platform/results?query=Schatzenburg&coll=platform kepp.]). Foar ''Skatzenburch'': fiif kear neat. De Schatzenburg-resultaten gean net allegearre oer de state, mar dêr feroaret it byld net folle fan. Yn DKVT komt ''"Skatzenburch"'' net foar, sykje op ''"Schatzenburg state"'' jout 188 resultaten ([https://www.dekrantvantoen.nl/srch/adv.do?v2=true kepp.]). Itnijs.frl hat it dan noch presys ién kear oer ''"Skatzenboarch"'' ([https://www.itnijs.frl/2018/09/programma-iepen-monumintedei-waadhoeke/ kepp.]). Dat liket geef Frysk, mar it sjocht der optocht út. Al mei al soe ik sizze: ''Schatzenburg''. [[User:Wutsje|Wutsje]] 8 mai 2022, 10.14 (CEST), [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 mai 2022, 10.41 (CEST) --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 8 mai 2022, 20.40 (CEST) ::Liket my ek sa ta. Skatzenboarch fyn ik ek wat optocht, en dan soe it faaks sels Skat'''s'''enboarch wêze moatte (mei in '''s'''). Ik feroarje it yn Schatzenburg. As immen der beswier tsjin hat hear ik wol; ik kin it altiten noch werom sette.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2022, 10.36 (CEST) :::Foar safier ik wit is Schatzenburg de offisjele namme. Foar sawol it rekreasjeterrein as foar de state. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 mai 2022, 11.59 (CEST) ::::Ik wit net wat de offisjele namme is, ik kin allinne mar fertelle hoe't de namme pleatslik útsprutsen wurdt, mei't de famylje fan ús mem fan Menaam komt. Om't it swimbad ek sa hjit, kaam de namme yn it praat noch wol gauris foarby. It wurdt dêr sein as Skatsenburch (dus net -boarch), wêrby't de a útsprutsen wurdt as de ò fan "hok", krekt as yn "latte" of "panne". Ik wit net oft dit jimme fierder helpt, mar dat is alles dat ik derfan ôfwit. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 mai 2022, 00.11 (CEST) == Slatting == @Ieneach fan 'e Esk, Drewes, Kneppelfreed, Frou Watzema, Wutsje, Anoniem-NOF, en FreyaSport: witte ien fan jimme wat yn it lemma fan [[Burdaard]] bedoeld wurdt mei ...yn [[1506]] wie de earste grutte ''slatting'' fan dizze rivier... en ... Yn [[1777]] bart de twadde grutte ''slatting'' fan de Ie....? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.17 (CEST) :Goeiejûn Romke, Slatte dogge hja om wetter wer út te djipjen, troch alle smoargens en slib der út te heljen. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.41 (CEST) ::Dan is it goed en kin it sa bliuwe. Ik koe it wurd slatting net fine op taalweb. Tank foar jo réaksje.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.46 (CEST) :::Jo kinne it wurd fyne ûnder slatte as slatten, bin net alhiel wis oer de stavering slatting. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.50 (CEST) == Dielgebieten Ruslân == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo yn de trochferwizingstabel fan 'Dielgebieten fan Ruslân' [[Saratov (oblast)]] tafoegje wolle? En fan Orenboerg Orenburg meitsje wolle? Ik wit net hoe't soks moat en miskien mei ik ek wol net dwaan en is soks allinne foar behearders. En dan ha'k noch wat: ik wit net mear wêr't ik sjen kin hokker nije siden der koartlyn bykommen binne. Ik drok oan it sykjen west, mar kom der net mear út. Kinne jo my dat útlizze? Gr. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 jul 2022, 09.59 (CEST) :Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik haw de trochferwizingsbalke, allyk de siden oer de oblasten fan Ruslân en dielgebieten fan Ruslân oanpast. Oer de side fan Chabarovk jo binne wolkom om dy ôf te meitsjen as jo wolle, en oars wol ik him ek wol ôfmeitsje, mar jo binne op it stuit tige warber mei de Ruusyske dielgebieten oan 'e gong en jo hawwe der in bytsje fan in systeem dêryn dus miskien is it wol handiger as jo dy ôf meitsje wolle, sa net, dan wol ik him wol dienmeitsje. Op de side Koartlyn feroare kinne jo sjen dêr't nije siden oanmakke binne. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 28 jul 2022, 23.14 (CEST) ::Goeie. "Koartlyn feroare" stiet yn 'e sydbalke oan 'e linkerkante fan jo byldskerm, de fjirde regel fan boppen rjocht ûnder it logo fan 'e Wikipedy. En dy navigaasjeboksen ûnderoan 'e side meie jo bêst sels oanpasse, hear, dat is beslist net allinne foar behearders. Dan wol ik eins noch even mei jo op 'e tekst oer Orenboerg/-burg. Orenboerg is eins de korrekte transliteraasje, mei't de namme yn it Russysk mei in û/oe-klank útsprutsen wurdt. "Orenburg" sil yn it Frysk grif mei in u fan "put" útsprutsen wurde, en mei de g oan 'e ein dy't yn it Frysk by -burch net oan 'e ein mei, is it dan yn 'e praktyk eins in fernederlânsking. As jo jo net yn "Orenboerg" fine kinne, soe ik dêrom earlik sein leaver wer werom wolle nei in folsleine ferfrysking, en dan komme we út by "Oarenburch". Mei fr. gr., [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jul 2022, 00.13 (CEST) :::Ik bin der earlik sein te gau fan útgien dat de 'oe' yn de namme in typeflater wie. It makket my fierder net út, as it mar konsekwint deselde namme bliuwt, mar om earlik te wêzen soe'k dan it foarbyld fan Sint-Petersburch oanhâlde. En no't ik jim dochs eefkes oan it wurk set ha: hoe meitsje ik sa'n tabel oan en/of wêr feroarje ik soks? En op hokker wize kin ik in trochferwizing meitsje foar in lemma dêr't ferskillende nammen foar binne? Ik rûn dêr lêst mei it lemma oer [[Ivan IV fan Ruslân]] tsjin oan, dy't ek bekend stiet as Ivan de Ferskriklike en sa faak ek yn oare ûnderwerpen neamt wurdt.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 jul 2022, 08.16 (CEST) ::::Moarn, om sa'n trochferwizing te meitsjen geane jo nei <nowiki>Berjocht:DielgebietenRuslân</nowiki> en gean dan nei "Bewurkje". Om in nije trochferwizingsbalke te meitsjen, kinne jo it bêste ien fan in besteanden ien meitsje. Ik haw it sa ek leard om dêr earst wat mei om te pielen. Ik hoopje dat ik jo hjirmei holpen haw. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2022, 09.24 (CEST) :::::Dankewol Kneppelfreed, is der noch ien ding: hoe kin ik in redirect meitsje (of hoe't soks mar yn it Frysk neamd wurdt)? :::::: Graach dien. In redirect, of trochferwiisside, nim ik oan, dan moatte jo even klikke op "Boarne bewurkje" en dan yn 'e balke boppe-oan even op "Avansearre" klikke, dan ferskynt der in twadde balke, en dan even op it twadde icon fan rjochts, dat is in swart blokje mei in wyt pylkje deryn, dy klikke jo oan en dan ferskynt der dit op 'e side <nowiki>#REDIRECT [[Namme doelside]]</nowiki>. Dêr't "Namme doelside" stiet type jo de namme fan de side dêr't jo nei ta ferwize wolle. As jo bygelyks nei in paragraaf fan siz mar "skiednis" fan side "Huppelepup", dan sette jo op it plak dêr't "Namme doelside stiet dus: "Huppelepup#Skiednis". Hoopje dat dit it sa'n bytsje ferklearret. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2022, 16.21 (CEST) :::::::Sorry. Ik wie juster even fergetten dizze diskusje fierder te folgjen. Ik moat earlik sizze, ik fyn it wat yngewikkeld wat Kneppelfreed hjirboppe seit, en ik haw yn 'e balke boppe-oan gjin "Avansearre", mar dat sil wol oan 'e persoanlike ynstellings lizze, dy't je feroarje kinne yn "Ynstellings", rjochts boppe-oan op 'e side, njonken de meldings. Persoanlik haw ik in Word-dokumint oanmakke mei alderhanne formules dy't handich binne op 'e Wikipedy, sadat ik dy altyd by de hân haw. Dêr sit <nowiki>#REDIRECT [[XXX]]</nowiki> ek tusken. Gewoan op in (lege) side plakke en trije X-en ferfange troch de namme fan 'e side dêr't it hinne trochwize moat. Foar it trochwizen fan in kategory: <nowiki>#REDIRECT [[:Kategory:XXX]]</nowiki>. (Tink om 'e dûbele punt foàr "Kategory", want as dy mist foegje jo ynstee de side dy't jo trochwize wolle as lemma ta oan de kategory.) Foar it opsykjen fan navigaasjeboksen ûnderoan de side, moatte jo gewoan de namme fan 'e navigaasjeboks nimme, dus yn dit gefal "DielgebietenRuslân", en dêr "Berjocht:" foar sette. (Op nl: is dat "Sjabloon:" en op en: "Template:"). Dan komme jo op 'e side dy't jo hawwe moatte en dêr kinne jo gewoan mei it tabblêd "Bewurkje" oan 'e gong, krekt as by gewoane artikels. :::::::Wat Orenboerg oangiet, dêr bin ik net mei troud, en as jo it leaver ferfryskje wolle, dan dogge wy dat om my. Ik fûn it allinne sa'n ûnbekende namme dat it my de baas taliek om it mar yn it Russysk stean te litten. Mar dan meitsje ik der wer Oarenburch fan, want Orenburg is gjin Russysk en gjin Frysk, mar Nederlânsk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2022, 00.15 (CEST) ::::::::Ik sil der skielk wolris mei te set en hoopje der út te kommen. Wat Oarenburch/Orenburg/Orenboerg oanbelanget: it bliuwt somtiden wat pielen mei dy nammen en der sil wol wer ris wat komme. Ik tink dat Oarenburch yn dit gefal it bêste is. Tank yn alle gefallen foar jim útlis. En in goede snein.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2022, 05.49 (CEST) == Stasjon de Westereen == {{Ping|Kneppelfreed}} Ik seach dat jo de lemma's stasjons oan it neisjen binne. Tsjintwurdich ride der fan Ljouwert nei Grins nije treinen fan it type WINK, sjoch https://www.arriva.nl/a/noordelijke-lijnen/noordelijke-lijnen/meer-comfort-en-reisbeleving/winktreinen.htm. Is it ek handich by de tiden fan it tsjinstroaster in datum te setten wannear't dy jilde en foar de meast aktuele tiden of feroarings te ferwizen nei de side fan Arriva? Dy kinne nammentlik feroarje. 'Opmerking' yn de tabel soe bygelyks 'tsjinstroaster' mei de datum wêze kinne en dêrûnder in aparte ferwizing. As jo der belang by ha kin ik foar jo noch wol in aktueel ôfbyld fan it stasjon meitsje, ik wenje tichteby De Westereen en bin der hast alle dagen. Ik ha de tekst ek wat feroare wat dat rûn wat nuver en der stiene dingen dûbel yn (lykas de ôfbraak fan it stasjon yn 2003), ha it mei fersin net by de gearfetting set. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 2 aug 2022, 08.57 (CEST) :Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, tige tank om my dêr even op te wizen en foar jo help. Ja ik woe de lemma's fan de fryske stasjons ek in bytsje ophelpe, sa as bygelyks in ynfoboks derby sette, útwreidzje en by de tiid bringe. Guon fan dy siden sjogge der wat suterich út. Ja as jo wolle dan soe ik wol graach in aktuele ôfbyld fan it stasjon De Westereen wolle. Alfêst tige tank. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 aug 2022, 02.17 (CEST) ::Ha der wat op set by de oare ôfbylden fan it [[Stasjon De Westereen|stasjon fan de Westereen]]. Jo moatte mar sjen wat jo der mei dogge. As jo ek wat fan Hurdegaryp, Feanwâlden en Bûtenpost ha wolle kin ik dat meikoarten ek wol dwaan. En as der wat spesifyks op stean moat, dan hear ik dat graach fan jo.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 aug 2022, 11.27 (CEST) ::: Hoi {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik seach jo antwurd no pas, mar tige tank foar de foto's. Ik haw de foto fan Stasjon De Westereen yn de ynfoboks set. Ja as jo wolle, soe it moai wêze guon hjoeddeistige foto's fan de oare stasjons te meitsjen. Tige tank. Fr.gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 18 aug 2022, 21.29 (CEST) ::::Aktuele ôfbylden Feanwâlden en Hurdegaryp steane der op, Bûtenpost folget noch. Groetnis --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 aug 2022, 08.20 (CEST) :::::Tige tanke [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 sep 2022, 04.57 (CEST) == Underdûken == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} It tiidwurd is neffens my ûnderdûke en moat it lemma dan ek net 'ûnderdûke' (sûnder 'n') wêze? Wat dat lêste stikje tekst oanbelanget bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei ûnderdûke hiel oars is as de neamde foarbylden fan 'it tsjintwurdige ûnderdûken'. By it ûnderdûken yn de Twadde Wrâldkriich (en der binne op oare plakken yn 'e wrâld ek genôch foarbylden dy't dêr mei te fergelykjen binne) moasten boargers harren foar in oerheid ferside (en guon boargers) hâlde, dy't in ferfolging fan beskate groepen ynsteld hie. Guon fan dy groepen moasten har yn alle opsichten ûnsichtber meitsje om oan de ferfolging te ûntkommen, dat yn feite late ta it útwiksjen fan harren bestean yn de maatskippij. Yn de foarbylden dy't jo neame fan it ûnderdûken fan no wurde minsken net troch de oerheid (foar safier't dat de Nederlânske sitewaasje oangiet), mar troch persoanen (of groepen út de maatskippij) efternei sitten. Dat is in hiel grut ferskil mei it tradisjonele ûnderdûken, want der is altiten in besteande relaasje mei de dieder. Dat jildt foar de abbekaat dy't bedrige wurdt troch in krimineel, de frou dy't har foar har famylje of man ferside hâlde moat of de politikus dy't de lilkens fan in beskate groep opropt. Hja wurde net fan de kant fan de oerheid rjochteleas makke, harren bestean wurdt net offisjeel útwiske en yn guon gefallen helpt (lykas jo al skriuwe) de oerheid de persoan mei it ferskaffen fan in nije identiteit. It tink dat soks al wat better útlein wurde moat yn it lemma. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 aug 2022, 09.27 (CEST) :Goeie. Neffens my meitsje jo mei de titel in tinkflater, dy't feroarsake wurdt trochdat yn it Nederlânsk (bygelyks) ''onderduiken'' as tiidwurd ek mei in -n oan 'e ein skreaun wurdt. Mar as op 'e Nederlânsktalige Wikipedy in artikel skreaun wurdt oer it ûnderwerp ''onderduiken'' hat men it net oer ''onderduiken'' as tiidwurd, mar oer ''het onderduiken'', dus as haadwurd. Yn it Frysk is dat ferskil sichtber en hearber, mei't it as tiidwurd "ûnderdûke" is en as haadwurd "(it) ûnderdûken". Mar as jo it ferskynsel beskriuwe, hawwe jo it oer "(it) ûnderdûken", krekt sa't we hjir artikels hawwe oer bgl. "(it) rinnen", "(it) swimmen op de Olympyske Simmerspullen 2020", "(it) bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 2022", ensfh. :Stelregel: as jo der in lidwurd foar sette kinne, moat it mei in -n oan 'e ein. Dus net om jo op jo fouten te wizen, mar poer as foarbyld: hjirboppe skriuwe jo: "[...] bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei '''ûnderdûke''' hiel oars is as [...]". Jo kinne dêrfan fan meitsje: "[...] bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei '''it ûnderdûken''' hiel oars is as [...]" sûnder dat de sin ûnlogysk wurdt. Dat betsjut dat it wurd ûnderdûke(n) dêr gjin tiidwurd mar in haadwurd is en -n oan 'e ein hawwe moat. :Wat jo ynhâldlike opmerkings oangeane, dêr hawwe jo folslein gelyk oan. It is beide kearen ûnderdûken, mar it is in folslein ferskillende sitewaasje. Ik wist net krekt hoe't ik dat yn 'e besteande tekst ynpasse moast, dat ik haw der in ekstra alineä oan taheakke om dat út te lizzen. Jo hiene it hjirboppe al kreas ûnder wurden brocht, dat ik haw dêrfoar jo wurden wat parafrasearre. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 aug 2022, 01.23 (CEST) == Beilstein (Rynlân-Palts) == Ik sjoch, jo hawwe by [[Beilstein (Rynlân-Palts)]] de "opsomming" feroare ta losse sinnen. Almeast is it oarsom, mei gâns de opsomming ferbûn mei stipskrapkes en allinnich op it lêst in stip. Is dat yn de (Fryske) Wikipedy oars ôfpraat as oars? Yn it generaal is it no krekt sa, dat digitale opsommings mei minder ynterpunksje kinne as printe ferzjes. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 17 nov 2022, 10.34 (CET) :My is net bekend dat der wat oer ôfpraat is, mar ik sil it wol eefkes oanpasse.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 nov 2022, 10.47 (CET) == Gemeente/gemeinde == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sjoch dat jo de [[:Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] tafoegje oan bygelyks [[Nehren (Rynlân-Palts)]]. Mar Nehren is eins gjin gemeente yn 'e betsjutting dy't wy oan in (boargerlike) gemeente jouwe. By de Nederlandsktalige wiki sjoch ik dat ek en faaks komt dy betizing om't in doarp yn it Dútsk wol gemeinde neamd wurdt. Neffens my dekt ús wurd 'gemeente' hjir de lading net. Doarpen dy't ûnderdiel útmeitsje fan in stêd (lykas Boppard) of in gemeente (ferbânsgemeente Cochem yn dit gefal) hawwe yn 'e regel wol in boargemaster (ortsbürgemeister of ortvorsteher), mar dat is suver frijwillich (ehrenamtlich). Hy of sy makket gjin ûnderdiel út fan it bestjoer, dat yn it gefal fan Nehren yn Cochem sit. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 nov 2022, 09.27 (CET) :Goed dat jo my dêr op wize, mar ik fyn it al wat betiizjend. Ik haw it artikel [[Ortsgemeinde]] even oerlêzen nei oanlieding hjirfan (dat is ek in artikel fan jowes). Dêr stiet net hielendal wat jo hjirboppe stelle. Der stiet: "''Ortsgemeinden hawwe gjin eigen bestjoer'' [...] ''De Verbandsgemeindeverwaltung'' [...] ''draacht'' [...] ''de bestjoersferantwurdlikens fan de Ortsgemeinden yn harren namme en yn harren opdracht. Hja'' [de Verbandsgemeinde, nim ik oan] ''binne lykwols bûn oan de besluten fan de gemeenterieden en de boargemaster fan de Ortsgemeinden.''" Hoe kinne Ortsgemeinden no wol in boargemaster en in gemeenteried hawwe, mar gjin eigen bestjoer? Of bedoele jo mei bestjoer in eigen amtlik apparaat? Want dat is neffens my hiel wat oars. Dan komme je yn in selde soarte fan sitewaasje dêr't Dantumadiel ek yn ferkeart, dat in jiermannich lyn syn eigen amtners fuortdien hat en alles fia de amtlike stân fan Noardeast-Fryslân docht (ta wjerssidich sjegryn, haw ik begrepen). Mar Dantumadiel wurdt dúdlik wol as gemeente beskôge. Hoe rime jo dat mei wat jo hjirboppe sizze? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 nov 2022, 01.38 (CET) ::It is ek hiel betiizgjend en in ''Verbandsgemeinde'' is yn de iene dielsteat wer wat oars regele as yn de oare (faaks kinne der ek noch wol ferskillen wêze tusken Verbandsgemeinden yn ien en itselde bûnslân). Yn it gefal fan Cochem (Rynlân-Palts) is it sa: Cochem is it haadplak fan de Verbandsgemeinde. Dêr sit it amtlik apparaat. Om it noch wat yngewikkelder te meitsjen: ek de Verbandsgemeinde Cochem hat in ''Bürgemeister'' (net ehrenamtlich, dus betelle) en in keazen ''Verbandsgemeinderat'' (ehrenamtlich/frijwillich), dy't yn Cochem gearkomt. Elts doarp (''Ortsteil'') hat in keazen ''Bürgemeister'' (ehrenamtlich) en in ried mei in beheind foech, dy't kontakt ûnderhâldt mei it apparaat. In ''Ortsbürgermeister'' wurdt earne oars wer ''Ortsvorsteher'' neamt. Hy of sy sit de ''Ortschaftsrat'' foar. Rynlân-Palts hat by de weryndielings fan de jierren 1970 foar Verbandsgemeinden keazen om de faak lytse plakken noch safolle mooglik selstannich te hâlden, wylst yn oare dielsteaten sokke plakken harren selstannigens folslein kwyt rekken. Jo begripe, plakjes mei somtiden noch gjin 300 ynwenners kinne yn ús betsjutting fan it wurd nea in gemeente wêze, mar yn ferlikening mei ús doarpsbelangen hawwe hja wol mear yn te bringen. Miskien moat ik de lemma's eefkes nei sjen oft it wat dúdliker omskreaun wurde kin, want sa is dat dan net goed (''Gemeinde'' en ''Ort'' wurde yn it Dútsk faak troch inoar brûkt en dêrom giet der by it oersetten somtiden ek wol ris mis). It systeem wurket sa ek by bygelyks guon stêden: de stêd Boppard hat 10 'Ortsbezirke' (it Ortsbezirk Boppard is dan wer ûnder te ferdielen yn twa Ortsteile). Elts Ortsbezirk hat ek wer in eigen Ortsvorsteher mei in ried, dy't de ynwenners fia de regionale krante ynformearret oer de gong fan saken. Mar dat makket it doarp noch gjin gemeente yn ús betsjutting. Somtiden wurde dy doarpkes ek noch as ''Stadtteil'' oantsjut, wylst wy yn ús tinken by it wurd stedsdiel in hiele oare foarstelling fan saken hawwe. Mar sa'k sei, it is en bliuwt in tizeboel. Ik wachtsje earst jo reaksje noch eefkes ôf, faaks hawwe jo ek noch wat ta te foegjen en dan sil ik dêrnei besykje mear dúdlikens oan te bringen. Wat Dantumadiel oanbelanget: foar safier ik wit hawwe Dantumadiel en Noardeast-Fryslân op it stuit tegearre ien amtlike organisaasje (dat skielk wer feroaret want de boel wurdt wer út inoar skuord). Dus Dantumadiel hat wol amtners, mar tegearre mei NE-Fryslân. Dat is krekt wat oars as dat alles fia de amtlike stân fan Noardeast-Fryslân giet. Hoe't soks giet mei de sinteraasje wit ik net, mar Dantumadiel sil syn oandiel ek betelje moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2022, 10.33 (CET) :::Goeie @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], tanke Romke foar de útlis. Faaks kin der op de side [[Gemeente (Dútslân)]] wat mear útlis, sa't dy't jo hjir boppe jouwe, oanfolle wurde kinne. It is yndie wis in grutte tizeboel dêr by de Dútsers. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 nov 2022, 18.34 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Tige tank foar de lange útlis. It stiet my noch hieltyd net alhiel klear foar de geast, mar sa't jo sizze, it is ek wol in tizeboel. Wat my wol dúdlik wurden is, is dat jo jo deryn ferdjippe hawwe en der mear fan witte as ik. Dat ''Ortsgemeinden'' gjin gemeenten binne, sil ik dêrom mar fan jo oannimme. Ik moat al sizze, mei jo útspraak "''plakjes mei somtiden noch gjin 300 ynwenners kinne yn ús betsjutting fan it wurd nea in gemeente wêze''" bin ik it net iens. Jo ferjitte dêrby dat oant 1984 ek sokke gemeenten yn Fryslân bestien hawwe. De "stêd" Sleat wie in folslein selsstannige gemeente mei noch gjin 600 ynwenners. En Skiermûntseach hat no trouwens noch mar om ende by de 900 ynwenners. Wat Dantumadiel oangiet, ik tocht dat Dantumadiel it wurk útbestege hie oan it amtlik apparaat dat folslein fan N.E.F. wie, mar dat kin ik ferkeard begrepen hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2022, 01.49 (CET) ::::Wat my oanbelanget hat in (boargerlike) gemeente in gemeente- of in stedhûs. Skier hat in gemeentehûs (as Skier gjin eilân wie, mar op 'e wâl lei, soe dat grif oars wêze). Sleat hie in stedhûs (mar dan moatte wy wol teminsten 38 jier tebek en sels foar dy tiid wie Sleat as gemeente al útsûnderlik lyts). Dêrnjonken hat in (boargerlike) gemeente in profesjonele organisaasje. Sa hat Skier (en hie Sleat) in amtlik apparaat mei in betelle kolleezje fan B&W. Dat binne hiele grutte ferskillen mei in Ortsgemeinde, dat suver en allinne op frijwilligers driuwt. Lykas by ús Doarpsbelang, ek al hat de Ortvorsteher/Bürgemeister folle mear foech as de foarsitter fan Doarpsbelang. De Ortsgemeinde hat dus gjin eigen gemeentehûs, gjin profesjoneel bestjoer, gjin eigen amtlik apparaat en ek it takenpakket fan in Ortsgemeinde is folle beheinder as dat fan ús gemeente. No kinne ek ús gemeenten taken útbesteegje, mar hja binne dêr frij yn, wylst in Ortsgemeinde altiten bûn is oan de ôfspraken mei de Verbandsgemeinde. Ik ha 300 ynwenners neamd, mar ik soe ek 100 skriuwe kinne, want sokke Ortsgemeinden binne der ek by it soad. Foar my binne de ferskillen te grut om in Ortsgemeinde ien op ien as 'gemeente' oer te setten (it wurdsje Ort wurdt by dy oersetting boppedat net meinommen) en dan yn de Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts op te nimmen. Ik tink dat dêr de betreffende Verbandsgemeinde yn kategorisearre wurde moat, wylst de Ortsgemeinde gewoan yn de Kategory:Plak yn Rynlân-Palts heart te stean. Mar begryp my goed, ik wol neat opkringe as jo dêr in oar idee oer ha is dat ek goed hear. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2022, 12.08 (CET) :::::Is dat alwer 38 jier lyn? Krammele, ik kin it my noch herinnerje as de sprekwurdlike dei fan juster. Ik leau, ik reitsje op jierren. :-) Mar hawar, jo hawwe jo saak goed bepleite en ik sil net wer ''Ortsgemeinden'' yn 'e kategory:gemeente fan sus-en-sa dwaan. Ik hie gjin idee dat se it dêr yn Dútslân sa yngewikkeld regele hiene. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 nov 2022, 01.05 (CET) ::::::Haha, de tiid hâldt gjin skoft Ieneach, mar wat de Ortsgemeinde oanbelanget bliuwt dat in kwestje fan ynterpretearjen. De ien sjocht der wat oars nei as de oar. By de Nederlânsktalige wikipedia fine se it neffens my wol in gemeente, mar oft dêr ek diskusje oer west hat wit ik net, mar dat makket my fierders ek neat út. Ik ha no in beskriuwing fan de Verbandsgemeinde by de Verbandsgemeinde Bernkastel-Kues set. Wolle jo dêr noch eefkes nei sjen? As it jo sa dúdlik is, dan set ik it ek by oare Verbandsgemeinden en pas ik it lemma oer de Ortsgemeinde ek sa oan. En it liket moai, dy selsstannigens, mar it is dêr somtiden ek in gegriem hear en it wol net sizze dat it sa better wurket as by ús. Wat ik bygelyks ek hiel frjemd fyn is dat sels de ried fan de Verbandsgemeinde út frijwilligers bestiet. En no sille hja grif ûnkosten fergoede krije, mar ik freegje my ôf hoelang dat sa'n systeem it úthâldt. Foar dy lytsere plakjes mei faak in fergrizende befolking sil it ek net altiten maklik wêze en fyn in geskikte Ortsvorsteher.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 nov 2022, 09.19 (CET) :::::::Ik haw even nei dy beskriuwing sjoen, en dy liket my poerbêst ta. Dúdlik en net al te lang. Mar ik fyn al dat er op it ferkearde plak stiet. Ik fyn dat dy beskriuwing op 'e side [[Verbandsgemeinde]] heart te stean. Op 'e side fan 'e ûnderskate Verbandsgemeinden heart in link nei de side Verbandsgemeinde te stean (stiet der ek) en miskien in koarte taheakke fan in pear wurden tusken heakjes efter de term, bgl. "blablabla is in [[Verbandsgemeinde]] (in gemeente dy't út ferskate [[Ortsgemeinde]]n bestiet) blablabla". Dan is neffens my fierder oan 'e lêzer om dêr of wol of net mear ynformaasje oer te sykjen troch op 'e link te klikken. Sa't jo it no by Bernkastel-Kues hawwe, giet it mearendiel fan 'e tekst eins oer in oar ûnderwerp (nammentlik wat in Verbandsgemeinde is), ynstee fan oer dy spesifike Verbandsgemeinde. Ik hoopje dat jo opmurken hawwe dat ik hjirboppe hieltyd skreaun haw "ik fyn". Dit is dus in miening en jo kinne in oare miening hawwe. Ik wol jo op dit stik net de wet foarskriuwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 nov 2022, 01.45 (CET) ==Pingen== {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}Eefkes om te besykjen. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.25 (CET) :Ja, hear, it wurket. O, trouwens, wat ik noch net sein hie: as jo mear as ien meidogger tagelyk pinge wolle, kinne jo dat sa dwaan: <nowiki>{{Ping|Namme Meidogger|Namme Meidogger|Namme Meidogger|Namme Meidogger}}</nowiki> en sa fierder. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.27 (CET) ::Yn oarder! [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.33 (CET) ==Belgyske plakken/gemeenten== Goeie. Ik haw de plakken en gemeenten yn Belgje no by de kategoryen nei provinsje yndield ynstee fan inkeld nei gewest. Ik tink, ik sil jo dêr even op wize om't jo de lêste dagen nochal warber west hawwe mei artikels oer Belgyske plakken. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 mrt 2023, 16.37 (CET) :Bêst genôch. Ik sil der rekken mei hâlde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 mrt 2023, 19.56 (CET) ==Posysjekaarten== {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} De [[Berjocht:Posysjekaart Doardt-Sintrum|Posysjekaart Doardt-Sintrum]] en dy fan [[Berjocht:Posysjekaart Sint-Niklaas|Sint-Niklaas]] wurkje alle twa net. Ik sjoch tink wat oer de holle en sil earne wol wat ferkeard dien ha, mar witte jimme wat? : Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik tink jo hawwe de ferkearde koördinaten brûkt, lykas [https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Grutte%20Tsjerke%20(Doardt)&curid=154742&diff=1113455&oldid=1113376 hjir]. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 mrt 2023, 03.16 (CET) ::Knap ûnoazel fan my, ik socht de fout yn it gefal fan Doardt by de posysjekaart om't dy fan Sint-Niklaas ek net wurke. Dat ik tocht ik doch wat net goed mei it opfieren fan dy kaarten. Mar Sint-Niklaas wurket ek nei kontrole fan de koördinaten noch jimmeroan net.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mrt 2023, 07.59 (CET) :::Aapart, want ik haw de posysjekaart fan Sint-Niklaas deryn set by [[Kastiel Walburg (Sint-Niklaas)]] en de [[Witte Molen (Sint-Niklaas)]], en by my wurket er prima. Brûke jo de goede namme fan 'e kaart wol? Dus bgl. net '''Sint Niklaas''' mar '''Sint-Niklaas''', want in minuskúl ferskil yn 'e stavering kin de hiele boel bedjerre. Oars soe ik net witte wat der misgien wêze kin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 mrt 2023, 15.07 (CET) ::::Sorry mannen foar de drokte dy't ik jim besoarge ha. Ik hie by Sint-Niklaas as namme [[Sint-Niklaas (plak)]] brûkt, sa't dat yn it fjild fan de namme stiet. Mar it is oplost no. Tige tank alletwa!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mrt 2023, 17.27 (CET) :::::Ah, sjoch, dêr ha je it al. No, mar dat makket neat út, hear. Ik haw sels ek wolris nuvere flaters makke, dat oerkomt eltsenien. As it net minder wurdt, dan mei it hinnebrûze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 mrt 2023, 20.57 (CET) :::Neat te rêden hear. Bin bliid dat we helpe koene. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 mrt 2023, 05.03 (CET) == Navigaasjebalke West-Flaanderen == Hoi @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw even in navigaasjebalke [[Berjocht:GemeentenWest-Flaanderen]] oanmakke. Sûnt jo de lêste tiden warber binne mei it oanmeitsjen oer siden fan plakken en gemeenten yn West-Flaanderen, tocht ik dat sa'n navigaasjebalke ûnderoan de side wol handich wêze soe. Dus as jo in nije side oanmeitsje soene jo asjebleaft <nowiki>{{GemeentenWest-Flaanderen}}</nowiki> sette kinne. Tige tank. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 1 apr 2023, 00.00 (CEST) : Hartstikke moai. Ek bedankt!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 apr 2023, 08.16 (CEST) == Wjelsryp == {{Ping|Drewes}}:Wolle jo eefkes by it [[Oerlis:Wjelsryp]] sjen? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 aug 2023, 08.29 (CEST) == Fulkaan yn Nederlân == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Wolle jo hjir eefkes nei de Kategory:Fulkaan yn Nederlân sjen? Nederlân hat fulkanen, mar twa yn 'e kategory (Mount Scenery en The Quill) lizze wol yn it keninkryk, mar net yn Nederlân. :Sorry, dit is even by my lâns gien. Ik haw hjir frjemd genôch ek gjin 'ping' fan krigen, hoewol't jo dy hjir wol by set hawwe. Hoe dan ek, Sint-Eustasius en Saba hawwe de status fan bysûndere gemeenten fan Nederlân, en binne net (lykas Kurasau, Arûba en Sint-Marten) aparte lannen binnen it keninkryk, dat dêrom haw ik it sa dien. Ik kin der noch wol even in kategory fan Karibysk Nederlân tusken sette. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 sep 2023, 09.28 (CEST) ::Bêst genôch! Ik tink dat soks wol goed is, want as jo net bestjoerlik mar geografysk besjogge lizze Sint-Eustasius en Saba net yn Nederlân.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 sep 2023, 09.34 (CEST) == Kategory:Lânseigen fauna yn .... == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sjoch dat jo per lân in aparte kategory tafoegje, dêr't in bist lânseigen is. Ik ha dêr hielendal neat op tsjin hear, mar earlik sein fyn ik it sels in soad wurk om nei te gean yn hokker lannen in bist krekt foarkomt. Boppedat wolle de grinzen fan in ferspriedingsgebiet fan in bist noch wol ris fluktuearje. Foar Fryslân soe ik my noch wol in eigen kategory foarstelle kinne, mar is it foar de rest net handiger om de fersprieding fan in bist wat algemiener te hâlden, lykas in kategory foar in kontinint en/of in biotooptype? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 nov 2023, 11.16 (CET) :Goejûn. Tsja, ik kin net sizze dat der gjin wurk yn sit, mar je hoege der oer it algemien net folle foar út te sykjen, want de ferspriedingskaartsjes binne dúdlik. En as Commons net sa'n kaartsje hat, is der oer it algemien wol ien op Google te finen (sykje op 'e ôfdieling "Afbeeldingen" en dan de Latynske namme fan it bist yntype mei "range" of "area" derefter). Ik haw in sjabloan mei alle kategoryen fan Lânseigen fauna yn ..., dêr't ik lannen út weiskrasse kin ynstee fan alle lannen yntype te hoegen. Dat is wol de handichste metoade. As jo der priis op stelle, kin ik jo dat wol jaan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 22.52 (CET)--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) :Noch even wat oars: by de krúsbek hawwe jo ek de fersprieding ûnder it kopke biotoop beflapt, mar dat binne wol twa hiel ferskillende dingen. It biotoop is it soarte gebiet (berchtme, wâld, flakte) dêr't in bist libbet. Dat hat yn prinsipe net direkt wat út te stean mei de geografyske distribúsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 23.44 (CET) ::Ja dat wie dan in fersin want in biotoop is yndied net itselde as de geografyske fersprieding, al sil it biotoop wol yn de geografyske fersprieding oanwêzich wêze moatte.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} En dan haw ik noch in fraachje en miskien witte jo de oplossing: nei't ik de ferspriedingskaart/it lûdsfragmint fan 'e fûgel yn 'e ynfobox sette, feroare de layout fan de ynfoboks op 'e mobyl. De gegevens steane allegear tsjin de lofter kant fan it kader en rjochts ûnstiet der binnen it kader in wyt flak. Witte jo hoe't dat kin? Sûnder de ferspriedingskaart/it lûdsfragmint stiet alles kreas yn 'e midden, lykas ek by de oare talen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 nov 2023, 21.55 (CET) :Hmm. Ik brûk sels de mobile tillefoan net foar ynternet (dat kin ek net iens op dy fan my), dat ik kin dit effekt sels net sjen. Mar ik fermoedzje dat it komt om't de lânkaart links útlinet. En dat haw ik sa dien omdat as je de lânkaart sintrearje, dan wurdt de bygeande leginda ek sintrearre en dan steane de fjouwerkantsjes mei kleuren allegear skots en skeef ûnderinoar. Prebearje it ris mei allinne it lûdsfragmint mar sûnder lânkaart. As it dan goed is, dan sil it yndie wol lizze oan wat ik hjirboppe beskriuw. Ik wit eins net wat ik dêr oan dwaan moat. Ik haw besocht de tekst links út te lynjen as de lânkaart sintrearre is, mar dat krij ik net foarinoar. Oarsom wol, dat sadwaande. Ik sil der nochris even oer neitinke. Kinne jo my fertelle hokker lemma's spesifyk nei links treaun wurde? Want de taksonomy soe yn prinsipe gewoan stean bliuwe moatte dêr't it stiet. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 23.23 (CET) ::Ik sil noch eefkes in fûgeltsje beskriuwe en sjen hoe't it sûnder de kaart giet.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha fan 'e moarn de [[Tûfmies]] skrean en it sawol sûnder kaart as it sûnder lûdsfragmint besocht, mar der feroaret neat. Der bliuwt likegoed rjochts in wyt flak binnen it kader. Ik tink dat it earne oars oan leit. By [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] giet it goed, mar dêr past gjin kaart yn. Mar sawol by [[Berjocht:Bistesoarte]] as [[Berjocht:Soarte]] en it [[Berjocht:Biste-ûndersoarte]] slút op 'e mobyl it kader oan 'e rjochter kant net moai oan en ûnstiet der in stik wyt tusken de ynformaasje en it kader.-[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 13.30 (CET) :::Huh. Wat apart. As [[:Berjocht:Soarte]] it ek hat, dan kin it net lizze oan wat ik hjirboppe neamde. It is wol ferhipte ferfelend, mar dan soe ik net witte wêr't it oan leit. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 nov 2023, 18.22 (CET) :::Ik haw ris even sitten te sykjen en ik haw ûntdutsen dat Wikipedia ek in mobile ferzje hat. Nea witten. As jo in side iepenjen, bgl. [[krúsbek]], stiet hielendal ûnderoan, ûnder de kategoryen en bûten it ramt fan 'e artikeltekst: ::::Dizze side is it lêst bewurke op 18 nov 2023 om 23.52. ::::De tekst is beskikber ûnder de lisinsje Creative Commons Nammefermelding-Lyk diele; der kinne oanfoljende betingsten fan tapassing wêze. Sjoch de Gebrûksbetingsten foar mear ynformaasje. ::::Privacybelied Oer Wikipedy Foarbehâld Gedrachskoade Untwikkelders Statistiken Taljochting koekjes Mobile ferzje :::De ûnderste regel is in rige keppelings. De lêste keppeling jout in ferzje dy't gaadlik is foar mobile tillefoans. As jo dy ferzje oansette, helpt dat ek? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 nov 2023, 18.36 (CET) ::::Nee, ik hie de mobile ferzje al oan stean en krekt dan docht er sa. As ik de PC-ferzje oanset dan krij ik deselde layout fan 'e ynfoboks as op 'e pc, mar yn hiele skiterige letters en de de mobile ferzje is op 'e mobyl fansels dúdliker. It nuvere is dus dat de iene ynfoboks wol goed op de mobyl ferskynt en de oare net. Miskien wit {{Ping|Kneppelfreed}} ried?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 21.22 (CET) :::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]],@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], tsja, ik wit it suver ek net. Ik brûk de mobile ferzje hast ek nea. It ferskil sit him yn de ynfoboksen. It [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] seit it al: it is in universele ynfoboks en dêr is it probleem net. De oare ynfoboksen: [[Berjocht:Bistesoarte]], [[Berjocht:Soarte]] en [[Berjocht:Biste-ûndersoarte]] binne deselde soarten ynfoboksen en dêr spilet it probleem al. Ik haw al even oan it prutsen west, ik tink Ieneach hat deselde dingen besocht dy't ik oan it útbepearjen wie, mar it giet my no al suver boppe de pet. Miskien is der noch in oare techneut hjir? @[[Meidogger:Wutsje|Wutsje]]? Soene jo it witte? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 nov 2023, 22.40 (CET) ::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} As it probleem by alle ynfoboksen spilet dy't net gebrûk meitsje fan 'e universele/generike lay-out, dan moat dit probleem ek op oare Wikipedyen spylje. Dan liket it my in probleem ta dat sintraal troch Wikimedia oplost wurde moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 00.43 (CET) :::::::It kloppet wat Kneppelfreed seit, it spilet net by de universele ynfoboksen. Ik ha ek noch nei oare ynfoboksen sjoen en by it [[Berjocht:Ynfoboks provinsje fan Noarwegen]] of it [[Berjocht:Plantesoarte]] sjogge jo itselde ferhaal. By it [[Linnaeusklokje]] is rjochts bygelyks in hiel soad wyt, by [[Akershus]] is ek wyt, mar wat minder om't de ôfbylden dêr tink ik mear de breedte yn geane. Mar yn beide gallen slút it kader oan 'e rjochter kant net moai oan. Ik sjoch dat net by de Nederlânske wiki as sy dêr ôfwike fan 'e universele/generike lay-out. Dan mar it [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] oanpasse en ús safolle mooglik oan 'e universele/generike lay-out hâlde?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 nov 2023, 08.53 (CET) ::::::::Dat fyn ik gjin oplossing. It [[:Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] is net bedoeld foar soarten, mar foar hegere taksonomyske groepen, lykas skiften en famyljes en skaaien. Foar soarten en ûndersoarten fan bisten, planten en skimmels soene dan folslein nije ynfoboksen ûntwurpen wurde moatte. Mar dat feroaret dan likegoed noch neat oan 'e tûzenen artikels op 'e Wikipedy dy't gebrûk meitsje fan in net-generike ynfoboks. Dy soene dan allegear hânmjittich ferfongen wurde moatte. Dêr is gjin begjinnensein oan en boppedat is it ek noch rotwurk om te dwaan. We binne hjir allegearre mar út aardichheid oan 'e gong en wurde net betelle. Soks kin net fan frijwilligers frege wurde. Ik fyn, it moat sintraal oplost wurde sadat gewoane ynfoboksen ek op 'e mobile tillefoan ta har rjocht komme, of oars is it spitich mar dan is it net oars. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.43 (CET) :::::::::Ik bin it mei Ieneach iens. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.46 (CET) ::::::::::Bêst, mar mocht it sintraal net slagje dan kin der dochs gewoan njonken de besteande in universele ynfoboks oanmakke wurde foar de nije lemma's? En hoe giet it no fierder, is der immen fan 'e behearders dy't kontakt opnimt mei wiki?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.57 (CET) :::::::::::Ik haw ris even sjoen wat de mooglikheden binne troch in nije universele ynfoboks oan te meitsjen. Ik tocht, miskien as ik alle lemma's presys deselde namme jou as yn 'e al besteande boks, dat we it spul dan gewoan trochwize kinne sûnder der fierder oan te kommen, mar dat wurket net. Je kinne it gedoch wol wat ferlytsje, mar je moatte noch altyd by alle artikels lâns om hânmjittich dingen te feroarjen. Noch mar ris even oer neitinke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 20.12 (CET) :::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Wat jo lêste fraach oangiet, Romke, ik wit net hoe't dit fierder moat. Ik haw ris eefkes socht, mar ik kin gjin "loket" fine dêr't wy by Wikimedia mei soksoarte swierrichheden telâne kinne. Al wie dat der wol, dan kin ik it probleem noch net oanjaan, want ik haw it net mei eigen eagen sjoen. Ik haw niis de mobile ferzje ris iepene op 'e laptop, mar by my is der dan hielendal neat mis mei de ynfoboksen. It probleem liket beheind te wêzen ta it gebrûk fan 'e mobile ferzje op 'e mobile tillefoan. En dat kin ik net sjen, want ik haw in tillefoan dêr't je allinnich mar mei belje en tekste kinne. Miskien kinne we earst ris ôfwachtsje oft {{Ping|Wutsje}} wit hoe't soks op nl: om en ta giet en oft der in plak is by Wikimedia dêr't je mei sokke dingen hinne kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 23.30 (CET) ::::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Wutsje}}Ja, it spilet allinne op 'e mobile ferzje fan 'e mobyl, mar dat hie ik leauw 'k al skreaun. Op 'e tablet is ek neat mis. It is dus ek net in hiel grut probleem, alles stiet der wol op, mar moai is it net. Om't de smartphone foar ynternetten hjoed-de-dei yn 'e frije tiid wol in hiel soad brûkt wurdt, soe it moai wêze as it dochs oplost wurdt. Wy wachtsje eefkes Wutsje ôf en oars meitsje ik yn alle gefallen foar de fûgels wol eefkes in universele ynfoboks en dan gean ik dêrmei fierder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 nov 2023, 08.28 (CET) :::::::::::::Lestich foar my is dat ik dit probleem op myn âld Nokia net reproduseare kin en dat ik dus ek gjin idee haw wêr't de oplossing socht wurde moat. Faaks is it wat en stel de fraach ris op [[:nl:WP:SHEIC]]. Dêr is it nea tige drok, mar dy side wurdt yn de gaten hâlden troch wat lju dy't der ferstân fan hawwe en dy't oaren altyd wol helpe wolle. [[User:Wutsje|Wutsje]] 21 nov 2023, 09.03 (CET) ::::::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Om't ik it probleem, krekt as Wutsje, sels net sjen kin, sil ien fan jimme by it troch Wutsje oanjûne adres om rie freegje moatte. Dat fielt in bytsje as oft ik it probleem ôfsko, mar ik kin dus net omskriuwe wat der mis is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 nov 2023, 22.23 (CET) == Eventuele nije ynfoboks foar bistesoarten == Ik meitsje hjir mar even in nije diskusje fan, oars snijt it ûnder yn 'e lawine fan reäksjes en reäksjes op reäksjes hjirboppe. Jo sizze dêr: "''Wy wachtsje eefkes Wutsje ôf en oars meitsje ik yn alle gefallen foar de fûgels wol eefkes in universele ynfoboks en dan gean ik dêrmei fierder.''" Ik moat earlik sizze dat ik it hiel spitich fine soe as foar fûgels no in oare ynfoboks yn gebrûk komt as foar oare bisten. Dat liket my hielendal net nedich. As de rie fan Wutsje neat opsmyt en jo wolle graach dochs in universele ynfoboks hawwe, dan stel ik foar dat we dêr tegearre ris oer gear geane. Ik hie justerjûn al ien makke, mar dat wie om te sjen oft we de hiele boel yn ien kear oersette kinne fan net-generyk nei universeel, dus sûnder hânmjittich bybeunen op alle siden dy't de ynfoboks no brûke. Ik kin jo fertelle: dat slagget net, we moatte hoe dan ek dingen hânmjittich oanpasse. Mar as der dochs in nije ynfoboks komme moat, haw ik ek noch wol in pear ektra dingen dy't ik wol oars hawwe wol. Litte we yn elts gefal ien ynfoboks hâlde foar alle bistesoarten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 nov 2023, 22.31 (CET) :{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Dêr kin ik my goed yn fine hear, ik ha hjirboppe wol "fûgels" skreaun, mar dat kaam eins mear om't ik fan 'e bisten oant no ta eins allinne oer fûgels skriuw en jo ha gelyk: der kin dan better ien komme foar alle bisten. :{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Wutsje}}:Ik ha op [[:nl:Wikipedia:SHEIC]] ûnder it kopke "Probleem bij niet-universele sjablonen bij Friestalige wiki" de fraach útset as ien in oplossing hat. Mar eefkes ôfwachtsje of der in reaksje komt. ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Wutsje}}Ik ha yntusken in andert krige en ha de tekst eefkes hjirhinne kopiëarre: <br> ::''Dat is omdat deze infobox niet de class="infobox" annotatie heeft. De software kan ze daardoor niet herkennen en niet de styling en speciale gedragingen geven die infoboxen normaal hebben. Je kan dus het beste class=infobox toevoegen aan het sjabloon. Er zit sowieso nog wel wat verbeteringen daar. Geen gebruik van table headings and captions, valign en align welken niet langer door browsers worden herkend. Ziet er een beetje 2005 uit ;) TheDJ (overleg) 22 nov 2023 13:35 (CET)''<br> ::Ik doar der net al tefolle mei om te griemen, dus ik hoopje dat immen fan jim der mei út 'e fuotten kin.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2023, 19.37 (CET) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], en @[[Meidogger:Wutsje|Wutsje]], tige tank Romke dat jo it inisjatyf nommen hawwe it even op [[:nl:Wikipedia:SHEIC]] te melden. Ja ik wol my dêr ek net tefolle oan weagje en griem mei dy ynfoboksen om. It neidiel is dat wy sadwaande op dizze wikipedy stadichoan mei ferâldere materiaal oan it wurkjen binne. Neffens in soad oare wiki's rinne we op technysk mêd efteroan. Sels lytseren as de Noardfryske, Platdútske, Nedersaksyske en Limburchske wiki's binne wat dat oanbelanget wat foarliker as uzes. Ik haw besocht mei de posysjekaarten, de berjochten mei statistiken en de berjochten "cite web", "cite book" (dat makket it ynfoegjen fan boarnen wat makliker) it bewurkjen in bytsje makliker te meitsjen. Ien ding dy't we faaks dwaan kinne, is om nije ynfoboksen te meitsjen en dy fan bygelyks de Nederlânske wiki oerkopiearje en oanpasse oan ús wiki, sa't ik dien hie mei dy niisneamde berjochten. Om nou by alle bistesiden dy ynfoboksen te ferfangen haw ik lykwols ek gjin nocht oan want dêr sil dan sa'n ûnbidige bealch fol wurk yn sitte, dêr't ik tink nimmen fan ús op sit te wachtsjen. We kinne dan faaks nije siden en dêr de nije ynfoboksen by brûke. Om dy nije ynfoboksen fan in oare wiki te meitsjen, dat falt ek net altyd ta en benammen mei dy lêste fan "cite web" ensfth smiet my noch wol de nedige argewaasje op en it is noch hieltyd net folslein yn oarder. De [[:Kategory:Berjochten boarne]] komt mei op de keppele siden te stean en ik wit net hoe't ik dat feroarje moat, want ik haw my dêr al blyn sitte te staren. En doe fûn ik út dat de Ingelsktalige parameters fan "cite web" hjir al wurken. Dus dat wie suver noch om 'e nocht. No net hielendal, want no kinne ek Frysktalige parameters brûkt wurde. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 nov 2023, 21.46 (CET) :::Ik tink dat it goed is dat wy meiïnoar der eefkes oer te set moatte hoe't wy dat oanpakke. Dus net yn 't wylde wei en elts docht mar wat, faaks is it goed om earst in ynventarisaasje te meitsjen fan 'e ynfoboksen dy't oanpast wurde moatte (want miskien binne der wol mear). Of tinke jimme oars?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2023, 22.10 (CET) ::::Nee, dat is wol in goed idee, mar, ûngeduldich dat ik bin, wol ik earst wolris witte oft dizze rie dy't we krigen hawwe no wurket. Ik haw in stikje koade fan [[:Berjocht:Ynfoboks generyk]] stellen (dêr't alle universele ynfoboksen op draaie, dus dêr is it goed) en dat ynplakt yn [[:Berjocht:Bistesoarte]]. Romke, soene jo noris op jo mobile tillefoan sjen kinne oft it euvel ferholpen is? As we seker witte dat dit wurket, kinne we wolris eefkes sjen hokker ynfoboksen dizze pleister ek noch op 'e wûne krije moatte. En mei "we" bedoel ik jo of Kneppelfreed, want sa't ik sei, sels kin ik it net sjen. As jimme dan sizze wêr't ik wêze moat, wol ik dêr wol herhelje wat ik no by Bistesoarte dien haw. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 01.28 (CET) ::::En as it wurket, moatte wy net ferjitte dy man, TheDJ, te betankjen foar syn help, want as it sa relatyf ienfâldich op te lossen is, skeelt it ús in bealchfol wurk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 01.28 (CET) :::::It liket te wurkjen. Ik seach by bygelyks [[kloekswan]], dêr't it [[Berjocht:Bistesoarte]] brûkt waard gjin wite romte mear yn 'e ynfoboks op de mobile ferzje fan myn mobyl. By bygelyks it [[Berjocht:Soarte]] sit dy wite romte dêr noch wol. Tige moai dat jo dat fûn hawwe, Ieneach. As it by dy oare ynfoboksen ek sa giet soe ús dat yndie in bealchfol wurk besparje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 nov 2023, 05.28 (CET) ::::::Ja it wurket en it sjocht der hiel goed út. Ien ding soe noch moaier kinne en dat is it lûdsfragmint dat ûnder it sintrearre plaatsje lofts útline stiet. Mar foar de rest sjocht it der no goed út en ik bin sa dik tefreden. Goed wurk mannen en tige tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2023, 06.45 (CET) {{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Moai sa. Ik haw der juster wat mei sitte te prutsen oant ik de ynfoboks wer werom hie yn syn oarspronklik foarm, want troch inkeld class="infobox" ensfh. deryn te setten krige er wat in oare foarm. Mar ik tocht letter, miskien is dat eins wol moaier. Dat, wat fine jim? De ynfoboks mei dizze lay-out hâlde: {| class="toccolours vatop infobox" cellpadding="1" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; width:250px; padding:0px; margin-left:0.5em;border: 1px solid #999999; color: #000; background-color: #F8F8F8; font-size:85%" ! align="center" bgcolor="#DAA520" | <big>{{PAGENAME}}</big> |- | align="center" width="250" | {{{Ofbyld}}} |- {{#if: {{{lûd|}}}| {{!}} {{!}} {{{lûd}}} {{!}}-}} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[taksonomy]] |- | {| style="border:0; background-color: #F8F8F8" |- valign=top | '''[[ryk (taksonomy)|ryk]]:''' || {{{Ryk}}} |- valign=top | '''[[stamme (taksonomy)|stamme]]:''' || {{{Stamme}}} |- valign=top | '''[[klasse (taksonomy)|klasse]]:''' || {{{Klasse}}} |- valign=top | '''[[skift]]:''' || {{{Skift}}} |- valign=top | '''[[famylje (taksonomy)|famylje]]:''' || {{{Famylje}}} |- valign=top | '''[[skaai (taksonomy)|skaai]]:''' || {{{Skaai}}} |} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[soarte]] |- ! align="center" | ''{{{Namme}}}'' |- | align="center" | <small>{{{Beskriuwer, jier}}}</small> |- | align="center" | {{{IUCN-status}}} |- ! align="center" bgcolor="#F8F8F8" | {{#if: {{{lânkaart|}}} | [[ferspriedingsgebiet]] }} |- | align="left" width="250" | {{{lânkaart}}} |} {{clearright}} of hawwe jim in foarkar foar dizze lay-out? {| class="toccolours vatop infobox" cellspacing="0" style="float:right;margin-left:0.5em;border: 1px solid #999999; color: #000; background-color: #F8F8F8; font-size:85%" ! align="center" bgcolor="#DAA520" | <big>{{PAGENAME}}</big> |- | align="center" width="250" | {{{Ofbyld}}} |- {{#if: {{{lûd|}}}| {{!}} {{!}} {{{lûd}}} {{!}}-}} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[taksonomy]] |- | {| style="border:0; background-color: #F8F8F8" |- valign=top | '''[[ryk (taksonomy)|ryk]]:''' || {{{Ryk}}} |- valign=top | '''[[stamme (taksonomy)|stamme]]:''' || {{{Stamme}}} |- valign=top | '''[[klasse (taksonomy)|klasse]]:''' || {{{Klasse}}} |- valign=top | '''[[skift]]:''' || {{{Skift}}} |- valign=top | '''[[famylje (taksonomy)|famylje]]:''' || {{{Famylje}}} |- valign=top | '''[[skaai (taksonomy)|skaai]]:''' || {{{Skaai}}} |} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[soarte]] |- ! align="center" | ''{{{Namme}}}'' |- | align="center" | <small>{{{Beskriuwer, jier}}}</small> |- | align="center" | {{{IUCN-status}}} |- ! align="center" bgcolor="#F8F8F8" | {{#if: {{{lânkaart|}}} | [[ferspriedingsgebiet]] }} |- | align="left" width="250" | {{{lânkaart}}} |} {{clearright}} Ik haw TheDJ ûnderwilens betanke foar syn help en ik haw ek útfûn hoe't dat lûdsfragmint sintrearre wurde kin. Dat dat soe no ek goed wêze moatte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.09 (CET) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Earlik sein sjoch ik gjin ferskil tusken de ien en de oar.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.09 (CET) ::Nee? By de boppeste ynfoboks sitte de rânen der strak omhinne: de kleure flakken reitsje de rânen. By de ûnderste sit der dochs al gau oardel mm romte tusken de rânen en kleure flakken yn. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.12 (CET) :::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], no hartstikke moai dat it oplost is. Tige tank. Myn lichte foarkar giet út nei de boppeste, mar as jim de foarkar foar de ûnderste hawwe, dan is it my ek wol goed. No kinne we dus wer in ein foarút! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 nov 2023, 01.54 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dat is om myn skerm net te sjen: yn beide gefallen reitsje de balken it kader en dat fyn ik ek it moaiste, dus as by jim der by de ûnderste romte tusken de balkjes en it kader sit dan soe ik mar foar de boppeste gean. ::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik haw noch in domme flater út it berjocht:bistesoarte helle dy't ik der sels oarspronklik yn programmearre hie. It wie my opfallen no't ik der hieltyd mei ompielde, en dan sit it my dwers, dat sadwaande. Dêrefteroan haw ik ek fuortendaliks de berjochten Biste-ûndersoarte, Plantesoarte en Skimmelsoarte deselde behanneling mar jûn dy't ik justerjûn oan Bistesoarte jûn hie, dat dy ynfoboksen moatte no ek goed wêze. Foar de rest wit ik it net oft der noch mear gebeure moat. As jim in ynfoboks tsjinkomme dy't noch net omlyk wol, dan moatte jim my mar even oan myn jaske lûke, dan sil ik dêr ek oer gear. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 nov 2023, 02.12 (CET) :::::Ik tink dat it wol goed is om alle net-generike ynfoboksen eefkes nei te rinnen. Ik wit net hoefolle of dat der binne, mar ik sjoch dêr de oankommende tiid wol eefkes nei en as ik wat tsjin kom lit ik wol eefkes fan my hearre.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 nov 2023, 08.07 (CET) ::::::It binne der op dit stuit sa te sjen [https://w.wiki/8GKD minder as hûndert]. [[User:Wutsje|Wutsje]] 25 nov 2023, 09.29 (CET) == Ynwenners Noardhollânske plakken == Goeie @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw it berjocht [[Berjocht:Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners]] oanmakke. Mar hy is noch net folslein. Ik hie der allinnich mar de plakken fan de gemeente Skagen ynfoege. As jo in nije side meitsje fan in plak yn Noard-Hollân, moat dy earst [[Berjocht:Noard-Hollân ynwennertallen wenplakken|hjir]] even oan taheake wurde. Alfêst tige tank. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 mrt 2024, 23.10 (CET) :@[[Meidogger:Kneppelfreed]], goeie. Ik hie it justerjûn al sjoen, mar tocht moarn sjoch ik wol eefkes fierder. Moai wurk Kneppelfreed! Ik ha allinne eefkes in fraach: yn it [[Berjocht:Noard-Hollân ynwennertallen wenplakken|berjocht]] binne de ynwennertallen oant en mei 31.12.2021, wylst ''[https://allecijfers.nl/woonplaats/haringhuizen/ Alle Cijfers]'' de sifers al oant en mei 31.12.2023 ferwurke hat. Is dat om in reden?.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mrt 2024, 08.16 (CET) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], tige tank foar de kompliminten. De ynwennertallen binne fan it CBS dy't ik oernommen haw fan 'e Nederlânske wiki. Dy wiene noch fan 2021. Ik tink dat CBS de ynwennertallen ûnderwilens al oanpast hat. Sil der meikoarten ris even nei sjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 6 mrt 2024, 08.04 (CET) == Nuete ein == Goeie, RomkeHoekstra. Ik haw jo trochwizing fan [[nuete ein]] (sjoch [[:en:domestic duck]]) nei [[Aylesburyein]] wiske, om't de Aylesburyein mar ien fan withoefolle rassen fan 'e nuete ein is, sjoch [[:en:List of duck breeds]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2024, 00.01 (CET) :Ik soe in artikel skriuwe oer de nuete ein, mar it waard de Aylesbury-ein. Mar ik wist eefkes net hoe't ik dy trochferwizing der wer út helje moast. Ik tocht, ik sjoch moarn wol fierder . Mar jo hawwe it no al dien, dus betanke. Foar in oare kear: kin ik soks ek of is dat allinne in hanneling foar behearders--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2024, 07.58 (CET)? ::Dat tink ik net. Ik tink dat it wiskjen fan siden in funksje is dy't oan behearders foarbeholden is. Mar ik haw it al sa lang dat ik it suver hast net iens mear wit. No ja, it is maklik te kontrolearjen. Dan moatte jo even in willekeurich artikel iepenje en sjen hokfoar tabblêden jo rjochtsboppe hawwe. Ik haw (f.l.n.rj.) "Lêze", "Bewurkje", "Skiednis besjen", dan it stjerke fan 'e folchlist, en "Mear". "Mear" is in útklapmenu dêr't ûnder sitte: "Wiskje", "Omneame" en "Skoattelje". No, skoattelje is yn elts gefal in ding dat allinnich behearders kinne, en tocht de oare beide ek, mar dat wit in net foar 100% seker. Mar goed, jo kinne fansels altyd eefkes in te wiskjen side fermelde op [[Wikipedy:Siden wiskje]], dan regelje Drewes, Kneppelfreed of ik it foar jo. Gjin probleem. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2024, 18.51 (CET) :::Ik kin wol omneame (dat hie ik nammers al dien mei de nuete ein), de rest net. As it wer foarkomt jou ik wol lûd.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2024, 19.08 (CET) == Einheidsgemeinde == {{Ping|Kneppelfreed}} Wolle jo [[Einheitsgemeinde]] eefkes trochlêze? It is oerset fan it Dútske lemma en dêr stiet it nochal yngewikkeld. Miskien kinne jo it wat ienfâldiger útlizze, want it is nochal betizend. Lykas: "It begryp Einheitsgemeinde foar in selsstannige gemeente, benammen as er út meardere doarpen bestiet, dy't foar administrative doelen net mei op syn minst ien oare selsstannige gemeente ta in gruttere administrative ienheid oansletten is (bygelyks yn Nedersaksen in samtgemeinde - gearwurkingsgemeente) is yn guon dielsteaten wetlik fêstlein, wylst yn oare dielsteaten, sa as Beieren, foar in part net wetlik fêstlein is." Ek binne guon oersettings neffens my net hielendal korrekt, lykas de folgjende sin. Dêr is it wurd ''Bezeichnung'' as betsjuttenis oerset, wylst dat omskriuwing betsjut. It wurd ienheidsgemeinde hat yn Hessen en it Saarlân net in oare betsjuttenis, mar in oare namme. Ik wol it sels wol oanpasse, mar ek net tefolle yn jo wurk omgrieme. En sa binne der noch wat dinkjes.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jun 2024, 09.09 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie, ik ha it yndie fan it Dútske lemma oerset. Fiel jo frij as jo tinke dat dêr feroarings oan dien wurde moat. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 jun 2024, 17.15 (CEST) == Swarte readsturtsje == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Wol ien fan jimme eefkes it [[swarte readsturtsje]] ferwiderje. Ik ha it mei fersin twa kear opslein. Yn it foar tank. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 jun 2024, 14.18 (CEST) == Donau-Ries == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Hoe't it kin wit ik net, mar ik woe [[Donau-Ries|Donau-Ries (Landkreis)]] omneame yn Donau-Ries. Wat dêrnei barde is dat de side omneamd waard en dat der tagelyk in kopy fan de side [[Donau-Ries (Landkreis)]] oanmakke is, dêr't ik sûnder erch op fierder wurke mei it útwreidzjen fan it lemma. Ik begryp net hoe 't ik dat hân ha, mar nei it opslaan fan 'e útwreiding ûntdekte ik dat. It handichste is tink dat de [[Donau-Ries|âlde side]] ferwidere wurdt, dan kin dêrnei (Landkreis) út de nij oanmakke side ferwidere wurde. Soene jo dat eefkes oppakke kinne? Yn 't foar tank.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2024, 08.01 (CEST) :Drewes hat it yntusken al regele. Jo hoege neat mear te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2024, 22.59 (CEST) == Navigaasje == --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 12.58 (CEST) {{Ping|Kneppelfreed}} By it meitsjen fan in navigaasjebalke (of hoe't sa'n ding mar hjit) fernuverje ik my wat dat alles oan inoar fêst skreaun wurdt (lykas: Berjocht:GemeenteHollânsKroan). Ik doch dat dus ek mar om't dat hjir wizânsje is, mar is dêr in spesjale reden foar? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 aug 2024, 23.18 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ja dat waard earst altyd sa dien, wêrom wit ik net, dus dêrom hie ik it ynearsten mar oanholden, mar it hoecht eins net. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 9 aug 2024, 01.51 (CEST) == Boarnen == Dei @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik sjoch dat jo siden oanmeitsje middels oersetten. By guon Nederlânske siden steane dêr yndie gjin ferwizings nei boarnen ta. Wat ik meastal doch oangeande Nederlânske plakken sjoch ik altyd ek even op siden [https://www.plaatsengids.nl plaatsengids.nl] of op de doapssiden, as dy dêr binne. As dy aardich oerienkomme mei de nl wikiside, dan kinne jo dy boarnen eventueel taheakje. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 aug 2024, 20.24 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik wit net wat der mei de Plaatsengids oan 'e hân is, mar ik kin der optheden net op komme. Jo wol? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 aug 2024, 21.33 (CEST) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], no dat is nuver. It liket dat de side fan 't ynternet ôfhelle is. Ik kin der op dit stuit no ek net op komme. Ris ôfwachtsje oft er wer werom komt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 14 aug 2024, 08.31 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ja ik fyn it ek hiel nuver, mar it is al in wike of wat sa. Ik ha de side in soad brûkt foar ynformaasje by it beskriuwen fan plakken, mar it liket der op dat se de stekker der útlutsen ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 aug 2024, 08.35 (CEST) == Twa ynfoboksen ûnderinoar == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha by [[Atos]] twa ynfoboksen ûnderinoar plakt ([[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet|ien foar it gebiet]] en [[Berjocht:Ynfoboks wrâlderfgoed|ien foar UNESCO-gegevens]]. Ik sjoch sels gjin fouten, mar der ûnstiet wat wite romte boppe it begjin fan 'e tekst. By oare wiki's bart soks net. Ha'k wat ferkeard dien?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 12.58 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik haw earst even by de beide ynfoboksen sjoen dy't jo brûke, mar dêr koe ik net echt wat oan fine. Doe haw ik op in side sûnder ynfoboks twa ynfoboksen ynfoege wêrfan't ik wist dat se goed wurken, en doe krige ik deselde wytregel boppe-oan. Blykber triuwt de twadde ynfoboks de tekst in lyts eintsje nei ûnderen. Ik tocht, ik haw ris earder mei soks ompield. It moast fier weikomme, mar ik haw it fan jierren lyn út myn ûnthâld opdjippe. Jo moatte yn sa'n gefal even in "wrapper" brûke. Dat giet sa: :'''<span style="color:blue;"><nowiki>{{wrapper}}</nowiki> :<span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:red;">{{1e ynfoboks :<span style="color:red;">|1e ynfoboks :<span style="color:red;">|1e ynfoboks :<span style="color:red;">}} :<span style="color:blue;">'''|- :<span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:green;">{{2e ynfoboks :<span style="color:green;">|2e ynfoboks :<span style="color:green;">|2e ynfoboks :<span style="color:green;">}} :<span style="color:blue;">'''|- :<span style="color:blue;">'''|}''' :Ik haw yn dit foarbyld de wrapper fet blau makke, de 1e ynfoboks read en de 2e ynfoboks grien. Tink derom dat de wrapper út 3 dielen bestiet: in stikje boppe-oan, in stikje tusken de beide ynfoboksen yn en in stikje ûnderoan. Of jo kinne fansels ek gewoan it spul kopiëarje fan hoe't ik it dien haw op 'e side [[Atos]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.15 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Tige tank. Dêr wie ik sels nea efter kommen! --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.41 (CEST) :::No, graach dien. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.46 (CEST) ::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goed om te witten. Dêr hie ik sels ek nea efterkommen! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 sep 2024, 01.51 (CEST) :::::Komt dizze útlis no earne dêr't de neikommende meidogger it weromfine kin? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik haw it ek net betocht, hear. Ik haw it op en: ris sjoen, net mei ynfoboksen mar mei in kolom plaatsjes ûnderinoar, en doe't ik in stikmannich jierren lyn ek ris twa ynfoboksen brûke woe, en dêrby tsjin itselde probleem oanrûn as RomkeHoekstra, tocht ik: soe it ek wurkje foar ynfoboksen? Dat bliek yndie te wurkjen. Mar it gie doe om in sikehûs, wêrfoar't ik de ynfoboksen organisaasje en bouwurk brûkte. Letter haw ik in spesjale ynfoboks foar sikehuzen oanmakke wêryn't dy beide funksjes kombinearre binne. Dat it wie alwer in moai skoft lyn dat ik dit trúkje foar it lêst brûkt hie. ::::::{{Ping|Mysha}} Goed punt, Mysha. Wêr soene wy dit it bêst delsette kinne? Ik tink op [[Wikipedy:Ynfoboks]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 sep 2024, 21.09 (CEST) :::::::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Mysha}} Ik kaam der juster tafallich achter dat de wrapper net goed wurket op 'e mobile ferzje. Lofts njonken de ynfoboks begjin fuort de tekst mei regels fan heechút ien of twa wurden oer de hiele lingte fan 'e ynfoboks. Ik ha nyskrektsa eefkes oan it griemen west by it artikel oer Pienza, mar dêr feroare neat mei op 'e mobile ferzje. As jimme in oplossing witte soe it moai wêze, mar oars is it tink better gjin twa ynfoboksen ûnder inoar te brûken en kinne de dûbele ynfoboksen better ferwidere wurde. Hjoed-de-dei ynternette se in soad op 'e mobyl en sa as it no is liket it net moai en is it ferfelend lêzen. Ik wachtsje eefkes jimme reaksje ôf foardat ik se weihelje.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 okt 2025, 09.03 (CEST) ::::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie, ik haw dêr eefkes mei oan it pielen west, mar kin it ek net foarinoar krije, nuver, want [[Atos]] skynt by my op 'e mobyl wol goed te wurkjen, mar Pienza net. Faaks witte de oaren wat it euvel is? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 16 okt 2025, 09.44 (CEST) ::::::::::{{Ping|Kneppelfreed}} Ja nuver no? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 okt 2025, 10.45 (CEST) :::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik haw Pienza en Atos ris ferlike, mar it iennichste ferskil dat ik sjoch is dat it wurd "wrapper" by Atos mei in lytse earste letter skreaun is, en by Pienza mei in haadletter. Dat sil it euvel wol net wêze, tink, mar jimme soene der by Pienza ris in lytse W fan meitsje kinne en sjen wat der dan bart. Fierders kin ik spitigernôch net helpe mei dit probleem, want ik haw wol in mobile tillefoan, mar dêr sit gjin ynternetferbining op. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2025, 02.48 (CEST) ::::::::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ik haw "wrapper" by Pienze feroare yn in lytse letter, ik tocht ik sil dat far de wissichheid dochs even besykje, mar it wurket noch hieltyd net. Ik wit it oars ek net. It kin faaks mar in hiel lyts dinkje wêze, mar safierhinne sjoch ik it net. Trouwens ik brûk de mobyl ek net om op de Wikipedy te lêzen, mar in soad jongerein sil faker de mobyl brûke. Ik soe it in skande fine dat we de twa ynfoboksen net brûke kinne om dy reden. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 17 okt 2025, 06.11 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dat hie ik ek al besocht mei dy lytse letter. Ik lit it no eefkes gewurde en sjoch der nije wike eefkes nei. Ik besykje mar wat dan, as der in rige ûnsinnige feroaringen plakfine dan witte jimme dat ik der mei oan it knoeien bin. Ik soargje der wol wer foar dat er wer wurdt sa as it wie. Ik sels brûk it ynternet fan 'e mobyl wol faak en sa kaam ik der ek efter. Hawar, tank foar jim bydrage. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 okt 2025, 08.07 (CEST) ::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik hie even in helder momint: kin dit probleem ek te krijen hawwe mei de oankundige [[Wikipedy:Oerlisside#Migration_to_Parsoid|"migraasje nei Parsoid"]]? Der sit sûnt likernôch in wike in keppeling yn 'e loftersydbalke, dy't "Report visual bug" hjit. Ik brûk de âlde lay-out; dêr is it de ûnderste ûnder it kopke "Helpmiddels". Der stiet in swarte sirkel efter mei in lytse letter '''i''' deryn. As je de cursor boppe de keppeling stean litte, komt de folgjende tekst yn byld: "If you see display errors, it may by due to Parsoid". [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2025, 23.13 (CEST) == Wiskje == {{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Wolle jo de 'Kategory:Plak yn Feneesje' wiskje? Dy ha'k by fersin oanmakke. Alfêste betanke. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 okt 2024, 22.52 (CEST) :Tuerlik, komt foar de bakker. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 okt 2024, 22.54 (CEST) == Kategoryen bisten & planten == Goeie. Ik woe fan 'e wike de kategory-yndieling fan bisten en planten mar ris oanpakke, dêr't wy it [[Oerlis:Slobeinen#Kategory|hjirre]] oer hân hawwe. Ik sil dêr hjoed in begjintsje mei meitsje. Jo hawwe doe oanbean om te helpen, en dat is hartstikkene moai, mar ik woe earst sels mar ris even sjen hoe't it giet. As it wat flot wol, dan tink ik dat ik my wol rêd. It helpt fansels dat der allinne mar spul by wei hoecht yn pleats fan dat der wat by moat. Mocht ik jo help al nedich wêze, dan jou ik wol in gil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 okt 2024, 11.39 (CET) :Bêst genôch, jo witte my dan wol te finen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 okt 2024, 13.22 (CET) ::No, it is klear. It wie noch in hiel wurk, fral om't ik ek noch alderhanne nuverichheden tsjinkaam dy't mei-iens ek ôfhannele wurde moasten. Mei as hichtepunt in artikel oer de plant ([[heanen]]), blykber bedoeld as ferklearring fan it toponym [[Heanmar]], wêrby't de ferkearde plant ([[heinebal]]) beskreaun wie. It duorre troch dy omballingen allegearre in bytsje langer as ik yn 't foar hope hie, en ek om't we tiisdeitemiddei, doe't ik in flinke slach meitsje wollen hie, ûnferwachts besite krigen. Dat dat kaam my eins net sa gelegen. Mar hawar, it is wer klear. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 okt 2024, 18.52 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Goed wurk, dat sit jo net langer op 'e hûd. Moai dat dy put ek ôf is! Tige tank. == Ynfoboks populaasje == Goeie. Ik haw alfêst in ynfoboks foar bistepopulaasjes oanmakke foar as jo aansten oer de Barbarijske liuw skriuwe wolle. Dy stiet hjir: [[:Berjocht:Ynfoboks bistepopulaasje]]. It is deselde boks as dy't we foar bistesoarten brûke, mar in bytsje oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 22.08 (CET) == Oer de holle sjoen? == Witte jo wol dat jo ien soarte iisfûgel oerslein hawwe? De [[Mangareva-iisfûgel]], sjoch [[:en:Mangareva kingfisher]]. Miskien dat jo jo nocht fan 'e iisfûgels hiene, mar ik haw de yndruk dat it in fersin is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 02.37 (CEST) :Nee, om earlik te wêze koe ik dêr net sa goed mei út de fuotten. Neffens de Ingelske side bestiet de fûgel noch en is de sitewaasje krityk, neffens de Nederlânske en Sweedske side is de fûgel útstoarn. De Ingelske side brûkt op 'e side fan 'e Mangareva-iisfûgel (''Todiramphus gambieri'') in ôfbyld fan 'e Niau-iisfûgel (''Todiramphus gertrudae''), dy't frjemd genôch op 'e Ingelske side fan 'e Niau-iisfûgel ûntbrekt. By Birdlife wurde de Mangareva- en de Niau-iisfûgel as ien en deselde fûgel behannele en hjit de fûgel Tuamotu Kingfisher (''Todiramphus gambieri''). Der is gjin soad ynformaasje oer de fûgel op Mangareva te finen, ek net wannear't de fûgel dêr libbe hat of útstoarn wêze soe. Ik koe allinne op [https://birdsoftheworld.org/bow/species/tuakin2/cur/introduction Birds of the World] wat ynfo fine oer de systematyk en dêr stiet dat der gjin bewiis is foar it útstjerren fan populaasjes en dat der noch in soad DNA-ûndersyk dien wurde moat. Ik bleau der wat yn hingjen en en woe der ek net te lang mei ompakke. Dêrom tocht ik lit maar eefkes gewurde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2025, 07.45 (CEST) ::Okee, ik begryp it. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 20.53 (CEST) ::Ik haw der nochris even nei sjoen, mar sa't ik it begryp binne de Niau-iisfûgel en de Mangareva-iisfûgel fan âlds twa ûndersoarten fan deselde soarte dy't letter opspjalten is yn twa selsstannige soarten. Ik helje dit út 'e paragraaf ''Status'' yn it artikel op de:. It artikel op en: liket eins oer de Niau-iisfûgel te gean en net oer de Mangareva-iisfûgel. Dat is wol in hiel nuvere flater. Op 'e byhearrende oerlisside is dêr al yn 2021 op wiisd, mar net ien dy't der wat oan dien hat. We kinne tink ik it artikel op en: yn dit ferbân wol bûten beskôging litte as ûnbetrouber. Hawwe jo noch nocht om op basis fan it Dútske artikel oer dit fûgeltsje te skriuwen? Oars wol ik it takom wykein of sa wol even oanpakke om 'e iisfûgels folslein te krijen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 21.06 (CEST) :::Ja wol hear, ik wol der wol eefkes nei sjen. Sil tink wol moarn wurde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2025, 21.31 (CEST) ::::Bêst genôch. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 22.01 (CEST) == Itaalje == Goeie. Even om jo op 'e hichte te hâlden: ik haw de kategory-yndieling fan plakken yn Itaalje oanpast sadat it dêr no giet sa't we it by oare lannen ek wend binne, bgl. Ruslân, Dútslân of de Feriene Steaten. Dy yndieling mei sawol Plak yn [regio] as Plak yn Itaalje wie fan hiel lang lyn. Ik miende dat ik dat al lang oanpast hie, mar blykber net. Ik wit wol dat de yndieling fan plakken yn Frankryk noch net alhiel doocht. Dêr moat ik letter mar ris nei sjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2025, 23.49 (CEST) == Translation request == Hello, RomkeHoekstra. Can you translate and create the articles [[:en:Mount Bazardüzü]] as [[Bazardüzü]] and [[:en:Phlegraean Fields]] as [[Campi Flegrei]] in West Frisian Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Yours sincerely, [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 26 feb 2026, 13.02 (CET) :Ik leau, hy hat it oer [[superfulkaan]]. ([https://www.itnijs.frl/2014/01/oarsaak-erupsje-superfulkaan-fun/ https://www.itnijs.frl/2014/01/oarsaak-erupsje-superfulkaan-fun/]) Ik bin der net wis at er dêr gelyk oan hat. :I assume, he is talking about [[en:Supervolcano]]. I am not sure that's justified, though. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 mrt 2026, 09.07 (CET) ::Yes, supervolcanoes often are restricted to volcanoes with a Volcanic Explosivity Index (VEI) 8, meaning the release of more than 1000 ³km of volcanic material (ash, lava, etc...). However, volcanoes with a Volcanic Explosivity Index (VEI) 7, meaning the release of more than 100 ³km of volcanic material, such as Campi Flegrei, are sometimes included and designated as supervolcanoes. [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 3 mrt 2026, 17.00 (CET) :Thank you very much for the first article. If you have the time and interest, can you create the second article? [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 11 mrt 2026, 08.07 (CET) ::{{Ping|Kurcke}} Sorry, I forgot. Here's the article in the Frisian language you requested: [[Campi Flegrei]].--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 mrt 2026, 09.08 (CET) :::Thank you very much. [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 12 mrt 2026, 12.56 (CET) == Súd-Afrika == Goeiejûn @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle :-). Ik woe jo al even wize op de side oer de [[pleatsmoarden]] dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 apr 2026, 20.45 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 apr 2026, 23.06 (CEST) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 apr 2026, 07.06 (CEST) == IUCN net beoardiele == Ik haw noch in ekstra IUCN-ôfbylding oanmakke (sjoch: [[:Ofbyld:IUCN-net.png]]), want ik kaam hieltyd soarten tsjin dy't noch net beoardiele wiene. It liek my goed ta dat ek even dúdlik oan te jaan. Ik wit net oft jo it ek brûke wolle - miskien sjogge jo der wol neat yn. Mar it is yn elts gefal beskikber. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 jul 2026, 23.21 (CEST) pewuasyg4bgz1w0ittdiafznu0jv4vq 1233784 1233686 2026-07-06T06:30:09Z RomkeHoekstra 10582 /* IUCN net beoardiele */ Antwurd 1233784 wikitext text/x-wiki {{wolkom|Romke}} == Bad Salzig == Fergeemje Romke. Hie ik krekt tal fan [[]] en staveringsferoaringen oanbrocht en tagelyk wiene jo oané gong, dat myn bewurking is nei de Flistinen. 27 maa 2016, 19.27 (CEST) :No wat is dat no sneu. Al it wurk om'e nocht. Myn ekskúses. No ik dochs efkes kontakt ha: doch ik it sa goed mei de ferwizing nei in oersetting fan in Dútsktalige side? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 maa 2016, 20.00 (CEST) ::Dy ferwizing nei de Dútsktalige side mei syn referinsjes is goed. Oars moai dat jo geregeldwei in bydrage leverje by ús. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 maa 2016, 20.11 (CEST) :::Witte jo wer ik ynfo fine kin oer it meitsjen fan in ynfoboks of wa't dat foar de fryske wiki wolris dien hat? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 maa 2016, 08.12 (CEST) ::::Sa'n ynfoboks kinne jo fine troch Berjocht:begjinletter te tikken. Tink derom om de : hinne sitte gjin spaasjes. Bygelyks Berjocht:L jout ûnderoaren de Lântabel. Boppedat is dit in moaie gelegenheid jo efkes te melden, dat wy yn it lêste jier de nijste stavering yntegraal trochfierd hawwe. As jo ris om in wurd sykje, kinne jo dat fine yn de list ûnder [[Nije stavering 2015]] dêr't alle 333 wurden op alfabet steane. [[Meidogger:Yn &#39;e Wâlden|Yn &#39;e Wâlden]] ([[Meidogger oerlis:Yn &#39;e Wâlden|oerlis]]) 28 maa 2016, 12.10 (CEST) == Ynfoboksen == Goeie, RomkeHoekstra. Ik haw foar de Wikipedy ferskate ynfoboksen makke. Foar persoanen sil ik jo hjir in listke jaan: *[[Berjocht:Akteur]] *[[Berjocht:Artyst of kabaretier]] *[[Berjocht:Keunstner]] *[[Berjocht:Model]] *[[Berjocht:Pornoakteur]] (brûke we foar eltsenien yn 'e seksyndustry) *[[Berjocht:Regisseur of produsint]] *[[Berjocht:Sjonger of muzikant]] *[[Berjocht:Ynfoboks skriuwer]] (in besteande ynfoboks fan MeinRei dy't ik wat oanpast haw) *[[Berjocht:Ynfoboks sporter]] (dizze bestie ek al) *[[Berjocht:Telefyzje- of radiopersoanlikheid]] *[[Berjocht:Dyn koart]] (foar politisy, keningen en sa; wêr't de namme op slacht, dat wit ik ek net: dizze ynfoboks bestie al en haw ik in skoft lyn wat oanpast) *[[Berjocht:Persoan algemien]] (foar iderien dy't net yn ien fan 'e boppesteande boksen past; dizze soene jo bgl foar bibelske persoanen brûke kinne) Uteraard is it hielendal oan josels oft jo dizze ynfoboksen brûke wolle of net. Ynfoboksen oer oare ûnderwerpen binne faak te finen troch yn it sykfinster "Berjocht:" en dan de earste letter fan wat jo tinke dat de namme wêze moat yn te typen, mar in protte ynfoboksen hjitte ek "Berjocht:Ynfoboks XXX" (wêrby't XXX hjir even foar de namme stiet) of "Berjocht:Universele ynfoboks XXX". Oars meie jo it my ek altyd wol freegje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 28 maa 2016, 15.16 (CEST) :Ik ha socht nei in ynfoboks foar in Landkreis (Berjocht:Ynfoboks Landkreis) en kom dan wol earne, mar sjoch dan gjin ynfoboks stean. Ûnder "boarne bewurkje" sjoch ik fierder wol ynhâld, mar hoe't it dan fierder moat wit ik net (ik ha hjir earlik sein hielendal gjin ûnderfining yn).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 maa 2016, 16.25 (CEST) ::Even in pear punten, Romke: ::* As jo antwurd fan my hawwe wolle, dan moatte jo jo berjocht even op myn oerlisside sette. Dy kinne jo ienfâldich fine troch op 'e link "oerlis" te klikken dy't efter myn namme stiet ûnder berjochten dy't ik hjir efterlit, of jo kinne yn it sykfinster "Meidogger oerlis:" yntype en dan de namme fan 'e dejinge dy't jo hawwe moatte. Dan stiet der boppe-yn krekt as by jo eigen oerlisside in tabblêd mei de namme "Nij mêd", dêr't jo op klikke kinnen om dan in boadskip efter te litten oer in nij ûnderwerp, of, as jo nochris op it aljemint wolle oer itselde ûnderwerp, dan kinne nei ûnderen ta scrolle en jo boadskip ûnder it betreffende ûnderwerp sette, sa't wy hjirre no ek dogge. As jo my dingen freegje wolle en de fraach op jo eigen oerlisside sette, dan merk dêr nammentlik neat fan, mar as jo in berjocht op myn oerlisside efterlitte, dan komt der by my boppe yn byld in melding dat der in berjocht foar my is. Dan sil ik dêr sa fluch mooglik op reägearje, al bin ik ek wol ris in pear dagen (of wat langer) net oanwêzich, fansels. Mar goed, myn punt is even: ik kaam hjir no tafallich lâns en seach dat jo op myn boadskip reägearre hiene. As ik dat earder witten hie, dan hie ik in wike lyn al op jo fraach antwurde. ::* Ik haw no al in pear kear sjoen dat jo kapkes op haadletters skriuwe (lykas yn "Ûnder", "Âld"). Ik hoopje dat jo it my net kwea-ôf nimme as ik even foar skoalmaster spylje, mar it is yn 'e Fryske stavering eins gewoante om sokke tekens op 'e haadletters fuort te litten: dus "ûnder", mar "Under"; "âld", mar "Ald". Allinnich as it hiele wurd yn haadletters skreaun wurdt, dan wurde soms wol kapkes en streekjes tafoege. Ik fyn it sels in nuvere regel, mar sa is it no ien kear. ::* Dan no jo fraach. Jo sjogge by Berjocht:Landkreis neat stean omdat dat berjocht net bestiet. Ik wol dêr eventueel wol in nij berjocht foar oanmeitsje, mar soene jo earst ris sjen wolle oft jo miskien mei dizze ynfoboks út 'e fuotten kinne: [[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet]]. Dat is ien dy't wat algemiener is, mar dêrom miskien likegoed wol foldocht. (By "bestjoerlike ienheid 1" kinne jo dan "Bûnslân" ynfolje, by "namme bestjoerlike ienheid 1" bygelyks "Nedersaksen", ensfh.) [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jun 2016, 22.42 (CEST) :::Ek tige tank foar it opmerksum meitsjen fan staveringsflaters. Ik ha al in hiel skoft neat mear dien mei it Frysk en sûnt ik hjir wat dwaande bin brûk ik it wer. Ik wist bygelyks ek net dat der yn 2015 feroarings west hiene yn de stavering. Ik set dizze reaksje hjir noch mar efkes del, mar mocht de ynfoboks gebiet net foldwaan dan kom ik wol op jo side. Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2016, 06.40 (CEST) ::::Moai sa. En myn kompliminten foar jo siden oer bibelske persoanen. As ik jo noch in tip jaan mei: "Israel" hat yn it Frysk gjin trema op 'e e om't 'ae' gjin twalûd is en der dus gjin útspraakswierichheden wêze kinne. Mar fierder: gean sa troch! [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 14.27 (CEST) ::::O ja, dit wie noch al even in punt. Ik haw jo side "David (kening)" omneamd ta "David fan Israel", want der binne folle mear keningen David. By keningen is it dêrom gewoante om it lân derby neamen om se faninoar te ûnderskieden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 14.33 (CEST) == Foarstel 'oe'/'û'-kwestje == Nochris goeie, Romke. Ik wit net oft jo der wat fan meikrigen hawwe, mar der is hjir op 'e Wikipedy de lêste tiid in skeel geande oer de stavering fan lannenammen mei in û-klank. Om it hiel koart út te lizzen, meidogger Yn 'e Wâlden hat ferline jier op eigen manneboet 'Oekraïne' feroare yn 'Ukraïne' en 'Koeweit' yn 'Kûweit'. No woe er fan 't jier ek 'Joegoslaavje' feroarje yn 'Jûgoslaavje', en doe haw ik de rem derop set. It giet my net iens sa bot om 'e stavering, mar om it feit dat ien meidogger de rest fan 'e mienskip syn ideeën besiket op te dringen. We hawwe de Fryske Akademy om rie frege, en dy advisearret yn alle trije hjirboppe neamde gefallen de foarmen mei 'oe'. Ik haw dêrom op 'e Oerlisside in foarstel dien om foar iens en foar altyd de strideraasje oer de 'oe'/'û'-stavering yn lannenammen út 'e wei te romjen, en dêr wurdt no troch de Wikipedy-mienskip oer stimd. Jo hawwe oanjûn dat jo net botte talein binne op 'e stavering, dat miskien fiele jo jo wol net kwalifisearre om in stim út te bringen, dat wit ik net. Mar oars soene jo [[Wikipedy:Oerlisside#In útwei út 'e 'oe'/'û'-kwestje|hjirre]] ris nei sjen kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jun 2016, 21.58 (CEST) == Koördinaten == Goeie. Jo fraach oer in tool foar koördinaten kinne jo better oan in oar stelle. Yndertiid wie dy der wol, mar du die it ynienen net mear. Gr. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 20 sep 2016, 16.59 (CEST) Goeie, Hoekstra. Kinne jo hjir wat mei? Op 'e kaart fan [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator] mei de mûs nei de plak gean, dan Ctrl-klik of Alt-klik. De koördinaten binne lofts te sjen. Fierders haw ik der gjin ûnderfining mei, mar ik sjoch dat dit sjabloan brûkt wurdt foar keppelingen: [[Berjocht:Koördinaten yn tekst]]. --[[Meidogger:PiefPafPier|PiefPafPier]] ([[Meidogger oerlis:PiefPafPier|oerlis]]) 20 sep 2016, 18.54 (CEST) == Lêtste --> lêste == Even in opmerking oer de stavering: ik sjoch dat jo faak (miskien wol altyd, dat kin ik net beoardielje) it wurd 'lêst(e)' (Nederlânsk ''laatst(e)'') skriuwe as 'lêtst(e)'. Dy earste t heart dêr yn it Frysk net yn. Jo binne trouwens net de iennichste dy't dit wurd misstaveret, sa sjoch ik no. It is net nedich om âlde siden te ferbetterjen; ik haw PiefPafPier al frege oft dy der syn bot ris oer gear gean litte wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 nov 2016, 14.10 (CET) Noch even foar de dúdlikheid: neffens it wurdboek is it dus: 'let' - 'letter' - 'lêst'. Dus it is: 'De lêste tiid' en 'Op it lêst...' ensfh. Behalven as it poer om 'e tiidsoantsjutting giet, dus bgl. hoe let oft men opdaagjen komt op in fergadering, dan is it: 'let' - 'letter' - 'letst': 'Jan wie al let, Pyt wie noch letter, mar Klaas wie it letst.' (It Nederlânsk hat dit ûnderskie fan betsjutting wol, mar dêr wurdt it itselde útsprutsen en stavere.) [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 nov 2016, 14.16 (CET) :Ik sil besykje der better om te tinken. Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 nov 2016, 19.38 (CET) ::Mear kin net ien fan jo freegje. Ik hoopje trouwens dat jo dit soarte opmerkings fan my net ûnderfine as in beskrobbing. Ik krige it idee dat jo dit net wisten; jo hawwe earder oanjûn dat jo it Frysk lange tiid net skreaun hawwe (en -- mar dat haw ik der sels by betocht -- miskien noch wol nea earder sa yntinsyf), en om't it in weromkearend dinkje wie, tocht ik, lit ik jo der op wize. Fierders neat mei bedoeld, en ik wurdearje jo wurk o sa. It wie mear as tiid dat der hjir op 'e Wikipedy wat dien waard oan 'e Bibelske persoanen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 nov 2016, 20.10 (CET) == Kategoryen == Goeie, Romke, dêr bin ik wer te seuren. Even oer de kategoryen. Jo hawwe koartlyn allegear kategoryen oanmakke fan it type 'Katedralen yn Ruslân', mar hjir yn 'e Fryske Wikipedy dogge we de kategoryen eins yn inkeltal (dus: 'Katedraal yn Ruslân'). Neffens my diene jo dat oarspronklik wol goed, dat wêrom't jo dêr no ynienen fan ôfwike is my even in riedsel. Mar goed, it punt is, as jo kategoryen yn meartalsfoarmen oanmeitsje, dan wurdt it in soadsje, want dan krije wy dûbele kategoryen, mei't de iene de inkeltalsfoarm brûkt en de oare de meartalsfoarm. En boppedat stiet it rommelich as der dan wer in inkeltalsfoarm en dan wer in meartalsfoarm brûkt wurdt. De iennichste kategoryen dêr't de Wikipedy àl meartalsfoarmen brûkt, dat binne de talen, om't wy oars yn 'e knipe komme mei bygelyks 'Turkske taal' en 'Turkske talen' (wat hiele ferskillende dingen binne). Dat rasjonalisearje ik foar mysels troch te tinken dat in 'kategory:Turkske talen' net in meartalsfoarm is, mar de namme fan 'e taalfamylje. Mar goed, fierder dus inkeltalsfoarmen. Dêryn folget de Fryske Wikipedy de Nederlânske, dy't ek kategoryen yn inkeltal brûkt. De measte Wikipedyen yn oare talen brûke meartalsfoarmen, mar hjir is yn it begjin fan 'e Fryske Wikipedy blykber beslist om dat net te dwaan. (Ik bin pas sûnt 2012 op 'e Wikipedy aktyf, dat hoe't dat beslút ta stân kommen is, wit ik net.) Dêrom haw ik jo katedraalskategoryen omset nei de inkeltalsfoarm. Myn fraach oan jo is no om by kategoryen tenei ek de inkeltalsfoarm oan te hâlden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 12.54 (CET) :Ik sjoch no dat jo by it feroarjen fan jo oarspronklike kategorynammen nei de meartalsfoarm derefter set hawwe: "Yn de rubryk wurde mear katedralen beskreaun". Dêr is gjin spjeld tusken te krijen, mar dat jildt fansels foar alle kategoryen (bgl. yn 'e 'kategory:akteur' sitte hûnderten akteurs). Mar sa't ik hjirboppe al útlein haw, binne yn 'e Wikipedy frijwol alle kategorynammen no ien kear yn it inkeltal steld. Hoewol't foar sawol inkeltals- as meartalsfoarmen wol wat te sizzen is, is de diskusje hjiroer no in passeard stasjon om't der gjin begjinnensein oan wêze soe om alle kategoryen yn inkeltal om te setten nei meartal. Dus we sitte oan inkeltal fêst. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 12.58 (CET) ::Ek goed. Ik fûn it inkeltal sels letter net sa foar de hân lizzen en hie it dêrom mar feroare. Ik begryp dat hjir yn it ferline diskusje oer west hat? Yn dat gefal bin ik wol nijsgjirrich nei de reden foar de kar fan it inkeltal. Mar fieder ha ik der wol frede mei hear. Tenei doch ik it yn it inkeltal. Is der trouwens al wat bekend oer it tafoegjen fan koördinaten en is der ek immen dy't in ynfoboks meitsje kin foar in bouwurk? Groetnis, --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 des 2016, 17.35 (CET) :::Ik kin my goed foarstelle dat jo meartalsfoarmen yn kategorynammen logysker fine. Oft oer dit punt yn it ferline diskusje west hat, wit ik net, want sa't ik al sei, ik bin pas sûnt 2012 by de Wikipedy belutsen, en dizze beslissing moat hielendal yn it begjinstadium nommen wêze, yn 2003 as 2004. As dêroer doe diskusje plakfûn hat, dan soe dat yn prinsipe werom te finen wêze moatte yn it argyf fan 'e Oerlisside ([[Wikipedy:Oerlisside/Argyf]]), dus as jo dêr ris yn omsneupe wolle, fiel jo dan frij. Mar it soe ek skoan kinne dat men hjir klakkeleas folge hat wat doe al op 'e Nederlânsktalige Wikipedy gewoante wie. :::Oer koördinaten. Dêr haw ik sels ek alris nei sjoen, en dêrmei bedoel ik: ik haw sjoen hoe't se dat op 'e Ingelske Wikipedy dogge, om út te finen oft wy dat systeem ek oernimme kinne, mar dat is dêr sa'n tizeboel fan mei-inoar fergroeide berjochten dat ik der net út kom. Oars soene jo miskien [[Meidogger:Robin van der Vliet]] ris freegje kinne. Dy liket my hiel handich ta mei berjochten en oanbesibbe dingen. :::In ynfoboks fan in bouwurk kin ik wol foar jo meitsje. Sis mar hokfoar gegevens oft jo deryn kwytwolle kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 18.00 (CET) ::::Ik haw alfêst mar in ynfoboks oanmakke: [[Berjocht:Ynfoboks bouwurk]]. Ik haw it sa algemien mooglik besocht te hâlden, sadat we him ek foar brêgen en sa brûke kinne. Jo moatte marris sjen wat jo derfan fine. Ik haw him al even ynfoege by de [[Greyfriars Kirk (Dumfries)]] en by de [[Mackinac Brêge]], om te sjen oft alles goed wurket. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2016, 21.52 (CET) ::::: Geweldich! Sjocht der fierder hiel goed út en ik kin der wol mei út de fuotten. In adres is (salang't de koördinaten noch net tafoege wurde) yn de ynfoboks faaks gjin lúkse. En ik soe de kleuren in bytsje neutraal (wyt of griis) hâlde (dit om de lêsberens en om't in foto it al bûnt genôch makket). Mar dat lêste is fansels in kwestje fan smaak. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 des 2016, 11.42 (CET) :::::: Ja, ja, dus ik haw gjin smaak, hin? Mar alle gekheid op in stokje, ik haw 'adres' tafoege, en 'koördinaten' ek, dan kinne jo dy ek altyd yn 'e ynfoboks kwyt. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 des 2016, 12.04 (CET) ::::::: Haha, dat hie ik dus net skreaun dat jo gjin smaak hawwe. Ik kom fan de Wâlden en bin yn myn fermidden wol wat went wat bûntens oangiet, mar de kleur dy't jo no brûke docht krekt wat minder sear oan de eagen. Yn alle gefallen tige tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 des 2016, 12.18 (CET) == (O)blastigens == Goeie Romke. Soene jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Serafim-Diveevo_Kleaster dit oerlis] efkes besjen wolle? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 18.52 (CET) :Dúdlik, ik sil der rekken mei hâlde. Is der trouwens ek in list foar it translitearjen nei it Frysk? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.11 (CET) ::Ik wit fan gjin transliteraasjelist. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.35 (CET) :::Dan de list foar it Nederlânsk mar brûke of sa't it my sels it bêste ta liket? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.47 (CET) Sjoch mar. Jo wurde wol ferbettere at in nedich is. Gr. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 jan 2017, 19.50 (CET) == Damaskus == Goeie Romke. Wat tinke jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Damaskus hjirfan]? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 20 jan 2017, 18.45 (CET) :Goeie Drewes, mooglik is de tekst oarspronklik in oersetting fan de Nederlânsktalige wiki, want ik fûn deselde tekst yn it Nederlânsk yn dizze [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=631556 ferwizing] nei de Nederlânsktalige wiki. De Nederlânsktalige wikipagina oer Damaskus hat dizze bewearings ferwidere. Wêr't de bewearings oarspronklik wei komme wit ik net, mar mooglik komt it begjin fan de tekst fan de side fan [http://www.lisabeaart.nl/CSSextra/examen/damascus.html Lisa Beaart]. De stêd Damaskus kin neffens my net yn ferbân brocht wurde mei it paradys, om't stêden yn dy tiid net bestiene, de minsken noch nomadysk wiene en it paradys yn [[Mesopotaamje]] lei. Dat Kaïn Abel hjir deaslein hat wol my ek net oan, ik leau net dat oer it plak eat bekind wêze kin, mar de ingelsktalige wiki oer [https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Qasioun Mount Qasioun] wol ha dat guon midsiuwske Arabyske skriften skriuwe dat de earste misdied fan it minskdom by Damaskus bard is. It krekte plak fan de moard is tink ik in foarm fan islamitysk folksleauwen of yn alle gefallen in islamityske tradysje. Oer Jozef en Marije is net folle bekend, it wiene mar gewoane lju en âldere dan wol oare kontêmporêne boarnen as de bibel binne der neffens my net. Oft Jozef en Marije ea yn Damaskus west ha, ik soe it net sizze kinne. Hja moasten lykwols flechtsje nei Egypte en harren dêr skûlhâlde, net nei Damaskus. Yn dit [http://krant.telegraaf.nl/krant/enverder/venster/reizen/reis.Syrie/reis.970308damascus.html artikel] út de Telegraaf wurdt ferwiisd nei de Dominicus-reisgids. Mooglik is de oarspronklike boarne fan dit soarte bewearings in lokale ambysje om religieus toerisme te befoarderjen. Ik tink dat it hiele ferhaal oer Damaskus as skûlplak fan Jozef en Marije ûnsin is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 jan 2017, 11.30 (CET) == Rostov oblast edit-a-thon == Hello! The Russian Wikimedia chapter has organized an international Edit-a-thon about the Rostov Oblast "[[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона|Discover Russia. Start with the Don]]". The aim of the contest is to write articles about tourist attractions (museums, monuments, churches, buildings, parks, and so on) of the Rostov region in different languages. To take part in the Edit-a-thon you must write an article about the Rostov Oblast and add it to the [[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона#Номинация 3. Новые статьи на любом языке, кроме русского|table 3]]. 7 most active participants will receive prizes. The Edit-a-thon ends in April 21. Здравствуйте! В настоящее время при участии Викимедиа РУ проводится международный конкурс "[[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона|Узнай Россию. Начни с Дона]]", посвящённый достопримечательностям Ростовской области. Одна из номинаций предусматривает создание статей о туристических объектах Ростовской области на разных языках. Чтобы принять участие в конкурсе, необходимо написать статьи, а затем добавить их в [[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона#Номинация 3. Новые статьи на любом языке, кроме русского|конкурсную таблицу]]. 7 участников, набравшие наибольшее число баллов, получат ценные призы. Приглашаю Вас принять участие в конкурсе! --[[Meidogger:Andreykor|Andreykor]] ([[Meidogger oerlis:Andreykor|oerlis]]) 8 feb 2017, 09.50 (CET) == Namme tsjerke == Romke. Efkes [https://fy.wikipedia.org/wiki/Oerlis:Marije-Himelfearttsjerke_(Moskou-Kitaj_Gorod) dit besjen]. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 17 feb 2017, 20.35 (CET) == Leksum == Goeie Romke. Ik haw niiskrekt wer in 'x' yn 'ks' feroare mei't it Frysk gjin x hat, blinder! x [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 feb 2017, 18.18 (CET) :Alexius of Alexander tink? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 feb 2017, 18.32 (CET) == Russyske tsjerken == Goeie Romke. Moai wurk leverje jo. Binne jo it Russysk machtich? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 10 mrt 2017, 19.03 (CET) == Kulturele haadstêd fan Jeropa 2018 == Bêste Romke. It liket my in fraach oan '''al''' ús meidoggers. Wy hawwe hjir ommers gjin bazen en boppebazen. It artikel [[Kulturele Haadstêd fan Europa]] bestiet al wol, mar yndie in lemma [[Kulturele haadstêd fan Jeropa 2018]] soe wol op syn plak wêze. At jo wolle: fiel jo frij. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 25 mrt 2017, 18.50 (CET) :Oeps, dat haw ik al dien. It wie net myn bedoeling om jo it gers foar de fuotten wei te meanen, hear. Hoe dan ek, ik haw de fraach oan jo op 'e Nederlânske Wikipedy, dêr't jo nei ferwize, ris lêzen. Ik wit dat se op 'e Nederlânske Wikipedy oates en toates mei skriuwwiken oer beskate ûnderwerpen oan 'e gong binne, en it stiet harren fansels frij om dat ek oer Fryslân te dwaan, mar fanút de Fryske Wikipedy binne we net wend om it op dy manear oan te pakken. We hawwe hjir fansels ek in totaal ferskillende sitewaaasje, mei folle minder meidoggers, dat dan leit it ek al hiel oars. As yndividuële meidoggers graach oan sa'n skriuwwike fan 'e Nederlânske Wikipedia meidwaan wolle troch artikels foar de Fryske Wikipedy by te dragen: prima. Mar we sille de meidoggers der net spesjaal op fergje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 mrt 2017, 21.13 (CET) == Kategoryoerlis == Goeie Romke. Hoe tinke jo [https://fy.wikipedia.org/wiki/Kategory_oerlis:Likenis_fan_Jezus hjir oer] [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 6 apr 2017, 18.14 (CEST) == Persoan yn it Alde Testamint == Goeie, Romke. Even foar jo ynformaasje: ik haw de bibelske persoanen wat oars yndield. Jo hiene de kategory:Persoan yn it Nije Testamint al oanmakke; no haw ik foar de rest fan it spul de kategory:Persoan yn it Alde Testamint oanmakke. De kategory:Bibelsk persoan is no leech op dizze beide kategoryen nei. Miskien moat der yn 'e takomst nochris in "kategory:Persoan yn de apokrife taheakken oan it Alde Testamint" of sokssawat komme. Mar goed, dat sjogge wy dan wol wer. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 apr 2017, 23.35 (CEST) :Dik yn oarder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 apr 2017, 13.17 (CEST) ==Misbrûk== Goeie, Romke. Ik wit net hoefolle oft jo meikrigen hawwe fan wat hjir de lêste tiid op 'e Wikipedy spilet, mar nei't er trije jier lang suver oanhâldend ellinde feroarsake hat, is ús âld-meidogger Yn 'e Wâlden derút set. Yn oerlis hawwe de behearders besletten dat hy hjir de kommende 5 jier net wer komme mei. Dêrom is syn IP-adres útsletten. Sûnt ferline wike ferskaft er himsels mei metoaden dy't allinnich foar kriminele doelen brûkt wurde hieltyd alternative IP-adressen (''open proxies''), en besiket er op dy wize wer tagong ta de Wikipedy te krijen. Dat sil net tastien wurde. Der is besletten dat al sokke IP-adressen definityf útsletten wurde sille en dat alle wizigings dy't Yn 'e Wâlden yn 'e Wikipedy oanbringt, weromset wurde sille, ek as it ferbetterings binne. It is spitich dat staveringsflaters en oare fouten stean bliuwe, mar noch folle spitiger soe it wêze as misbrûk leanje soe. Hjoed hat Yn 'e Wâlden besocht om yn kontakt te kommen mei jo troch in berjocht op jo oerlisside te pleatsen. Dat haw ik fuorthelle. Ek eventuële takomstige berjochten fan him oan jo of oan hokker oare meidogger ek sille ferwidere wurde. Mochten jo sa'n berjocht ûnder eagen krije foar't it skrast is, dan freegje ik jo mei klam om it te negearjen en der op gjin inkele wize op te reägearjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2017, 14.28 (CEST) :Dit alles is bûten my om gien en ik ha der neat fan meikrigen dat der wat oan de hân wie. Utsein dan dat der earder ris wat spile hat op it mêd fan de stavering. Mar noch ien fraach: wêrom woe Yn'e Wâlden in berjocht op myn side sette? Ik ha der fieders ommers neat mei te meitsjen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2017, 23.28 (CEST) ::Begryp my goed, jo wurdt neat ferwiten. Jo sizze, jo hawwe der neat fan meikrigen -- dat hie ik hast wol tocht, dêrom lei ik hjirboppe yn it koart de saak ek al even út. As jo der mear fan witte wolle, moatte jo mar even op 'e oerlisside fan Drewes sjen. It spul dat der earder wie, hie mar sydlings mei de stavering te krijen, en folle mear mei Yn 'e Wâlden syn hâlden en dragen. Hy is doe in heal jier útsletten, mar doe't dy tiid om wie, is er daliks wer op 'e âlde foet fierder gien, en dêrom is er no foar fiif jier útsletten. It berjocht dat Yn 'e Wâlden oan jo skreaun hie, hie neat mei dizze saak te krijen, en hie eins hielendal net folle om 'e hakken. It liket my ta dat it benammen bedoeld wie om in lange noas nei de behearders te meitsjen troch even sjen te litten dat er him neat fan ús oanlûkt. As jo witte wolle wat er woe, moatte jo yn 'e sideskiednis fan jo oerlisside de ferzjes dy't hy tafoege en dy't ik wiske haw, mar even mei-inoar ferlykje. Ik begryp wol dat jo nijsgjirrich binne, mar it punt is even dat Yn 'e Wâlden it rjocht ferspile hat om mei te dwaan oan 'e Wikipedy, en dus ek om fia de Wikipedy mei meidoggers te kommunisearjen. As ik syn berjochten stean liet, soe ik ymplisyt de malafide praktiken goedkarre dy't er brûkt om tsjin syn folsleine útsluting yn dochs wizigings oan te bringen en berjochten efter te litten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 maa 2017, 00.12 (CEST) == Krústsjerke == Goeie Romke. Ik haw gjin beswier tsjin omneamen. Ik tink dat jo motivaasje foar mear tsjerken jildt. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 3 jun 2017, 15.00 (CEST) == Mûne/Mole == Goeie, Romke. Even foar jo ynformaasje it folgjende. Ik bin oan 'e gong mei it kategorisearjen fan bouwurken nei boujier (en eventueel sloopjier). Foar it boujier brûkt ik kategoryen dy't begjinne mei "Kategory:Bouwurk út", mei dan it jier. De Ingelske Wikipedy docht "Category:Buildings and structures completed in", mar ik haw it mei opsetsin wat dizenich holden. Dan kinne we der foar de Dom fan Keulen bygelyks twa jiertallen yn sette, want mei de bou fan dat ding waard earne yn 'e Midsiuwen úteinset, mar pas yn 'e 19e iuw waard er foltôge (''completed''). Dus dat makket nochal wat ferskil. (Foar sloopte gebouwen brûk ik wol gewoan "Kategory:Bouwurk sloopt yn" mei dan it jier.) Mar goed, wêr't ik it eins even mei jo oer hawwe woe is dit. Ik gean no alle bouwurken by del, en no kom ik foar de moles twa soarten kategorynammen tsjin, begjinnend mei 'Kategory:Mole' en mei 'Kategory:Mûne'. Ik tocht dat dy mei 'mûne' allegear fan jo wiene. No makket it my it measte net út, 'mole' en 'mûne' binne beide geef Fryske wurden, mar it kin fansels net sa wêze dat der yn 'e kategorynammen twa ferskillende oantsjuttings brûkt wurde. Dat no't ik der dochs by lâns gean, bin ik fan doel om dat rjocht te lûken. Sa't ik sei, it kin my net safolle skele hokker beneaming oft standert brûkt wurdt, mar ik haw even yn 'e kategoryen sjoen, en der sitte folle mear siden yn 'e kategoryen dy't begjinne mei 'mole' as yn dy dy't begjinne mei 'mûne'. Dat poer út it eachpunt fan 'hoe kin ik der sa min mooglik wurk fan ha', woe ik alle kategoryen mei 'mûne' mar omneame ta 'mole'. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jul 2017, 21.57 (CEST) :Ik fyn it bêst, alhoewol my it wurd "mole" al wat nuver oandocht. Ik wit net wêr't se "mole" sizze en hoe fier it gebrûk fan dat wurd ferspraat is oer de provinsje, mar ik kin it net oars as mûne of moune. As it om it wurk te rêden is wol ik ek wol helpe, mar as it wurd "mole" yn it grutste part fan Fryslân brûkt wurdt, dan is dat wurd de bêste oplossing. Sjoch mar efkes, en as ik wat dwaam moat hear ik dat wol. Groetnis, Romke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 jul 2017, 22.43 (CEST) ::Tankewol foar jo flugge reäksje, Romke. Tsja, ik ken dan it wurd 'mûne' wer allinnich út boeken. De krite dêr't ik weikom, sis mar de Midden-Klaai, dêr seit elkenien fan 'mole'. Omdat ik ek net wit hokker foarm oft gongberder is, haw ik ris te rie west yn it (digitale) Wurdboek fan de Fryske Taal. Dêr haw ik om neutraal te wêzen op Nederlânsk ''molen'' socht, en doe kaam ik op 'e side 'mole' út: sjoch [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WFT&id=64557&lemmodern=molen "molen" yn WFT]. Sa't jo sjogge wurdt 'mûne' hjir as fariant fan 'mole' jûn, mei dêrby it kommentaar "NKl., deel NWo" (wat ik ynterpretearje as "noardlike Klaai + diel noardlike Wâlden") en mei in justjes oare útspraak "deel NWo, ZWo" (diel noardlike Wâlden + súdlike Wâlden). Ik tink dat se mei noardlike Klaai de Dongeradielen ensfh. bedoele en net de Bjirmen, dêr't ús heit wei kaam, want dy haw ik noait 'mûne' sizzen heard. ::Dan soe Fryslân wat dit oangiet dus sa'n bytsje yn twa gelikense helten ferdield wêze: rûchwei eastlik fan Ljouwert 'mûne' en westlik fan Ljouwert 'mole'. Ik haw ek nochris yn it Frysk Hânwurdboek sjoen en yn it Wurdboek Frysk-Nederlânsk. Oeral wurdt by 'mûne' trochferwiisd nei 'mole'. By gebrek oan bettere rjochtlijnen woe ik dêr dan mar yn meigean troch de foarm 'mole' oan te hâlden foar kategorynammen, salang't jo dêr teminsten gjin beswier tsjin hawwe, en as ik jo boppesteande tekst lês, liket dat net sa te wêzen. Wat jo oanbod fan help oangiet, bêst oanbean, mar safolle wurk is it no ek wer net, dat ik rêd it wol. It soe wol moai wêze as jo nije siden fan bouwurken tenei even "Kategory:Bouwurk út ..." meijaan wolle soene. Groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 jul 2017, 00.24 (CEST) :::Ik fyn it bêst dat it mole wurdt foar de kategorynammen en ik besykje der om te tinken dat it jiertal fan de bou by de gebouwen komt te stean. Goede snein fierder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2017, 09.14 (CEST) == Noch wat == Goeie, Romke. Earst myn kompliminten foar jo side oer de grifformearde tsjerke fan Lollum. Moaie foto's ek, dy't josels nommen hawwe, seach ik op Commons. Fierders noch wat dat ik de oare kear fergetten bin te sizzen: as it boujier (of sloopjier) ûnbekend is, dan kinne jo bouwurken ek op iuw kategorisearje ("Kategory:Bouwurk út de ...e iuw"). Dêrfoar haw ik spesjaal alle boujierkategoryen yn iuwen ûnderbrocht, want ik tocht yn 't foar al, yn 'e Midsiuwen sille der wol in protte tsjerken boud wêze wêrfan't it boujier net bekend is, en dat blykt no ek sa te wêzen. Ek woe ik noch in handichheidsje mei jo diele dat iksels noch mar koartby ûntdutsen haw: je kinne in (hiel fine) râne om in ôfbylding hinne sette, troch 'border' yn te foegjen. Dat is foaral handich mei flaggen mei in protte wyt, lykas de flagge fan 'e stêd Grins. (Foar wapens, dy't fansels net rjochthoekich binne, hawwe je der lykwols hielendal neat oan.) <br><nowiki>[[Ofbyld:Flag Groningen city.svg|20px]]</nowiki> sjocht der sa út: [[File:Flag Groningen city.svg|20px]]<br> <nowiki>[[Ofbyld:Flag Groningen city.svg|border|20px]]</nowiki> sjocht der sa út: [[File:Flag Groningen city.svg|border|20px]] <br> No ja, miskien fine jo it ek wol neat, mar ik fûn it wol in handich weetsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2017, 16.54 (CEST) :Danke; en ik doch myn bêst om tenei in border oan ta te foegjen as der tefolle wyt yn sit. Ik rin foar de tsjerken de boel noch wol ris nei om it boujier of de bou-iuw ta te foegjen. Groetnis--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2017, 17.02 (CEST) ::Nee, nee, sa bedoelde ik dat net. Alle besteande artikels fan bouwurken bin ik op dit stuit sels al oan neirinnen, dêr hoege jo yn prinsipe net mear nei te sjen -- teminsten net om boujierkategoryen ta te foegjen. It giet my allinnich om siden dy't jo fan no ôf oan skriuwe. En oft jo dy border brûke wolle, dat moatte jo ek hielendal sels witte, mar it liek my handich om te witten. Sa't ik sei, iksels ûntdiek it pas koartby, en ik woe wol dat ik it earder witten hie. Om't jo ek in protte flachjes tafoegje, tocht ik dat jo it ek ynteressant fine soene. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2017, 17.28 (CEST) == Tsjerken yn de eardere gemeente Wûnseradiel == Goeie Romke. De tsjerken yn bygelyks Wûns, Skraard, Skettens, Longerhou, ensfh steane lykwols yn de gemeente Súdwest-Fryslân en net yn de Fryske Marren, sa't dat yn de ynfoboksen en de kategoryen stiet. Dizze plakken lizze yn de eardere gemeente Wûnseradiel en dy gemeente is yn 2011 opgien yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Fierders woe ik sizze dat jo geweldige bydragen leverje. Groetnis [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 nov 2017, 06.39 (CET) :Ik hie fergetten de ynfoboks oan te passen. Ik seach dat jo it al feroare ha. Dêrfoar myn tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 nov 2017, 07.29 (CET) == Leeuwarden / Friesland Culturele Hoofdstad op Wikipedia == (Excuses voor mijn niet-Friese bijdrage) Beste RomkeHoekstra, Zoals je ongetwijfeld weet zijn Leeuwarden / Friesland dit jaar Europese Culturele Hoofdstad. Vanuit Wikimedia Nederland denken wij momenteel na over mogelijkheden om hier ook op Wikimedia/Wikimedia Commons/Wikidata aandacht aan te besteden. Eén van de activiteiten die we in ieder geval op de (Nederlandstalige) Wikipedia willen opzetten is een schrijfweek over Friesland, zoals in voorgaande jaren ook al over bijvoorbeeld Gelderland is georganiseerd (voorlopig gepland in oktober 2018). Het lijkt ons ook erg leuk om hier op één of andere manier de Friese Wikipedia-gemeenschap bij te betrekken. Als jij, of andere Friese Wikipedianen, ideeën hebt voor activiteiten die hier goed bij zouden kunnen aansluiten, dan zijn wij daar benieuwd naar! Met vriendelijke groet, --[[Meidogger:AWossink|AWossink]] ([[Meidogger oerlis:AWossink|oerlis]]) 11 jan 2018, 13.14 (CET) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 29 mrt 2018, 20.40 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17881421 --> == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 13 apr 2018, 03.39 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17898685 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 20 apr 2018, 02.48 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17952012 --> == Wat foar jo? == Goeie, Romke. Ik haw hjoed wat foto's makke yn Frjentsjer, en ik kaam by de âlde grifformearde tsjerke lâns, dat doe haw ik dêr ek mar ien fan nommen. Hy stiet no op Commons, sjoch: [[:File:Grifformearde tsjerke, Frjentsjer.jpg]]. Ik kin der net sa fan swetse, mar goed, se binne dêr de boel oan it ferbouwen, dat dan witte jo it wol. Ik bin sels foarearst net fan doel om der wat mei te dwaan, mar jo binne nochal fan 'e tsjerken, dat miskien dat jo it aardich fine om der in stikje oer te skriuwen. Hoecht hielendal net, hear, as jo it net wolle. Mar ik tink, ik wiis jo der even op dat der in foto beskikber is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 jul 2018, 23.40 (CEST) :Ik gean der meikoarten wol efkes mei oan de slach. De tsjerke wie oarspronklik wol in moai gebou, mar dat portaal dat der letter foar set is liket nearne op. En de nije eigner hat ik gebou der ek net moaier op makke. Betanke yn alle gefallen foar it meitsjen fan de foto.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 15 jul 2018, 12.24 (CEST) == Stimmerij == Goeie, Romke. Wolle jo ek meistimme oer it al of net ferfryskjen fan plaknammen bûten Fryslân? Sjoch: [[Wikipedy_oerlis:Mienskip#Gearfetting]]. == Armeensk alfabet == It Armeensk is in stik dreger te transliterearjen as it Russysk, want it hat mear letters. Ik hjirûnder even in ienfâldige transliteraasje foar it Frysk makke yn 'e hope dat jo der wat oan hawwe. Tink derom dat der ferskate letters binne mei in apostrof derefteroan; de apostrof jout [[aspiraasje (taalkunde)|aspiraasje]] oan, dus de letter wurdt dan folge troch lytse h-ke, lykas by de t's yn it Grinslânske "Marthinithoren". Der binne in pear letters wêrfan't ik de útspraak mei Fryske lûden net werjaan koe: ë, gh. Ik haw de útspraak derefter set. Jo moatte mar ris sjen wat jo dêrmei dogge as jo dy tsjinkomme. {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Letter ! Transliteraasje |---- |style="font-size:133%;"|Ա ա | a |---- |style="font-size:133%;"|Բ բ | b |---- |style="font-size:133%;"|Գ գ | g |---- |style="font-size:133%;"|Դ դ | d |---- |style="font-size:133%;"|Ե ե | e |---- |style="font-size:133%;"| Զ զ | z |---- |style="font-size:133%;"| Է է | ê |---- |style="font-size:133%;"| Ը ը | ë <small>(e fan "de", "gewoan")</small> |---- |style="font-size:133%;"| Թ թ | t' |---- |style="font-size:133%;"| Ժ ժ | zj |---- |style="font-size:133%;"|Ի ի | i |---- |style="font-size:133%;"| Լ լ | l |---- |style="font-size:133%;"| Խ խ | ch |---- |style="font-size:133%;"| Ծ ծ | ts |---- |style="font-size:133%;"| Կ կ | k |---- |style="font-size:133%;"| Հ հ | h |---- |style="font-size:133%;"| Ձ ձ | dz |---- |style="font-size:133%;"| Ղ ղ | gh <small>(likernôch it lûd fan Limburchske r)</small> |---- |style="font-size:133%;"| Ճ ճ | tsj |---- |style="font-size:133%;"| Մ մ | m |---- |style="font-size:133%;"| Յ յ | j |---- |style="font-size:133%;"| Ն ն | n |---- |style="font-size:133%;"| Շ շ | sj |---- |style="font-size:133%;"| Ո ո | o |---- |style="font-size:133%;"| Չ չ | tsj' |---- |style="font-size:133%;"| Պ պ | p |---- |style="font-size:133%;"| Ջ ջ | dzj |---- |style="font-size:133%;"| Ռ ռ | r |---- |style="font-size:133%;"| Ս ս | s |---- |style="font-size:133%;"| Վ վ | v |---- |style="font-size:133%;"| Տ տ | t |---- |style="font-size:133%;"| Ր ր | r |---- |style="font-size:133%;"| Ց ց | ts' |---- |style="font-size:133%;"| Ւ ւ | w |---- |style="font-size:133%;"| Փ փ | p' |---- |style="font-size:133%;"| Ք ք | k' |---- |style="font-size:133%;"| Եւ և | ew |---- |style="font-size:133%;"| Օ օ | ó |---- |style="font-size:133%;"| Ֆ ֆ | f |- |colspan="2"|''twaklanken''/''[[digraaf|digrafen]]'' |- |style="font-size:133%;"| Ու ու | û <small>(foar in r better: oe)</small> |- |style="font-size:133%;"| Իւ իւ | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |- |style="font-size:133%;"| Յու յու | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |} Súkses. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jul 2019, 21.35 (CEST) :No dat liket der mar op! Ik hie my foarnommen om it nei it Nederlânsk te transliterearjen, mar no kin it nei it Frysk. Eins hiel handich om it by it lemma oer it [[Armeensk]] te foegjen, mar dat lit ik oan jo oer. Ha jo ek sa'n list om it Russysk nei it Frysk te translitearjen? Ik sil myn bêst dwaan en graach jo feedback as it net hielendal goed is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 jul 2019, 13.01 (CEST) ::Ik haw hjirûnder eefkes in ferlykbere list foar it Russysk oanmakke. Hjirboppe haw ik noch wat letterkombinaasjes tafoege, want it foel my op dat it Armeensk gjin û-klank liek te hawwen. Blykt dat se dy wol hawwe, mar dat se him skriuwe mei in [[digraaf]] of as twaklank (neam it hoe't je it neame wolle), eins krekt en gelyk as de Nederlânske en Fryske 'oe', dat deselde klank is dy't ek mei twa letters skreaun wurdt. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 jul 2019, 00.51 (CEST) == Russyk alfabet == Ik ha hjirûnder de transliteraasje fan it Russysk jûn. Jo moatte der net fanút gean dat oare Slavyske talen dy't it Syrillysk alfabet brûke krekt sa transliterearre wurde kinne. Net allinnich ferskilt de útspraak soms, mar ek wurde oare lettertekens tafoege, wylst guon letters út it Russysk yn oare Slavyske talen ûntbrekke. Ik ha om dat te yllustrearjen it Oekraynsk derby setten. {| class=wikitable |- style="vertical-align: bottom; background: #eee;" ! Letter ! Transliteraasje Russysk ! Transliteraasje Oekraynsk |- | А а | a | a |- | Б б | b | b |- | В в | v | v |- | Г г | g | h |- | Ґ ґ | komt net foar | g |- | Д д | d | d |- | Е е | je / e, sjoch noat 1 | e |- | Є є | komt net foar | je |- | Ё ё | jo | komt net foar |- | Ж ж | zj | zj |- | З з | z | z |- | И и | i | y |- | І і | komt net foar | i |- | Ї ї | komt net foar | ji |- | Й й | j | j |- | К к | k | k |- | Л л | l | l |- | М м | m | m |- | Н н | n | n |- | О о | o | o |- | П п | p | p |- | Р р | r | r |- | С с | s | s |- | Т т | t | t |- | У у | û <small>(foar in r better: oe)</small> | û <small>(foar in r better: oe)</small> |- | Ф ф | f | f |- | Х х | ch | ch |- | Ц ц | ts | ts |- | Ч ч | tsj | tsj |- | Ш ш | sj | sj |- | Щ щ | sjtsj | sjtsj |- | Ъ ъ | sjoch noat 2 | komt net foar |- | Ы ы | y | komt net foar |- | Ь ь | sjoch noat 3 | sjoch noat 3 |- | Э э | e | komt net foar |- | Ю ю | jû <small>(foar in r better: joe)</small> | jû <small>(foar in r better: joe)</small> |- | Я я | ja | ja |} noat 1: Е е: gauris transliterearre as 'e', mar faker eins de klank fan 'je' yn "jern" (dus bgl. we skriuwe "Aleksander", mar de útspraak is eins mear "Aljeksander")<br> noat 2: Ъ ъ = it hurdteken, dat komt foar dat de foarôfgeande konsonant palatalisearre wurdt; kin beskôge wurde as in [[stomme letter]] (palatalisaasje is koartsein dat der in j-klank efteroan komt, dus l-lj, m-mj, s-sj, ensfh.)<br> noat 3: Ь ь = it sêftteken, dat soarget foar palatalisaasje fan 'e foarôfgeande konsonant; meastal beskôge as in stomme letter, soms werjûn troch in 'j' As jo noch oare Slavyske talen transliterearje wolle, wol ik dizze tabel noch wolris wat útwreidzje. Foarearst mar wer súkses. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 jul 2019, 00.28 (CEST) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(weurwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 9 sep 2019, 18.20 (CEST) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(weur_wps,act5)&oldid=19352920 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(weurwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 20 sep 2019, 21.49 (CEST) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(weur_wps,act5)&oldid=19397813 --> == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 25 sep 2020, 20.50 (CEST) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == ynfoboks Landkreis == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, kinne jo de ynfoboks fan de Landkreis mei wat mear gegevens útwreidzje (flagje, wapen)? Ik wit net wat ik ferkeard doch, mar it tal gemeentes yn de ynfoboks wurdt wol ynfolle mar net wjerjûn. En fine jo it goed dat ik it wurd 'lânkring' foar Landkreis yn de tekst brûk? Yn de namme hâld ik gewoan Landkreis oan. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.15 (CEST) :Goejûn. Ik haw gjin beswier tsjin 'e term 'lânkring'. Ik haw wol twa kear Landkreis út 'e titel helle, om't ik dy oantsjutting dêr net nedich fûn. As der mar ien Mainz-Bingen bestiet, dan hoecht neffens my yn 'e titel net oanjûn te wurden dat dat in Landkreis is; dat komt dan yn 'e tekst fan it artikel wol oan 'e oarder. It artikel oer de gemeente Tytsjerksteradiel hjit ek net "Gemeente Tytsjerksteradiel", mar gewoan "Tytsjerksteradiel". Dy ynfoboks sil ik ris nei sjen. Ik kom der op werom. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.20 (CEST) ::Wat dat tal gemeenten oangiet, dêr moatte jo foar de = "gemeenten" ynfolje en net "tal gemeenten", want (as jo even by [[:Berjocht:Ynfoboks Landkreis]] sjogge), jo moatte by it brûken fan in ynfoboks foar it =-teken altyd skriuwe wat der yn it berjocht sa <nowiki>{{{folje mar yn|}}}</nowiki> oanjûn stiet. Dat wie flot oplost. No sil ik noch even sjen oft ik de ynfoboks útwreidzje kin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 21.25 (CEST) :::Ik bin der ris mei oan it prutsen west, mar ik rin wer tsjin it âlde probleem oan dat ik yn in universele of generike ynfoboks (dy't foarprogrammearre is, sjoch: [[:Berjocht:Ynfoboks generyk]]) net twa plaatsjes (flagge en wapen) nêst elkoar krije kin. Dêr sil wol in foefke foar wêze, mar ik krij it net foarinoar. Op in oare manier (wapen ûnder of boppe lânkaart) wol ek net. As jo in ynfoboks mei wapens en flaggen hawwe wolle, sil der dus in hiele nijenien oanmakke wurde moatte. :::Wat ik no ynstee dien haw, is de ynfoboks [[:Berjocht:Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)]] foarsjen fan lemma's dy't jo sels ynfolje kinne, sadat jo sels bepale kinne wat jo yn 'e ynfoboks sette. Dat is tink ik de handichste oplossing, en dy ynfoboks kinne jo dan letter ek foar gebieten yn oare lannen brûke. Noch eefkes wat útlis oer de namme: hy hjit wol 'Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)', mar it is gjin universele ynfoboks. Ik haw him ntl. oarspronklik oanmakke as fariant foar gebieten mei flaggen en sa fan 'e Universele ynfoboks gebiet (dêr't ik tsjin itselde probleem oanrûn dat ik flaggen en wapens der net yn kwyt koe). Om dúdlik te meitsjen dat it fierders eins deselde ynfoboks is, haw ik doe mar deselde namme oanholden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 jun 2021, 22.16 (CEST) ::::Ik hie Landkreis yn de titel set yn neifolging fan de Dútske wiki, mar jo ha gelyk dat it oerstallich is. De "Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)" akseptearret sa't it liket net in svg-bestân. Dat wy litte it mar sa.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 2 jun 2021, 11.20 (CEST) O, dat hie ik miskien even wat dúdliker útlizze moatten. Yn universele ynfoboksen lykas dy fan Landkreis fiere jo plaatsjes sa yn: <br> | ôfbylding = Locator map MYK in Germany.svg<br> Yn oare ynfoboksen, lykas "Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)", wurket it yndie op dy manier net, mar moat it sa ynfierd wurde:<br> <nowiki>| ôfbylding = [[File:Locator map MYK in Germany.svg|300px]]</nowiki><br> Oars moatte jo ris sjen by [[Bretanje (regio)]] hoe't dizze ynfoboks krekt funksjonearret. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jun 2021, 03.09 (CEST) :Ik haw [[Mayen-Koblenz]] ris fan 'e Universele ynfoboks gebiet (mei flagge) foarsjoen, om sjen te litten hoe't er wurket. Alles funksjonearret en jo kinne der fan alles yn ûnderbringe. Ik wol ek noch wol de sels yn te foljen lemma's wat ferskowe as jo se leaver op in oar plak yn 'e ynfoboks hawwe wolle, dus jo moatte it mar sizze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jun 2021, 03.24 (CEST) ::It is allegear wer dik yn oarder! Tige tank.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jun 2021, 11.21 (CEST) == Gemeente (n) == Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, moaie stikken fierders dy't jo skriuwe. Ik wol fierders gjin taalplysje wêze, mar moat it meartal fan gemeente net mei in "n" skreaun wurde, ynstee fan in "s"? Sjoch taalweb [https://taalweb.frl/wurdboekportaal/7506c409-1e08-47b4-8dd3-922e99c64f63?previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=lemma&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=translation&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=definition&previous_search%5Bfilter_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=fr&previous_search%5Blanguage_options%5D%5B%5D=nl&previous_search%5Bpage%5D=&previous_search%5Bq%5D=gemeente&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=NFhwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=FNhwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=Ffwb&previous_search%5Bword_list_options%5D%5B%5D=Jurwb hjir]. Fierders neat te rêden hear. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 jun 2021, 18.28 (CEST) :It taalweb hat tink gelyk, dat ik sil tenei gemeenten skriuwe.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 jun 2021, 18.49 (CEST) == Trochferwiisbalke Nedersaksen == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, wolle jo efkes sjen nei de trochferwiisbalke (of hoe't sa ding mar hjit) fan Nedersaksen sjen? Osterode am Harz is in yn 2016 ophefte lânkring (gearfoege mei Göttingen), dy kin om my wol ferwidere wurde. Hannover hjit tsjintwurdich Regio Hannover. Gr. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 jun 2021, 11.54 (CEST) : {{Ping|RomkeHoekstra|Ieneach fan 'e Esk}} Al dien --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 28 jun 2021, 15.19 (CEST) :: It is al klear, sjoch ik wol. Moai sa. Romke, net dat ik jo net even hantlangje wol, mar jo meie dy berjochten sels ek nei beleaven oanpasse, hear. Ik bedoel, dat is by jo beslist fertroud, en jo sitte sels folle better yn 'e stof as ik. Groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 28 jun 2021, 23.27 (CEST) :::Ik soe net witte hoe't dat moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 jul 2021, 18.34 (CEST) ::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Soene jo Freiberch út de trochferwiisbalke fan Saksen ferwiderje kinne? Dy lânkring waard yn 2008 al opheft. Groetnis,--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2021, 18.29 (CEST) ::::: {{Ping|RomkeHoekstra|Ieneach fan 'e Esk}} Al dien --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 9 jul 2021, 19.27 (CEST) :::Sorry, ik lês jo antwurd fan 1 july no pas. Sa'n balke is eins gewoan in tabel, sa't dy ek wol midden yn artikels foarkomme. Hy is net maklik te ûntwerpen, mar as er ienris oanmakke is, kinne jo de tekst dy't deryn werjûn wurdt, gewoan bewurkje, krekt as by in artikel. Under it tabblêd "bewurkje" by sa'n artikel (dus yn 'e sânbak, sis mar, dêr't ik dit no ek typ) wurdt sa'n berjocht werjûn as (yn dit gefal) <nowiki>{{Saksen}}</nowiki>. Jo kinne it dan op 'e Wikipedy fine troch yn it sykfinster "Berjocht:Saksen" yn te typen. Dan dêr it tabblêd "Bewurkje" iepenje. Dêr sjogge jo sawol de, hoe sil ik dat neame, de programmeartaal fan 'e tabel as de tekst dy't yn 'e tabel werjûn wurdt, dus yn dit gefal de Landkreisen fan Saksen. Net oan it programmearspul komme, mar de tekst yn 'e tabel kinne jo gewoan nei beleavjen oanpasse. It is sa in bytsje omslachtich útlizzen, as ik it skriuwe moat. Ik hoopje dat ik dúdlik genôch bin. Oars gewoan sizze, dan lis ik it noch in kear út. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2021, 22.20 (CEST) ::::Ik ha it foar it ferstân hear. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] hie it al oanpast. Mar betanke, sa kin ik it tenea sels wol ôf tink.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 10 jul 2021, 08.36 (CEST) == Utnûging == Goeie. Sa't by de diskusje oer it funksjonearjen fan 'e Wikipedy wer oan it ljocht kommen is, binne der op it stuit mar twa struktureel aktive behearders. Drewes en ik soene graach wat fersterking hawwe wolle en it ek goed brûke kinne. Dêrom woene wy jo freegje oft jo ek behearder wurde wolle. Dat moat fansels net tsjin 't sin. Wy wolle jo net ûnder druk sette. As jo it beslist net wolle, dan kinne jo dat gewoan sizze en dat binne we like goeie freonen. De ôfrûne tiid is mei de diskusje oer it funksjonearjen fan 'e Wikipedy, tink ik, folslein dúdlik wurden wêr't jo yn stappe as jo beslute it te dwaan. Ik soe jo dêrom oanriede wolle der goed oer nei te tinken en ek nochris it stikje op [[Wikipedy:Behearders]] te lêzen foar't jo ús jo antwurd jouwe. Groetnis [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 jul 2021, 18.40 (CEST), [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 jul 2021, 19.10 (CEST) :Ik soe jim útstelle wolle it earst noch efkes oan te sjen. Ik bin net sa skrander mei it hiele Wikipedyprojekt as jim en moat ek earlik sizze dat ik de man net sa bin foar drege diskusjes. Mocht de need echt oan de man komme dan wol ik it noch wol ris yn my omgean litte.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2021, 08.19 (CEST) ::Goeie Romke. Dat is goed, neat te rêden. Sa grut is de need no ek wer net en it moat net ta skea fan jo wikynocht gean. It is oars sa dat ik ek it mieer ha oan drege diskusjes, mar soms kin it net oars. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 1 aug 2021, 17.16 (CEST) ::Bêst genôch, Romke. Dan litte we it foarearst gewurde. Sa't ik yn myn útnûging al sei, it moat net tsjin 't sin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 aug 2021, 00.45 (CEST) == [[:w:en:The Office (American TV series)|The Office (American TV series)]] and [[:w:en:Tomb of Cyrus|Tomb of Cyrus]] == Hi! Can you please translate these two articles to Western Frisian? they don't need to be long, just 2 or 3 sentences are enough. That would be appreciated :) Yours sincerely,[[Meidogger:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Meidogger oerlis:ChipsBaMast|oerlis]]) 8 des 2021, 21.09 (CET) == Doardt == Dei Romke, ik seach okkerdeis dat jo in stikmannich siden oer tsjerken yn [[Doardt]] skreaun hawwe. Soene jo de side oer Doardt ek wat útwreidzje wolle? Of alteast de keppelings der op sette fan de siden dy't jo oanmakke hawwe. Fr.gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 27 des 2021, 19.58 (CET) * Ik ha de keppelings yn [[Doardt]] ferwurke. Gr. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 des 2021, 16.09 (CET) == Grûnsiler/Muonts/Boppekruier == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}{{Ping|Drewes}} Goeie, ik sit efkes mei it folgjende. Der kloppet neat fan it artikel oer de [[Muonts (mole)]]. Hjir wurdt in achtkante boppekruier beskreaun. In achtkante boppekruier kin in muonts wêze, mar ek in yndustrymûne. De ofbylden dy't der by steane binne gjin foarbylden fan in muonts, mar fan in stellingmûne. In muonts is altiten in achtkante poldermûne, dus net in yndustrymûne of nôtmûne sa sa't hjir skreaun wurdt. In muonts hat ek gjin romp lykas in stellingmûne, mar in stiennen (of houten) ûnderbou. Ik ha dizze side dêrom omneamd nei [[Boppekruier]]. In muonts is it Fryske wurd foar 'grûnsiler' (Nederlânsk: grondzeiler) en dêrom soe ik it artikel [[Grûnsiler]] omneame yn 'Muonts (mole)', mar dat slagget my net om't der al in trochferwizing yn sit. Ik wit efkes net hoe't ik hjir no fierder oer gear moat. Wol ien fan jimme der efkes nei sjen? De tekst moat fierder ek noch oanpast wurde, mar ik tocht earst dit mar efkes.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 des 2021, 18.07 (CET) :Goeie. Bêst genôch. Jo witte wêr't jo it oer hawwe, begryp ik wol, en ik wit neat fan dit ûnderwerp, dat ik gean op jo ôf. Ik neam de side "Grûnsiler" om ta "Muonts (mole)". Rêde jo jo dan fierder mei de oanpassing fan 'e tekst? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 des 2021, 21.00 (CET) ::Ik ha by it omneamen fan it eardere artikel Muonts nei Boppekruier de reden neamd. Yn it Fries Molenboek (ISBN 90 70010 92 5, gearstald yn meiwurking fan De Frysk Mole, Gild Fryske Mounders, De Hollandsche Molen en Fryske Akademy) wurdt beskreaun foar hokker type mûne de namme muonts jildt. Ik pas allinne de tekst oan sa't it kloppet, want ik wit lang net de Fryske wurden fan de technyske ûnderdielen fan in mûne. Dêr moat ea in boekje oer útjûn wêze, dat ik sil der nochris nei op 'e strún. Alfêst in goed útein en alles wat winsklik is foar it nije jier!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 des 2021, 08.19 (CET) :::Ek foar jo in noflike jûn en in lokkich nijjier tawinske. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 31 des 2021, 14.29 (CET) :::Folle lok en seine, allegearre. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 des 2021, 21.30 (CET) == Hidaard == {{Ping|Drewes}} Om 't ik mei it [[Tomastsjerke (Hidaard)|Hidaarder tsjerkje]] oan de gong west hie, wie ik ek mei de side fan [[Hidaard]] dwaande om it wat te aktualisearjen en de tekst wat út te wreidzjen. Doe't ik de feroarings opsloech, rekke ik alles wer kwyt om't jo ek al oan de gong wiene. Net dat it in bealch fol wurk wie hear, mar om't it okkerlêsten ek al barde dat ik tafoege ynformaasje kwyt rekke, freegje ik jo om der tenei wat tiid tusken te hâlden en net te gau oan de slach te gean mei de besibbe siden fan in artikeltsje dat ik der krekt op set ha. M.f.g. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 jan 2022, 20.12 (CET) :Tige spitich. Mar as it wer gebeurt, moatte jo ris hielendal omleech scrolle op 'e side dy't jo yn byld krije by sa'n 'redigearkonflikt', sil ik it mar neame. By my, en ik nim oan fan ek by jo, stiet dan hielendal ûnderoan de side noch in twadde finster mei as titel eat yn 'e geast fan "Jo tekst", mei dêryn de tekst fan 'e side sa't jo dy opslaan woene. Dêrwei kinne jo dy dan gewoan wer kopiëarje nei in nij bewurkingsfinster. Hoewol't jo dan wol wer mear wurk hawwe om rekken te hâlden mei de edits dy't oaren ûnderwilens dien hawwe, reitsje jo al jo wurk net kwyt. Sadree't jo de side oer it redigearkonflikt slute sûnder jo tekst dêrwei te kopiëarjen, is dat fansels wol it gefal. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2022, 21.05 (CET) ::{{Ping|RomkeHoekstra}} Sorry Romke, soks is ferfelend. Ik sil der tenei rekken mei hâlde. It berjocht 'wurk' kinne jo fansels ek pleatse at in bewurking wat langer tiid nimt. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 7 jan 2022, 15.31 (CET) == Ynformaasje ynfoboks, Noard-Hollânske plaknammen == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}{{Ping|Drewes}}{{Ping|Kneppelfreed}}{{Ping|Frou Watzema}} Ik kom somtiden ynfoboksen oer Fryske plakken tsjin mei ynformaasje oer de gritenij, it tal stimmen en ek it tal hûzen. Wat it lêste oanbelanget: dat feroaret noch al ris, kin dat net út de ynfoboks? En wat de gritenij oanbelanget en it tal stimmen: is soks net eat wat by de skiednis fan in plak heart? Wy ha it oer in bestjoersfoarm dy't al hiel lang net mear bestiet. Wat tinkt jimme? Dêrnjonken haw ik okkerdeis in artikel fan Kerst Huisman fûn yn Nij Frisia (http://www.ffu-frl.eu/PDF/150320.def.NijFrisia.1.maart.2015.pdf) mei û.o. in kaart fan Frysktalige nammen yn Noard-Hollân. Ik set no somtiden efter de Hollânske nammen by de artikels oer de plakken ek de Fryske plaknamme mei de boarne weryn't dy neamd wurd. Kinne jimme jim dêryn fine? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mrt 2022, 12.54 (CET) :Goeie Romke. Wat gritenij, stimmen en sa oanbelanget bin ik it mei jo iens: mei fan my út de ynfoboks en ûnder it kopke 'skiednis'. Letter oer Kerst Huisman syn pleit om ''in list gear te stallen fan alle Fryske eksonimen dy’t der binne''. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 4 mrt 2022, 20.10 (CET) :Goeie, ja ik bin it mei Drewes iens oangeande de gritenijen en de stimmen. De Fryske nammen neffens Kerst Huisman meie om my der by neamd wurde, en ek de pleatslike fariant as dy bestiet.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 mrt 2022, 20.37 (CET) :Goejûn mei-inoar. Ik slút my by de oaren oan wat de ynformaasje oer gritenijen en sa yn ynfoboksen fan plakken oangiet. Yn pleats fan it ompielen mei dy ferâldere ynfoboks bin ik der in foarstanner fan om dy ynfoboksen te ferfangen troch in betterenien, mei mear lemma's dy't wól ta de saak dogge, mar dy't yn dy ynfoboks mei gritenijspul ûntbrekke. Sa'n ynfoboks is der al, dat wy hoege it tsjil net op 'e nij út te finen: [[:Berjocht:Universele ynfoboks stêd]], of as der in wapen en/of flagge binne, [[:Berjocht:Stêd mei flagge]]. (De oantsjutting "stêd" yn 'e namme docht der net ta; dy ynfoboksen kinne likegoed foar doarpen brûkt wurde.) :Wat it stikje yn ''Nij Frisia'' oangiet, dat is wol nijsgjirrich. Ik haw okkerdeis op in side jo feroarings, Romke, weromset nei de Hollânske nammefariant (it gie leau 'k om Easterlân-Oosterland of Westerlân-Westerland), om't we dêr in pear jier lyn (ûndertusken alwer) ôfspraken oer makke hiene troch stimmerij. Mar dy ôfspraken wiene fansels fierhinne basearre op 'e fraach oft der yn sokke gefallen in Frysktalige fariant fan 'e plaknamme bestiet dy't bûten de Wikipedy om brûkt wurdt. As jo dêr in boarne foar fine, lykas mei Abbetsjerk / Abbekerk it gefal is, meie jo om my de ôfspraken oan 'e kant skowe, en de side omneame nei de Frysktalige fariant. Wat fine de oare behearders {{Ping|Drewes|Kneppelfreed}} dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mrt 2022, 22.52 (CET) ::Om my mei se dan wol omneamd wurde. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mrt 2022, 07.09 (CET) ::Om my ek omneame. Kin it wurd 'stêd' fan de ynfoboks dan better net ferfongen wurde troch 'plak' of is soks net mooglik?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 mrt 2022, 10.19 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} dan moat it berjocht omneamd wurde. Kreksa as Ieneach sei it docht der net ta, want dat berjocht kin likegoed foar in doarp brûkt te wurden. It wurd "stêd" ferskynt net op de side.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mrt 2022, 16.15 (CET) :::Sa't Kneppelfreed seit, de namme fan 'e ynfoboks ferskynt net op 'e "foarkant" fan 'e side, mar stiet inkeld yn 'e "efterkant" of bewurkingsseksje. Ik wit earlik sein net oft it omneamen fan in ynfoboks ek negative gefolgen hat foar de siden dy't dy boks dan "oanroppe" mei de âlde namme en dus in ekstra trochlinking oerbrêgje moatte. Dat soe net sa hearre te wêzen, mar as jins kompjûter traach is soe it samar kinne. En om't der frijwat artikels al fan dy ynfoboks gebrûk meitsje, liket it my de baas om 'e namme mar sa te litten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 01.12 (CET) De troch de Kerst Huisman betochte Fryske ferzjes fan de plaknammen sille taalkundich fêst ferantwurde wêze. Oft it histoarysk folslein goed is kin ik net beoardielje. Dus ja, Ieneach der bestiet ' ' in Frysktalige fariant fan 'e plaknamme... bûten de Wikipedy ' ', mar ' brûkt ' wurde dy net, útsein miskien troch in hânfol jongfriezen en djipfriezen. Húsriem binne se perfoast net. As de oare meidoggers der entûsjast oer binne mei fan my Huismans Fryske fariant der tusken heakjes by. Mar dan wol graach mei ferwizing nei it Nij Frisia-artikel, lykas Romke Hoekstra dat oant no ta dien hat, plus de betinker Huisman. Ik bin tsjin it omneamen fan de offisjele plaknammen dy’t hjoed-de-dei de wiere nammen binne. Sydlings: ik hear ek graach de miening fan de noch net ' pingde ' meidoggers. :{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}}Ik hie dit eins al even unanym hawwe wollen. Hmm. Miskien is it dan better om it mar te litten sa't it is, wat delkomt op wat Drewes hjir foarstelt. Sydlings bin ik it mei Drewes iens dat alle meidoggers hjiroer meiprate meie, dat ris eefkes sjen, wa binne op it stuit aktyf en binne noch net pingd? As {{Ping|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} hjir in miening oer op 't aljemint bringe wolle, noegje ik harren dêrta út. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 01.12 (CET) :Goeie, ik bin it der wol mei tis dat de dy Fryske vertalingen der by komme. By in soad artikelen stiet al in list mei bronnen en dear kin dy bron die Romke Hoekstra neamd moai by. Of besjoch ik dit dilemma ferkeard? [[Meidogger:Anoniem-NOF|Anoniem-NOF]] ([[Meidogger oerlis:Anoniem-NOF|oerlis]]) 7 mrt 2022, 07.03 (CET) ::{{Ping|Anoniem-NOF}} Nee hear, dat is krekt wat Drewes ek foarstelt. Mar in bytsje útlis is miskien wol even op syn plak. Ik sil it sa koart mooglik besykje te hâlden. Foarhinne waarden plaknammen bûten Fryslân yn ús Wikipedy mar yn it wylde wei ferfryske. Dan krigen jo dingen as dat in plak yn Seelân dat [['s-Heer Hendrikskinderen]] hiet hjirre Hear Hindriksbern of sokssawat kaam te hjitten. Doe hawwe wy in pear jier lyn besletten dat it better is om foar plaknammen bûten Fryslân allinne noch mar ferfryske foarmen oan te hâlden as dy ferfryske foarmen bûten de Wikipedy om brûkt wurde, dus as der in boarne foar is, sis mar. We hawwe doe oer in protte plaknammen ek in stimming holden en de útkomst fêstlein yn [[Wikipedy:List fan ferfryske plaknammen bûten Fryslân|dizze list]]. De fraach hjirre is oft we fan dy list ôfwike sille op basis fan it stik dat Kerst Huisman yn ''Nij Frisia'' skreaun hat, en dêr't RomkeHoekstra ús hjirboppe opmerksum op makke hat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 13.12 (CET) :::Goeiemiddei, Ik ha my der efkes yn ferdjippe mar de ynfobokse meie om my wol feroarre wurde. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 mrt 2022, 13.18 (CET) ::::Mitsdat der in betroubere boarne foar is mei de Fryske namme er om my altyd by, ek as dy slim ferâldere is (klassike foarbylden yn it Hollânsk binne bgl. [[:nl:Gdańsk|Danswijk]] en [[:nl:Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Pleimuiden]]). Wat de namme fan dy ynfoboks oanbelanget bin ik foar de oplossing dy't it minste wurk jout: moai litte sa't it is (mar as immen der tiid yn stekke wol en doch it oars, dan is my dat ek bêst). Wat de ynhâld derfan oangiet kin ik my fine yn it foarstel fan RomkeHoekstra. [[User:Wutsje|Wutsje]] 7 mrt 2022, 16.44 (CET) :::::Wy binne dus wakker ienriedich oer dy ynboks. Dy haw ik foar wat de Gaasterlânske plakken oanbelanget al oanpast en dêr hoege wy it tink net mear oer te hawwen. :::::It iennige dêr't wy no noch net oer út binne is wat wy mei de Fryske nammen fan Kerst Huisman dogge. Wat ik der noch oer kwyt wol is dit: ik ha dy list doe ek mei fêststeld - as it my goed heugd wie ik ek ien fan dyjingen dy't nei oanlieding fan hiele healwize nammen de kwestje op it aljemint brocht. Dêrom - en ek om't ik taalkundich net goed ûnderlein bin - joech ik somtiden de foarkar oan de Hollânsktalige namme. Letter, doe't ik stikjes oer bygelyks [[Westerland (Noard-Hollân)|Westerlân]] en [[Oosterland (Wieringen)|Easterlân]] skreau, fûn ik Westerland en Oosterland earlik sein dochs hiel nuver yn in Frysk artikel passen. Ik fûn Westerlân en Easterlân eins sa foar de hân lizzen, dat ik de list net iens neiseach hoe't wy dat meiïnoar fêststeld hiene. :::::Om't ik letter mear stikjes skreau oer plakken yn Noard-Hollân en der ek plakken wiene dy't net op de list stiene, bin ik op ynternet dochs wer op 'e strún gien en sa kaam ik lang om let by Nij Frisia telâne. It foel my doe fuort op dat guon nammen op de kaart fan Huisman hiel 'natuerlik' oandogge. Der binne fan de nammen mar in pear dêr't ik wat oan wenne moat, mar de measte nammen bliuwe tink hiel gau hingjen. :::::No binne der neffens my trije opsjes: :::::* De nammen bliuwe sa't wy dy earder yn de list fêststeld ha en yn de tekst folget tusken heakjes (mei ferwizing fan boarne) de troch Kerst Huisman útstelde nammen, mar fierder brûke wy allinne de Nederlânsktalige namme. :::::* De nammen bliuwe sa't wy dy earder yn de list fêststeld ha, mar yn de tekst brûke wy ûnder ferwizing fan boarne de Frysktalige namme. :::::* De nammen wurde ûnder fermelding fan boarne ferfryske, sa't Kerst Huisman dy fêststeld hat. :::::Miskien binne der noch mear opsjes, mar dan kin elk dy der ûnder sette. :::::De fraach hoefolle minsken de Fryske namme brûke sille is tink ik ek te stellen by nammen lykas Swol of Dimter. Ik bin fan betinken dat wy hjir in boarne hawwe fan immen dy't histoarysk/taalkundich goed ûnderlein is en dêrom soe ik foar ferfryskjen pleitsje. Om de besteande artikels om te neamen is net is measte wurk, der is oer dy hoeke noch net in hiel soad skreaun en ik wol dêr bêst wat tiid yn stekke. As it mar net foar in bepaalde tiid klear moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2022, 17.56 (CET) ::::::Ik soe it bêst fine as de betreffende nammen ferfryske waarden, mar ik kin der ek poerbêst mei libje as de sitewaasje bliuwt sa't er no is. Ik bin gjin foarstanner fan 'e middelste opsje, it brûken fan 'e ferfyske nammen yn in artikel dat de Nederlânsktalige foarm as titel hat. Dat wurket betiizjend en ferrifeljend, en dat moatte wy net wolle. Yn '''oare''' artikels fyn ik it brûken fan 'e ferfryske nammen dan wer net sa'n probleem, as dy mar trochwize nei de juste side. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2022, 18.35 (CET) ::::::Ik slút my fierders by Romke Hoekstra oan. Om my mei dy nammen fan Kerst Huisman omneamd wurde. Ik tink dat Kerst Huisman him in soad op dat mêd dwaande holden hat, dus dy nammen binne wol ferantwurde. De nammen fan Huisman binne foar it grutste part beheind ta it âlde Fryslân, dêr't de nammen in Fryske oarsprong hawwe. As we it litte sa't it no is sil ik der ek net wekker fan lizze, mar it omneamen hat myn foarkar.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 8 mrt 2022, 06.23 (CET) ::::::{{Ping|Drewes|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Ik leau net dat der noch mear oan ta te foegjen is en it soe moaie wêze as wy ta in útdragende saak komme, dus no efkes de fraach oft jimme hjir frede mei ha kinne?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 11 mrt 2022, 08.39 (CET) :::::::As de namme yn it artikel konsistint is: ik wol. [[User:Wutsje|Wutsje]] 11 mrt 2022, 09.36 (CET) :::::::Ja hear prima. [[Meidogger:Anoniem-NOF|Anoniem-NOF]] ([[Meidogger oerlis:Anoniem-NOF|oerlis]]) 11 mrt 2022, 19.12 (CET) :Ik bin dus tsjin it omneamen fan de offisjele plaknammen. Tusken heakjes de troch Kerst Huisman útstelde nammen, mar fierder allinne de Nederlânsktalige of Dútske namme. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 11 mrt 2022, 19.45 (CET) ::Moai dat jo dit oankaarte Romke. In echte boarne liket it artikel yn Nij Frisia my net ta (spitigernôch), mar yn de gedachtegong fan Kerst Huisman kin ik my hielendal fine. Iens mei Kneppelfreed dus ek wat dat oangiet. De Noard-Hollânske plaknammen soene lykwols dochs wat mear húsriem wêze moatte foar in sidenamme, dus dochs wat faker brûkt wurde as ien kear. Mar de Fryske namme fan Kerst Huisman moat seker neamd wurde. De side [[Abbekerk]] is in moai foarbyld: De offisjele namme as lemma, mar dêrby omtinken foar it ûntstean en de betsjutting fan de namme beskreaun yn it Frysk. It soe moai wêze as der op elke side oer in Noard-Hollânske plakken wat stean soe oer wêr't de namme weikomt, hoe't it plak ek eartiids ek wol neamd waard. (Mar soks jildt m.m. krektlyk foar plakken yn Grinslân) In soad omtinken foar it ûntstean fan de namme docht ien as [[Karel Gildemacher]] ek yn syn publikaasje oer Fryske plaknammen. Mar der is dan ferlet fan in boarne dêr't de ûntsteansskiednis fan de plaknammen yn Noard-Hollân te finen is. Ik ha Kerst Huisman útnoege om ris mei te tinken. [[Meidogger:Frou Watzema|Frou Watzema]] ([[Meidogger oerlis:Frou Watzema|oerlis]]) 12 mrt 2022, 11.17 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Frou Watzema|Kneppelfreed|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}}Dan hâlde wy ynearsten de offisjele nammen (of de al troch ús fêststelde nammen) oan. Njonken de offisjele namme folget yn 'e tekst de Fryske namme mei in ferwizing nei de boarne. Fierder wurdt de offisjele namme ek yn de rest fan de tekst brûkt. Dêr kin elk him yn fine en om 't net elkenien foar omneamen is neffens Huisman's útstellen litte wy it ynearsten sa. Ik leau dat it wol goed is dat wy ienriedich binne yn dit stik fan saken. Soks fierder dan ek by de Noard-Hollânske gemeenten en de plakken dy't dêr ûnder falle: in rige mei de offisjele nammen en in aparte rige mei de troch Huisman útstelde Fryske nammen (of de sa troch ús fêststelde namme neffens de list). Faaks komme der fan Huisman skielk nije arguminten om dochs om te neamen, mar dat moatte wy dan mar efkes ôfwachtsje. Tank ek foar jo bydrage frou Watzema--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 mrt 2022, 12.31 (CET) ::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Dat is dan om my bêst genôch. Sa'k earder ek al sein hie, sil ik der net wekker om lizze. Tige tank om dit op it aljemint te bringen. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 mrt 2022, 19.52 (CET) :::::Ik slút my by Kneppelfreed oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 mrt 2022, 22.52 (CET) == Utslaggen GR. == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik soe mei in oare gemeente begjinne om de útslaggen fan de riedsferkiezings der op te smiten, mar ik seach dat jo ek al oan 'e gong west ha. Ik nim oan dat jo de rest no dien ha?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 mrt 2022, 13.23 (CET) :Goeie. Ja, ik hie juster ynienen in aktive bui. It fêstelân is dien, mar de fjouwer eilannen moatte noch. Hawwe jo dêr sin oan? Oars wol ik dat ek wol dwaan, mar juster waard it my te let en hjoed kom ik der ek net oan ta. Groetnis [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 mrt 2022, 22.54 (CET) == Aldamt (gemeente) == {{Ping|Kneppelfreed}} Soene jo efkes nei [[Aldamt (gemeente)]]/Gemeenterie/Utslaggen gemeenteriedsferkiezings sjen wolle? Ik leau dat jo dêr in skoft lyn mei te set west ha, mar it stiet der net hielendal goed. De tallen steane net ûnder de goede kopkes. M.f.g. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 26 mrt 2022, 19.45 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Tanke dat jo dat even seagen. It stiet yndie net goed. Sil it letter hjoed even better sette. Gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 mrt 2022, 20.22 (CET) ::Bêst genôch, folle jo dan ek noch efkes de gegevens fan 2022 oan? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 26 mrt 2022, 20.36 (CET) == Reide == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport|Swarte Kees}} Ik kom op wikipedy it buorskip [[Reide]] tsjin en ik ha oan it sykjen west, mar kin gjin delsetting mei dy namme fine. Der wurde fierder gjin boarnen neamd en de ynformaasje kloppet ek net want de gemeente Termunten is al yn 1990 opheven, fier foardat dit skreaun is. Ik wol it bêst mei tekst útwreidzje, mar der is neat te finen. Wat fine jim, moat dit lemma bliuwe? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 apr 2022, 21.58 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik bin ris even op nl: te rie gien op [[:nl:Punt van Reide]]. Dêr stiet: "''In het door de zee weggeslagen gebied van Reiderland lagen twee dorpen, [[:nl:Oosterreide]] en [[:nl:Westerreide]].''" As jo op 'e links fan dy beide ferdronken doarpkes klikke, docht bliken dat se beide as synonym "Reide" hiene. Ik nim oan dat mei de buorskip Reide nei Ooster- en Westerreide ferwiisd wurdt, temear om't op 'e Fryske side [[Punt fan Reide]] de namme [[Westerreide]] trochwiisd nei Reide. It docht my sadwaande gjin nij dat jo gjin ynfo fine kinne oer in hjoeddeistige buorskip dy't sa hyt. Ik tink dat it it handichst is om fan Reide in betsjuttingsside te meitsjen mei links nei Oosterreide en Westerreide. Dat hoege net beslist blauwe links te wurden; jo moatte sels witte oft jo dy siden skriuwe wolle of net. Mar wat Reide oangiet, dy ien regel tekst sa't er der no stiet, dy kin om my yndie wol fuort. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 apr 2022, 22.10 (CEST) :Sjoch bgl. ek [https://topotijdreis.nl/kaart/1861/@268298,591873,9.9 1861] en [https://topotijdreis.nl/kaart/1902/@268298,591873,9.9 1902]. [[User:Wutsje|Wutsje]] 22 apr 2022, 22.27 (CEST) --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 apr 2022, 09.11 (CEST) ::Dei {{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Ieneach fan 'e Esk|Wutsje|FreyaSport}} ik haw it stikje oanpast. Wat fine jim dêrfan? Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 apr 2022, 02.52 (CEST) ::: {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Wutsje}} Poerbêst sa. De ynformaasje kloppet no. Om my kin it sa stean bliuwe. Tige tank! --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 apr 2022, 09.11 (CEST) ::: {{Ping|Kneppelfreed}} Bêst genôch. Ik haw de trochwizing fan Westerreide nei Reide der noch út helle. Dat sil in selsstannige side wurde moatte, krekt as op nl:. Mar dat hoecht net daliks, we hawwe gjin deadline. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 apr 2022, 22.16 (CEST) ::::Tige tanke. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 apr 2022, 01.27 (CEST) ::::Ja, it begjin is der. Faaks wol [[Meidogger:Otto S. Knottnerus|Otto S. Knottnerus]] der noch wol wat oer fertelle, dy wit hjir in soad fan (fgl. [[:nl:User:Otto S. Knottnerus]]). [[User:Wutsje|Wutsje]] 24 apr 2022, 16.58 (CEST) ::::: (Ik schrijf geen Fries). De buurtschap Reide is de voortzetting van Westerreide, rondom de kerk werd na 1580 de Reiderschans aangelegd, die onder de Admiraliteit van Friesland viel; er stonden tot halverwege de 19e eeuw een paar huizen op de Punt van Reide. De kerkboeken van Termunten vermelden dit in de 17e en 18e eeuw als buurt. Wel is misschien nog het vermelden waard dat de Admiraliteit van Friesland hier in 1591 een leeuwendaalder liet slaan (zie [http://munthunter.nl/viewtopic.php?f=8&t=15413|hier]). [[Meidogger:Otto S. Knottnerus|Otto S. Knottnerus]] ([[Meidogger oerlis:Otto S. Knottnerus|oerlis]]) 24 apr 2022, 21.44 (CEST) ::::::Tige tanke foar jo antwurd en dy ynformaasje sille we wis brûke. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 26 apr 2022, 01.27 (CEST) == Siden oer Fryske plakken. == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Goeie! Ik bin de lêste tiid ek wat oan it wurk mei it fernijen fan de siden oer Fryske plakken. Dêrby foel it my op dat yn in soad siden ferâldere ynformaasje stiet. Sa kom ik bygelyks tsjin: tige ferâldere ynwennertallen (somtiden fan 2004!), it oankundigjen fan feroarings dy’t al lang ferlyn syn beslach hân ha, deade keppelings nei it webstee fan it plak, it neamen fan foarsjennings dy 't net mear besteane en it brûken fan in âldfrinzich begryp as gritenij mei it tal stimmen yn de ynfoboksen (oer dat lêste hawwe wy it okkerdeis al hân). Dochs wurde dyselde siden in soad bewurke sûnder dy efterhelle ynformaasje oan te passen. No binne wy minmachtich, it falt ek net ta om alles by te hâlden en it is ek mar krekt hoefolle tiid jo hawwe, mar wat ik jimme al freegje wol is om by in bewurking ek de rest fan de side mei te nimmen. As der bygelyks in ferâldere ynwennertal neamd wurdt, is it net in al te grutte muoite om dat fuort ek oan te passen. De fúzjeweach fan skoallen fan de lêste jierren makket it nedich om ek dêr efkes nei te sjen. En sa binne der noch wol in pear dinkjes dy't sûnder al te folle tiid gaueftich oanpast wurde kinne. Ik wol perfoarst nimmen wurk opkringe, mar it soe moai wêze dat wy wat ynformaasje oer Fryslân oanbelanget teminsten like ynformatyf en aktueel binne as de Nederlânsktalige side dêrfan. Om dat sa te krijen is der fan ús allegear noch in soad omtinken nedich foar de siden oer Fryske plakken. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mai 2022, 11.29 (CEST) : Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, ja in soad siden moatte nedich by de tiid brocht wurde. Ik haw ek al in bytsje dêrmei oan 'e gong west, it probleem is lykwols dat we mar in lyts ploechje hawwe. Mar ja ik bin it mei jo iens as we ien fan dy siden bewurkje dat we it tagelyk even neisjein moatte as der de nedige oanpassings dien wurde moatte. Ek de ynfoboksen oanpasje liket my in nedige saak. It is yndie needsaaklik dat we alteast de ynformaasje oer alles wat mei Fryslân te krijen hat by de tiid hâlde. Dus ja ik sil dêr wat mear rekken mei hâlde. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 mai 2022, 19.53 (CEST) :Goeie. Jo hawwe beslist in punt. Ik sil der tenei wat mear om tinke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 mai 2022, 01.46 (CEST) Dei {{Ping|RomkeHoekstra}} as jo de ynfoboksen pleatse, is it faaks wol even handich om earst even nei te sjen dat de krekte ynformaasje der yn stiet. Sa stie yn de ynfoboks fan Kollum bygelyks de flagge en de wapen fan Waaksens. Fierders neat te rêden, hear, soks bart my fansels ek wol. Mar ik woe jo der even op wize. Gr. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 mai 2022, 19.35 (CEST) ::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik kopiear noch al ris in ynfoboks fanút in oare lemma, mar ik tink dat it tenei handiger is in lege ynfoboks te brûken. Dan is it minder maklik om wat fan it oare lemma stean te litten. Ik seach dat jo it al feroare ha. Tank yn alle gefallen en ik sil besykje der om te tinken!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 5 mai 2022, 20.03 (CEST) == Skatzenburch of Schatzenburch == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Kneppelfreed|Frou Watzema|Wutsje|Anoniem-NOF|FreyaSport}} Is it [[Skatzenburch]] of [[Schatzenburg]]? Yn 'Skiedis fan Menameradiel'(útjefte fan de Fryske Akademy) wurdt op side 401 skrean oer Schatzenburg.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2022, 09.33 (CEST) :It byld by Delpher foar ''"Schatzenburg"'' is: ''Boeken basiscollecie: 46; Boeken Googlecollectie: sa. 177; Krantenartikelen: 1014; Externe krantenpagina's: 4; Tijdschriften: 11'' ([https://www.delpher.nl/nl/platform/results?query=Schatzenburg&coll=platform kepp.]). Foar ''Skatzenburch'': fiif kear neat. De Schatzenburg-resultaten gean net allegearre oer de state, mar dêr feroaret it byld net folle fan. Yn DKVT komt ''"Skatzenburch"'' net foar, sykje op ''"Schatzenburg state"'' jout 188 resultaten ([https://www.dekrantvantoen.nl/srch/adv.do?v2=true kepp.]). Itnijs.frl hat it dan noch presys ién kear oer ''"Skatzenboarch"'' ([https://www.itnijs.frl/2018/09/programma-iepen-monumintedei-waadhoeke/ kepp.]). Dat liket geef Frysk, mar it sjocht der optocht út. Al mei al soe ik sizze: ''Schatzenburg''. [[User:Wutsje|Wutsje]] 8 mai 2022, 10.14 (CEST), [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 8 mai 2022, 10.41 (CEST) --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 8 mai 2022, 20.40 (CEST) ::Liket my ek sa ta. Skatzenboarch fyn ik ek wat optocht, en dan soe it faaks sels Skat'''s'''enboarch wêze moatte (mei in '''s'''). Ik feroarje it yn Schatzenburg. As immen der beswier tsjin hat hear ik wol; ik kin it altiten noch werom sette.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2022, 10.36 (CEST) :::Foar safier ik wit is Schatzenburg de offisjele namme. Foar sawol it rekreasjeterrein as foar de state. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 mai 2022, 11.59 (CEST) ::::Ik wit net wat de offisjele namme is, ik kin allinne mar fertelle hoe't de namme pleatslik útsprutsen wurdt, mei't de famylje fan ús mem fan Menaam komt. Om't it swimbad ek sa hjit, kaam de namme yn it praat noch wol gauris foarby. It wurdt dêr sein as Skatsenburch (dus net -boarch), wêrby't de a útsprutsen wurdt as de ò fan "hok", krekt as yn "latte" of "panne". Ik wit net oft dit jimme fierder helpt, mar dat is alles dat ik derfan ôfwit. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 mai 2022, 00.11 (CEST) == Slatting == @Ieneach fan 'e Esk, Drewes, Kneppelfreed, Frou Watzema, Wutsje, Anoniem-NOF, en FreyaSport: witte ien fan jimme wat yn it lemma fan [[Burdaard]] bedoeld wurdt mei ...yn [[1506]] wie de earste grutte ''slatting'' fan dizze rivier... en ... Yn [[1777]] bart de twadde grutte ''slatting'' fan de Ie....? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.17 (CEST) :Goeiejûn Romke, Slatte dogge hja om wetter wer út te djipjen, troch alle smoargens en slib der út te heljen. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.41 (CEST) ::Dan is it goed en kin it sa bliuwe. Ik koe it wurd slatting net fine op taalweb. Tank foar jo réaksje.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.46 (CEST) :::Jo kinne it wurd fyne ûnder slatte as slatten, bin net alhiel wis oer de stavering slatting. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 24 mai 2022, 18.50 (CEST) == Dielgebieten Ruslân == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo yn de trochferwizingstabel fan 'Dielgebieten fan Ruslân' [[Saratov (oblast)]] tafoegje wolle? En fan Orenboerg Orenburg meitsje wolle? Ik wit net hoe't soks moat en miskien mei ik ek wol net dwaan en is soks allinne foar behearders. En dan ha'k noch wat: ik wit net mear wêr't ik sjen kin hokker nije siden der koartlyn bykommen binne. Ik drok oan it sykjen west, mar kom der net mear út. Kinne jo my dat útlizze? Gr. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 28 jul 2022, 09.59 (CEST) :Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik haw de trochferwizingsbalke, allyk de siden oer de oblasten fan Ruslân en dielgebieten fan Ruslân oanpast. Oer de side fan Chabarovk jo binne wolkom om dy ôf te meitsjen as jo wolle, en oars wol ik him ek wol ôfmeitsje, mar jo binne op it stuit tige warber mei de Ruusyske dielgebieten oan 'e gong en jo hawwe der in bytsje fan in systeem dêryn dus miskien is it wol handiger as jo dy ôf meitsje wolle, sa net, dan wol ik him wol dienmeitsje. Op de side Koartlyn feroare kinne jo sjen dêr't nije siden oanmakke binne. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 28 jul 2022, 23.14 (CEST) ::Goeie. "Koartlyn feroare" stiet yn 'e sydbalke oan 'e linkerkante fan jo byldskerm, de fjirde regel fan boppen rjocht ûnder it logo fan 'e Wikipedy. En dy navigaasjeboksen ûnderoan 'e side meie jo bêst sels oanpasse, hear, dat is beslist net allinne foar behearders. Dan wol ik eins noch even mei jo op 'e tekst oer Orenboerg/-burg. Orenboerg is eins de korrekte transliteraasje, mei't de namme yn it Russysk mei in û/oe-klank útsprutsen wurdt. "Orenburg" sil yn it Frysk grif mei in u fan "put" útsprutsen wurde, en mei de g oan 'e ein dy't yn it Frysk by -burch net oan 'e ein mei, is it dan yn 'e praktyk eins in fernederlânsking. As jo jo net yn "Orenboerg" fine kinne, soe ik dêrom earlik sein leaver wer werom wolle nei in folsleine ferfrysking, en dan komme we út by "Oarenburch". Mei fr. gr., [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jul 2022, 00.13 (CEST) :::Ik bin der earlik sein te gau fan útgien dat de 'oe' yn de namme in typeflater wie. It makket my fierder net út, as it mar konsekwint deselde namme bliuwt, mar om earlik te wêzen soe'k dan it foarbyld fan Sint-Petersburch oanhâlde. En no't ik jim dochs eefkes oan it wurk set ha: hoe meitsje ik sa'n tabel oan en/of wêr feroarje ik soks? En op hokker wize kin ik in trochferwizing meitsje foar in lemma dêr't ferskillende nammen foar binne? Ik rûn dêr lêst mei it lemma oer [[Ivan IV fan Ruslân]] tsjin oan, dy't ek bekend stiet as Ivan de Ferskriklike en sa faak ek yn oare ûnderwerpen neamt wurdt.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 jul 2022, 08.16 (CEST) ::::Moarn, om sa'n trochferwizing te meitsjen geane jo nei <nowiki>Berjocht:DielgebietenRuslân</nowiki> en gean dan nei "Bewurkje". Om in nije trochferwizingsbalke te meitsjen, kinne jo it bêste ien fan in besteanden ien meitsje. Ik haw it sa ek leard om dêr earst wat mei om te pielen. Ik hoopje dat ik jo hjirmei holpen haw. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2022, 09.24 (CEST) :::::Dankewol Kneppelfreed, is der noch ien ding: hoe kin ik in redirect meitsje (of hoe't soks mar yn it Frysk neamd wurdt)? :::::: Graach dien. In redirect, of trochferwiisside, nim ik oan, dan moatte jo even klikke op "Boarne bewurkje" en dan yn 'e balke boppe-oan even op "Avansearre" klikke, dan ferskynt der in twadde balke, en dan even op it twadde icon fan rjochts, dat is in swart blokje mei in wyt pylkje deryn, dy klikke jo oan en dan ferskynt der dit op 'e side <nowiki>#REDIRECT [[Namme doelside]]</nowiki>. Dêr't "Namme doelside" stiet type jo de namme fan de side dêr't jo nei ta ferwize wolle. As jo bygelyks nei in paragraaf fan siz mar "skiednis" fan side "Huppelepup", dan sette jo op it plak dêr't "Namme doelside stiet dus: "Huppelepup#Skiednis". Hoopje dat dit it sa'n bytsje ferklearret. Gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2022, 16.21 (CEST) :::::::Sorry. Ik wie juster even fergetten dizze diskusje fierder te folgjen. Ik moat earlik sizze, ik fyn it wat yngewikkeld wat Kneppelfreed hjirboppe seit, en ik haw yn 'e balke boppe-oan gjin "Avansearre", mar dat sil wol oan 'e persoanlike ynstellings lizze, dy't je feroarje kinne yn "Ynstellings", rjochts boppe-oan op 'e side, njonken de meldings. Persoanlik haw ik in Word-dokumint oanmakke mei alderhanne formules dy't handich binne op 'e Wikipedy, sadat ik dy altyd by de hân haw. Dêr sit <nowiki>#REDIRECT [[XXX]]</nowiki> ek tusken. Gewoan op in (lege) side plakke en trije X-en ferfange troch de namme fan 'e side dêr't it hinne trochwize moat. Foar it trochwizen fan in kategory: <nowiki>#REDIRECT [[:Kategory:XXX]]</nowiki>. (Tink om 'e dûbele punt foàr "Kategory", want as dy mist foegje jo ynstee de side dy't jo trochwize wolle as lemma ta oan de kategory.) Foar it opsykjen fan navigaasjeboksen ûnderoan de side, moatte jo gewoan de namme fan 'e navigaasjeboks nimme, dus yn dit gefal "DielgebietenRuslân", en dêr "Berjocht:" foar sette. (Op nl: is dat "Sjabloon:" en op en: "Template:"). Dan komme jo op 'e side dy't jo hawwe moatte en dêr kinne jo gewoan mei it tabblêd "Bewurkje" oan 'e gong, krekt as by gewoane artikels. :::::::Wat Orenboerg oangiet, dêr bin ik net mei troud, en as jo it leaver ferfryskje wolle, dan dogge wy dat om my. Ik fûn it allinne sa'n ûnbekende namme dat it my de baas taliek om it mar yn it Russysk stean te litten. Mar dan meitsje ik der wer Oarenburch fan, want Orenburg is gjin Russysk en gjin Frysk, mar Nederlânsk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2022, 00.15 (CEST) ::::::::Ik sil der skielk wolris mei te set en hoopje der út te kommen. Wat Oarenburch/Orenburg/Orenboerg oanbelanget: it bliuwt somtiden wat pielen mei dy nammen en der sil wol wer ris wat komme. Ik tink dat Oarenburch yn dit gefal it bêste is. Tank yn alle gefallen foar jim útlis. En in goede snein.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 31 jul 2022, 05.49 (CEST) == Stasjon de Westereen == {{Ping|Kneppelfreed}} Ik seach dat jo de lemma's stasjons oan it neisjen binne. Tsjintwurdich ride der fan Ljouwert nei Grins nije treinen fan it type WINK, sjoch https://www.arriva.nl/a/noordelijke-lijnen/noordelijke-lijnen/meer-comfort-en-reisbeleving/winktreinen.htm. Is it ek handich by de tiden fan it tsjinstroaster in datum te setten wannear't dy jilde en foar de meast aktuele tiden of feroarings te ferwizen nei de side fan Arriva? Dy kinne nammentlik feroarje. 'Opmerking' yn de tabel soe bygelyks 'tsjinstroaster' mei de datum wêze kinne en dêrûnder in aparte ferwizing. As jo der belang by ha kin ik foar jo noch wol in aktueel ôfbyld fan it stasjon meitsje, ik wenje tichteby De Westereen en bin der hast alle dagen. Ik ha de tekst ek wat feroare wat dat rûn wat nuver en der stiene dingen dûbel yn (lykas de ôfbraak fan it stasjon yn 2003), ha it mei fersin net by de gearfetting set. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 2 aug 2022, 08.57 (CEST) :Dei {{Ping|RomkeHoekstra}}, tige tank om my dêr even op te wizen en foar jo help. Ja ik woe de lemma's fan de fryske stasjons ek in bytsje ophelpe, sa as bygelyks in ynfoboks derby sette, útwreidzje en by de tiid bringe. Guon fan dy siden sjogge der wat suterich út. Ja as jo wolle dan soe ik wol graach in aktuele ôfbyld fan it stasjon De Westereen wolle. Alfêst tige tank. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 aug 2022, 02.17 (CEST) ::Ha der wat op set by de oare ôfbylden fan it [[Stasjon De Westereen|stasjon fan de Westereen]]. Jo moatte mar sjen wat jo der mei dogge. As jo ek wat fan Hurdegaryp, Feanwâlden en Bûtenpost ha wolle kin ik dat meikoarten ek wol dwaan. En as der wat spesifyks op stean moat, dan hear ik dat graach fan jo.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 aug 2022, 11.27 (CEST) ::: Hoi {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik seach jo antwurd no pas, mar tige tank foar de foto's. Ik haw de foto fan Stasjon De Westereen yn de ynfoboks set. Ja as jo wolle, soe it moai wêze guon hjoeddeistige foto's fan de oare stasjons te meitsjen. Tige tank. Fr.gr.--[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 18 aug 2022, 21.29 (CEST) ::::Aktuele ôfbylden Feanwâlden en Hurdegaryp steane der op, Bûtenpost folget noch. Groetnis --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 aug 2022, 08.20 (CEST) :::::Tige tanke [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 sep 2022, 04.57 (CEST) == Underdûken == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} It tiidwurd is neffens my ûnderdûke en moat it lemma dan ek net 'ûnderdûke' (sûnder 'n') wêze? Wat dat lêste stikje tekst oanbelanget bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei ûnderdûke hiel oars is as de neamde foarbylden fan 'it tsjintwurdige ûnderdûken'. By it ûnderdûken yn de Twadde Wrâldkriich (en der binne op oare plakken yn 'e wrâld ek genôch foarbylden dy't dêr mei te fergelykjen binne) moasten boargers harren foar in oerheid ferside (en guon boargers) hâlde, dy't in ferfolging fan beskate groepen ynsteld hie. Guon fan dy groepen moasten har yn alle opsichten ûnsichtber meitsje om oan de ferfolging te ûntkommen, dat yn feite late ta it útwiksjen fan harren bestean yn de maatskippij. Yn de foarbylden dy't jo neame fan it ûnderdûken fan no wurde minsken net troch de oerheid (foar safier't dat de Nederlânske sitewaasje oangiet), mar troch persoanen (of groepen út de maatskippij) efternei sitten. Dat is in hiel grut ferskil mei it tradisjonele ûnderdûken, want der is altiten in besteande relaasje mei de dieder. Dat jildt foar de abbekaat dy't bedrige wurdt troch in krimineel, de frou dy't har foar har famylje of man ferside hâlde moat of de politikus dy't de lilkens fan in beskate groep opropt. Hja wurde net fan de kant fan de oerheid rjochteleas makke, harren bestean wurdt net offisjeel útwiske en yn guon gefallen helpt (lykas jo al skriuwe) de oerheid de persoan mei it ferskaffen fan in nije identiteit. It tink dat soks al wat better útlein wurde moat yn it lemma. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 aug 2022, 09.27 (CEST) :Goeie. Neffens my meitsje jo mei de titel in tinkflater, dy't feroarsake wurdt trochdat yn it Nederlânsk (bygelyks) ''onderduiken'' as tiidwurd ek mei in -n oan 'e ein skreaun wurdt. Mar as op 'e Nederlânsktalige Wikipedy in artikel skreaun wurdt oer it ûnderwerp ''onderduiken'' hat men it net oer ''onderduiken'' as tiidwurd, mar oer ''het onderduiken'', dus as haadwurd. Yn it Frysk is dat ferskil sichtber en hearber, mei't it as tiidwurd "ûnderdûke" is en as haadwurd "(it) ûnderdûken". Mar as jo it ferskynsel beskriuwe, hawwe jo it oer "(it) ûnderdûken", krekt sa't we hjir artikels hawwe oer bgl. "(it) rinnen", "(it) swimmen op de Olympyske Simmerspullen 2020", "(it) bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 2022", ensfh. :Stelregel: as jo der in lidwurd foar sette kinne, moat it mei in -n oan 'e ein. Dus net om jo op jo fouten te wizen, mar poer as foarbyld: hjirboppe skriuwe jo: "[...] bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei '''ûnderdûke''' hiel oars is as [...]". Jo kinne dêrfan fan meitsje: "[...] bin ik fan betinken dat de tradisjonele assosiaasje mei '''it ûnderdûken''' hiel oars is as [...]" sûnder dat de sin ûnlogysk wurdt. Dat betsjut dat it wurd ûnderdûke(n) dêr gjin tiidwurd mar in haadwurd is en -n oan 'e ein hawwe moat. :Wat jo ynhâldlike opmerkings oangeane, dêr hawwe jo folslein gelyk oan. It is beide kearen ûnderdûken, mar it is in folslein ferskillende sitewaasje. Ik wist net krekt hoe't ik dat yn 'e besteande tekst ynpasse moast, dat ik haw der in ekstra alineä oan taheakke om dat út te lizzen. Jo hiene it hjirboppe al kreas ûnder wurden brocht, dat ik haw dêrfoar jo wurden wat parafrasearre. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 aug 2022, 01.23 (CEST) == Beilstein (Rynlân-Palts) == Ik sjoch, jo hawwe by [[Beilstein (Rynlân-Palts)]] de "opsomming" feroare ta losse sinnen. Almeast is it oarsom, mei gâns de opsomming ferbûn mei stipskrapkes en allinnich op it lêst in stip. Is dat yn de (Fryske) Wikipedy oars ôfpraat as oars? Yn it generaal is it no krekt sa, dat digitale opsommings mei minder ynterpunksje kinne as printe ferzjes. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 17 nov 2022, 10.34 (CET) :My is net bekend dat der wat oer ôfpraat is, mar ik sil it wol eefkes oanpasse.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 nov 2022, 10.47 (CET) == Gemeente/gemeinde == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sjoch dat jo de [[:Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] tafoegje oan bygelyks [[Nehren (Rynlân-Palts)]]. Mar Nehren is eins gjin gemeente yn 'e betsjutting dy't wy oan in (boargerlike) gemeente jouwe. By de Nederlandsktalige wiki sjoch ik dat ek en faaks komt dy betizing om't in doarp yn it Dútsk wol gemeinde neamd wurdt. Neffens my dekt ús wurd 'gemeente' hjir de lading net. Doarpen dy't ûnderdiel útmeitsje fan in stêd (lykas Boppard) of in gemeente (ferbânsgemeente Cochem yn dit gefal) hawwe yn 'e regel wol in boargemaster (ortsbürgemeister of ortvorsteher), mar dat is suver frijwillich (ehrenamtlich). Hy of sy makket gjin ûnderdiel út fan it bestjoer, dat yn it gefal fan Nehren yn Cochem sit. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 nov 2022, 09.27 (CET) :Goed dat jo my dêr op wize, mar ik fyn it al wat betiizjend. Ik haw it artikel [[Ortsgemeinde]] even oerlêzen nei oanlieding hjirfan (dat is ek in artikel fan jowes). Dêr stiet net hielendal wat jo hjirboppe stelle. Der stiet: "''Ortsgemeinden hawwe gjin eigen bestjoer'' [...] ''De Verbandsgemeindeverwaltung'' [...] ''draacht'' [...] ''de bestjoersferantwurdlikens fan de Ortsgemeinden yn harren namme en yn harren opdracht. Hja'' [de Verbandsgemeinde, nim ik oan] ''binne lykwols bûn oan de besluten fan de gemeenterieden en de boargemaster fan de Ortsgemeinden.''" Hoe kinne Ortsgemeinden no wol in boargemaster en in gemeenteried hawwe, mar gjin eigen bestjoer? Of bedoele jo mei bestjoer in eigen amtlik apparaat? Want dat is neffens my hiel wat oars. Dan komme je yn in selde soarte fan sitewaasje dêr't Dantumadiel ek yn ferkeart, dat in jiermannich lyn syn eigen amtners fuortdien hat en alles fia de amtlike stân fan Noardeast-Fryslân docht (ta wjerssidich sjegryn, haw ik begrepen). Mar Dantumadiel wurdt dúdlik wol as gemeente beskôge. Hoe rime jo dat mei wat jo hjirboppe sizze? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 nov 2022, 01.38 (CET) ::It is ek hiel betiizgjend en in ''Verbandsgemeinde'' is yn de iene dielsteat wer wat oars regele as yn de oare (faaks kinne der ek noch wol ferskillen wêze tusken Verbandsgemeinden yn ien en itselde bûnslân). Yn it gefal fan Cochem (Rynlân-Palts) is it sa: Cochem is it haadplak fan de Verbandsgemeinde. Dêr sit it amtlik apparaat. Om it noch wat yngewikkelder te meitsjen: ek de Verbandsgemeinde Cochem hat in ''Bürgemeister'' (net ehrenamtlich, dus betelle) en in keazen ''Verbandsgemeinderat'' (ehrenamtlich/frijwillich), dy't yn Cochem gearkomt. Elts doarp (''Ortsteil'') hat in keazen ''Bürgemeister'' (ehrenamtlich) en in ried mei in beheind foech, dy't kontakt ûnderhâldt mei it apparaat. In ''Ortsbürgermeister'' wurdt earne oars wer ''Ortsvorsteher'' neamt. Hy of sy sit de ''Ortschaftsrat'' foar. Rynlân-Palts hat by de weryndielings fan de jierren 1970 foar Verbandsgemeinden keazen om de faak lytse plakken noch safolle mooglik selstannich te hâlden, wylst yn oare dielsteaten sokke plakken harren selstannigens folslein kwyt rekken. Jo begripe, plakjes mei somtiden noch gjin 300 ynwenners kinne yn ús betsjutting fan it wurd nea in gemeente wêze, mar yn ferlikening mei ús doarpsbelangen hawwe hja wol mear yn te bringen. Miskien moat ik de lemma's eefkes nei sjen oft it wat dúdliker omskreaun wurde kin, want sa is dat dan net goed (''Gemeinde'' en ''Ort'' wurde yn it Dútsk faak troch inoar brûkt en dêrom giet der by it oersetten somtiden ek wol ris mis). It systeem wurket sa ek by bygelyks guon stêden: de stêd Boppard hat 10 'Ortsbezirke' (it Ortsbezirk Boppard is dan wer ûnder te ferdielen yn twa Ortsteile). Elts Ortsbezirk hat ek wer in eigen Ortsvorsteher mei in ried, dy't de ynwenners fia de regionale krante ynformearret oer de gong fan saken. Mar dat makket it doarp noch gjin gemeente yn ús betsjutting. Somtiden wurde dy doarpkes ek noch as ''Stadtteil'' oantsjut, wylst wy yn ús tinken by it wurd stedsdiel in hiele oare foarstelling fan saken hawwe. Mar sa'k sei, it is en bliuwt in tizeboel. Ik wachtsje earst jo reaksje noch eefkes ôf, faaks hawwe jo ek noch wat ta te foegjen en dan sil ik dêrnei besykje mear dúdlikens oan te bringen. Wat Dantumadiel oanbelanget: foar safier ik wit hawwe Dantumadiel en Noardeast-Fryslân op it stuit tegearre ien amtlike organisaasje (dat skielk wer feroaret want de boel wurdt wer út inoar skuord). Dus Dantumadiel hat wol amtners, mar tegearre mei NE-Fryslân. Dat is krekt wat oars as dat alles fia de amtlike stân fan Noardeast-Fryslân giet. Hoe't soks giet mei de sinteraasje wit ik net, mar Dantumadiel sil syn oandiel ek betelje moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2022, 10.33 (CET) :::Goeie @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], tanke Romke foar de útlis. Faaks kin der op de side [[Gemeente (Dútslân)]] wat mear útlis, sa't dy't jo hjir boppe jouwe, oanfolle wurde kinne. It is yndie wis in grutte tizeboel dêr by de Dútsers. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 nov 2022, 18.34 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Tige tank foar de lange útlis. It stiet my noch hieltyd net alhiel klear foar de geast, mar sa't jo sizze, it is ek wol in tizeboel. Wat my wol dúdlik wurden is, is dat jo jo deryn ferdjippe hawwe en der mear fan witte as ik. Dat ''Ortsgemeinden'' gjin gemeenten binne, sil ik dêrom mar fan jo oannimme. Ik moat al sizze, mei jo útspraak "''plakjes mei somtiden noch gjin 300 ynwenners kinne yn ús betsjutting fan it wurd nea in gemeente wêze''" bin ik it net iens. Jo ferjitte dêrby dat oant 1984 ek sokke gemeenten yn Fryslân bestien hawwe. De "stêd" Sleat wie in folslein selsstannige gemeente mei noch gjin 600 ynwenners. En Skiermûntseach hat no trouwens noch mar om ende by de 900 ynwenners. Wat Dantumadiel oangiet, ik tocht dat Dantumadiel it wurk útbestege hie oan it amtlik apparaat dat folslein fan N.E.F. wie, mar dat kin ik ferkeard begrepen hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2022, 01.49 (CET) ::::Wat my oanbelanget hat in (boargerlike) gemeente in gemeente- of in stedhûs. Skier hat in gemeentehûs (as Skier gjin eilân wie, mar op 'e wâl lei, soe dat grif oars wêze). Sleat hie in stedhûs (mar dan moatte wy wol teminsten 38 jier tebek en sels foar dy tiid wie Sleat as gemeente al útsûnderlik lyts). Dêrnjonken hat in (boargerlike) gemeente in profesjonele organisaasje. Sa hat Skier (en hie Sleat) in amtlik apparaat mei in betelle kolleezje fan B&W. Dat binne hiele grutte ferskillen mei in Ortsgemeinde, dat suver en allinne op frijwilligers driuwt. Lykas by ús Doarpsbelang, ek al hat de Ortvorsteher/Bürgemeister folle mear foech as de foarsitter fan Doarpsbelang. De Ortsgemeinde hat dus gjin eigen gemeentehûs, gjin profesjoneel bestjoer, gjin eigen amtlik apparaat en ek it takenpakket fan in Ortsgemeinde is folle beheinder as dat fan ús gemeente. No kinne ek ús gemeenten taken útbesteegje, mar hja binne dêr frij yn, wylst in Ortsgemeinde altiten bûn is oan de ôfspraken mei de Verbandsgemeinde. Ik ha 300 ynwenners neamd, mar ik soe ek 100 skriuwe kinne, want sokke Ortsgemeinden binne der ek by it soad. Foar my binne de ferskillen te grut om in Ortsgemeinde ien op ien as 'gemeente' oer te setten (it wurdsje Ort wurdt by dy oersetting boppedat net meinommen) en dan yn de Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts op te nimmen. Ik tink dat dêr de betreffende Verbandsgemeinde yn kategorisearre wurde moat, wylst de Ortsgemeinde gewoan yn de Kategory:Plak yn Rynlân-Palts heart te stean. Mar begryp my goed, ik wol neat opkringe as jo dêr in oar idee oer ha is dat ek goed hear. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2022, 12.08 (CET) :::::Is dat alwer 38 jier lyn? Krammele, ik kin it my noch herinnerje as de sprekwurdlike dei fan juster. Ik leau, ik reitsje op jierren. :-) Mar hawar, jo hawwe jo saak goed bepleite en ik sil net wer ''Ortsgemeinden'' yn 'e kategory:gemeente fan sus-en-sa dwaan. Ik hie gjin idee dat se it dêr yn Dútslân sa yngewikkeld regele hiene. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 nov 2022, 01.05 (CET) ::::::Haha, de tiid hâldt gjin skoft Ieneach, mar wat de Ortsgemeinde oanbelanget bliuwt dat in kwestje fan ynterpretearjen. De ien sjocht der wat oars nei as de oar. By de Nederlânsktalige wikipedia fine se it neffens my wol in gemeente, mar oft dêr ek diskusje oer west hat wit ik net, mar dat makket my fierders ek neat út. Ik ha no in beskriuwing fan de Verbandsgemeinde by de Verbandsgemeinde Bernkastel-Kues set. Wolle jo dêr noch eefkes nei sjen? As it jo sa dúdlik is, dan set ik it ek by oare Verbandsgemeinden en pas ik it lemma oer de Ortsgemeinde ek sa oan. En it liket moai, dy selsstannigens, mar it is dêr somtiden ek in gegriem hear en it wol net sizze dat it sa better wurket as by ús. Wat ik bygelyks ek hiel frjemd fyn is dat sels de ried fan de Verbandsgemeinde út frijwilligers bestiet. En no sille hja grif ûnkosten fergoede krije, mar ik freegje my ôf hoelang dat sa'n systeem it úthâldt. Foar dy lytsere plakjes mei faak in fergrizende befolking sil it ek net altiten maklik wêze en fyn in geskikte Ortsvorsteher.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 nov 2022, 09.19 (CET) :::::::Ik haw even nei dy beskriuwing sjoen, en dy liket my poerbêst ta. Dúdlik en net al te lang. Mar ik fyn al dat er op it ferkearde plak stiet. Ik fyn dat dy beskriuwing op 'e side [[Verbandsgemeinde]] heart te stean. Op 'e side fan 'e ûnderskate Verbandsgemeinden heart in link nei de side Verbandsgemeinde te stean (stiet der ek) en miskien in koarte taheakke fan in pear wurden tusken heakjes efter de term, bgl. "blablabla is in [[Verbandsgemeinde]] (in gemeente dy't út ferskate [[Ortsgemeinde]]n bestiet) blablabla". Dan is neffens my fierder oan 'e lêzer om dêr of wol of net mear ynformaasje oer te sykjen troch op 'e link te klikken. Sa't jo it no by Bernkastel-Kues hawwe, giet it mearendiel fan 'e tekst eins oer in oar ûnderwerp (nammentlik wat in Verbandsgemeinde is), ynstee fan oer dy spesifike Verbandsgemeinde. Ik hoopje dat jo opmurken hawwe dat ik hjirboppe hieltyd skreaun haw "ik fyn". Dit is dus in miening en jo kinne in oare miening hawwe. Ik wol jo op dit stik net de wet foarskriuwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 nov 2022, 01.45 (CET) ==Pingen== {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}Eefkes om te besykjen. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.25 (CET) :Ja, hear, it wurket. O, trouwens, wat ik noch net sein hie: as jo mear as ien meidogger tagelyk pinge wolle, kinne jo dat sa dwaan: <nowiki>{{Ping|Namme Meidogger|Namme Meidogger|Namme Meidogger|Namme Meidogger}}</nowiki> en sa fierder. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.27 (CET) ::Yn oarder! [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jan 2023, 18.33 (CET) ==Belgyske plakken/gemeenten== Goeie. Ik haw de plakken en gemeenten yn Belgje no by de kategoryen nei provinsje yndield ynstee fan inkeld nei gewest. Ik tink, ik sil jo dêr even op wize om't jo de lêste dagen nochal warber west hawwe mei artikels oer Belgyske plakken. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 mrt 2023, 16.37 (CET) :Bêst genôch. Ik sil der rekken mei hâlde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 mrt 2023, 19.56 (CET) ==Posysjekaarten== {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} De [[Berjocht:Posysjekaart Doardt-Sintrum|Posysjekaart Doardt-Sintrum]] en dy fan [[Berjocht:Posysjekaart Sint-Niklaas|Sint-Niklaas]] wurkje alle twa net. Ik sjoch tink wat oer de holle en sil earne wol wat ferkeard dien ha, mar witte jimme wat? : Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}, ik tink jo hawwe de ferkearde koördinaten brûkt, lykas [https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Grutte%20Tsjerke%20(Doardt)&curid=154742&diff=1113455&oldid=1113376 hjir]. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 mrt 2023, 03.16 (CET) ::Knap ûnoazel fan my, ik socht de fout yn it gefal fan Doardt by de posysjekaart om't dy fan Sint-Niklaas ek net wurke. Dat ik tocht ik doch wat net goed mei it opfieren fan dy kaarten. Mar Sint-Niklaas wurket ek nei kontrole fan de koördinaten noch jimmeroan net.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mrt 2023, 07.59 (CET) :::Aapart, want ik haw de posysjekaart fan Sint-Niklaas deryn set by [[Kastiel Walburg (Sint-Niklaas)]] en de [[Witte Molen (Sint-Niklaas)]], en by my wurket er prima. Brûke jo de goede namme fan 'e kaart wol? Dus bgl. net '''Sint Niklaas''' mar '''Sint-Niklaas''', want in minuskúl ferskil yn 'e stavering kin de hiele boel bedjerre. Oars soe ik net witte wat der misgien wêze kin. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 mrt 2023, 15.07 (CET) ::::Sorry mannen foar de drokte dy't ik jim besoarge ha. Ik hie by Sint-Niklaas as namme [[Sint-Niklaas (plak)]] brûkt, sa't dat yn it fjild fan de namme stiet. Mar it is oplost no. Tige tank alletwa!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mrt 2023, 17.27 (CET) :::::Ah, sjoch, dêr ha je it al. No, mar dat makket neat út, hear. Ik haw sels ek wolris nuvere flaters makke, dat oerkomt eltsenien. As it net minder wurdt, dan mei it hinnebrûze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 mrt 2023, 20.57 (CET) :::Neat te rêden hear. Bin bliid dat we helpe koene. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 mrt 2023, 05.03 (CET) == Navigaasjebalke West-Flaanderen == Hoi @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw even in navigaasjebalke [[Berjocht:GemeentenWest-Flaanderen]] oanmakke. Sûnt jo de lêste tiden warber binne mei it oanmeitsjen oer siden fan plakken en gemeenten yn West-Flaanderen, tocht ik dat sa'n navigaasjebalke ûnderoan de side wol handich wêze soe. Dus as jo in nije side oanmeitsje soene jo asjebleaft <nowiki>{{GemeentenWest-Flaanderen}}</nowiki> sette kinne. Tige tank. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 1 apr 2023, 00.00 (CEST) : Hartstikke moai. Ek bedankt!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 1 apr 2023, 08.16 (CEST) == Wjelsryp == {{Ping|Drewes}}:Wolle jo eefkes by it [[Oerlis:Wjelsryp]] sjen? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 aug 2023, 08.29 (CEST) == Fulkaan yn Nederlân == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Wolle jo hjir eefkes nei de Kategory:Fulkaan yn Nederlân sjen? Nederlân hat fulkanen, mar twa yn 'e kategory (Mount Scenery en The Quill) lizze wol yn it keninkryk, mar net yn Nederlân. :Sorry, dit is even by my lâns gien. Ik haw hjir frjemd genôch ek gjin 'ping' fan krigen, hoewol't jo dy hjir wol by set hawwe. Hoe dan ek, Sint-Eustasius en Saba hawwe de status fan bysûndere gemeenten fan Nederlân, en binne net (lykas Kurasau, Arûba en Sint-Marten) aparte lannen binnen it keninkryk, dat dêrom haw ik it sa dien. Ik kin der noch wol even in kategory fan Karibysk Nederlân tusken sette. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 sep 2023, 09.28 (CEST) ::Bêst genôch! Ik tink dat soks wol goed is, want as jo net bestjoerlik mar geografysk besjogge lizze Sint-Eustasius en Saba net yn Nederlân.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 sep 2023, 09.34 (CEST) == Kategory:Lânseigen fauna yn .... == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sjoch dat jo per lân in aparte kategory tafoegje, dêr't in bist lânseigen is. Ik ha dêr hielendal neat op tsjin hear, mar earlik sein fyn ik it sels in soad wurk om nei te gean yn hokker lannen in bist krekt foarkomt. Boppedat wolle de grinzen fan in ferspriedingsgebiet fan in bist noch wol ris fluktuearje. Foar Fryslân soe ik my noch wol in eigen kategory foarstelle kinne, mar is it foar de rest net handiger om de fersprieding fan in bist wat algemiener te hâlden, lykas in kategory foar in kontinint en/of in biotooptype? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 nov 2023, 11.16 (CET) :Goejûn. Tsja, ik kin net sizze dat der gjin wurk yn sit, mar je hoege der oer it algemien net folle foar út te sykjen, want de ferspriedingskaartsjes binne dúdlik. En as Commons net sa'n kaartsje hat, is der oer it algemien wol ien op Google te finen (sykje op 'e ôfdieling "Afbeeldingen" en dan de Latynske namme fan it bist yntype mei "range" of "area" derefter). Ik haw in sjabloan mei alle kategoryen fan Lânseigen fauna yn ..., dêr't ik lannen út weiskrasse kin ynstee fan alle lannen yntype te hoegen. Dat is wol de handichste metoade. As jo der priis op stelle, kin ik jo dat wol jaan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 22.52 (CET)--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) :Noch even wat oars: by de krúsbek hawwe jo ek de fersprieding ûnder it kopke biotoop beflapt, mar dat binne wol twa hiel ferskillende dingen. It biotoop is it soarte gebiet (berchtme, wâld, flakte) dêr't in bist libbet. Dat hat yn prinsipe net direkt wat út te stean mei de geografyske distribúsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 23.44 (CET) ::Ja dat wie dan in fersin want in biotoop is yndied net itselde as de geografyske fersprieding, al sil it biotoop wol yn de geografyske fersprieding oanwêzich wêze moatte.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} En dan haw ik noch in fraachje en miskien witte jo de oplossing: nei't ik de ferspriedingskaart/it lûdsfragmint fan 'e fûgel yn 'e ynfobox sette, feroare de layout fan de ynfoboks op 'e mobyl. De gegevens steane allegear tsjin de lofter kant fan it kader en rjochts ûnstiet der binnen it kader in wyt flak. Witte jo hoe't dat kin? Sûnder de ferspriedingskaart/it lûdsfragmint stiet alles kreas yn 'e midden, lykas ek by de oare talen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 nov 2023, 21.55 (CET) :Hmm. Ik brûk sels de mobile tillefoan net foar ynternet (dat kin ek net iens op dy fan my), dat ik kin dit effekt sels net sjen. Mar ik fermoedzje dat it komt om't de lânkaart links útlinet. En dat haw ik sa dien omdat as je de lânkaart sintrearje, dan wurdt de bygeande leginda ek sintrearre en dan steane de fjouwerkantsjes mei kleuren allegear skots en skeef ûnderinoar. Prebearje it ris mei allinne it lûdsfragmint mar sûnder lânkaart. As it dan goed is, dan sil it yndie wol lizze oan wat ik hjirboppe beskriuw. Ik wit eins net wat ik dêr oan dwaan moat. Ik haw besocht de tekst links út te lynjen as de lânkaart sintrearre is, mar dat krij ik net foarinoar. Oarsom wol, dat sadwaande. Ik sil der nochris even oer neitinke. Kinne jo my fertelle hokker lemma's spesifyk nei links treaun wurde? Want de taksonomy soe yn prinsipe gewoan stean bliuwe moatte dêr't it stiet. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 nov 2023, 23.23 (CET) ::Ik sil noch eefkes in fûgeltsje beskriuwe en sjen hoe't it sûnder de kaart giet.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 08.27 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha fan 'e moarn de [[Tûfmies]] skrean en it sawol sûnder kaart as it sûnder lûdsfragmint besocht, mar der feroaret neat. Der bliuwt likegoed rjochts in wyt flak binnen it kader. Ik tink dat it earne oars oan leit. By [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] giet it goed, mar dêr past gjin kaart yn. Mar sawol by [[Berjocht:Bistesoarte]] as [[Berjocht:Soarte]] en it [[Berjocht:Biste-ûndersoarte]] slút op 'e mobyl it kader oan 'e rjochter kant net moai oan en ûnstiet der in stik wyt tusken de ynformaasje en it kader.-[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 13.30 (CET) :::Huh. Wat apart. As [[:Berjocht:Soarte]] it ek hat, dan kin it net lizze oan wat ik hjirboppe neamde. It is wol ferhipte ferfelend, mar dan soe ik net witte wêr't it oan leit. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 nov 2023, 18.22 (CET) :::Ik haw ris even sitten te sykjen en ik haw ûntdutsen dat Wikipedia ek in mobile ferzje hat. Nea witten. As jo in side iepenjen, bgl. [[krúsbek]], stiet hielendal ûnderoan, ûnder de kategoryen en bûten it ramt fan 'e artikeltekst: ::::Dizze side is it lêst bewurke op 18 nov 2023 om 23.52. ::::De tekst is beskikber ûnder de lisinsje Creative Commons Nammefermelding-Lyk diele; der kinne oanfoljende betingsten fan tapassing wêze. Sjoch de Gebrûksbetingsten foar mear ynformaasje. ::::Privacybelied Oer Wikipedy Foarbehâld Gedrachskoade Untwikkelders Statistiken Taljochting koekjes Mobile ferzje :::De ûnderste regel is in rige keppelings. De lêste keppeling jout in ferzje dy't gaadlik is foar mobile tillefoans. As jo dy ferzje oansette, helpt dat ek? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 nov 2023, 18.36 (CET) ::::Nee, ik hie de mobile ferzje al oan stean en krekt dan docht er sa. As ik de PC-ferzje oanset dan krij ik deselde layout fan 'e ynfoboks as op 'e pc, mar yn hiele skiterige letters en de de mobile ferzje is op 'e mobyl fansels dúdliker. It nuvere is dus dat de iene ynfoboks wol goed op de mobyl ferskynt en de oare net. Miskien wit {{Ping|Kneppelfreed}} ried?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 nov 2023, 21.22 (CET) :::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]],@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], tsja, ik wit it suver ek net. Ik brûk de mobile ferzje hast ek nea. It ferskil sit him yn de ynfoboksen. It [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] seit it al: it is in universele ynfoboks en dêr is it probleem net. De oare ynfoboksen: [[Berjocht:Bistesoarte]], [[Berjocht:Soarte]] en [[Berjocht:Biste-ûndersoarte]] binne deselde soarten ynfoboksen en dêr spilet it probleem al. Ik haw al even oan it prutsen west, ik tink Ieneach hat deselde dingen besocht dy't ik oan it útbepearjen wie, mar it giet my no al suver boppe de pet. Miskien is der noch in oare techneut hjir? @[[Meidogger:Wutsje|Wutsje]]? Soene jo it witte? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 nov 2023, 22.40 (CET) ::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} As it probleem by alle ynfoboksen spilet dy't net gebrûk meitsje fan 'e universele/generike lay-out, dan moat dit probleem ek op oare Wikipedyen spylje. Dan liket it my in probleem ta dat sintraal troch Wikimedia oplost wurde moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 00.43 (CET) :::::::It kloppet wat Kneppelfreed seit, it spilet net by de universele ynfoboksen. Ik ha ek noch nei oare ynfoboksen sjoen en by it [[Berjocht:Ynfoboks provinsje fan Noarwegen]] of it [[Berjocht:Plantesoarte]] sjogge jo itselde ferhaal. By it [[Linnaeusklokje]] is rjochts bygelyks in hiel soad wyt, by [[Akershus]] is ek wyt, mar wat minder om't de ôfbylden dêr tink ik mear de breedte yn geane. Mar yn beide gallen slút it kader oan 'e rjochter kant net moai oan. Ik sjoch dat net by de Nederlânske wiki as sy dêr ôfwike fan 'e universele/generike lay-out. Dan mar it [[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] oanpasse en ús safolle mooglik oan 'e universele/generike lay-out hâlde?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 nov 2023, 08.53 (CET) ::::::::Dat fyn ik gjin oplossing. It [[:Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk]] is net bedoeld foar soarten, mar foar hegere taksonomyske groepen, lykas skiften en famyljes en skaaien. Foar soarten en ûndersoarten fan bisten, planten en skimmels soene dan folslein nije ynfoboksen ûntwurpen wurde moatte. Mar dat feroaret dan likegoed noch neat oan 'e tûzenen artikels op 'e Wikipedy dy't gebrûk meitsje fan in net-generike ynfoboks. Dy soene dan allegear hânmjittich ferfongen wurde moatte. Dêr is gjin begjinnensein oan en boppedat is it ek noch rotwurk om te dwaan. We binne hjir allegearre mar út aardichheid oan 'e gong en wurde net betelle. Soks kin net fan frijwilligers frege wurde. Ik fyn, it moat sintraal oplost wurde sadat gewoane ynfoboksen ek op 'e mobile tillefoan ta har rjocht komme, of oars is it spitich mar dan is it net oars. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.43 (CET) :::::::::Ik bin it mei Ieneach iens. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.46 (CET) ::::::::::Bêst, mar mocht it sintraal net slagje dan kin der dochs gewoan njonken de besteande in universele ynfoboks oanmakke wurde foar de nije lemma's? En hoe giet it no fierder, is der immen fan 'e behearders dy't kontakt opnimt mei wiki?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 nov 2023, 17.57 (CET) :::::::::::Ik haw ris even sjoen wat de mooglikheden binne troch in nije universele ynfoboks oan te meitsjen. Ik tocht, miskien as ik alle lemma's presys deselde namme jou as yn 'e al besteande boks, dat we it spul dan gewoan trochwize kinne sûnder der fierder oan te kommen, mar dat wurket net. Je kinne it gedoch wol wat ferlytsje, mar je moatte noch altyd by alle artikels lâns om hânmjittich dingen te feroarjen. Noch mar ris even oer neitinke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 20.12 (CET) :::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Wat jo lêste fraach oangiet, Romke, ik wit net hoe't dit fierder moat. Ik haw ris eefkes socht, mar ik kin gjin "loket" fine dêr't wy by Wikimedia mei soksoarte swierrichheden telâne kinne. Al wie dat der wol, dan kin ik it probleem noch net oanjaan, want ik haw it net mei eigen eagen sjoen. Ik haw niis de mobile ferzje ris iepene op 'e laptop, mar by my is der dan hielendal neat mis mei de ynfoboksen. It probleem liket beheind te wêzen ta it gebrûk fan 'e mobile ferzje op 'e mobile tillefoan. En dat kin ik net sjen, want ik haw in tillefoan dêr't je allinnich mar mei belje en tekste kinne. Miskien kinne we earst ris ôfwachtsje oft {{Ping|Wutsje}} wit hoe't soks op nl: om en ta giet en oft der in plak is by Wikimedia dêr't je mei sokke dingen hinne kinne. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 nov 2023, 23.30 (CET) ::::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Wutsje}}Ja, it spilet allinne op 'e mobile ferzje fan 'e mobyl, mar dat hie ik leauw 'k al skreaun. Op 'e tablet is ek neat mis. It is dus ek net in hiel grut probleem, alles stiet der wol op, mar moai is it net. Om't de smartphone foar ynternetten hjoed-de-dei yn 'e frije tiid wol in hiel soad brûkt wurdt, soe it moai wêze as it dochs oplost wurdt. Wy wachtsje eefkes Wutsje ôf en oars meitsje ik yn alle gefallen foar de fûgels wol eefkes in universele ynfoboks en dan gean ik dêrmei fierder.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 nov 2023, 08.28 (CET) :::::::::::::Lestich foar my is dat ik dit probleem op myn âld Nokia net reproduseare kin en dat ik dus ek gjin idee haw wêr't de oplossing socht wurde moat. Faaks is it wat en stel de fraach ris op [[:nl:WP:SHEIC]]. Dêr is it nea tige drok, mar dy side wurdt yn de gaten hâlden troch wat lju dy't der ferstân fan hawwe en dy't oaren altyd wol helpe wolle. [[User:Wutsje|Wutsje]] 21 nov 2023, 09.03 (CET) ::::::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Om't ik it probleem, krekt as Wutsje, sels net sjen kin, sil ien fan jimme by it troch Wutsje oanjûne adres om rie freegje moatte. Dat fielt in bytsje as oft ik it probleem ôfsko, mar ik kin dus net omskriuwe wat der mis is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 nov 2023, 22.23 (CET) == Eventuele nije ynfoboks foar bistesoarten == Ik meitsje hjir mar even in nije diskusje fan, oars snijt it ûnder yn 'e lawine fan reäksjes en reäksjes op reäksjes hjirboppe. Jo sizze dêr: "''Wy wachtsje eefkes Wutsje ôf en oars meitsje ik yn alle gefallen foar de fûgels wol eefkes in universele ynfoboks en dan gean ik dêrmei fierder.''" Ik moat earlik sizze dat ik it hiel spitich fine soe as foar fûgels no in oare ynfoboks yn gebrûk komt as foar oare bisten. Dat liket my hielendal net nedich. As de rie fan Wutsje neat opsmyt en jo wolle graach dochs in universele ynfoboks hawwe, dan stel ik foar dat we dêr tegearre ris oer gear geane. Ik hie justerjûn al ien makke, mar dat wie om te sjen oft we de hiele boel yn ien kear oersette kinne fan net-generyk nei universeel, dus sûnder hânmjittich bybeunen op alle siden dy't de ynfoboks no brûke. Ik kin jo fertelle: dat slagget net, we moatte hoe dan ek dingen hânmjittich oanpasse. Mar as der dochs in nije ynfoboks komme moat, haw ik ek noch wol in pear ektra dingen dy't ik wol oars hawwe wol. Litte we yn elts gefal ien ynfoboks hâlde foar alle bistesoarten. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 nov 2023, 22.31 (CET) :{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Dêr kin ik my goed yn fine hear, ik ha hjirboppe wol "fûgels" skreaun, mar dat kaam eins mear om't ik fan 'e bisten oant no ta eins allinne oer fûgels skriuw en jo ha gelyk: der kin dan better ien komme foar alle bisten. :{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Wutsje}}:Ik ha op [[:nl:Wikipedia:SHEIC]] ûnder it kopke "Probleem bij niet-universele sjablonen bij Friestalige wiki" de fraach útset as ien in oplossing hat. Mar eefkes ôfwachtsje of der in reaksje komt. ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Wutsje}}Ik ha yntusken in andert krige en ha de tekst eefkes hjirhinne kopiëarre: <br> ::''Dat is omdat deze infobox niet de class="infobox" annotatie heeft. De software kan ze daardoor niet herkennen en niet de styling en speciale gedragingen geven die infoboxen normaal hebben. Je kan dus het beste class=infobox toevoegen aan het sjabloon. Er zit sowieso nog wel wat verbeteringen daar. Geen gebruik van table headings and captions, valign en align welken niet langer door browsers worden herkend. Ziet er een beetje 2005 uit ;) TheDJ (overleg) 22 nov 2023 13:35 (CET)''<br> ::Ik doar der net al tefolle mei om te griemen, dus ik hoopje dat immen fan jim der mei út 'e fuotten kin.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2023, 19.37 (CET) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], en @[[Meidogger:Wutsje|Wutsje]], tige tank Romke dat jo it inisjatyf nommen hawwe it even op [[:nl:Wikipedia:SHEIC]] te melden. Ja ik wol my dêr ek net tefolle oan weagje en griem mei dy ynfoboksen om. It neidiel is dat wy sadwaande op dizze wikipedy stadichoan mei ferâldere materiaal oan it wurkjen binne. Neffens in soad oare wiki's rinne we op technysk mêd efteroan. Sels lytseren as de Noardfryske, Platdútske, Nedersaksyske en Limburchske wiki's binne wat dat oanbelanget wat foarliker as uzes. Ik haw besocht mei de posysjekaarten, de berjochten mei statistiken en de berjochten "cite web", "cite book" (dat makket it ynfoegjen fan boarnen wat makliker) it bewurkjen in bytsje makliker te meitsjen. Ien ding dy't we faaks dwaan kinne, is om nije ynfoboksen te meitsjen en dy fan bygelyks de Nederlânske wiki oerkopiearje en oanpasse oan ús wiki, sa't ik dien hie mei dy niisneamde berjochten. Om nou by alle bistesiden dy ynfoboksen te ferfangen haw ik lykwols ek gjin nocht oan want dêr sil dan sa'n ûnbidige bealch fol wurk yn sitte, dêr't ik tink nimmen fan ús op sit te wachtsjen. We kinne dan faaks nije siden en dêr de nije ynfoboksen by brûke. Om dy nije ynfoboksen fan in oare wiki te meitsjen, dat falt ek net altyd ta en benammen mei dy lêste fan "cite web" ensfth smiet my noch wol de nedige argewaasje op en it is noch hieltyd net folslein yn oarder. De [[:Kategory:Berjochten boarne]] komt mei op de keppele siden te stean en ik wit net hoe't ik dat feroarje moat, want ik haw my dêr al blyn sitte te staren. En doe fûn ik út dat de Ingelsktalige parameters fan "cite web" hjir al wurken. Dus dat wie suver noch om 'e nocht. No net hielendal, want no kinne ek Frysktalige parameters brûkt wurde. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 nov 2023, 21.46 (CET) :::Ik tink dat it goed is dat wy meiïnoar der eefkes oer te set moatte hoe't wy dat oanpakke. Dus net yn 't wylde wei en elts docht mar wat, faaks is it goed om earst in ynventarisaasje te meitsjen fan 'e ynfoboksen dy't oanpast wurde moatte (want miskien binne der wol mear). Of tinke jimme oars?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 nov 2023, 22.10 (CET) ::::Nee, dat is wol in goed idee, mar, ûngeduldich dat ik bin, wol ik earst wolris witte oft dizze rie dy't we krigen hawwe no wurket. Ik haw in stikje koade fan [[:Berjocht:Ynfoboks generyk]] stellen (dêr't alle universele ynfoboksen op draaie, dus dêr is it goed) en dat ynplakt yn [[:Berjocht:Bistesoarte]]. Romke, soene jo noris op jo mobile tillefoan sjen kinne oft it euvel ferholpen is? As we seker witte dat dit wurket, kinne we wolris eefkes sjen hokker ynfoboksen dizze pleister ek noch op 'e wûne krije moatte. En mei "we" bedoel ik jo of Kneppelfreed, want sa't ik sei, sels kin ik it net sjen. As jimme dan sizze wêr't ik wêze moat, wol ik dêr wol herhelje wat ik no by Bistesoarte dien haw. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 01.28 (CET) ::::En as it wurket, moatte wy net ferjitte dy man, TheDJ, te betankjen foar syn help, want as it sa relatyf ienfâldich op te lossen is, skeelt it ús in bealchfol wurk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 01.28 (CET) :::::It liket te wurkjen. Ik seach by bygelyks [[kloekswan]], dêr't it [[Berjocht:Bistesoarte]] brûkt waard gjin wite romte mear yn 'e ynfoboks op de mobile ferzje fan myn mobyl. By bygelyks it [[Berjocht:Soarte]] sit dy wite romte dêr noch wol. Tige moai dat jo dat fûn hawwe, Ieneach. As it by dy oare ynfoboksen ek sa giet soe ús dat yndie in bealchfol wurk besparje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 nov 2023, 05.28 (CET) ::::::Ja it wurket en it sjocht der hiel goed út. Ien ding soe noch moaier kinne en dat is it lûdsfragmint dat ûnder it sintrearre plaatsje lofts útline stiet. Mar foar de rest sjocht it der no goed út en ik bin sa dik tefreden. Goed wurk mannen en tige tank!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2023, 06.45 (CET) {{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Moai sa. Ik haw der juster wat mei sitte te prutsen oant ik de ynfoboks wer werom hie yn syn oarspronklik foarm, want troch inkeld class="infobox" ensfh. deryn te setten krige er wat in oare foarm. Mar ik tocht letter, miskien is dat eins wol moaier. Dat, wat fine jim? De ynfoboks mei dizze lay-out hâlde: {| class="toccolours vatop infobox" cellpadding="1" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; width:250px; padding:0px; margin-left:0.5em;border: 1px solid #999999; color: #000; background-color: #F8F8F8; font-size:85%" ! align="center" bgcolor="#DAA520" | <big>{{PAGENAME}}</big> |- | align="center" width="250" | {{{Ofbyld}}} |- {{#if: {{{lûd|}}}| {{!}} {{!}} {{{lûd}}} {{!}}-}} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[taksonomy]] |- | {| style="border:0; background-color: #F8F8F8" |- valign=top | '''[[ryk (taksonomy)|ryk]]:''' || {{{Ryk}}} |- valign=top | '''[[stamme (taksonomy)|stamme]]:''' || {{{Stamme}}} |- valign=top | '''[[klasse (taksonomy)|klasse]]:''' || {{{Klasse}}} |- valign=top | '''[[skift]]:''' || {{{Skift}}} |- valign=top | '''[[famylje (taksonomy)|famylje]]:''' || {{{Famylje}}} |- valign=top | '''[[skaai (taksonomy)|skaai]]:''' || {{{Skaai}}} |} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[soarte]] |- ! align="center" | ''{{{Namme}}}'' |- | align="center" | <small>{{{Beskriuwer, jier}}}</small> |- | align="center" | {{{IUCN-status}}} |- ! align="center" bgcolor="#F8F8F8" | {{#if: {{{lânkaart|}}} | [[ferspriedingsgebiet]] }} |- | align="left" width="250" | {{{lânkaart}}} |} {{clearright}} of hawwe jim in foarkar foar dizze lay-out? {| class="toccolours vatop infobox" cellspacing="0" style="float:right;margin-left:0.5em;border: 1px solid #999999; color: #000; background-color: #F8F8F8; font-size:85%" ! align="center" bgcolor="#DAA520" | <big>{{PAGENAME}}</big> |- | align="center" width="250" | {{{Ofbyld}}} |- {{#if: {{{lûd|}}}| {{!}} {{!}} {{{lûd}}} {{!}}-}} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[taksonomy]] |- | {| style="border:0; background-color: #F8F8F8" |- valign=top | '''[[ryk (taksonomy)|ryk]]:''' || {{{Ryk}}} |- valign=top | '''[[stamme (taksonomy)|stamme]]:''' || {{{Stamme}}} |- valign=top | '''[[klasse (taksonomy)|klasse]]:''' || {{{Klasse}}} |- valign=top | '''[[skift]]:''' || {{{Skift}}} |- valign=top | '''[[famylje (taksonomy)|famylje]]:''' || {{{Famylje}}} |- valign=top | '''[[skaai (taksonomy)|skaai]]:''' || {{{Skaai}}} |} |- ! align="center" bgcolor="#DAA520" | [[soarte]] |- ! align="center" | ''{{{Namme}}}'' |- | align="center" | <small>{{{Beskriuwer, jier}}}</small> |- | align="center" | {{{IUCN-status}}} |- ! align="center" bgcolor="#F8F8F8" | {{#if: {{{lânkaart|}}} | [[ferspriedingsgebiet]] }} |- | align="left" width="250" | {{{lânkaart}}} |} {{clearright}} Ik haw TheDJ ûnderwilens betanke foar syn help en ik haw ek útfûn hoe't dat lûdsfragmint sintrearre wurde kin. Dat dat soe no ek goed wêze moatte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.09 (CET) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Earlik sein sjoch ik gjin ferskil tusken de ien en de oar.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.09 (CET) ::Nee? By de boppeste ynfoboks sitte de rânen der strak omhinne: de kleure flakken reitsje de rânen. By de ûnderste sit der dochs al gau oardel mm romte tusken de rânen en kleure flakken yn. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 nov 2023, 22.12 (CET) :::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], no hartstikke moai dat it oplost is. Tige tank. Myn lichte foarkar giet út nei de boppeste, mar as jim de foarkar foar de ûnderste hawwe, dan is it my ek wol goed. No kinne we dus wer in ein foarút! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 nov 2023, 01.54 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dat is om myn skerm net te sjen: yn beide gefallen reitsje de balken it kader en dat fyn ik ek it moaiste, dus as by jim der by de ûnderste romte tusken de balkjes en it kader sit dan soe ik mar foar de boppeste gean. ::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik haw noch in domme flater út it berjocht:bistesoarte helle dy't ik der sels oarspronklik yn programmearre hie. It wie my opfallen no't ik der hieltyd mei ompielde, en dan sit it my dwers, dat sadwaande. Dêrefteroan haw ik ek fuortendaliks de berjochten Biste-ûndersoarte, Plantesoarte en Skimmelsoarte deselde behanneling mar jûn dy't ik justerjûn oan Bistesoarte jûn hie, dat dy ynfoboksen moatte no ek goed wêze. Foar de rest wit ik it net oft der noch mear gebeure moat. As jim in ynfoboks tsjinkomme dy't noch net omlyk wol, dan moatte jim my mar even oan myn jaske lûke, dan sil ik dêr ek oer gear. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 nov 2023, 02.12 (CET) :::::Ik tink dat it wol goed is om alle net-generike ynfoboksen eefkes nei te rinnen. Ik wit net hoefolle of dat der binne, mar ik sjoch dêr de oankommende tiid wol eefkes nei en as ik wat tsjin kom lit ik wol eefkes fan my hearre.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 nov 2023, 08.07 (CET) ::::::It binne der op dit stuit sa te sjen [https://w.wiki/8GKD minder as hûndert]. [[User:Wutsje|Wutsje]] 25 nov 2023, 09.29 (CET) == Ynwenners Noardhollânske plakken == Goeie @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw it berjocht [[Berjocht:Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners]] oanmakke. Mar hy is noch net folslein. Ik hie der allinnich mar de plakken fan de gemeente Skagen ynfoege. As jo in nije side meitsje fan in plak yn Noard-Hollân, moat dy earst [[Berjocht:Noard-Hollân ynwennertallen wenplakken|hjir]] even oan taheake wurde. Alfêst tige tank. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 mrt 2024, 23.10 (CET) :@[[Meidogger:Kneppelfreed]], goeie. Ik hie it justerjûn al sjoen, mar tocht moarn sjoch ik wol eefkes fierder. Moai wurk Kneppelfreed! Ik ha allinne eefkes in fraach: yn it [[Berjocht:Noard-Hollân ynwennertallen wenplakken|berjocht]] binne de ynwennertallen oant en mei 31.12.2021, wylst ''[https://allecijfers.nl/woonplaats/haringhuizen/ Alle Cijfers]'' de sifers al oant en mei 31.12.2023 ferwurke hat. Is dat om in reden?.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mrt 2024, 08.16 (CET) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], tige tank foar de kompliminten. De ynwennertallen binne fan it CBS dy't ik oernommen haw fan 'e Nederlânske wiki. Dy wiene noch fan 2021. Ik tink dat CBS de ynwennertallen ûnderwilens al oanpast hat. Sil der meikoarten ris even nei sjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 6 mrt 2024, 08.04 (CET) == Nuete ein == Goeie, RomkeHoekstra. Ik haw jo trochwizing fan [[nuete ein]] (sjoch [[:en:domestic duck]]) nei [[Aylesburyein]] wiske, om't de Aylesburyein mar ien fan withoefolle rassen fan 'e nuete ein is, sjoch [[:en:List of duck breeds]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2024, 00.01 (CET) :Ik soe in artikel skriuwe oer de nuete ein, mar it waard de Aylesbury-ein. Mar ik wist eefkes net hoe't ik dy trochferwizing der wer út helje moast. Ik tocht, ik sjoch moarn wol fierder . Mar jo hawwe it no al dien, dus betanke. Foar in oare kear: kin ik soks ek of is dat allinne in hanneling foar behearders--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2024, 07.58 (CET)? ::Dat tink ik net. Ik tink dat it wiskjen fan siden in funksje is dy't oan behearders foarbeholden is. Mar ik haw it al sa lang dat ik it suver hast net iens mear wit. No ja, it is maklik te kontrolearjen. Dan moatte jo even in willekeurich artikel iepenje en sjen hokfoar tabblêden jo rjochtsboppe hawwe. Ik haw (f.l.n.rj.) "Lêze", "Bewurkje", "Skiednis besjen", dan it stjerke fan 'e folchlist, en "Mear". "Mear" is in útklapmenu dêr't ûnder sitte: "Wiskje", "Omneame" en "Skoattelje". No, skoattelje is yn elts gefal in ding dat allinnich behearders kinne, en tocht de oare beide ek, mar dat wit in net foar 100% seker. Mar goed, jo kinne fansels altyd eefkes in te wiskjen side fermelde op [[Wikipedy:Siden wiskje]], dan regelje Drewes, Kneppelfreed of ik it foar jo. Gjin probleem. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mrt 2024, 18.51 (CET) :::Ik kin wol omneame (dat hie ik nammers al dien mei de nuete ein), de rest net. As it wer foarkomt jou ik wol lûd.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mrt 2024, 19.08 (CET) == Einheidsgemeinde == {{Ping|Kneppelfreed}} Wolle jo [[Einheitsgemeinde]] eefkes trochlêze? It is oerset fan it Dútske lemma en dêr stiet it nochal yngewikkeld. Miskien kinne jo it wat ienfâldiger útlizze, want it is nochal betizend. Lykas: "It begryp Einheitsgemeinde foar in selsstannige gemeente, benammen as er út meardere doarpen bestiet, dy't foar administrative doelen net mei op syn minst ien oare selsstannige gemeente ta in gruttere administrative ienheid oansletten is (bygelyks yn Nedersaksen in samtgemeinde - gearwurkingsgemeente) is yn guon dielsteaten wetlik fêstlein, wylst yn oare dielsteaten, sa as Beieren, foar in part net wetlik fêstlein is." Ek binne guon oersettings neffens my net hielendal korrekt, lykas de folgjende sin. Dêr is it wurd ''Bezeichnung'' as betsjuttenis oerset, wylst dat omskriuwing betsjut. It wurd ienheidsgemeinde hat yn Hessen en it Saarlân net in oare betsjuttenis, mar in oare namme. Ik wol it sels wol oanpasse, mar ek net tefolle yn jo wurk omgrieme. En sa binne der noch wat dinkjes.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 3 jun 2024, 09.09 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie, ik ha it yndie fan it Dútske lemma oerset. Fiel jo frij as jo tinke dat dêr feroarings oan dien wurde moat. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 jun 2024, 17.15 (CEST) == Swarte readsturtsje == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Wol ien fan jimme eefkes it [[swarte readsturtsje]] ferwiderje. Ik ha it mei fersin twa kear opslein. Yn it foar tank. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 jun 2024, 14.18 (CEST) == Donau-Ries == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Hoe't it kin wit ik net, mar ik woe [[Donau-Ries|Donau-Ries (Landkreis)]] omneame yn Donau-Ries. Wat dêrnei barde is dat de side omneamd waard en dat der tagelyk in kopy fan de side [[Donau-Ries (Landkreis)]] oanmakke is, dêr't ik sûnder erch op fierder wurke mei it útwreidzjen fan it lemma. Ik begryp net hoe 't ik dat hân ha, mar nei it opslaan fan 'e útwreiding ûntdekte ik dat. It handichste is tink dat de [[Donau-Ries|âlde side]] ferwidere wurdt, dan kin dêrnei (Landkreis) út de nij oanmakke side ferwidere wurde. Soene jo dat eefkes oppakke kinne? Yn 't foar tank.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2024, 08.01 (CEST) :Drewes hat it yntusken al regele. Jo hoege neat mear te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jun 2024, 22.59 (CEST) == Navigaasje == --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 12.58 (CEST) {{Ping|Kneppelfreed}} By it meitsjen fan in navigaasjebalke (of hoe't sa'n ding mar hjit) fernuverje ik my wat dat alles oan inoar fêst skreaun wurdt (lykas: Berjocht:GemeenteHollânsKroan). Ik doch dat dus ek mar om't dat hjir wizânsje is, mar is dêr in spesjale reden foar? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 aug 2024, 23.18 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ja dat waard earst altyd sa dien, wêrom wit ik net, dus dêrom hie ik it ynearsten mar oanholden, mar it hoecht eins net. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 9 aug 2024, 01.51 (CEST) == Boarnen == Dei @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik sjoch dat jo siden oanmeitsje middels oersetten. By guon Nederlânske siden steane dêr yndie gjin ferwizings nei boarnen ta. Wat ik meastal doch oangeande Nederlânske plakken sjoch ik altyd ek even op siden [https://www.plaatsengids.nl plaatsengids.nl] of op de doapssiden, as dy dêr binne. As dy aardich oerienkomme mei de nl wikiside, dan kinne jo dy boarnen eventueel taheakje. Gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 aug 2024, 20.24 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik wit net wat der mei de Plaatsengids oan 'e hân is, mar ik kin der optheden net op komme. Jo wol? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 aug 2024, 21.33 (CEST) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], no dat is nuver. It liket dat de side fan 't ynternet ôfhelle is. Ik kin der op dit stuit no ek net op komme. Ris ôfwachtsje oft er wer werom komt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 14 aug 2024, 08.31 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ja ik fyn it ek hiel nuver, mar it is al in wike of wat sa. Ik ha de side in soad brûkt foar ynformaasje by it beskriuwen fan plakken, mar it liket der op dat se de stekker der útlutsen ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 aug 2024, 08.35 (CEST) == Twa ynfoboksen ûnderinoar == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha by [[Atos]] twa ynfoboksen ûnderinoar plakt ([[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet|ien foar it gebiet]] en [[Berjocht:Ynfoboks wrâlderfgoed|ien foar UNESCO-gegevens]]. Ik sjoch sels gjin fouten, mar der ûnstiet wat wite romte boppe it begjin fan 'e tekst. By oare wiki's bart soks net. Ha'k wat ferkeard dien?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 12.58 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik haw earst even by de beide ynfoboksen sjoen dy't jo brûke, mar dêr koe ik net echt wat oan fine. Doe haw ik op in side sûnder ynfoboks twa ynfoboksen ynfoege wêrfan't ik wist dat se goed wurken, en doe krige ik deselde wytregel boppe-oan. Blykber triuwt de twadde ynfoboks de tekst in lyts eintsje nei ûnderen. Ik tocht, ik haw ris earder mei soks ompield. It moast fier weikomme, mar ik haw it fan jierren lyn út myn ûnthâld opdjippe. Jo moatte yn sa'n gefal even in "wrapper" brûke. Dat giet sa: :'''<span style="color:blue;"><nowiki>{{wrapper}}</nowiki> :<span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:red;">{{1e ynfoboks :<span style="color:red;">|1e ynfoboks :<span style="color:red;">|1e ynfoboks :<span style="color:red;">}} :<span style="color:blue;">'''|- :<span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:green;">{{2e ynfoboks :<span style="color:green;">|2e ynfoboks :<span style="color:green;">|2e ynfoboks :<span style="color:green;">}} :<span style="color:blue;">'''|- :<span style="color:blue;">'''|}''' :Ik haw yn dit foarbyld de wrapper fet blau makke, de 1e ynfoboks read en de 2e ynfoboks grien. Tink derom dat de wrapper út 3 dielen bestiet: in stikje boppe-oan, in stikje tusken de beide ynfoboksen yn en in stikje ûnderoan. Of jo kinne fansels ek gewoan it spul kopiëarje fan hoe't ik it dien haw op 'e side [[Atos]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.15 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Tige tank. Dêr wie ik sels nea efter kommen! --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.41 (CEST) :::No, graach dien. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 sep 2024, 21.46 (CEST) ::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goed om te witten. Dêr hie ik sels ek nea efterkommen! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 sep 2024, 01.51 (CEST) :::::Komt dizze útlis no earne dêr't de neikommende meidogger it weromfine kin? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik haw it ek net betocht, hear. Ik haw it op en: ris sjoen, net mei ynfoboksen mar mei in kolom plaatsjes ûnderinoar, en doe't ik in stikmannich jierren lyn ek ris twa ynfoboksen brûke woe, en dêrby tsjin itselde probleem oanrûn as RomkeHoekstra, tocht ik: soe it ek wurkje foar ynfoboksen? Dat bliek yndie te wurkjen. Mar it gie doe om in sikehûs, wêrfoar't ik de ynfoboksen organisaasje en bouwurk brûkte. Letter haw ik in spesjale ynfoboks foar sikehuzen oanmakke wêryn't dy beide funksjes kombinearre binne. Dat it wie alwer in moai skoft lyn dat ik dit trúkje foar it lêst brûkt hie. ::::::{{Ping|Mysha}} Goed punt, Mysha. Wêr soene wy dit it bêst delsette kinne? Ik tink op [[Wikipedy:Ynfoboks]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 sep 2024, 21.09 (CEST) :::::::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Mysha}} Ik kaam der juster tafallich achter dat de wrapper net goed wurket op 'e mobile ferzje. Lofts njonken de ynfoboks begjin fuort de tekst mei regels fan heechút ien of twa wurden oer de hiele lingte fan 'e ynfoboks. Ik ha nyskrektsa eefkes oan it griemen west by it artikel oer Pienza, mar dêr feroare neat mei op 'e mobile ferzje. As jimme in oplossing witte soe it moai wêze, mar oars is it tink better gjin twa ynfoboksen ûnder inoar te brûken en kinne de dûbele ynfoboksen better ferwidere wurde. Hjoed-de-dei ynternette se in soad op 'e mobyl en sa as it no is liket it net moai en is it ferfelend lêzen. Ik wachtsje eefkes jimme reaksje ôf foardat ik se weihelje.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 okt 2025, 09.03 (CEST) ::::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie, ik haw dêr eefkes mei oan it pielen west, mar kin it ek net foarinoar krije, nuver, want [[Atos]] skynt by my op 'e mobyl wol goed te wurkjen, mar Pienza net. Faaks witte de oaren wat it euvel is? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 16 okt 2025, 09.44 (CEST) ::::::::::{{Ping|Kneppelfreed}} Ja nuver no? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 okt 2025, 10.45 (CEST) :::::::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik haw Pienza en Atos ris ferlike, mar it iennichste ferskil dat ik sjoch is dat it wurd "wrapper" by Atos mei in lytse earste letter skreaun is, en by Pienza mei in haadletter. Dat sil it euvel wol net wêze, tink, mar jimme soene der by Pienza ris in lytse W fan meitsje kinne en sjen wat der dan bart. Fierders kin ik spitigernôch net helpe mei dit probleem, want ik haw wol in mobile tillefoan, mar dêr sit gjin ynternetferbining op. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2025, 02.48 (CEST) ::::::::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ik haw "wrapper" by Pienze feroare yn in lytse letter, ik tocht ik sil dat far de wissichheid dochs even besykje, mar it wurket noch hieltyd net. Ik wit it oars ek net. It kin faaks mar in hiel lyts dinkje wêze, mar safierhinne sjoch ik it net. Trouwens ik brûk de mobyl ek net om op de Wikipedy te lêzen, mar in soad jongerein sil faker de mobyl brûke. Ik soe it in skande fine dat we de twa ynfoboksen net brûke kinne om dy reden. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 17 okt 2025, 06.11 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dat hie ik ek al besocht mei dy lytse letter. Ik lit it no eefkes gewurde en sjoch der nije wike eefkes nei. Ik besykje mar wat dan, as der in rige ûnsinnige feroaringen plakfine dan witte jimme dat ik der mei oan it knoeien bin. Ik soargje der wol wer foar dat er wer wurdt sa as it wie. Ik sels brûk it ynternet fan 'e mobyl wol faak en sa kaam ik der ek efter. Hawar, tank foar jim bydrage. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 okt 2025, 08.07 (CEST) ::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Ik hie even in helder momint: kin dit probleem ek te krijen hawwe mei de oankundige [[Wikipedy:Oerlisside#Migration_to_Parsoid|"migraasje nei Parsoid"]]? Der sit sûnt likernôch in wike in keppeling yn 'e loftersydbalke, dy't "Report visual bug" hjit. Ik brûk de âlde lay-out; dêr is it de ûnderste ûnder it kopke "Helpmiddels". Der stiet in swarte sirkel efter mei in lytse letter '''i''' deryn. As je de cursor boppe de keppeling stean litte, komt de folgjende tekst yn byld: "If you see display errors, it may by due to Parsoid". [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2025, 23.13 (CEST) == Wiskje == {{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Wolle jo de 'Kategory:Plak yn Feneesje' wiskje? Dy ha'k by fersin oanmakke. Alfêste betanke. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 okt 2024, 22.52 (CEST) :Tuerlik, komt foar de bakker. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 okt 2024, 22.54 (CEST) == Kategoryen bisten & planten == Goeie. Ik woe fan 'e wike de kategory-yndieling fan bisten en planten mar ris oanpakke, dêr't wy it [[Oerlis:Slobeinen#Kategory|hjirre]] oer hân hawwe. Ik sil dêr hjoed in begjintsje mei meitsje. Jo hawwe doe oanbean om te helpen, en dat is hartstikkene moai, mar ik woe earst sels mar ris even sjen hoe't it giet. As it wat flot wol, dan tink ik dat ik my wol rêd. It helpt fansels dat der allinne mar spul by wei hoecht yn pleats fan dat der wat by moat. Mocht ik jo help al nedich wêze, dan jou ik wol in gil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 27 okt 2024, 11.39 (CET) :Bêst genôch, jo witte my dan wol te finen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 okt 2024, 13.22 (CET) ::No, it is klear. It wie noch in hiel wurk, fral om't ik ek noch alderhanne nuverichheden tsjinkaam dy't mei-iens ek ôfhannele wurde moasten. Mei as hichtepunt in artikel oer de plant ([[heanen]]), blykber bedoeld as ferklearring fan it toponym [[Heanmar]], wêrby't de ferkearde plant ([[heinebal]]) beskreaun wie. It duorre troch dy omballingen allegearre in bytsje langer as ik yn 't foar hope hie, en ek om't we tiisdeitemiddei, doe't ik in flinke slach meitsje wollen hie, ûnferwachts besite krigen. Dat dat kaam my eins net sa gelegen. Mar hawar, it is wer klear. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 okt 2024, 18.52 (CET) :::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Goed wurk, dat sit jo net langer op 'e hûd. Moai dat dy put ek ôf is! Tige tank. == Ynfoboks populaasje == Goeie. Ik haw alfêst in ynfoboks foar bistepopulaasjes oanmakke foar as jo aansten oer de Barbarijske liuw skriuwe wolle. Dy stiet hjir: [[:Berjocht:Ynfoboks bistepopulaasje]]. It is deselde boks as dy't we foar bistesoarten brûke, mar in bytsje oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 22.08 (CET) == Oer de holle sjoen? == Witte jo wol dat jo ien soarte iisfûgel oerslein hawwe? De [[Mangareva-iisfûgel]], sjoch [[:en:Mangareva kingfisher]]. Miskien dat jo jo nocht fan 'e iisfûgels hiene, mar ik haw de yndruk dat it in fersin is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 02.37 (CEST) :Nee, om earlik te wêze koe ik dêr net sa goed mei út de fuotten. Neffens de Ingelske side bestiet de fûgel noch en is de sitewaasje krityk, neffens de Nederlânske en Sweedske side is de fûgel útstoarn. De Ingelske side brûkt op 'e side fan 'e Mangareva-iisfûgel (''Todiramphus gambieri'') in ôfbyld fan 'e Niau-iisfûgel (''Todiramphus gertrudae''), dy't frjemd genôch op 'e Ingelske side fan 'e Niau-iisfûgel ûntbrekt. By Birdlife wurde de Mangareva- en de Niau-iisfûgel as ien en deselde fûgel behannele en hjit de fûgel Tuamotu Kingfisher (''Todiramphus gambieri''). Der is gjin soad ynformaasje oer de fûgel op Mangareva te finen, ek net wannear't de fûgel dêr libbe hat of útstoarn wêze soe. Ik koe allinne op [https://birdsoftheworld.org/bow/species/tuakin2/cur/introduction Birds of the World] wat ynfo fine oer de systematyk en dêr stiet dat der gjin bewiis is foar it útstjerren fan populaasjes en dat der noch in soad DNA-ûndersyk dien wurde moat. Ik bleau der wat yn hingjen en en woe der ek net te lang mei ompakke. Dêrom tocht ik lit maar eefkes gewurde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2025, 07.45 (CEST) ::Okee, ik begryp it. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 20.53 (CEST) ::Ik haw der nochris even nei sjoen, mar sa't ik it begryp binne de Niau-iisfûgel en de Mangareva-iisfûgel fan âlds twa ûndersoarten fan deselde soarte dy't letter opspjalten is yn twa selsstannige soarten. Ik helje dit út 'e paragraaf ''Status'' yn it artikel op de:. It artikel op en: liket eins oer de Niau-iisfûgel te gean en net oer de Mangareva-iisfûgel. Dat is wol in hiel nuvere flater. Op 'e byhearrende oerlisside is dêr al yn 2021 op wiisd, mar net ien dy't der wat oan dien hat. We kinne tink ik it artikel op en: yn dit ferbân wol bûten beskôging litte as ûnbetrouber. Hawwe jo noch nocht om op basis fan it Dútske artikel oer dit fûgeltsje te skriuwen? Oars wol ik it takom wykein of sa wol even oanpakke om 'e iisfûgels folslein te krijen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 21.06 (CEST) :::Ja wol hear, ik wol der wol eefkes nei sjen. Sil tink wol moarn wurde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 apr 2025, 21.31 (CEST) ::::Bêst genôch. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 30 apr 2025, 22.01 (CEST) == Itaalje == Goeie. Even om jo op 'e hichte te hâlden: ik haw de kategory-yndieling fan plakken yn Itaalje oanpast sadat it dêr no giet sa't we it by oare lannen ek wend binne, bgl. Ruslân, Dútslân of de Feriene Steaten. Dy yndieling mei sawol Plak yn [regio] as Plak yn Itaalje wie fan hiel lang lyn. Ik miende dat ik dat al lang oanpast hie, mar blykber net. Ik wit wol dat de yndieling fan plakken yn Frankryk noch net alhiel doocht. Dêr moat ik letter mar ris nei sjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2025, 23.49 (CEST) == Translation request == Hello, RomkeHoekstra. Can you translate and create the articles [[:en:Mount Bazardüzü]] as [[Bazardüzü]] and [[:en:Phlegraean Fields]] as [[Campi Flegrei]] in West Frisian Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Yours sincerely, [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 26 feb 2026, 13.02 (CET) :Ik leau, hy hat it oer [[superfulkaan]]. ([https://www.itnijs.frl/2014/01/oarsaak-erupsje-superfulkaan-fun/ https://www.itnijs.frl/2014/01/oarsaak-erupsje-superfulkaan-fun/]) Ik bin der net wis at er dêr gelyk oan hat. :I assume, he is talking about [[en:Supervolcano]]. I am not sure that's justified, though. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 mrt 2026, 09.07 (CET) ::Yes, supervolcanoes often are restricted to volcanoes with a Volcanic Explosivity Index (VEI) 8, meaning the release of more than 1000 ³km of volcanic material (ash, lava, etc...). However, volcanoes with a Volcanic Explosivity Index (VEI) 7, meaning the release of more than 100 ³km of volcanic material, such as Campi Flegrei, are sometimes included and designated as supervolcanoes. [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 3 mrt 2026, 17.00 (CET) :Thank you very much for the first article. If you have the time and interest, can you create the second article? [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 11 mrt 2026, 08.07 (CET) ::{{Ping|Kurcke}} Sorry, I forgot. Here's the article in the Frisian language you requested: [[Campi Flegrei]].--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 mrt 2026, 09.08 (CET) :::Thank you very much. [[Meidogger:Kurcke|Kurcke]] ([[Meidogger oerlis:Kurcke|oerlis]]) 12 mrt 2026, 12.56 (CET) == Súd-Afrika == Goeiejûn @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle :-). Ik woe jo al even wize op de side oer de [[pleatsmoarden]] dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 4 apr 2026, 20.45 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 apr 2026, 23.06 (CEST) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 apr 2026, 07.06 (CEST) == IUCN net beoardiele == Ik haw noch in ekstra IUCN-ôfbylding oanmakke (sjoch: [[:Ofbyld:IUCN-net.png]]), want ik kaam hieltyd soarten tsjin dy't noch net beoardiele wiene. It liek my goed ta dat ek even dúdlik oan te jaan. Ik wit net oft jo it ek brûke wolle - miskien sjogge jo der wol neat yn. Mar it is yn elts gefal beskikber. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 5 jul 2026, 23.21 (CEST) :Hiel moai, tige tank. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 jul 2026, 08.30 (CEST) 30deudl6i6l2ty6a6tho1wsozxsikot 0 55986 1233764 1177037 2026-07-05T22:09:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233764 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=everswyn |Ofbyld= [[File:Wildschwein, Nähe Pulverstampftor (cropped).jpg|250px]] |lûd=[[File:Boar.Grwls(1).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje= [[bargen]] (''Suidae'') |Skaai= [[echte swinen]] (''Sus'') |Wittenskiplike namme= Sus scrofa |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it everswyn (Sus scrofa).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} It '''everswyn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sus scrofa''), ek wol bekend as de '''ever''' of '''evert''', it '''wylde swyn''' of de '''wylde baarch''', is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bargen]] (''Suidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte swinen]] (''Sus''). Dit bist is lânseigen yn hast hiel [[Jeropa]], it grutste part fan [[Aazje]] en dielen fan [[Noard-Afrika]], mar komt no ek as [[eksoat]] yn oare gebieten foar, lykas de [[Amearika's]] en [[Australaazje]]. It everswyn is dêr faak ferantwurdlik foar frijwat [[ekology]]ske skea oan 'e lânseigen [[floara]] en [[fauna]]. Yn [[Fryslân]] komt dizze [[omnivoar]] inkeld foar yn it uterste [[súdeasten]]. Everswinen libje yn famyljetroepen en binne benammen yn 'e [[skimer]] aktyf. De [[domestisearre]] [[baarch]] stammet fan it everswyn ôf en kin him der noch altyd sûnder swierrichheden mei [[fuortplanting|fuortplantsje]]. Krekt as by bargen wurdt it [[mantsje]] in bear neamd, it [[wyfke]] in sûch ([[Klaaifrysk]]) of mot ([[Wâldfrysk]]) en it jong in bigge. De [[IUCN]] klassifisearret it everswyn as net bedrige. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== It everswyn is lânseigen yn hast hiele [[Jeropa]] (útsein [[Yslân]], de [[Fêreu-eilannen]], [[Noarwegen]], sintraal en noardlik [[Sweden]] en [[Finlân]], en parten fan noardlik [[Ruslân]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] wie it everswyn al sûnt de [[Midsiuwen]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] troch [[oerbejaging]], mar sûnt de [[1980-er jierren]] binne fral yn súdlik [[Ingelân]] wer, sij it yllegaal, everswinen útset en/of troch [[bisterjochten|bisterjochte-akvisten]] frijlitten út fokkerijen dy't "[[wyldgebraden]]" leverje oan eksklusive [[restaurant]]s. [[File:Sus scrofa ies.jpg|left|thumb|250px|In everswyn.]] Bûten Jeropa is it everswyn lânseigen yn [[Sintraal-Aazje]], de [[Fruchtbere Healmoanne]] fan it [[Midden-Easten]], [[Iran|Iraan]], it [[Nyl|Nylbekken]] fan noardlik [[Egypte]] oant yn [[Súd-Sûdaan]], de [[Syrenaika]] en it [[Atlasberchtme]] fan [[Noard-Afrika]]; fierders op it hiele [[Yndysk subkontinint|Yndyske subkontinint]] ([[Sry Lanka]] ynbegrepen), it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]], [[Sumatra]], [[Java]] en de measten fan 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]]; yn 'e eastlike helte fan [[Sina]], op [[Hainan]] en [[Taiwan]], de [[Japan|Japanske eilannen]] (útsein [[Hokkaido]]) en it hiele [[Koreaanske Skiereilân]] en yn parten fan [[Mongoalje]] en súdlik [[Sibearje]]. As in troch de minske yntrodusearre [[eksoat]] komt it everswyn ek foar yn dielen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]: [[Kalifornje]], in part fan [[Arizona]], [[Floarida]] en de steaten fan it saneamde [[Djippe Suden]] ([[Súd-Karolina]], [[Georgia]], [[Alabama]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]], [[Louisiana]] en eastlik [[Teksas]]). Yn [[Súd-Amearika]] is it everswyn as eksoat oanwêzich yn súdlik [[Brazylje]], noardlik [[Oerûguay]], eastlik [[Paraguay]] en sintraal en súdlik [[Argentynje]]. Yn [[Australaazje]] libbet dit bist ek as eksoat op hiel [[Nij-Guineä]] (sawol yn [[Papoea Nij-Guineä]] as yn it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[West-Papoea]]) en yn dielen fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (noardlik [[Nij-Súd-Wales]], eastlik en noardlik [[Queenslân]], it noarden fan it [[Noardlik Territoarium]] en noardeastlik [[West-Austraalje]]). ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] kaam it everswyn foar [[1800]] frij algemien foar, ek yn [[Fryslân]]. Yn 'e Fryske [[terp]]en binne in soad [[skelet]]ten fan swinen fûn, al wiene dat almeast de fersille oerbliuwsels fan bisten dy't [[jacht (aktiviteit)|bejage]], [[itensieden|tamakke]] en [[iten|opiten]] wiene. Yn 'e rin fan de [[njoggentjinde iuw]] waard it everswyn op 'e measte plakken yn Nederlân útrûge. Yn [[1888]] krige men by [[Beetstersweach]] noch ien te pakken.<ref>''Wild zwijn'' yn: ''Encyclopedie van Friesland''.</ref> Yn [[1907]] waard it everswyn, op oanstean fan [[prins]] [[Hindrik fan Meklenburch-Schwerin]], as [[jachtwyld]] wer fannijs útset op 'e [[Feluwe]]. Hjoed-de-dei binne der yn Nederlân twa gebieten dy't foar everswinen bedoeld binne: [[Nasjonaal Park De Hege Feluwe]] en [[Nasjonaal Park De Meinwei]], by [[Roerdalen]], yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Dêrnjonken komme se ek foar yn oare dielen fan Limburch en grutte parten fan [[Twinte]] en [[Drinte]], yn it súdeasten fan [[Noard-Brabân]], it [[Ryk fan Nimwegen]] en op 'e [[Utertske Heuvelrêch]], hoewol't de Nederlânske [[oerheid]] se dêr it leafst wei hawwe wol. Ek yn [[Fryslân]] komme everswinen sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] wer sporadysk foar, mar hast útslutend yn 'e uterste súdeastpunt fan 'e provinsje, yn 'e krite fan [[De Fochtel]], [[Ravenswâld]] en [[Appelskea]], . [[File:Augen zu und schlafen.JPG|right|thumb|250px|In swinebich mei de karakteristike streekbûnte [[pels]].]] ==Uterlike skaaimerken== Folgroeide everswinen hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 120–170&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15–40&nbsp;sm. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 60–110&nbsp;sm. De [[mantsje|bearen]] hawwe in gewicht fan 60–150&nbsp;[[kg]] en de [[wyfke|sûgen]] weagje 45–100&nbsp;kg. De bear is dan ek frijwat grutter as de sûch en beskikt oer kromme [[slachtosk]]en yn 'e [[ûnderkaak]] (wat eins de [[hoektosk|ûnderhoektosken]] binne), dêr't er rare [[ferwûning]]s mei oanrjochtsje kin as men him ferget of oer it mad komt. It meast opfallende oan it stal fan it everswyn is dat syn [[skouder]]s heger binne as syn [[stuten|efterliif]]. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint in stripe stiif rjochtoppich [[hier (begroeiïng)|boarstelhier]] en de [[sturt]] hat in kwast oan it útein. De [[pels]], dy't it hiele [[lichem (biology)|lichem]] bedekt útsein de [[snút]], is [[ljochtgriis]] oant [[dûnkergriis]]. Lykas by alle bargen is de [[noas]]spegel útgroeid ta in soarte fan skiif, dy't it bist brûkt om yn 'e [[grûn|ierde]] om te wrotten op 'e sneup nei fretten. [[File:Wildschweinbache säugt ihre Jungen.JPG|thumb|250px|left|In [[wyfke|sûch]] mei [[bigge|biggen]].]] == Biotoop == Everswinen komme benammentlik foar yn [[bosk]]gebieten, it leafst [[leafwâld|leaf-]] en [[mingd wâld|mingde wâlden]] mei in protte [[strewelleguod|leechhout]] en oare ûndergroei, mar ek wol yn âldere [[nullewâld]]en, gebieten mei opgeand [[strewelleguod]], [[reid]]fjilden, [[moeras]]sen en [[moerasbosk]]en. == Hâlden en dragen == Everswinen binne [[skimer|krepuskulêre]] en [[nachtdier|nokturnale bisten]], wat sizze wol dat se benammentlik yn 'e [[skimer]], resp. [[nacht]] aktyf binne. Oerdeis jouwe se har del yn ûndjippe kûlen dy't se op drûge plakken yn 'e boskgrûn útgroeven hawwe. Ek grave se gauris gatten op wietere plakken, dêr't dan wetter yn stean bliuwt, sadat se in [[modderbad]] nimme kinne. As de [[dridze]] opdrûget, komme der [[parasyt|parasiten]], lykas [[flie]]ën en [[tiik|tiken]] yn fêst te sitten, dy't de swinen dan troch tsjin in [[beam]] oan te wriuwen mei de opdrûge drekskulfers kwytreitsje kinne. Everswinen meitsje ornaris in [[gnoarjen]]d [[lûd]], mar kinne heechtoanich [[piipjen|piipje]] as se [[opwining|opwûn]] of yn [[panyk]] reitsje. Everswinen libje yn [[matriarch|matriargale]] troepen dy't oanfierd wurde troch in âlde sûch en wêryn't sûgen dúdlik in hegere status hawwe as bearen. Sa'n troep, dy't bestiet út in stikmannich folwoeksen sûgen mei harren healwoeksen en jonge biggen, kin útgroeie ta in stik as tritich bisten, al sil in troep fan dy grutte mei gauwens útinoar falle as der brekme oan fretten is. Jonge bearen skiftsje har by it berikken fan 'e [[folwoeksenens]] ôf fan 'e troep dêr't se yn opgroeid binne en liede dan in [[solitêr]] bestean, behalven yn 'e [[djoeitiid]], dy't tusken [[septimber]] en [[jannewaris]] falt. Dan foegje se har by de troepen en befjochtsje inoar om it rjocht om mei de [[tyldrift|rûzige]] sûgen te [[pearjen]]. Dêrby kinne se inoar mei harren slachtosken slim ferwûnje. [[File:WildZwijn.jpg|right|250px|thumb|Everswinen meie graach oer [[drek]]kige omstannichheden.]] Yn echt wylde omstannichheden dogge de sûgen fan twajierrige en de bearen fan fjouwer- of fiifjierrige [[âldens]] mei oan 'e [[fuortplanting]], mar yn [[kultuerlânskip]]pen begjinne se dêr faak al mei op 'e âldens fan 9–10&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]], as se noch mar krekt [[geslachtsryp]] wurden binne. De [[draachtiid]] duorret by it everswyn 16–17&nbsp;[[wike]]n, wêrnei't der tusken [[jannewaris]] en [[april]] ornaris 7–8&nbsp;streekbûnte biggen smiten wurde. As de earste smeet it troch lykfol hokker reden net hellet, folget der nochris in djoeitiid, mei in twadde smeet tusken [[augustus]] en [[novimber]]. De sûch fan it everswyn is berucht om har fûleindige ferdigening fan 'e biggen, wêrby't se nearne foar wykt. Yn it wyld wurde everswinen op syn heechsten 9&nbsp;[[jier]]; yn finzenskip rint de [[libbensferwachting]] fan 'e bisten op oant wol 30&nbsp;jier. ==Fretten== It everswyn is in [[omnivoar]] dy't net sinnich is. [[Ikel]]s en [[bûkenútsje]]s hawwe de foarkar, mar [[gers]], [[plantewoartel]]s, [[poddestuollen]], [[larve]]n, [[wjirm]]en, [[slak]]ken, [[ynsekt]]en en sels de jongen fan bisten as [[wylde knyn|kninen]], [[kjifdieren]] of [[fûgels]] wurde ek wol iten. Teffens frette everswinen wol [[ies (kadaver)|ies]], itsij fan bisten dy't in natuerlike [[dea]] [[stoarn]] binne, itsij de restanten fan [[proai]]en fan [[rôfdieren]]. Se binne [[opportunisme|opportunisten]], dy't it grutste part fan harren kost gearfandelje troch mei har gefoelige [[noas]] op 'e [[boskflier]] tusken de fallen [[blêd (plant)|blêden]] troch te wrotten. Ies kinne se mei harren skerpe [[rooksin]] faak al fan fierrens rûke. [[File:Florida- 1745 Gators vs Pigs.JPG|left|thumb|250px|Everswinen yn 'e [[Everglades]] fan [[Floarida]] binne net benaud foar in [[Mississippy-alligator]] yn it wetter.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste natuerlike fijân fan it everswyn is de [[wolf]] (''Canis lupus''). Oare [[rôfdier]]en dy't in [[folwoeksen]] swyn oankinne, binne de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en de [[brune bear]] (''Ursus arctos''). Biggen kinne ek ta [[proai]] falle oan bisten as de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia''), de [[moeraskat]] (''Felis chaus''), de [[oehoe]] (''Bubo bubo''), ferskaten soarten [[earnen]] en sels de [[Maleiske bûnte marter]] (''Martes flavigula''). Op 'e eilannen [[Floares]], [[Rinca]] en [[Komodo (eilân)|Komodo]], yn [[Yndoneezje]], is de [[Komodofaraan]], in reuseftige [[hagedis]], de wichtichste natuerlike fijân fan 'e everswinen dy't dêr libje. Fral de bearen binne lykwols net ûngefaarlik en kinne rôfdieren raar tatakelje as dy binnen it berik fan har slachtosken komme. Der binne ferskate dokumintearre gefallen bekend fan sels tigers dy't beswykten oan 'e [[ferwûning]]s tabrocht mei swineslachtosken, al oerlibbet it everswyn sa'n striid sels yn 'e regel likemin. ==Status== It everswyn hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Op in protte plakken is de [[minske]] tsjintwurdich foar it everswyn it wichtichste [[rôfdier]] wurden. [[Bejaging]] troch ûnkundige (of ûnferskillige) lju liedt faak ta ûnlykwichtige [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan benammentlik jonge bisten. Yn [[Nederlân]] mei it everswyn tsjintwurdich net mear bejage wurde, al ferlient de oerheid somtiden in ûntheffing foar [[ôfskot]] as de populaasjedruk op 'e omlizzende gebieten te grut wurdt. ==Undersoarten== Der binne 16 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it everswyn (''Sus scrofa''). Dy wurde yn 'e regel yn fjouwer [[geografy]]ske groepen ferdield mei dêropta de [[domestisearre]] [[baarch]]: [[File:Sus scrofa cristatus.jpg|right|thumb|250px|In Yndysk everswyn (''Sus scrofa cristatus'').]] ;westlike ûndersoarten (''scrofa'') * Anatoalysk everswyn (''S. s. lybica'') <small>(de súdlike en westlike [[Balkan]], [[Anatoalje]], westlik [[Transkaukaazje]], de [[Levant]] en de [[Syrenaika]])</small> * Barbarijsk everswyn (''S. s. algira'') <small>([[Atlasberchtme]] fan [[Noard-Afrika]])</small> * gewoan of Sintraaljeropeesk everswyn (''S. s. scrofa'') <small>(meast foarkommende [[ûndersoarte]]; [[Frankryk]] oant en mei westlik [[Sibearje]], ek it [[Nyl]]bekken fan [[Egypte]] oant [[Súd-Sûdaan]])</small> * Karpatysk everswyn (''S. s. attila'') <small>([[East-Jeropa]], de [[Kaukasus]], eastlik [[Transkaukaazje]] en [[Iran|Iraan]])</small> * Mediterraan everswyn (''S. s. meridionalis'' syn. ''S. s. baeticus'') <small>([[Andalûsje]], [[Korsika]] en [[Sardynje]])</small> * Sintraalaziatysk everswyn (''S. s. nigripes'') <small>([[Sintraal-Aazje]], [[Afganistan]], eastlik [[Iraan]], [[Sinkiang-Oeigoerje]] en westlik [[Mongoalje]])</small> Tafoeging fan it Italjaanske everswyn (''S. s. majori'') oan dizze groep komt soms foar, mar it ûnderskie mei it gewoane everswyn is tige twifelich. ;eastlike ûndersoarten (''leucomystax'') * Japansk everswyn (''S. s. leucomystax'') <small>([[Japan]] útsein [[Hokkaido]] en de [[Rjûkjû-eilannen]])</small> * Mantsjoerijsk everswyn (''S. s. ussuricus'') <small>([[Mantsjoerije]], it suden fan it [[Russyske Fiere Easten]] en [[Koreä]])</small> * Rjûkjûaansk everswyn (''S. s. riukiuanus'') <small>([[Rjûkjû-eilannen]])</small> * Sibearysk everswyn (''S. s. sibiricus'') <small>(eastlik [[Mongoalje]] en de [[Transbaikal]] fan [[Sibearje]])</small> * Sineesk everswyn (''S. s. moupinensis'') <small>(eastlik [[Sina]] en [[Fjetnam]])</small> * Taiwaneesk everswyn (''S. s. taivanus'') <small>([[Taiwan]])</small> [[File:Flickr - Rainbirder - Wild Boar Sows.jpg|thumb|right|250px|Everswinen op [[Sry Lanka]].]] ;Yndyske ûndersoarten (''cristatus'') * Baktrysk everswyn (''S. s. davidi'') <small>([[Pakistan]], noardwestlik [[Yndia]] en súdeasltik [[Iraan]])</small> * Yndysk everswyn (''S. s. cristatus'' syn. ''S. s. affinis'') <small>(it [[Yndysk subkontinint]], [[Sry Lanka]], westlik [[Súdeast-Aazje]])</small> ;Sûndaneeske ûndersoarte (''vittatus'') * Sûndaneesk everswyn of streekte baarch (''S. s. vittatus'') <small>([[Malakka]], [[Sumatra]], [[Java]] en de [[Lytse Sûnda-eilannen]])</small> ;domestisearre baarch * [[baarch]] (''S. s. domesticus'') <small>([[domestisearre]] troch de minske; faak as ûndersoart fan it everswyn beskôge, mar ek wol as in aparte soart klassifisearre: ''Sus domestica'')</small> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van}}, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 218–221. * ——, ''Wild zwijn'', yn: {{Aut|Brouwer, J.H.; Kalma, J.J.; Kok, W. en Wiegersma, M.}} (red.), ''Encyclopedie van Friesland'', Amsterdam, 1954 (Elsevier). ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wild_boar ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sus scrofa}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echt swyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Brazylje]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]] [[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Eksoat yn Paraguay]] ntenv7qaandooue4je9leyfweupby3q 0 56076 1233697 1172741 2026-07-05T21:34:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233697 wikitext text/x-wiki {{Biste-ûndersoarte |Namme= baarch |Ofbyld= [[Ofbyld:Pig 8907.JPG|250px]] |lûd=[[File:Mudchute pig 1.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje= [[bargen]] (''Suidae'') |Skaai= [[echte swinen]] (''Sus'') |Soarte= [[everswyn]] (''Sus scrofa'') |Wittenskiplike namme = Sus scrofa domesticus |Beskriuwer, jier= Erxleben, 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[domestisearre]] |lânkaart= }} De '''baarch''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sus scrofa domesticus'') is de domestisearre foarm fan it [[everswyn]] (al wurdt er inkeld ek wol beskôge as in aparte bistesoart: ''Sus domestica''). It is in lid fan it [[skift]] fan 'e [[evenhoevigen]] en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bargen]], dat fiif- oant seistûzen jier lyn foar it earst troch de minske as [[húsdier]] holden waard foar it fleis, al giet it tsjintwurdich ek wol troch foar [[selskipsdier]]. Yn [[Nederlân]] wurde hjoed de dei goed 20 miljoen bargen holden. Op 'e manear sa't dat tsjintwurdich om en ta giet, binne se tige fetber foar sykten as de [[bargepest]]. Yn 'e lear fan it [[joadendom]] en de [[islam|islaam]] wurdt de baarch oantsjut as in [[religieuze ûnreinens|ûnrein]] bist, en oanhingers fan dy [[godstsjinst]]en is it ferbean en yt bargefleis. ==Algemiene beskriuwing== De baarch is een yntelligint, nijsgjirrich, sosjaal en, nettsjinsteande syn reputaasje, relatyf skjin bist, dat goed te belearen is. Troch fokkerij besteane der hjoed de dei witwat ûnderskate bargerassen. As selskipsdier is fral it [[hingbúkswyn]] populêr. Yn grutte parten fan 'e wrâld besteane populaasjes fan ferwyldere bargen, wêrfan't de foarâlden faak útset binne troch westerske seelju om op fêste punten op harren reizen oan farsk fleis komme te kinnen. Gauris rjochtsje sokke ferwyldere bargen grutte [[ekology]]ske skea oan yn dy gebieten, bgl. om't se der gjin natuerlike fijannen hawwe en/of om't it plantelibben net tsjin harren opwoeksen is. Kontreien dêr't ferwyldere bargen foarkomme, binne û.o. [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Nij-Seelân]] en in grut tal eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]]. [[Ofbyld:Clp Bentheimer Schwein.jpg|left|thumb|250px|In bûnte Bentheimer.]] ==Hâlden en dragen en Fryske terminology== Yn it [[Frysk]] wurdt in mantsjebaarch in bear of bargebear neamd en in wyfke in sûch ([[Klaaifrysk]]) of mot ([[Wâldfrysk]]). As in sûch tyldriftich wurdt, is er [[tyldrift|rûzich]], wylst in bear dan [[tyldrift|bearich]] wurdt. Dêr komt gauris biggerij fan en dan moat de boer te biggefangen of te biggeljen. In bargejong is in bigge en in smeet biggen wurdt in team neamd; in kastrearre mantsjebigge is bargebigge en in noch by de mem sûgjend jong is in tatebigge. In baarch fan minder as in jier âld dy't gjin bigge mear is, hjit in spjalling of spalling, wylst in bigge dy't bedoeld is foar de slacht in potfûgel neamd wurdt. Slachtsje waard foarhinne yn 'e hjerst dien; in baarch dy't dêroan ûntkaam, hiet in winterbaarch. Wat uterlik oanbelanget, hjit in baarch mei delhingjende earen in lodear of flodear, en in baarch mei rjochtopsteande earen in staach of steilear. {{boarnen|boarnefernijing= * Bruin, Katja de, ''Varkensliefde'', 2009 (Nijgh en Van Ditmar), ISBN 978-9 03 88 90 814. * Fokkinga, Anno, ''Het Varkensboek'', 2004 (Uitgeverij Thoth), ISBN 978-9 06 86 83 738. * Zantema, J.W., ''Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk'', Drachten/Ljouwert, 1984 (A.J. Osinga Uitgeverij), ISBN 9 06 06 64 40X. ---- {{commonscat|Sus scrofa domesticus}} }} [[Kategory:Baarch| ]] [[Kategory:Echt swyn]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]] [[Kategory:Fee]] 1q3iulwk33ni4jjvy5sfgt6lqylg0nd 0 56282 1233703 1176985 2026-07-05T21:37:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233703 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=beamotter |Ofbyld= [[Ofbyld:Martes martes crop.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') |Wittenskiplike namme= Martes martes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:European Pine Marten area.png|center|250px]] }} De '''beamotter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes martes''), ek wol bekend de "beammarter" (wat in [[hollanisme|hollanistyske]] [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsje]] is), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes''). Dit bist komt yn it grutste part fan [[Jeropa]] foar, wêrûnder ek [[Fryslân]]. It is in middelgrut [[rôfdier]] mei in foarkar foar [[wâld]][[biotoop]], dat [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De beamotter moat net betize wurde mei de nau besibbe [[stienmurd]] (''Martes foina''), dêr't er in protte op liket. Yn [[Nederlân]] genietet de beamotter de status fan beskerme bistesoarte. De [[IUCN]] klassifisearret dizze [[soarte]] as net bedrige. ==Fersprieding== De beamotter komt foar yn hast hiele [[Jeropa]], útsein [[Yslân]], súdlik en sintraal [[Ingelân]], súdlik [[Wales]], it uterste noarden fan [[Skandinaavje]] en [[Ruslân]], súdlik Ruslân en de [[Koeban (regio)|Koeban]], de súdlike helte fan 'e [[Oekraïne]] en [[Moldaavje]] en it grutste part fan [[Grikelân]] en it [[Ibearysk Skiereilân]]. Bûten Jeropa is er ek lânseigen yn in diel fan westlik [[Sibearje]], hast hiele [[Lyts-Aazje]] en parten fan [[Irak]], [[Syrje]] en [[Iraan]]. As [[eksoat]] is er troch de [[minske]] yntrodusearre op 'e [[Baleären]], yn 'e [[Middellânske See]], dêr't er oarspronklik net foarkaam. ==Uterlike skaaimerken== De beamotter hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–53&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–28&nbsp;sm en in gewicht fan 0,9–1,9&nbsp;[[kg]]. De soarte fertoant in lichte foarm fan [[seksuele dimorfy]], mei't de [[wyfke]]s dúdlik lytser en lichter binne as de [[mantsje]]s. De [[pels]] fan 'e beamotter is [[dûnkerbrún|dûnker]]- oant [[readbrún]], mei [[griis]] [[ûnderhier]]. Hy hat in asymmetryske [[bef (pels)|bef]] oer de [[kiel|strôt]] dy't [[giel]]ich oant [[oranje]] is. Dat is ien fan 'e dingen dêr't er mei ûnderskaat wurde kin fan 'e nau besibbe [[stienmurd]] (''Martes foina''), dy't in [[wite]] oant [[krêmkleur]]ige bef hat. Ek is de beamotter wat minder swier fan lichemsbou as de stienmurd, en hat er justjes langere [[poat]]en. [[File:Pine Marten BWC.JPG|left|thumb|250px|In beamotter fan deunby.]] ==Biotoop== Oangeande [[biotoop]] fertoant de beamotter in dúdlike foarkar far [[bosk]]lân, wêrby't er it leafst yn [[nullewâld]]en of [[mingde wâlden]] ferkeart. Somtiden is er ek yn iepener [[lânskip]]stypes te finen, salang't der mar genôch beskûl is yn 'e foarm fan [[beam]]te, [[strewelleguod]], [[beamwâl]]en en [[hage]]n. Oars as de besibbe [[stienmurd]] (''Martes foina'') bejout de beamotter him ornaris net yn 'e neite fan 'e [[minske]]. ==Hâlden en dragen== Beamotters binne betûfte [[klimmen|klimmers]]. As der [[winter]]deis [[snie]] leit, libje se fral yn 'e [[beam]]men en ferlitte se mar komselden de [[bosk]]; yn snieleaze winters en oare [[jiertiden]] komme se ek in soad op 'e [[grûn]]. De beamotter hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat by [[mantsje]]s oprinne kin oant 10&nbsp;[[km²]] (oftewol 1.000&nbsp;[[hektare|ha]]), en dan ferskate territoaria fan [[wyfke]]s oerlapet. Sawol mantsjes as wyfkes meitsje lange ferkennings- en foerazjeartochten en lizze yn in [[nacht]] yn trochsneed wol 2–7&nbsp;[[km]] ôf. De beamotter is in [[nachtdier]], dat pas aktyf wurdt as it begjint te [[skimer]]jen, al moat dêrby oantekene wurde dat er [[simmer]]deis faker by ljochtskyndei op 'en paad is as de [[stienmurd]] (''Martes foina''). Hy liedt in [[solitêr]] bestean, útsein yn 'e [[peartiid]], dy't fan [[juny]] oant [[augustus]] rint. Nei in [[ferlinge draachtiid]] fan 9–10&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], in ferskynsel dat by mear [[martereftigen]] foarkomt en bedoeld is om derfoar te soargjen dat de jongen yn 'e geunstichste tiid fan it jier te wrâld komme, folget in eigentlike [[draachtiid]] fan likernôch in moanne. Tusken heal [[maart]] en ein [[april]] wurde der dan 2–6&nbsp;jongen smiten, dy't nei 6–7&nbsp;[[wike]]n [[ôfwûn]] wurde en nei 8&nbsp;wiken der foar it earst op út tsjogge. Oan 'e ein fan 'e simmer binne se dan folslein selsstannich. Aldere beamotters duldzje jonge bisten yn harren territoarium. Mantsjes binne fan 2&nbsp;[[jier]] ôf [[geslachtsryp]]; wyfkes ornaris fan 3&nbsp;jier ôf. Beamotters kinne mei in protte [[lok (geunstige rin fan omstannichheden)|lok]] yn it wyld 14&nbsp;jier âld wurde. Yn finzenskip kinne se teminsten de 18&nbsp;jier wol helje. [[File:Martes.martes.tracks.on.snow.jpg|thumb|right|250px|Beamotterprinten yn 'e [[snie]].]] ==Fretten== Beamotters binne gjin tiere bisten en se frette suver alle soarten [[proai]]en en [[frucht (plant)|fruchten]] dy't yn 'e [[bosk]] foarkomme. [[Winter]]deis giet it dêrby fral om [[boskmûzen]], [[wrotmûzen]], [[iikhoarntsjes]], [[mol (bist)|mollen]] en [[pipermûzen]]. Fierders fret de beamotter ek wol [[hazze|hazzen]], [[wylde knyn|kninen]], [[flearmûzen]], [[ynsekten]], [[wjirms]] en inkeldris [[ies (kadaver)|ies]]. By 't [[maityd]] pakt er dêrnjonken ek [[fûgels]] en [[aai]]en. Mar [[simmer]]deis en [[hjerst]]mis skeakelet er alhielendal oer op boskfruchten en [[hunich]]. ==Status== De beamotter hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der foar dit bist wrâldwiid gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Yn [[Nederlân]], [[Belgje]] en it [[Feriene Keninkryk]] genietet er [[wet]]like beskerming, mar yn in protte oare [[lannen en territoaria]] mei er noch wol [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde. Sûnt er syn beskerme status krigen hat, is de [[populaasje (biology)|populaasje]] beamotters yn Nederlân wat oanwoeksen, wat foar in grut part te tankjen is oan 'e fergrutting fan syn [[ferspriedingsgebiet|areaal]] troch de ynstelling fan [[ekologyske ferbiningssône]]s. Dêrtroch komt er tsjintwurdich bgl. ek yn [[Flevolân]] foar. ==Keppelings om utens== * [http://www.werkgroepboommarternederland.nl/ Webside fan 'e Werkgroep Boommarter Nederland] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 172–174. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_pine_marten ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Martes martes}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] hk737s9y96drbceefzb8paiwxafkw8o 0 56318 1233681 1172971 2026-07-05T21:09:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233681 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske nerts |Ofbyld= [[File:American_Mink.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[wezelingen fan de Nije Wrâld|wezelingen fan 'e<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nije Wrâld]] (''Neogale'') |Wittenskiplike namme= Neogale vison |Beskriuwer, jier= Schreber, 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske nerts (Neogale vison).png|center|250px]]<small>Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]]</small><br>[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske nerts (Neogale vison)-wrâld.png|center|250px]]<small>Wrâldwide fersprieding fan 'e Amerikaanske nerts:<br>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''Amerikaanske nerts''' of de '''mink''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neogale vison'', foarh. ''Neovison vison'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale''), dat lânseigen is yn [[Noard-Amearika]]. Lykwols komt dit bist hjoed de dei as [[eksoat]] ek yn [[Jeropa]] rûnom yn it wyld foar, ek yn [[Nederlân]]. De Amerikaanske nerts moat net betize wurde mei de besibbe [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''), dêr't er in protte op liket. It is in lytse, fûleindige [[karnivoar]] mei in libbenswize as [[solitêr]] [[nachtdier]], dy't him goed oan nije sitewaasjes oanpasse kin. De Amerikaanske nerts wurdt yn Jeropa beskôge as in skealik bist, wêrfan't de yntroduksje ta de efterútgong fan lânseigen [[soarte]]n laat hat, lykas de Jeropeeske nerts en de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus''). De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske nerts as net bedrige. ==Fersprieding== De Amerikaanske nerts is lânseigen op hast it hiele [[fêstelân]] fan [[Noard-Amearika]]. Utsûnderings dêrop binne it noardeasten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], it meastepart fan [[Nûnavût]] en de noardpunten fan [[Nûnavik]] en [[Labrador (regio)|Labrador]] yn it [[Arktis|arktyske noarden]] fan [[Kanada]]. Itselde jildt foar it súdwestlike diel fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], mei dêrûnder de súdlike helte fan [[Kalifornje]], hiel [[Arizona]], it meastepart fan [[Nevada]], westlik en sintraal [[Utah]], it súdlike trijefearn fan [[Nij-Meksiko]] en de westlike helte fan [[Teksas]]. Fierders ûntbrekt de Amerikaanske nerts yn Noard-Amearika ek op 'e measte [[eilannen]], lykas de [[Aleoeten]], de eilannen yn 'e [[Beringsee]] en de [[Kodiakarsjipel]] yn [[Alaska]], de [[Keninginne Charlotte-eilannen]] oan 'e westkust fan Kanada, de [[Arktyske Eilannen]] yn 'e [[Noardlike Iissee]], en [[Kaap Bretoneilân]] en [[Prins Edwardeilân]] oan 'e Kanadeeske eastkust. Wol is der in [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]] [[populaasje (biology)|populaasje]] op [[Nijfûnlân]]. Ek is dit bist lânseigen op [[Vancouvereilân]] yn [[Britsk-Kolumbia]] en op 'e noardlike eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]]. [[File:Norka silverblue.jpg|thumb|left|250px|In Amerikaanske nerts mei in sulverblauwige [[pels]] yn in [[pelsdierfokkerij|fokkerij]].]] Om [[1900]] hinne waard de Amerikaanske nerts foar de [[pelsdierfokkerij]] [[ynfier]]d yn [[Jeropa]]. Mar al rillegau brieken de earse eksimplaren út en sûnt de [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]] hat dit bist him, foar 't neist foargoed, diskant oseaan nei wenjen set. Tsjintwurdich komt de Amerikaanske nerts foar yn grutte dielen fan Jeropa. Benammen op 'e [[Britske Eilannen]] is er tige algemien. Fierders libbet er ek yn [[Iislân]], op it [[Skandinavysk Skiereilân]], yn súdlik [[Finlân]], it [[Baltikum]], [[Wyt-Ruslân]], op it [[Kolaskiereilân]], yn noardlik en sintraal [[Jeropeesk Ruslân]], de noardlike [[Oekraïne]], [[Poalen]], [[Slowakije]], noardeastlik [[Hongarije]], noardlik [[Roemeenje]] en [[Moldaavje]]. Yn [[West-Jeropa]] hat de Amerikaanske nerts in fragmintaryske fersprieding yn [[Jutlân]], [[Dútslân]], de [[Benelúks]], noardwestlik [[Frankryk]] en it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]]. Yn [[Nederlân]] binne troch it hiele lân al Amerikaanske nertsen fongen, fral yn [[muskusrôt|muskusrottefallen]], mar oant no ta bestiet der noch gjin slutend bewiis dat de Amerikaanske nerts him hjir ek [[fuortplanting|fuortplantet]]. Behalven yn Jeropa komt de Amerikaanske nerts ek yn oare dielen fan 'e wrâld foar as eksoat. Yn [[Súd-Amearika]] libbet dit bist yn [[Patagoanje]] yn it suden fan [[Argentynje]] en yn it oanbuorjende diel fan [[Sily]], de [[Chiloé-arsjipel]] ynbegrepen. Yn [[Jeraazje]] hat er him nei wenjen set yn 'e [[Kaukasus]]regio fan súdlik [[Ruslân]] en [[Transkaukaazje]], westlike [[Sibearje]], noardlik [[Kazachstan]], de midden fan [[Sintraal-Aazje]], westlik [[Mongoalje]], noardlik en eastlik [[Mantsjoerije]], it noardeasten fan [[Noard-Koreä]], op it [[Kamtsjatkaskiereilân]] en by de kust lâns fan it [[Russyske Fiere Easten]], fan [[Vladivostok]] oant de noardkust fan 'e [[See fan Ochotsk]]. Ek komt de Amerikaanske nerts foar yn [[Japan]] op it noardlikste haadeilân [[Hokkaido]] en yn it sintrale diel fan it súdliker leine [[Honsjû]]. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske nerts hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&nbsp;[[sintimeter|sm]] mei in sturtlingte fan 13^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–22&nbsp;sm en in gewicht fan ^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–1,9&nbsp;[[kg]]. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]] by dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s dúdlik grutter en swierder binne as [[wyfke]]s. Amerikaanske nertsen binne goed oanpast oan it libben yn it [[oerflaktewetter|wetter]] en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] oant healwei de romte tusken de [[tean]]nen. [[File:American Mink (5472291444).jpg|thumb|left|180px|In Amerikaanske nerts fan deunby.]] De [[pels]] is op in [[wyt]] plak op it [[kin]] nei hielendal [[dûnkerbrún]] oant [[swart]], al krije âldere eksimplaren soms ljochte plakken op it [[boarstkas|boarst]] en de [[side (anatomy)|siden]] en yn 'e [[ljisk]]en en de [[nekke]]. De simmerpels skynt wat út 'en [[read]]ens, wylst de winterpels tsjin it swarte oan is. Dêrby moat oantekene wurde dat guon koartby út fokkerijen útnaaide bisten hiele oare kleuren hawwe kinne, lykas [[ljochtbrún]] of [[griis|sulver]][[blau]]wich. De Amerikaanske nerts is dreech te ûnderskieden fan 'e [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). De wichtichste ferskillen binne dat de Amerikaanske nerts justjes grutter is en dat de Jeropeesk nerts ornaris in wite snút hat (dus net inkeld it kin, mar ek de [[boppelippe]]). ==Biotoop== Amerikaanske nertsen hâlde har benammen op oan 'e [[igge]]n fan [[beek|beken]] en [[rivier]]en, al binne se folle minder fan in wetterryk [[biotoop]] ôfhinklik as de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). Se jouwe de foarkar oan kriten mei wat beskûl yn 'e foarm fan [[bosk]]en, opgeand [[strûk|leechhout]] of [[reid]]lân. Op 'e [[Britske Eilannen]] komme se ek wol yn [[kust]]gebieten foar. ==Hâlden en dragen== Amerikaanske nertsen binne fan natuere [[solitêr]] libjende [[nachtdier]]en, fan wa't it libbensritme beynfloede wurdt troch dat fan har [[proai]]en en yn [[kust]]streken ek troch it [[tij]]. Se hawwe ornaris in lang en smel [[territoarium (biology)|territoarium]], dat 1–5&nbsp;[[km]] by in [[rivier]]s[[igge]] of [[kust]]line lâns beslaan kin. Harren [[hoale]]n meitsje se faak op in sideplak, bgl. ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]] yn 'e [[wâl]], al nimme se ek wol [[wylde knyn|kninehoalen]] oer. It binne húslike bisten, dy't 80–85% fan 'e tiid trochbringe yn harren hoalen, dêr't se ferskaten fan hawwe fanwegen de langrutsenens fan harren territoaria. [[File:American Mink - Young.JPG|thumb|right|250px|In nêst Amerikaanske nertsejongen.]] De [[peartiid]] falt foar Amerikaanske nertsen fan [[febrewaris]] oant en mei [[april]]. Nei de [[pearing]], wêrby't it der rûch om en ta gean kin, folget der in [[ferlinge draachtiid]] fan 2–7&nbsp;[[wike]]n en dêrnei de eigentlike [[draachtiid]] fan 4&nbsp;wiken. Fan begjin [[maaie]] oant begjin [[july]] wurde der dan 4–6&nbsp;jongen smiten, dy't [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme. Mei 25&nbsp;[[dagen]] geane de [[each]]jes iepen en mei 5&nbsp;wiken wurde de jongen [[ôfwûn]]. Se begjinne te [[jacht (aktiviteit)|jeien]] as se 8&nbsp;wiken âld binne, mar bliuwe deunby de mem oant se nei likernôch 4&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] selsstannich binne. Mei 10&nbsp;moanne berikke se [[geslachtsripens]]. Yn it wyld is de [[libbensferwachting]] foar Amerikaanske nertsen yn 'e regel net langer as 5&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De Amerikaanske nerts fret benammen [[fisken]] en [[hazze-eftigen]] (lykas de [[wylde knyn]] en de [[moerasknyn]]), mar ek [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] er wol [[rotten]], [[mûzen]], [[wrotmûzen]] (lykas de [[muskusrôt]] en de [[súdlike wetterrôt]]), [[fûgels]], [[kreeften]], [[kikkerts]] en [[ynsekten]]. Fierders lit er [[aai]]en en [[ies (kadaver)|ies]] ek net lizze. [[Pipermûzen]] deadet er wol, nei gedachten om't se syn jachtynstinkt opwekje, mar hy fret se ornaris net op. Amerikaanske nertsen frette ek gauris [[fûgels]] dy't grutter binne as sysels (lykas [[miuwen]] en [[ielguozzen]]). Se kinne sokke grutte proaidieren oan troch se ûnder wetter te hâlden oant se [[ferdrinking|ferdrinke]]. [[File:Mink with catch.jpg|thumb|left|250px|In Amerikaanske nerts mei in fisk yn 'e snút.]] ==Status== De Amerikaanske nerts hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn [[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]] beskôget men de Amerikaanske nerts hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn [[proai]]dieren, mei't er krekt as oare [[rôfdier]]en de [[sykte|sike]], swakke en ûnoanpaste eksimplaren it earst pakt, sadat de [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde. Yn 'e measte [[Jeropa|Jeropeeske lannen]] wurdt er beskôge as in [[eksoat]], in ûnnatuerlike ynslûper, al kin it net ûntkend wurde dat de [[minske]] sels ferantwurdlik is foar syn oanwêzigens hjirre. Der wurdt war dien om 'e Amerikaanske nerts út it Jeropeeske [[ekosysteem]] te ferwiderjen, mar it bist hat him sa ferspraat en is sa fernimstich dat it mar de fraach is oft dat kâns fan slagjen hat. De minder tiere en better oanpaste Amerikaanske nerts wurdt foar in part ferantwurdlik holden foar de efterútgong fan lânseigen soarten as de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''), de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus'') en de [[Pyreneeske desman]] (''Galemys pyrenaicus'', in sibbe fan 'e [[mol (bist)|mol]]). [[File:Snappemat.gif|thumb|right|250px|In Amerikaanske nerts as [[húsdier]].]] ==Domestisearring== Wylde Amerikaanske nertsen kinne [[domestisearre|nuet makke]] wurde as se mar jongernôch fongen wurde, al bliuwt it oan te rieden om se net mei bleate hannen oan te pakken. Want de hân dy't har fuorret net bite, dêr hawwe se noch nea fan heard. Yn [[Noard-Amearika]] waarden nuete Amerikaanske nertsen oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] gauris holden as rottefangers, krekt sa't men yn Jeropa [[fret|fretten]] hold. Mei't se graach [[baaien|baaie]] en [[swimmen|swimme]] meie, sille nuete Amerikaanske nertsen faak amers of tobben mei wetter of badkûpen opsykje. ==Undersoarten== Der binne 15 <small>(stân fan saken fan 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske nerts (''Neogale vison''): * de Alaskamink (''N. v. ingens'') <small>(noardlik, westlik en sintraal [[Alaska]], de noardlike [[Yukon]], it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]])</small> * de Aniakmink (''N. v. aniakensis'') <small>(de [[Yukon-Kuskokwimdelta]] en it [[Alaskaskiereilân]] yn súdwestlik Alaska)</small> * de Eastkanadeeske mink (''N. v. lowii'') <small>(de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]], súdeastlik, eastlik en noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en súdlik [[Labrador (regio)|Labrador]])</small> * de eastlike of lytse swarte mink (''N. v. vison'') <small>(eastlik [[Kanada]], noardeastlike [[Feriene Steaten]])</small> * de eilânmink (''N. v. nesolestes'') <small>([[Admiraliteitseilân (eilân yn Alaska)|Admiraliteitseilân]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * de Evergladesmink (''N. v. evergladensis'') <small>(de [[Everglades]] oan 'e súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]])</small> * de Floaridamink (''N. v. lutensis'') <small>(de súdeastlike Feriene Steaten, fan [[Súd-Karolina]] oant [[Floarida]])</small> * de gewoane mink (''N. v. mink'') <small>(de eastlike Feriene Steaten fan [[Nij-Ingelân]] oant Súd-Karolina en nei it westen ta oant de [[Ohio (rivier)|Ohiodelling]] en noardeastlik [[Teksas]])</small> * de Hudsonbaaimink (''N. v. lacustris'') <small>(it Kanadeeske binnenlân fan 'e [[Grutte Bearemar]] en de westkust fan 'e [[Hudsonbaai]] oant it suden fan 'e [[Kanadeeske Prêrjes]] en it noarden fan [[Noard-Dakota]])</small> * de Kalifornyske leechlânmink (''N. v. aestuarina'') <small>(it leechlân fan [[Noardlik Kalifornje]])</small> * de Kenaimink (''N. v. melampeplus'') <small>(it [[Kenaiskiereilân]] en de omkriten fan 'e [[Cook Inlet]] yn súdlik Alaska)</small> * de Mississippydellingmink (''N. v. Letifera'') <small>(de sintrale Feriene Steaten fan noardlik [[Wisconsin]] en súdlik Noard-Dakota oant noardlik [[Missouri (steat)|Missouri]] en súdlik [[Kansas]])</small> * de súdlike mink (''N. v. vulgivaga'') <small>(de kusten fan [[Louisiana]] en [[Mississippi (steat)|Mississippi]])</small> * de westlike of Pasifyske mink (''N. v. energumenos'') <small>([[Britsk-Kolumbia]], it [[Amerikaanske Noardwesten]], de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan [[Kalifornje]] en [[Nevada]] en de [[Rocky Mountains]] oant yn [[Nij-Meksiko]])</small> * de Vancouvereilânske mink (''N. v. evagor'') <small>([[Vancouvereilân]], foar de Kanadeeske westkust)</small> ==Keppelings om utens== * [http://www.waarneming.nl/soort.php?id=18418&wno_datum_van=&wno_datum_tm=&tab=kaart/ Kaart fan Nederlân mei waarnimmings fan 'e Amerikaanske nerts] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 169–171. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_mink ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Neogale vison}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wezeling fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Armeenje]] [[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Denemark]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Estlân]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Georgje]] [[Kategory:Eksoat yn Hongarije]] [[Kategory:Eksoat yn Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Yslân]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]] [[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] [[Kategory:Eksoat yn Letlân]] [[Kategory:Eksoat yn Litouwen]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]] [[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]] [[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]] [[Kategory:Eksoat yn Poalen]] [[Kategory:Eksoat yn Portegal]] [[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]] [[Kategory:Eksoat yn Sibearje]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Sina]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Slowakije]] [[Kategory:Eksoat yn Spanje]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] [[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]] [[Kategory:Eksoat yn Turkije]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] [[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]] ii22tjnl1agbyo4bo5pu1wq1h7dcfsl 0 56344 1233711 1176991 2026-07-05T21:41:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233711 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= bever| Ofbyld= [[Ofbyld:Reiss fg03.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[bevereftigen]] (''Castoridae'') | Skaai= [[bevers]] (''Castor'') | Wittenskiplike namme = Castor fiber | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Jeraziatyske bever (Castor fiber).png|center|250px]] }} De '''bever''' ([[Latyn]]ske namme: ''Castor fiber''), ek wol de '''Jeraziatyske bever''' of de '''gewoane bever''' neamd, ta ûnderskie fan 'e nau besibbe [[Kanadeeske bever]] (''Castor canadensis''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bevereftigen]] (''Castoridae''), de lyknammige [[ûnderfamylje]] fan 'e [[bevereftigen (ûnderfamylje)|bevereftigen]] (''Castorinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bevers]] (''Castro''). Dizze [[soarte]] kaam ienris rûnom foar yn hast hiel [[Jeropa]], mar waard om syn [[pels]] en [[kastoreüm]] bejage oant er suver útstoarn wie. Yn [[1900]] wiene der noch mar sa'n 1.200 oer. Sûnt is er troch beskerming wer oanwûn en de lêste fearnsiuw is er op in soad plakken dêr't er earder útstoarn wie, lykas yn [[Nederlân]], wer yn it wyld útset. Yn [[augustus]] [[2014]] waard foar it earst yn mear as twahûndert jier wer in bever yn [[Fryslân]] waarnommen, yn 'e omkriten fan [[Wâldsein]]. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De bever komt yn [[Jeropa]] foar yn in oaniensletten gebiet dat noardlik [[Ruslân]] (útsein de republyk [[Kareelje (autonome republyk)|Kareelje]] en it [[Kola-skiereilân]]) omfettet en fierders dielen fan sintraal [[Ruslân]], hast hiel [[Wyt-Ruslân]], hiel [[Letlân]], [[Litouwen]] en de Russyske [[eksklave]] [[Kaliningrad (provinsje)|Kaliningrad]], eastlik [[Estlân]], it noardeasten fan [[Poalen]], de noardeastlike grinsregio fan 'e [[Oekraïne]] en it streamgebiet fan 'e rivier de [[Dnjepr]], yn 'e sintrale Oekraïne. Foar in grut part is dizze fersprieding it resultaat fan 'e reyntroduksje fan 17.000 bevers yn 'e eardere [[Sovjet-Uny]], tusken [[1927]] en [[2004]], want yn bgl. de [[Baltikum|Baltyske steaten]], [[Wyt-Ruslân]] en de [[Oekraïne]] wie dizze soarte earder útstoarn of sa goed as útstoarn. [[File:Biber in der Tollense.jpg|left|thumb|250px|In swimmende bever.]] Yn [[Skandinaavje]] komme bevers foar yn dielen fan westlik [[Finlân]], hiel noardeastlik en sintraal [[Sweden]] en dielen fan súdlik en eastlik [[Noarwegen]]. Yn Sweden wie de bever tsjin [[1870]] útstoarn; de hjoeddeiske fersprieding dêre is te tankjen oan 'e reyntroduksje fan 80 eksimplaren út Noarwegen wei, dy't tusken [[1922]] en [[1939]] op njoggentjin ûnderskate lokaasjes yn it wyld útset waarden. Ek yn Finlân, dêr't de bever yn 'e [[njoggentjinde iuw]] krektlyk útstoarn wie, spile yntroduksje út Noarwegen wei in grutte rol, mar yn [[1937]], doe't men noch net foar it ferstân hie dat de [[Kanadeeske bever]] in oare [[soarte]] foarmet as de Jeraziatyske bever, waarden yn it Finske binnenlân bevers út [[Noard-Amearika]] útset, dy't dêr sûnt as [[eksoat]] libje. Yn [[Denemark]], dêr't de bever al om it jier [[1000]] hinne útrûge wie, waard er yn [[1999]] reyntrodusearre yn westlik [[Jutlân]], en yn [[2009]] te [[Arresø]], yn it noarden fan it eilân [[Seelân (Denemark)|Seelân]]. Op it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kontinint]] besteane inkeld fersnipele isolearre populaasjes. Yn [[Poalen]] oerlibbe in populaasje yn 'e rivier de [[Wisla]], yn 'e midden fan it lân, dêr't er him (soms mei minsklike help en soms net) wei ferpraat hat oer oare kriten. Yn [[Dútslân]] oerlibbe de bever yn 'e [[Elbe]] en fersprate him dêrwei oer in grut diel fan 'e [[DDR]]. Fral yn [[Meklenburch-Foarpommeren]] libbet tsjintwurdich in grutte populaasje. Yn westlik Dútslân binne Elbebevers útset yn 'e [[Eifel]], by de rivier de [[Hase (rivier)|Hase]] lâns. Yn [[Beieren]] waard er yn [[1966]] reyntrodusearre yn 'e [[Donau]], en letter yn [[Eastenryk]] ek, wylst er yn [[Switserlân]] yn 'e [[Ryn]] útset is. Yn [[Roemeenje]], dêr't er yn [[1824]] útrûge waard, waard de bever yn [[1998]] reyntrodusearre yn 'e rivier de [[Olt (rivier)|Olt]], yn [[Walachije]], en waard yn [[2014]] befêstige dat er him op eigen krêft yn 'e [[Donau]]delta nei wenjen set hie. Yn [[Sintraal-Jeropa|Sintraal]]- en [[East-Jeropa]] komme fierders lytse isolearre populaasjes foar yn [[Tsjechje]], [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Sloveenje]], westlik [[Kroaasje]] en noardlik [[Bulgarije]]. [[File:Bóbr_wiślany.JPG|right|thumb|250px|In beverboarch.]] Yn [[Belgje]], dêr't de lêste bever yn [[1848]] sketten waard, waarden foar it earst bevers útset yn [[1998]], yn 'e [[Ardinnen]], troch de partikuliere boarger Olivier Rubbers, dy't dêrfoar foar de rjochter sleept waard yn in saak dy't noch altyd rint. Letter folgen der lykwols nije reyntroduksjes yn [[Walloanje]] yn [[2000]] en yn [[Flaanderen]] yn [[2003]]. Yn [[Frankryk]] waard de bever yn 'e [[njoggentjinde iuw]] hast útrûge, mar yn 'e [[Rônedelling]], tichteby [[Lyon]], wist in lytse populaasje te oerlibjen, dy't him neitiid troch reyntroduksjes ek oer de [[Loire]]delling en oare dielen fan it lân (lykas de [[Elzas]] en [[Bretanje]]) ferspraat hat. Yn [[Spanje]] waarden guon bevers yn [[2003]] troch natoerbeskermers, sûnder tastimming fan 'e oerheid, loslitten yn 'e rivier de [[Aragon (rivier)|Aragon]], dêr't se har ûnderwilens wei ferspraat hawwe nei de [[Ebro]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] stoar de bever yn 'e [[sechstjinde iuw]] út; de lêste betroubere waarnimming yn [[Ingelân]] datearret út [[1526]], al hold er it noch justjes langer út yn [[Skotlân]]. Yn [[2001]] fûn yn [[Grut-Brittanje]] de earste reyntroduksje plak yn it greefskip [[Kent]], yn súdeastlik Ingelân, folge troch oaren yn 'e rivier de [[Tay (rivier)|Tay]] (eastlik Skotlân), yn [[2001]], [[Gloucestershire]] (sintraal Ingelân), yn [[2005]], en [[Lancashire]] (noardlik Ingelân), yn [[2007]]. Underwilens hat de bever him blykber op eigen krêft ferspraat nei [[Devon (greefskip)|Devon]], yn súdwestlik Ingelân, wylst yn [[2011]] de earste bevers loslitten waarden yn sintraal [[Wales]]. [[File:Biber (Castor fiber) in Heidelberg 1.jpg|left|250px|thumb|Beverwurk.]] Bûten [[Jeropa]] komt de bever ek foar yn súdwestlik [[Sibearje]], noardlik en noardeastlik [[Kazachstan]], dielen fan sintraal súdlik [[Sibearje]] (wêrûnder de autonome republiken [[Altai (autonome republyk)|Altai]] en [[Tûva]]), de westlikste punt fan [[Mongoalje]] en it noarden fan [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Yn dy lêste krite, dy't ta [[Sina]] heart, hat it Sineeske regear yn [[1980]] oan 'e rivier de [[Ulungur (rivier)|Ulungur]] it Bulgan Bever Natoerreservaat (布尔根河河狸自然保护区) oprjochte om 'e bisten te beskermjen. ===Foarkommen yn Nederlân=== Yn Nederlân wie de bever yn [[1826]] foar it lêst waarnommen. Yn [[1988]] waard der úteinset mei de reyntroduksje troch in stikmannich eksimplaren los te litten yn 'e [[Biisbosk]], op 'e grins fan [[Súd-Hollân]] en [[Noard-Brabân]]. Dêrwei hat de bever him sûnt, ûnderstipe troch in fierdere reyntroduksje (op itselde plak) yn [[1992]], ferspraat oer it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Rivieren]], fan [[Rotterdam]] oant de [[Dútslân|Dútske]] grins. Fierders komt er no algemien foar yn [[Midden-Limburch]] en by de [[Maas]] lâns yn [[Súd-Limburch]] en ek libbet er yn it streamgebiet fan 'e [[Isel]], yn [[Gelderlân]] en [[Oerisel]]. Yn [[Flevolân]] ûntsnapte koart nei de milenniumwiksel in tal bevers út it [[Natoerpark Lelystêd]], dy't earst de [[Eastfardersplassen]] kolonisearren en har dêrnei ferspraat hawwe oer de rânemarren fan 'e [[Flevopolders]] en foar in diel ek oer dy polders sels. Fierders hat de bever him nei syn reyntroduksje dêre yn [[2008]], nei wenjen set yn noardlik [[Drinte]], yn 'e omkriten fan 'e [[Súdlaardermar]], en yn it oanbuorjende diel fan [[Grinslân]], yn 'e delling fan 'e [[Hunze]]. Yn [[Fryslân]] waard mei in [[falkamera]], yn 'e omkriten fan [[Wâldsein]], yn 'e trêde wike fan augustus [[2014]] de earste bever yn mear as twahûndert jier waarnommen. [[File:Beaver pho34.jpg|right|thumb|250px|In bever.]] ==Uterlike skaaimerken== De bever is it grutste [[kjifdier]] fan [[Jeropa]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 70-100 sm, mei in sturtlingte fan 25-37 sm en in gewicht fan 15-35 kg. De [[wetter]]tichte [[pels]] is oer it hiele lichem griisbrunich oant dûnkerbrún. De [[sturt]] is by de oansluting op 'e [[rêch]] rûn fan foarm en [[hier (begroeiïng)|behierre]], mar fierder breed en plat, in peddel allyk, en keal mei [[skob]]ben. By de wyfkes is er langer en smeller as by de mantsjes. Bevers hawwe frij koarte [[poat]]en mei fiif [[tean]]nen, dêr't by de efterpoaten [[swimflues|swimfluezzen]] tusken sitte. De [[snút]] is stomp en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]] binne lyts yn ferhâlding ta de lichemsgrutte. By it swimmen kinne de [[noas]] en de earen ôfsletten wurde, en teffens sit der oan 'e binnenkant fan it [[wang]] in [[hûd]]flap dy't de [[kiel]] ôfslút as de bever ûnder wetter oan it gnaujen giet. Foaroan yn 'e [[bek]] sitte twa pear withoesterke [[kjiftosk]]en, dy't oerdutsen binne mei oranje-eftich [[glazuer]] en libbenslang trochgroeie, sadat bevers eltse dei hout gnauje moatte om se ôf te sliten. De Jeraziatyske bever ferskilt fan 'e nau besibbe [[Kanadeeske bever]] (''Castor canadensis'') op in stikmannich subtile punten. Yn it foarste plak is er oer it algemien ljochter fan kleur en hat er in gruttere, minder rûne [[kop]]. Fierders is de [[snút]] fan 'e Jeraziatyske bever justjes smeller, de [[sturt]] wat smeller en minder ovaalfoarmich, de [[noasbonke]] langer en de [[skynbonke]]n koarter (sadat er him minder maklik op allinnich de efterpoaten fuortbewege kin as de Kanadeeske bever). Ta einsluten binne de [[noaster]]s fan 'e Jeraziatyske bever trijehoekich, wylst se by de Kanadeeske bever fjouwerkant binne. [[File:Beaver Castor barrage.jpg|left|thumb|250px|In beverdaam.]] ==Biotoop== Bevers libje yn [[bosk]]eftige kriten, of alteast gebieten dêr't genôch [[beam]]men groeie om oan har behoeften te foldwaan, by de iggen fan [[beek|beken]], [[rivier]]en, [[poel|puollen]] en [[mar]]ren lâns. Soms komme se ek foar yn iepen terrein dêr't wat [[wylch|wylgeguod]] en oar leechhout by de wetterkant lâns groeit. Datoangeande kinne in protte [[moeras]]sen foldwaan oan 'e easken dy't de bever steld. De [[wetter]]djipte moat wol minimaal 50 sm wêze, mar oft it steamend of stilsteand wetter is, dat is him ien toetmem. [[Strân|Sânstrannen]] en [[stien]]nige [[wâl]]en mijt er al. ==Hâlden en dragen== De bever is fral nachts faak yn 't spier, al is it strikt nommen gjin echt [[nachtdier]]. Yn rêstige gebieten komt er ek oerdeis foar 't ljocht. Op it lân is it in lôch en knoffelich bist, mar as er yn it wetter giet, feroaret er ynienen yn in grasjeuze en flugge swimmer. Ek yn dûken is er tige betûft, en hy kin wol 5 minuten ûnder wetter bliuwe. Oer it algemien binne bevers swijsume bisten, en as se al leven jouwe, binne it kreunjende of blazende lûden. As se har bedrige fiele of agresje toane wolle, slane se mei de platte sturt op it wetter. Se libje [[solitêr]] of yn lytse famyljegroepkes fan in pearke mei jongen fan 'e lêste ien of twa jierren, wêrby't dan elts bist bûten de mienskiplike boarch in eigen [[territoarium (biology)|territoariumke]] hat. [[File:Castor fiber tree felling 2 brok beentree.jpg|right|thumb|250px|Beverwurk.]] Bevers meitsje soms in eigengroeven hoale yn in hege wâl, mar as de wâlen har dêr net ta liene, wat yn it soarte fan [[biotoop]] dat de bever bewennet faak foarkomt, dan lizze se yn it wetter in boarch oan fan beamstammen, tûken, twigen, griene panten en drek. Sokke boargen kinne wol 2 m heech wêze en in trochsneed fan 10 m hawwe. De yngong befynt him altyd ûnder it wetteroerflak, en de nêstromte leit likernôch 20 sm dêrboppe. By in te lege of wikseljende wetterstân lizze de bevers [[daam (wetterkearing)|dammen]] yn [[beek|beken]] en oare wetterrinnen oan om it wetter om har boarch hinne op peil te hâlden. Dêrfoar gnauje se samar folwoeksen beammen mei in trochsneed oant 60 sm om. De tûken en twiichjes fan sa'n beam wurde earst ôfbiten en ûnder wetter yn 'e blauwe drek set, sadat se goed bliuwe oant yn 'e [[winter]] en dan as fretten tsjinje kinne. De stammen wurde dêrnei fierder yn stikken gnaud en dêr wurdt de daam fan oanlein. De peartiid falt by bevers fan [[jannewaris]] oant [[maart]]. Nei in [[draachtiid]] fan 3½ moanne smyt it wyfke dat in nêst fan 1-5 jongen, dy't by de berte al oer in [[pels]] beskikke en de [[each]]jes iepen hawwe. Likegoed bringe se de earste 5-6 wiken binnendoar, yn 'e boarch, troch. Jonge bevers wenje faak twa jier by har âlden yn, en gean har eigen paad dan yn [[april]] of [[maaie]] fan it twadde jier, krekt foar't de jongen fan dat jier berne wurde. Se binne dan ek pas nei 2 jier geslachtsryp, al nimme se yn 'e regel pas fanôf it trêde jier oan 'e fuortplanting diel. Trochinoar libje bevers 8-12 jier, mar der is in gefal bekend fan in bever dy't yn finzenskip 35 jier waard. [[File:Tayside_Beaver_mother_and_kit_June_5,_2010_Ray_Scott.jpg|left|thumb|250px|In bevermem mei har jong.]] ==Fretten== Bevers binne folslein [[herbivoar]], en frette inkeld [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] en [[bast]] fan [[beam]]men (benammen fan [[wylch|wylgen]] en [[popelier]]en), en fierders [[woartel (diel fan in plant)|woartels]], [[wetterplant]]en en griene [[plant|lânplanten]]. ==Status== De bever hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn relatyf romme [[ferspriedingsgebiet]] no foar it grutste part wer rûnom foarkomt en syn populaasje stabyl liket te wêzen. Lykwols waard dit bist iuwenlang swier troch de [[minske]] bejage. Yn it foarste plak waard dat dien fanwegen de bever syn waarme [[pels]], dêr't [[bûnt]]ene kledaazje fan makke waard, en syn [[kastoreüm]] of bevergeil, in fia de [[anaalklier]]en ôfskate [[muskus]]eftige substânsje dy't yn 'e [[santjinde iuw]] yn 'e moade kaam as "genêsmiddel", en dy't boppedat tafoege waard oan [[rûkersguod]]. (De bever sels brûkt dat guod foar it ôfbeakenjen fan syn [[territoarium (biology)|territoarium]].) Dêrnjonken waarden bevers somtiden ek ferfolge om't harren dammebouwerij en de ynfloed dy't se dêrmei op 'e [[wetterbehear|wetterhúshâlding]] útoefenen, skealik wie foar de [[lânbou]]. Tsjin it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] wie de beverstân sakke oant 1.200 eksimplaren (wêrfan 300 beëasten de [[Oeral (berchtme)|Oeral]]), en stoarre de soarte it útstjerren yn 'e eagen. Lokkigernôch kearde doe it tij. Yn 'e measte lannen waard de [[jacht (op bisten)|jacht]] ferbean en stadichoan begûn men maatregels te nimmen om it foarkommen fan 'e bever aktyf oan te fiterjen. Geandewei de iuw klaude de soarte wer by de wâl op, oant der neffens in skatting út [[2003]] doe wer 639.000 wiene (wêrfan 83% yn 'e eardere [[Sovjet-Uny]]). Dat de grappich útsjende bisten net alhiel ûngefaarlik binne, bewiist it lot fan in [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] [[fisker]], dy't yn [[maaie]] [[2013]] ferskate kearen troch in bever biten waard en oan syn ferwûnings ferstoar om't dêrby de [[slachier]] yn syn [[skonk]] iepenhelle waard, sadat er deablette. [[File:Castor fiber10(js), Narew River (Poland).jpg|right|thumb|250px|In bever yn 't spier yn [[Poalen]].]] ==Undersoarten== Der binne njoggen erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e bever, dy't gauris ûnderferdield wurde yn trije groepkes: *westlike groep ([[West-Jeropa|West]]- en [[Noard-Jeropa]]) ** de Britske bever (''Castor fiber albicus'') † ** de Frânske bever (''Castor fiber gallicus'') ** de Skandinavyske bever (''Castor fiber fiber'') *oergongsgroep ([[East-Jeropa]]) ** de Eastjeropeeske bever (''Castor fiber orientoeuropeas'') ** de Wislabever (''Castor fiber vistulanus'') ** de Wytrussyske bever (''Castor fiber biellorussieus'') *eastlike groep ([[Sibearje]]) ** de birulabever of Birula's bever (''Castor fiber birulai'') ** de pohlebever of Pohle's bever (''Castor fiber pohlei'') ** de Tûvaanske bever (''Castor fiber tuvinicus'') ==Sjoch ek== * de [[Kanadeeske bever]] ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/bever Side oer de bever op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e bever yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * ――, ''[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-20140901-NO01020011 Eerste Friese bever gezien bij Woudsend]'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 1 septimber 2014, s.&nbsp;20. * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_beaver ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Castor fiber}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Bever]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] f6ocr4ehz4twiiu8z19lmaozo7ztkp8 0 61504 1233644 1233629 2026-07-05T19:00:57Z Drewes 2754 better, tink 1233644 wikitext text/x-wiki De '''100 boeken fan de iuw''' is in ranglist fan boeken dy't beskôge wurde as de hûndert bêste fan de [[20e iuw]]. De list waard yn 'e maityd fan 1999 mei in opinypeiling gearstald troch de Frânske boekhannelskeatling ''Fnac'' en de Paryske krante ''[[Le Monde]]''. Der waard úteinset mei in list fan twahûndert titels dy't opsteld wie troch boekwinkels en [[sjoernalist]]en; dêrop waard oan 17,000 Frânsen frege op 'e boeken te stimmen, útgeande fan 'e fraach: "Hokker boeken binne jo yn it ûnthâld stykjen bleaun?" (''Quels livres sont restés dans votre mémoire?'').<ref>[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=46796 Écrivains et choix sentimentaux], [[Josyane Savigneau]], ''Le Monde'', 15 October 1999. {{fr}}</ref> De list fan ferneamde titels is in mjuks fan grutte [[roman]]s mei [[poëzij]] en [[toanielstik]]ken, en teffens [[stripferhaal|stripferhalen]]. De earste fyftich wurken op 'e list wiene it ûnderwerp fan in [[essay]] troch [[Frédéric Beigbeder]], ''The Last Inventory Before Liquidation'', wêryn't er de oandacht fêstige op it [[Frankryk|Frânske]] karakter fan 'e list. ==De 100 boeken fan de iuw== {| class="wikitable sortable centre" ! scope=col | nr. ! scope=col class="unsortable" | Titel ! scope=col class="unsortable" | Auteur ! scope=col | Jier |---------------------------------- | align="right" | 1 | ''[[L'Étranger]]'' ("De Fjemdling") | [[Albert Camus]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 2 | ''[[À la recherche du temps perdu]]'' ("Op syk nei ferlerne tiid") | [[Marcel Proust]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 3 | ''[[Der Process]]'' ("It proses") | [[Franz Kafka]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 4 | ''Le Petit Prince''<br />{{Flagge FY}} ''[[De Lytse Prins]]'' | [[Antoine de Saint-Exupéry]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 5 | ''[[La Condition humaine]]'' ("De minsklike kondysje") | [[André Malraux]] | [[1933]] |---------------------------------- | align="right" | 6 | ''[[Voyage au bout de la nuit]]'' ("Reis nei de ein fan 'e nacht")‎ | [[Louis-Ferdinand Céline]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 7 | ''[[The Grapes of Wrath]]'' ("De druven fan 'e grime") | [[John Steinbeck]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 8 | ''[[For Whom the Bell Tolls (roman)|For Whom the Bell Tolls]]'' ("Foar wa't de klok liedt") | [[Ernest Hemingway]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 9 | ''[[Le Grand Meaulnes]]'' ("De Grutte Meaulnes") | [[Alain-Fournier]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 10 | ''[[L'Écume des jours]]'' ("It Skom fan de Dagen") | [[Boris Vian]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 11 | ''[[Le Deuxième Sexe]]'' ("It twadde geslacht"; non-fiksje) | [[Simone de Beauvoir]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 12 | ''[[En attendant Godot]]'' ("Wachtsjend op Godot"; toanielstik) | [[Samuel Beckett]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 13 | ''[[L'être et le néant]]'' ("It wêzen en it neat"; filosofy) | [[Jean-Paul Sartre]] <nowiki>[</nowiki>[[File:Nobel prize medal mod.png|15px]]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 14 | ''[[Il nome della rosa]]'' ("De namme fan de roas") | [[Umberto Eco]] | [[1980]] |---------------------------------- | align="right" | 15 | ''[[Archipelag GULAG]]'' ("De Gûlag-archipel"; Russysk: Архипелаг ГУЛАГ) | [[Aleksander Solzjenitsyn]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1973]] |---------------------------------- | align="right" | 16 | ''[[Paroles]]'' ("Wurden"; gedichten) | [[Jacques Prévert]] | [[1946]] |---------------------------------- | align="right" | 17 | ''[[Alcools]]'' (gedichten) | [[Guillaume Apollinaire]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 18 | ''[[Túfke]] - [[Le Lotus bleu]]'' ("De Blauwe lotus"; tekenteltsje) | [[Hergé]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 19 | ''Het Achterhuis'' (deiboek)<br />{{Flagge FY}} ''[[It Achterhûs (deiboek)|It Achterhûs]]'' | [[Anne Frank]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 20 | ''[[Tristes tropiques]]'' ("Trieste tropen"; memoires) | [[Claude Lévi-Strauss]] | [[1955]] |- |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 21 | ''[[Brave New World]]'' | [[Aldous Huxley]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 22 | ''Nineteen Eighty-Four''<br />{{Flagge FY}} ''[[1984 (boek)|1984]]'' | [[George Orwell]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 23 | ''Astérix le Gaulois'' (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Asterix de Galjer]]''<ref>[http://www.asterix-obelix.nl/index.php?page=manylanguages/album.inc&book_nr=1 Album 1 at Asterix around the World] {{en}}</ref> | [[René Goscinny]] / [[Albert Uderzo]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 24 |''La Cantatrice Chauve''<br> {{Flagge FY}} ''[[De Keale Sjongeres]]'' (toanielstik) | [[Eugène Ionesco]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 25 | ''[[Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie]]'' ("Trije essays oer seksuele teory"; non-fiksje) | [[Sigmund Freud]] | [[1905]] |---------------------------------- | align="right" | 26 | ''[[L'Œuvre au noir]]'' ("It wurk yn swart") | [[Marguerite Yourcenar]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 27 | ''[[Lolita (roman)|Lolita]]'' | [[Vladimir Nabokov]] | [[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 28 | ''[[Ulysses]]'' | [[James Joyce]] | [[1922]] |---------------------------------- | align="right" | 29 | ''[[Il deserto dei Tartari]]'' ("De Woastyn fan 'e Tataren") | [[Dino Buzzati]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 30 | ''[[Les faux-monnayeurs]]'' ("De falskemunters") | [[André Gide]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 31 | ''[[Le Hussard sur le toit]]'' ("De Huzaar op it dak") | [[Jean Giono]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 32 | ''[[Belle du Seigneur]]'' ("De skientme fan 'e Hear") | [[Albert Cohen]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 33 | ''[[Cien años de soledad]]'' ("Hûndert jier iensumens") | [[Gabriel García Márquez]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 34 | ''[[The Sound and the Fury]]'' ("It Lûd en de Lilkens") | [[William Faulkner]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 35 | ''[[Thérèse Desqueyroux]]'' | [[François Mauriac]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 36 | ''[[Zazie dans le métro]]'' ("Zazie yn de metro") | [[Raymond Queneau]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 37 | ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' ("Ferwarring fan gefoelens"; novelle) | [[Stefan Zweig]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 38 | ''[[Gone with the Wind (roman)|Gone with the Wind]]'' ("Ferdwûn mei de wyn") | [[Margaret Mitchell]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 39 | ''[[Lady Chatterley's Lover]]'' ("De leafste fan dame Chatterley") | [[D.H. Lawrence]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 40 | ''[[Der Zauberberg]]'' ("De Tsjoenberch") | [[Thomas Mann]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1924]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 41 | ''[[Bonjour tristesse]]'' ("Goendei fertriet") | [[Françoise Sagan]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 42 | ''Le silence de la mer''<br />{{Flagge FY}} ''[[In see fan stilte]]'' | [[Jean Bruller|Vercors]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 43 | ''[[La Vie mode d'emploi]]'' ("It libben: gebrûkshantlieding") | [[Georges Perec]] | [[1978]] |---------------------------------- | align="right" | 44 | ''[[De Hûn fan de Baskervilles]]'' | [[Arthur Conan Doyle]] | [[1901]]-[[1902]] |---------------------------------- | align="right" | 45 | ''[[Sous le soleil de Satan]]'' ("Under de sinne fan Satan") | [[Georges Bernanos]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 46 | ''[[The Great Gatsby]]'' ("De Grutte Gatsby") | [[F. Scott Fitzgerald]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 47 | ''[[Žert]]'' ("De grap") | [[Milan Kundera]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 48 | ''[[Gli indifferenti]]'' ("De ûnferskilligen") | [[Alberto Moravia]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 49 | ''[[The Murder of Roger Ackroyd]]'' ("De moard op Roger Ackroyd") | [[Agatha Christie]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 50 | ''[[Nadja]]'' | [[André Breton]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 51 | ''[[Aurélien]]'' | [[Louis Aragon]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 52 | ''[[Le Soulier de satin]]'' ("De satinen pantoffel") | [[Paul Claudel]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 53 |''Sei personaggi in cerca d'autore''<br> {{Flagge FY}} ''[[Seis personaazjes om in skriuwer út]]'' (toanielstik) | [[Luigi Pirandello]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1921]] |---------------------------------- | align="right" | 54 | ''[[Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui]]'' ("De tsjinkearbere opkomst fan Arturo Ui"; toanielstik) | [[Bertolt Brecht]] | [[1958]] |---------------------------------- | align="right" | 55 | ''[[Vendredi ou les Limbes du Pacifique]]'' ( "Freed of de Limbo fan 'e Stille Oseaan") | [[Michel Tournier]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 56 | ''[[The War of the Worlds]]'' ( "De oarloch fan 'e wrâlden") | [[Herbert George Wells]] | [[1898]] |---------------------------------- | align="right" | 57 | ''[[Se questo è un uomo]]'' ("As dit in man is"; memoires) | [[Primo Levi]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 58 | ''The Lord of the Rings''<br />{{Flagge FY}} ''[[Master fan Alle Ringen]]'' | [[J. R. R. Tolkien]] | [[1954]]-[[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 59 | ''[[Les Vrilles de la vigne]]'' ("De ranken fan de wynstôk"; koarte ferhalen) | [[Colette (schrijfster)|Colette]] | [[1908]] |---------------------------------- | align="right" | 60 | ''[[Capitale de la douleur]]'' ("Haadstêd fan fertriet": gedichten) | [[Paul Éluard]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 61 | ''[[Martin Eden]]'' | [[Jack London (skriuwer)|Jack London]] | [[1909]] |---------------------------------- | align="right" | 62 | ''Corto Maltese (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Corto Maltese|De Ballade fan de Sâlte See]]'' | [[Hugo Pratt]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 63 | ''[[Le Degré zéro de l'écriture]]'' ("De nulgraad fan it skriuwen": essay) | [[Roland Barthes]] | [[1953]] |---------------------------------- | align="right" | 64 | ''[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]'' ("De ferlerne eare fan Katharina Blum") | [[Heinrich Böll]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1974]] |---------------------------------- | align="right" | 65 | ''[[Le rivage des Syrtes]]'' ("De kust fan Syrtes") | [[Julien Gracq]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 66 | ''[[Les mots et les choses]]'' (filosofy) | [[Michel Foucault]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 67 | ''[[On the Road]]'' ("Op 'e dyk") | [[Jack Kerouac]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 68 | ''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]]'' ("Nils Holgerssons wûnderbaarlike reis troch Sweden") | [[Selma Lagerlöf]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1906]]-[[1907]] |---------------------------------- | align="right" | 69 | ''[[A Room of One's Own]]'' ('In eigen keamer', essay) | [[Virginia Woolf]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 70 | ''[[The Martian Chronicles]]'' ("De Marsiaanske Kroniken") | [[Ray Bradbury]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 71 | ''[[Le Ravissement de Lol V. Stein]]'' ("De útskroevenens fan Lol V. Stein") | [[Marguerite Duras]] | [[1964]] |---------------------------------- | align="right" | 72 | ''[[Le Procès-verbal]]'' ("It proses-ferbaal") | [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 73 | ''[[Tropismes]]'' | [[Nathalie Sarraute]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 74 | ''[[Journal (1887-1910)]]'' (deiboek) | [[Jules Renard]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 75 | ''[[It Geheim fan Lord Jim]] (''Lord Jim'') | [[Joseph Conrad]] | [[1900]] |---------------------------------- | align="right" | 76 | ''[[Écrits]]'' ("Geskriften", non-fiksje) | [[Jacques Lacan]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 77 | ''[[Le Théâtre et son double]]'' ("It teäter en syn tsjinhinger", essays) | [[Antonin Artaud]] | [[1938]] |---------------------------------- | align="right" | 78 | ''[[Manhattan Transfer (roman)|Manhattan Transfer]]'' | [[John Dos Passos]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 79 | ''[[Ficciones]]'' | [[Jorge Luis Borges]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 80 | ''[[Moravagine]]'' | [[Blaise Cendrars]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 81 | ''[[Gjenerali i ushtrisë së vdeku]] ("De Generaal fan it Deade Leger") | [[Ismail Kadare]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 82 | ''[[Sophie's Choice]]'' ("Sophie's kar") | [[William Styron]] | [[1979]] |---------------------------------- | align="right" | 83 | ''[[Romancero Gitano]]'' ("Sigeunerballade", gedichten) | [[Federico García Lorca]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 84 | ''[[Pietr-le-Letton]]'' ("Pietr de Let") | [[Georges Simenon]] | [[1931]] |---------------------------------- | align="right" | 85 | ''[[Notre-Dame-des-Fleurs]]'' ('Us Leaffrou fan 'e Blommen') | [[Jean Genet]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 86 | ''[[Der Mann ohne Eigenschaften]]'' ("De Man sûnder Eigenskippen") | [[Robert Musil]] | [[1930]]-[[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 87 | ''[[Fureur et mystère]]'' ("Fury en mystearje", gedichten) | [[René Char]] | [[1948]] |---------------------------------- | align="right" | 88 | ''[[The Catcher in the Rye]]'' ("De fanger yn it roggefjild") | [[Jerome David Salinger]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 89 | ''[[No Orchids for Miss Blandish]]'' ("Gjin orgideeën foar juffer Blandish") | [[James Hadley Chase]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 90 | ''[[Les aventures de Blake et Mortimer]]'' ("De aventoeren fan Blake en Mortimer", strip) | [[Edgar P. Jacobs]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 91 | ''[[Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge]]'' | [[Rainer Maria Rilke]] | [[1910]] |---------------------------------- | align="right" | 92 | ''[[La Modification]]'' ('De modifikaasje') | [[Michel Butor]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 93 | ''[[The Origins of Totalitarianism]]'', non-fiksje. ('De oarsprong fan totalitarisme') | [[Hannah Arendt]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 94 | ''[[Master i Margarita]]'' ("De measter en Margarita; Russysk: Мастер и Маргарита) | [[Michail Boelgakov]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 95 | ''[[The Rosy Crucifixion]]'' ("De Roaze Krusiging") | [[Henry Miller]] | [[1949]]-[[1960]] |---------------------------------- | align="right" | 96 | ''[[The Big Sleep]]'' ("De Grutte Sliep") | [[Raymond Chandler]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 97 | ''[[Amers]]'' ("Seemarkeringen", gedichten) | [[Saint-John Perse]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 98 | ''[[Guust Flater]]'' (strip) | [[André Franquin]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 99 | ''[[Under the Volcano]]'' | [[Malcolm Lowry]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 100 | ''[[Midnight’s Children]]'' | [[Salman Rushdie]] | [[1981]] |} ==Sjoch ek== *[[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] *[[Pulitzerpriis (literatuer)]] *[[Prometheus Award]] – <small>Orwell, Tolkien, Bradbury</small> ==Keppelings om utens== {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Bibliografy]] [[Kategory:Kultuer yn Frankryk]] mkgiehkk7olwfxcdokwwyi8tlkqymkn 0 66645 1233676 1203724 2026-07-05T21:06:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233676 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Amerikaanske bizon| Ofbyld= [[Ofbyld:American bison k5680-1.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') | Famylje= [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') | Skaai= [[bizons]] (''Bison'') | Wittenskiplike namme = Bison bison | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Bison bison 2003 map.svg|center|250px]] }} De '''Amerikaanske bizon''' ([[Latyn]]ske namme: ''Bison bison'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út ít [[skift]] fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]] (''Bovidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[kobisten]] (''Bovinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bizons]] (''Bison''), dat lânseigen is yn [[Noard-Amearika]]. Dit bist, dat ek gewoan fan '''bizon''' en soms fan '''Amerikaanske buffel''' neamd wurdt, kaam oant yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] rûnom foar op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], mar stoar tsjin [[1900]] hast út troch opsetlike oerbejaging om politike redens. Sûnt it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] is de [[soarte]] mei in fokprogramma wer by de wâl op holpen, en no binne der wer tsjin 'e 500.000 bizons. Der binne twa [[ûndersoarte]]n, de flaktebizon (''Bison bison bison'') en de wâldbizon (''Bison bison athabascae''). == Oarspronklike fersprieding == Om [[1600]] hinne besloech it ferspriedingsgebiet fan 'e Amerikaanske bizon rûchwei in trijehoek tusken de [[Grutte Bearemar]], yn it noardwesten fan [[Kanada]], dêrwei ûnder de [[Grutte Marren]] troch hast oan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] ta, dêrwei súdwestlik, nei de [[Meksiko|Meksikaanske]] steaten [[Durango]] en [[Nij-Leön]] ta, en dêrwei noardoan, by de [[Rocky Mountains]] lâns, om werom te kearen by de Grutte Bearemar. Earder moat er sels oant djip yn [[Alaska]], yn noardlik [[Floarida]] en bewesten de Rocky Mountains yn 'e [[Grutte Dobbe]] foarkommen wêze. [[Ofbyld:Bison original range map.svg||left|thumb|200px|De oarspronklike fersprieding fan 'e bizon yn [[Noard-Amearika]], mei yn dûnkerbrún de flaktebizon-ûndersoarte, yn ljochter brún de wâldbizon-ûndersoarte, en yn it ljochtste brún de [[westlike bizon]] (''bison occidentalis''), in ierdere soarte dêr't de Amerikaanske bizon fan ôfstammet.]] Bizons waarden al fan 'e [[prehistoarje]] ôf [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch de [[Yndianen|Yndiaanske]] [[befolking]] fan [[Noard-Amearika]]. Yn it tiidrek foar de yntroduksje fan it [[hynder]] gie dat bgl. troch saneamde [[bizonsprong]]en, plakken dêr't keppels bizons oer de râne fan in [[klif]] dreaun waarden, sadat se te pletter foelen. Doe't de Yndianen ienris hynders hiene, koene se de bizons ek al [[hynsteriden]]d bejeie. == Minsklik yngripen == Om't de jacht op bizons de ûngrypbere [[nomade|nomadyske]] libbensstyl fan 'e [[Yndianen|Flakte-Yndianen]] mooglik makke, setten it regear fan 'e [[Feriene Steaten]] en yn mindere mjitte it koloniale [[Grut-Brittanje|Britske]] regear yn [[Kanada]] yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] útein mei in opsetlike útrûgingskampanje, dy't in twafâld doel hie. Yn it foarste plak woe men sa de Yndianen harren iten ûntnaderje, sadat men se op 'e knibbels krije koe, mar dêrnjonken makke it ek moai romte foar de feekeppels fan 'e blanke kolonisten, dy't it wengebiet fan 'e Yndianen [[kolonisaasje|kolonisearren]]. Der wurdt rûsd dat der foar de ûntdekking fan [[Amearika]] troch [[Kolumbus]], yn [[1492]], sa'n 60 miljoen bizons wiene. Yn [[1872]] wiene der noch 10 oant 15 miljoen, minder as tweintich jier letter, yn [[1890]], wie dat oantal werombrocht ta 750 eksimplaren, en om 'e iuwwiksel wie it fierder belune ta in stik as hûndert, dy't yn ôfhandige úthoeken yn 'e Rocky Mountains wisten te oerlibjen. Nei't yn [[1905]] de ''American Bison Society'' (ABS) oprjochte wie, kearde foar de bizon aldergeloks noch krekt op 'e tiid it tij. Under druk fan 'e lobby fan 'e ABS waard der fan oerheidswegen in fokprogramma opset en teffens waarden der [[nasjonaal park|nasjonale parken]] stifte. Yn [[2000]] wie it tal bizons wer oanwoeksen ta in 360.000 bisten, en hjoed de dei binne der sa'n 500.000. Dêrfan libje der lykwols mar 15.000 yn it wyld. De Amerikaanske bizon hat tsjintwurdich de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", wat sizze wol dat it direkte gefaar fan útstjerren wykt is, mar dat de soarte likegoed noch yn 'e rekken holden wurde moat. De measte hjoeddeiske bizons libje yn domestisearre keppels fan healwylde eksimplaren dy't as [[fleisfee]] holden wurde. Dat is yn 'e Feriene Steaten nammentlik tastien om't de bizon dêr fanwegen syn likenis mei de domestisearre [[ko]] klassifisearre wurdt as in soarte fan [[fee]]. Yn [[2005]] waarden der 35.000 bizons foar de slacht ferkocht. Hoewol't der net folle ferskil te priuwen is tusken bizonfleis en kowefleis, hat bizonfleis in leger fetgehalte en in heger proteïnegehalte as kowefleis. Dat hat der feitlik sels ta laat dat der foar it fleis in fruchtbere krusing fan 'e [[ko]] en de bizon fokt is, dy't de ''[[beefalo]]'' neamd wurdt (in wurdspiling op ''buffalo'', "buffel", en ''beef'', "kowefleis"). Dat de bizon sa maklik te krusen is mei de domestisearre ko, hat derfoar soarge dat der net mear in protte folbloed-bizonkeppels oerbleaun binne. As wylde folbloed-bizons wurde tsjintwurdich beskôge de keppels yn: [[Ofbyld:Buffalo+meat+cans.jpg|right|thumb|200px|Bizonfleis yn blik.]] * it [[Nasjonaal Park Yellowstone]], yn 'e Amerikaanske steat [[Wyoming]]; * de [[Book Cliffs]] en [[Henry Mountains]], yn 'e Amerikaanske steat [[Utah]]; * it [[Nasjonaal Park Wind Cave]], yn 'e Amerikaanske steat [[Súd-Dakota]]; * it [[Fort Peck Yndianereservaat]], yn 'e Amerikaanske steat [[Montana]]; * it [[Fort Belknap Yndianereservaat]], yn 'e Amerikaanske steat Montana; * it ''Mackenzie Bison Sanctuary'', yn 'e Kanadeeske [[Noardwestlike Territoaria]]; * it [[Nasjonaal Park Elk Island]], yn 'e Kanadeesk provinsje [[Alberta]]; * it [[Nasjonaal Park Wood Buffalo]], yn 'e Kanadeesk provinsje Alberta; * it [[Nasjonaal Park Prince Albert]], yn 'e Kanadeesk provinsje [[Saskatchewan]]. Yn [[2002]] hat it Amerikaanske regear in stikmannich folbloedbizonkeallen út Súd-Dakota en [[Kolorado]] presint jûn oan [[Meksiko]]; de ôfstammelingen dêrfan libje no yn trije natuerreservaten oan 'e súdlike igge fan 'e grinsrivier de [[Rio Grande]]. [[Ofbyld:Bison herd grazing at the National Bison Range.jpg|left|thumb|250px|In weidzjende bizonkeppel.]] == Uterlike skaaimerken == De Amerikaanske bizon hat trochinoar in kop-romplingte fan 2-3½ m mei in sturtlingte fan 30-91 sm en in skofthichte fan 1.52 oant 1.86 m. Krekt as by de measte [[evenhoevigen]] binne de mantsjes (of bollen) justjes grutter en oansjenlik swierder boud as de wyfkes (of kij). It gewicht bedraacht tusken de 320 en de 1.000 kg. De swierste bolle ea weage, woech 1.270 kg. As er yn finzenskip holden wurdt, foar it fleis, kin de bizon ûnnatuerlike swier wurde, mei in rekôrgewicht fan 1.724 kg. De kop en it foarliif binne oergrut yn ferhâlding mei it efterliif, en oan it begjin fan 'e rêch sit in grouwe bulte fol fetweefsel. Sawol de bollen as de kij hawwe koarte kromme hoarnen dy't likernôch 60 sm lang wurde kinne, en dy't brûkt wurde yn skermutselingen mei oare bizons oer rangoarder, en foar selsferdigening. De bizon hat in rûge, lange dûnkerbrune winterpels en in lichtere, ljochter brune simmerpels. [[Ofbyld:Buffalo Herd in Yellowstone.jpg|right|thumb|250px|Amerikaanske bizons yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]].]] Fan 'e beide [[ûndersoarte]]n is flaktebizon (''Bison bison bison''), dy't foarhinne yn it súdliker ferspriedingsgebiet op 'e Grutte Flakten libben, wat lytser. Teffens hat er in wat rûnere bulte. De wâldbizon (''Bison bison athabascae''), dy't eartiids lânseigen wie yn 'e wâlden benoarden de Grutte Flakten, is wat grutter, en hat in hegere, fjouwerkantige bulte. Party saakkundigen ûnderskiede noch in trêde ûndersoarte, de noardlike flaktebizon (''Bison bison montanae''), mar troch de bredere wittenskiplike mienskip wurdt dy sjenswize (noch) net akseptearre. De wâldbizon is ien fan 'e grutste [[soarte]]n wylde kobisten fan 'e wrâld, dy't allinnich ûnder docht foar twa [[Aazje|Aziatyske]] soarten, de [[gaur]] en de [[wylde wetterbuffel]]. It is it grutste noch libjende lândier yn 'e [[Amearika's]]. De oantsjutting "Amerikaanske" wurdt oan 'e namme fan 'e bizon tafoege om him te ûnderskieden fan syn [[Jeropa|Jeropeeske]] sibbe, de Jeropeeske bizon, dy't lykwols better bekend is as de [[wisint]]. Hoewol't de beide bisten der frij gelikens útsjogge, binne der in stikmannich ferskillen. Sa is de wisint justjes lytser en wat lichter as de bizon, en hat de bizon mear hier, behalven op 'e sturt. Fierders hawwe bizons koartere skonken as wisinten en ite se mear gers as blêden, wylst dat by wisinten krektoarsom is. [[Ofbyld:Bisonkalb.jpg|left|thumb|250px|In bizonkeal.]] == Biotoop == Amerikaanske bizons libje benammen yn rivierdellingen en op prêrjes en oarsoartige flakten. Harren karakteristike biotoop is iepen of healiepen gerslân of terrein mei in protte strewelleguod. Histoarysk sjoen kamen se ek foar yn licht beboske gebiet, en se gerskje soms yn heuvellân of yn berchgebiet as de skeanten mar net te steil binne. Hoewol't se net by útstek bekend steane as berchbewenners komme se yn it wyld yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] dochs geregeldwei foar boppe de 2.400 meter. == Fretten en oar hâlden en dragen == Bizons binne [[plante-iter]]s, dy't libje fan 'e [[gers|gerzen]] en [[sigge]]n fan 'e Noardamerikaanske [[prêrje]]s. Harren dei-yndieling is opboud út perioaden fan twa oeren wêryn't se earst [[weidzjen|weidzje]] en har dan deljouwe om te [[wjerkôgjen]] en út te rêsten. Dêrnei rinne se kalm nei in oar plak ta om wer mei weidzjen te begjinnen, op 'e nij folge troch útrêsten en wjerkôgjen. De Amerikaanske bizon [[peartiid|pearet]] yn [[augustus]] en [[septimber]], en de [[draachtiid]] duorret 285 dagen. Der komt dan ien readbrún kealtsje te wrâld, dat by de ko drinkt oant dy op 'e nij [[drachtich]] rekket. Wurdt de ko net drachtich, dan drinkt it keal likernôch achttjin moanne lang by de mem. De earste twa moanne hawwe de keallen in ljochtere kleur as folwoeksen bizons. Hiel selden wurdt in keal nei de earste pear moanne net dûnkerder, mar just ljochter, oant it wyt is. Sokke wite bizons wurde troch de Yndianen as hillich beskôge. [[Ofbyld:Canis lupus pack surrounding Bison.jpg|right|thumb|250px|In bizonbolle nimt it op tsjin in ridel [[wolf|wolven]].]] Bizonkij binne mei trije jier geslachtsryp; bizonbollen binne dat ek, mar troch de konkurrinsje mei âldere en dus gruttere bollen komt it mar selden foar dat dy foar har fyfde jier mei in ko pearje kinne. Yn it wyld wurde bizons yn 'e regel net âlder as 15 jier; yn finzenskip kinne se wol 25 jier wurde. == Natuerlike fijannen == Troch syn krêft en omfang hat de Amerikaanske bizon net folle natuerlike fijannen. Allinnich ridels [[wolf|wolven]] jeie wol op jongere of sike eksimplaren, en hiel inkeld sil miskien in [[grizzlybear]] in keal snippe. Bejaging troch wolven fynt yn 'e regel fral oan 'e ein fan 'e [[maityd]] en it begjin fan 'e [[simmer]] plak, yn 'e tiid dat de kij kealje moatte. [[File:American bison (Bison bison) in Yukon, Canada.webm|thumb|250px|left|In fideo fan in Amerikaanske bizon.]] Bizonkeallen hawwe fiif ynstinktive ferdigeningstaktiken tsjin bejaging troch wolven: nei in ko ta drave, nei de keppel ta drave, nei de tichtsbye bolle ta drave, foar in keppel lâns drave dy't op 'e rin slein is, en beskûl sykje yn wetter, lykas marren of rivieren. As in keppel op 'e romte op 'e flecht is foar wolven, sille de kij en keallen foaropgean, wylst de bollen de efterhoede bewekje. Wolven dy't gjin jachtgedrach fertoane, wurde ornaris troch bizons negearre. == Gefaar foar de minske == Bizons binne yn prinsipe de gefaarlikste bisten dy't besikers oan nasjonale parken yn Noard-Amearika tsjinkomme kinne, mei't rôfdieren as de wolf en de grizzlybear minsken yn 'e regel aktyf ûntrinne. Bizons, oan 'e oare kant, negearje minsken oer it algemien, mar as se útlokke wurde, hawwe se alhiel gjin skrupules om minsken oan te fallen. Se meie der dan traach en lôch útsjen en har op letargyske wize bewege, mar dêr fersjocht men jin op, want bizons kinne 1.80 m heech springe, en hawwe in topsnelheid fan 56 oant 64 km per oere, wêrmei't se minsken sûnder muoite ynhelje kinne. Tusken [[1980]] en [[1999]] rekken yn it ferneamde Amerikaanske [[Nasjonaal Park Yellowstone]] 79 minsken ferwûne troch in bizonoanfal, tsjin 24 lju yn deselde perioade troch oanfallen fan bearen. Trije minsken stoaren oan har ferwûnings: ien yn [[1983]] troch in bizonoanfal, en twa yn [[1984]], resp. [[1986]] troch beare-oanfallen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_bison ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Bison bison}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Bizon]] [[Kategory:Wylde Westen]] [[Kategory:Yndiaanske kultuer yn Noard-Amearika]] [[Kategory:Yndiaanske skiednis yn Noard-Amearika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] pl5347dngvhmhpujpcnrw42za284gke 0 68763 1233735 1222713 2026-07-05T21:53:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233735 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= brune rôt| Ofbyld= [[Ofbyld:Co-swand-09-12 (cropped).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') | Wittenskiplike namme = Rattus norvegicus | Beskriuwer, jier= Berkenhout, 1769 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune rôt (Rattus norvegicus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''brune rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus norvegicus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[mûzen en rotten fan de Alde Wrâld]] (''Murinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). It is nei alle gedachten de bekendste moderne [[echte rotten|rotte]][[soarte]]. Dit bist wurdt yn it [[Frysk]] ek wol '''ierdrôt''', '''gewoane rôt''' of '''rioelrôt''' neamd, of sels wol "[[wetterrôt]]", al is dat eins in hiel oar bist. It tinken is dat de brune rôt fan oarsprong op 'e [[flakte]]n fan [[Noard-Aazje]] libbe, mar dat er him earne yn 'e [[Midsiuwen]] dêrwei oer de rest fan 'e wrâld ferspraat hat, grutdiels mei de (ûnbedoelde) help fan 'e [[minske]]. Tsjintwurdich komt er frijwol oeral foar, mei útsûndering fan [[Antarktika]]. It is ien fan 'e grutste mûseftigen en de dominante rottesoarte yn [[Jeropa]] en grutte parten fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Nederlân]] is syn foarkommen algemien. Wat de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en ek it oanpassingsfermogen oanbelanget, is it ien fan 'e súksesfolste sûchdieren fan 'e wrâld. Brune rotten wurde ek wol as [[hûsdier]]en holden en as [[proefdier]]en yn [[laboratoaria]] brûkt. == Fersprieding == === Algemien foarkommen === It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e brune rôt omfieme wierskynlik de flakten fan noardlik [[Aazje]], yn [[Sina|Noard-Sina]] en [[Mongoalje]]. It is ûndúdlik wannear't er krekt komminsaal mei de [[minske]] waard, mar nei alle gedachten begûn er him fanôf dat punt oer de rest fan 'e wrâld te fersprieden. It tinken is dat dat earne yn 'e [[Midsiuwen]] west hawwe moat. By dy fersprieding folge de brune rôt de rûtes fan minsklike migraasje, oer lân, mar fral ek oer see; brune rotten wiene withoelang de ûnwinske mar ûntsjinkearbere fersteklingen op elts skip. [[Ofbyld:Rattus norvegicus 1.jpg|left|thumb|160px|De brune rôt fan tichteby.]] It is mooglik dat de brune rôt al yn [[1553]] yn [[Jeropa]] oanwêzich wie, in konklúzje dy't men wol lûkt op grûn fan in yllústraasje en omskriuwing fan 'e [[Switserlân|Switserske]] [[wittenskipper]] [[Conrad Gesner]] yn dy syn boek ''Historiae Animalium'', dat yn dielen publisearre waard tusken [[1551]] en [[1558]]. Hoewol't Gesner syn omskriuwing ek op 'e [[swarte rôt]] slaan kinne soe, makket er gewach fan in heech persintaazje fan [[albinisme|albino]]-eksimplaren, wat ûnder wylde populaasjes fan 'e brune rôt net ûngewoan is, mar by de swarte rôt frijwol net foarkomt. Yn elts gefal hie de brune rôt yn [[1722]] [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] berikt, yn [[1730]] [[Ingelân]], yn [[1735]] [[Frankryk]], yn [[1750]] [[Dútslân]] en yn [[1800]] [[Spanje]]; dêrby giet it om wisse dokumintaasje, mar syn oanwêzigens yn dy lannen giet mooglik folle fierder tebek. Under de [[Yndustriële Revolúsje]] begûn er foar it earst algemien foar te kommen. [[Noard-Amearika]] berikte de brune rôt tusken [[1750]] en [[1755]], [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] yn 'e twadde helte fan 'e [[achttjinde iuw]], en [[Nij-Seelân]] teminsten foàr [[1800]], mooglik sels al op 'e skippen fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[James Cook]]. By de útwreiding fan syn ferspriedingsgebiet begûn de brune rôt op 'e measte plakken dêr't minsken libben (wêrûnder Jeropa) de [[swarte rôt]] te ferkringen. Behalven dat er grutter en agressiver is as syn swarte neef, waard dat ek yn 'e hân wurke troch de feroaring fan minsklike wenningfoarmen dy't yn deselde snuorje plakfûn: fan houten wenten mei reidtekken ta stiennen huzen mei pandakken. De brune rôt is nammentlik in hoalegraver en fielt him tusken stiennen op syn plak, wylst de swarte rôt mear in beammeklimmer is, dy't fan hout en reid hâldt. Ek frette brune rotten mear ferskillende dingen, wylst se teffens oer in ekstremere [[temperatuer]]en kinne. Tsjintwurdich binne de iennichste gebieten dy't de brune rôt net kolonisearre hat de [[Arktis]] en [[Antarktika]], dêr't it him te kâld is en dêr't gjin permaninte minsklike bewenning is. Fierders komt er likemin foar op guon isolearre eilannen dêr't men der alle war oan docht om dat sa te hâlden, lykas [[Iislân]], wylst er yn guon gebieten, lykas de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]] en dielen fan [[Nij-Seelân]], mei in protte muoite útrûge is. Yn Nij-Seelân en op in protte eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]] hat de brune rôt grutte [[ekology]]ske skea oanrjochte, benammen troch syn oanfretten fan fûgelnêsten, dat ta it útstjerren fan ferskate lânseigen [[fûgel]]soarten laat hat. [[Ofbyld:Rattus norvegicus.jpg|left|thumb|250px|In brune rôt.]] === Foarkommen yn Nederlân === Yn [[Nederlân]], [[Fryslân]] ynbegrepen, komt de brune rôt frij algemien foar, al is de populaasje yn 'e lêste desennia wat weromrûn fanwegen de ynfiering fan [[lisboksstâl]]en en oare foar rotten ûngaadlike modernisaasjes yn 'e [[lânbou]], en troch it flugger ôfdekken fan [[jiskebult]]en mei ierde. Allinnich op [[Flylân]], [[Skylge]] en de ûnbewenne [[Waadeilannen]] libje gjin permaninte populaasjes brune rotten. == Uterlike skaaimerken == De brune rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 19-30 sm, mei in sturtlingte fan 15-22 sm en in gewicht fan 250 (♀) oant 350 (♂) g (al kinne útsûnderlik grutte domestisearre eksimplaren hast in kg weagje). Dêrmei is de brune rôt frij grut foar in [[mûseftigen|mûseftige]], en kin er twa kear sa swier wêze as de [[swarte rôt]]. Ferhalen oer brune rotten sa grut as [[hûskat|katten]] binne lykwols fiskerslatyn, of berêste mooglik op misidentifikaasje mei gruttere [[soarte]]n as de [[muskusrôt]] of de [[beverrôt]]. [[Ofbyld:Comparison_Black_Rat_Brown_Rat_EN.svg|right|thumb|300px|Ferliking fan uterlike skaaimerken fan 'e brune rôt (ûnder) en de [[swarte rôt]] (boppe).]] Hoewol't se "brún" hjitte te wêzen is de kleur fan 'e frij lange en stribbelige pels fan 'e brune rôt nochal fariabel: de rêchside is ornaris giel- oant griisbrún, de fangen wat ljochtere nuânses brunich en de bealch smoarch wyt oant griis. De dekhierren op 'e rêch stekke net sa dúdlik út as dy fan 'e swarte rôt. [[Albinisme]] komt geregeldwei foar en ek binne der [[melanisme|swarte]] brune rotten (likernôch 2% fan wylde populaasjes). Krektlyk as oare [[kjifdieren]] kinne brune rotten in stikmannich [[patogeen|patogenen]] by har drage, dy't ta sykten as [[Q-koarts]], [[paratyfus]], [[trichinoaze]] (wjirmynfeksje), de [[sykte fan Weil]] en it [[hantafirus]] liede kinne. Harren rol by it oerbringen fan [[hûnsdûmens]], [[tongblier]], [[bargepest]] en de [[sykte fan Bang]] is net bewiisd. Brune rotten hawwe in tige skerp [[gehoar]], en kinne [[ultrasoan]]e lûden hearre, en teffens hawwe se in tigen [[rooksin]]. Har [[gesichtsfermogen]] is lykwols min, en yn albino-eksimplaren noch helte minder. Se sjogge likernôch sa't minsken mei read-griene [[kleureblinens]] sjogge, útsein dat harren blaupersepsje in stik yn it [[ultrafiolet]]te spektrum op giet, wêrmei't se dan wer dingen sjen kinne dy't foar minsken ûnsichtber binne. == Biotoop == Brune rotten binne [[komminsaal bist|komminsale bisten]], en hâlde it leafst yn 'e neite fan [[minske|minsklike]] bewenning ta, yn pleatsen, wenten, hokken, pakhuzen, fabriken en winkels. Der wurdt gauris sein dat der likefolle rotten as minsken yn [[stêd]]en wenje, mar dat ferskilt fan gebiet ta gebiet, ôfhinklik fan [[klimaat]] en oare libbensomstannichheden. Skattings fan 'e rottepopulaasje yn in stêd as [[New York (stêd)|New York]] rinne útinoar fan 100 miljoen oant 250.000 eksimplaren. Yn [[Grut-Brittanje]] wurdt wol rûsd dat der 81 miljoen rotten yn it lân libje, wat betsjutte soe dat se yn ferhâlding mei minsken rom yn 'e mearderheid wêze soene. [[Ofbyld:Street-rat.jpg|left|thumb|250px|In [[rude|rudige]] stedsrôt (brune rôt).]] Stedske rotten kinne, salang't der genôch fretten foar hannen is, mei in tige beheind wengebiet ta, en bejouwe har dan har hiele libben faak net mear as 20 m fan har nêst. De grutste populaasjes libje yn stêden yn 'e [[rioel]]en (dêrfandinne de beneaming "rioelrôt") en op [[jiskebult]]en, dêr't se troch minsken fan in romme en oanhâldend oanfolle foarrie fretten foarsjoen wurde. Yn ôfwêzigens fan minsken jouwe brune rotten de foarkar oan in fochtich [[biotoop]], lykas [[rivier]]siggen en [[sleat (wetter)|sleat]]swâlen, salang't dy mar ticht begroeid binne, en [[reid]]fjilden. Sels yn sokke [[habitat]]s is harren aksjeradius yn 'e regel minder as 100 m. == Hâlden en dragen == De brune rôt is yn it foarste plak in [[nachtdier]], hoewol't er soms ek oerdeis yn 't spier is. It is in goede swimmer, sawol oan it wetteroerflak as ûnder wetter (wat der de reden foar wêze sil dat er soms foar in [[wetterrôt]] oansjoen wurdt), mar oars as de [[swarte rôt]] giet klimmen him min ôf. Brune rotten binne natuerlike gravers, wêrby't se net inkeld har poaten ynsette, mar ek har [[kjiftosk]]en, dêr't se mei troch alderhanne hurde materialen hinne gnauje. Soks kin yn gebouwen grutte skea oanrjochtsje. As se net by de minske ynwenje, grave brune rotten yn wetterrike omkanten frij grutte hoalestelsels yn wâlen en tusken stiennen en [[beam]]woartels, mei gongen dy't sa'n 9 sm yn trochsneed binne. Fral wyfkes en jonge mantsjes hawwe oanstriid ta graven, in ympuls dy't âldere mantsjes hast hielendal ferlieze. [[Ofbyld:NYC_Rat_in_a_Flowerbox_by_David_Shankbone.jpg|right|thumb|250px|In brune rôt yn in blommebak yn [[New York (stêd)|New York]].]] Brune rotten binne sosjale bisten, dy't inoars pels oanhâldend fersoargje en mei-inoar op in protsje sliepe, wat in ynstinktive foarm fan waarmtesparring is. Krekt as [[hûn]]eridels hawwe ek rottetroepen in hierargyske opbou, en elts bist wit krekt wat syn posysje yn 'e rottemaatskippij is. Troepgenoaten wrakselje faak mei-inoar, wêrby't se inoar dan yn 'e hals besykje te biten; yn serieuze gefjochten bite se inoar krekt yn it efterein. Sokke serieuze gefjochten komme foar tusken leden fan ferskillende rottetroepen, mei't brune rotten [[territoarium (biology)|territoriale]] bisten binne, en kinne fierders ek foarkomme tusken leden fan deselde troep ûnderinoar as der te min iten of wenromte ûntstiet. Agressive rotten sette har hier op, blaze, piipje en slane mei de sturt. Rotten kommunisearje mei-inoar troch ultrasoane lûden, dy't foar minsken ûnhearber binne, mar opfongen wurde kinne mei [[flearmûsdetektor]]s. Ien foarm fan sokke ultrasoane kommunikaasje is in tsjirpend lûd dat utere wurdt by it wrakseljen, foar it pearjen of as se kidele wurde, en dat wol ferlike is mei laitsjen. Dêrnjonken meitsje brune rotten ek foar minsken hearbere lûden, mei as meast foarkommende it toskeknarseljen dat ornaris in teken fan tefredenens is, mar dat ek bedoeld wêze kin om harsels gerêst te stellen as se senuweftich binne. De brune rôt hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it hiele jier troch fuortplantsje, ynsafier't alteast de libbensomstannichheden dat talitte. Dêrby kinne wyfkes wol fiif nêsten jongen jiers produsearje. De [[draachtiid]] duorret 21 dagen, en de nêsten kinne út 1-15 jongen bestean, hoewol't it yn trochsneed in stik as 7, 8 binne. Yn sa'n 5 wiken binne de jongen sels ek wer geslachtsryp. Brune rotten kinne maksimaal 3 jier âld wurde, hoewol't se yn it wyld faak mar kwealk 1 jier folmeitsje. Folwoeksen brune rotten hawwe, alteast yn Nederlân, net in geweldich soad natuerlike fijannen. [[Foks]]en en losrinnende of spesjaal foar de rottejacht belearde [[hûn]]en binne datoangeande it wichtichst. Jonge eksimplaren rinne ek gefaar fan [[ûle]]n en [[hûskat|katten]]. [[Ofbyld:Rat shoulder.jpg|left|thumb|200px|In [[nuete rôt|domestisearre brune rôt]].]] == Fretten == De brune rôt is in wiere [[omnivoar]], dy't hast alles yt dat ytber is (en ferskate dingen dy't dat net binne, sa't dupearre hûseigners befêstigje kinne). It grutste part fan it fretten bestiet lykwols út [[sied (plant)|sied]], [[nôt]], [[byt (plant)|biten]] en oar [[planten|plantaardich]] materiaal, [[ynsekt]]en, [[ies (kadaver)|ies]], [[fûgel]][[aai (bist)|aai]]en, [[wjirm]]s, piken, lytse [[kjifdieren]], [[slak]]ken, [[swietwettermoksel]]s, [[amfiby]]en en alderhanne ôffalresten. In stúdzje út [[1964]] kaam ta de konklúzje dat [[nuete rôt|domestisearre brune rotten]] it leafst rieraai, makaroany mei tsiis (in typysk [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] gerjocht) en searne nôtkerlen ieten. Rauwe byt, [[pjisk]]en en rauwe [[selderij]] ieten se allinnich mar as it echt net oars koe. It menu fan spesifike populaasjes hinget trouwens faak ôf fan 'e beskikberens fan fretten; sa hawwe brune rotten dy't by in fiskkwekerij yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[West-Firginia]] libje, leard om [[fisk]] te fangen, wylst de populaasje op it [[Noard-Fryslân|Noardfryske]] [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Noardereach]] [[protter]]s en [[wylde ein]]en beslûpt en opfret. == Status == De brune rôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige". Krektoarsom, it bist foarmet op plakken in wiere pleach, en kin dan in protte skea en oerlêst feroarsaakje. Dêrfandinne dat brune rotten troch de minske faak yntinsyf bestriden wurdt, û.m. mei [[rottestap]]pen en mei [[gif]] en oare [[gemy]]ske bestridingsmiddels. Yn it ferline waard dêrfoar fral [[arsenikum]] brûkt, dat sadwaande oan syn namme fan "rottegif" of "rottekrûd" kaam. (It spul wie blykber frijwat prizich, wat it [[Frysk]] oan 'e útdrukking "rottekrûddjoer" holpen hat.) == Sjoch ek == * [[nuete rôt]] * [[swarte rôt]] == Keppelings om utens == * [https://www.zoogdiervereniging.nl/bruinerat Side oer de brune rôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e brune rôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brown_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus norvegicus}} }} {{DEFAULTSORT:brune rot}} [[Kategory:Rôt]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]] [[Kategory:Eksoat yn Albaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Andorra]] [[Kategory:Eksoat yn Armeenje]] [[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]] [[Kategory:Eksoat yn Denemark]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]] [[Kategory:Eksoat yn Estlân]] [[Kategory:Eksoat yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Georgje]] [[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]] [[Kategory:Eksoat yn Grikelân]] [[Kategory:Eksoat yn Guernsey]] [[Kategory:Eksoat yn Hongarije]] [[Kategory:Eksoat yn Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Yslân]] [[Kategory:Eksoat yn Itaalje]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Jersey]] [[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]] [[Kategory:Eksoat yn Kosovo]] [[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]] [[Kategory:Eksoat yn Letlân]] [[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]] [[Kategory:Eksoat yn Litouwen]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Madeara]] [[Kategory:Eksoat yn Malta]] [[Kategory:Eksoat yn Man]] [[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]] [[Kategory:Eksoat yn Monako]] [[Kategory:Eksoat yn Montenegro]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]] [[Kategory:Eksoat yn Poalen]] [[Kategory:Eksoat yn Portegal]] [[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]] [[Kategory:Eksoat yn San Marino]] [[Kategory:Eksoat yn Servje]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]] [[Kategory:Eksoat yn Slowakije]] [[Kategory:Eksoat yn Spanje]] [[Kategory:Eksoat yn Spitsbergen]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] [[Kategory:Eksoat yn Switserlân]] [[Kategory:Eksoat yn Syprus]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]] [[Kategory:Eksoat yn Turkije]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] [[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Alaska]] [[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Anguilla]] [[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Eksoat yn Arûba]] [[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]] [[Kategory:Eksoat yn Barbados]] [[Kategory:Eksoat yn Belize]] [[Kategory:Eksoat yn Bermuda]] [[Kategory:Eksoat yn Bonêre]] [[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Dominika]] [[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Eksoat yn El Salvador]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]] [[Kategory:Eksoat yn Grenada]] [[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]] [[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]] [[Kategory:Eksoat yn Haïty]] [[Kategory:Eksoat yn Hondoeras]] [[Kategory:Eksoat yn Jamaika]] [[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]] [[Kategory:Eksoat yn Kuba]] [[Kategory:Eksoat yn Kurasau]] [[Kategory:Eksoat yn Martinyk]] [[Kategory:Eksoat yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Montserrat]] [[Kategory:Eksoat yn Nikaragûa]] [[Kategory:Eksoat yn Panama]] [[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]] [[Kategory:Eksoat yn Saba]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Bolivia]] [[Kategory:Eksoat yn Brazylje]] [[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Ekwador]] [[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Eksoat yn Guyana]] [[Kategory:Eksoat yn Kolombia]] [[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]] [[Kategory:Eksoat yn Paraguay]] [[Kategory:Eksoat yn Perû]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn Antarktika]] [[Kategory:Eksoat yn Algerije]] [[Kategory:Eksoat yn Angoala]] [[Kategory:Eksoat yn Ascension]] [[Kategory:Eksoat yn Benyn]] [[Kategory:Eksoat yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Eksoat yn Boerûndy]] [[Kategory:Eksoat yn Botswana]] [[Kategory:Eksoat yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Eksoat yn Dzjibûty]] [[Kategory:Eksoat yn Egypte]] [[Kategory:Eksoat yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Eksoat yn Eritreä]] [[Kategory:Eksoat yn Etioopje]] [[Kategory:Eksoat yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] [[Kategory:Eksoat yn Gabon]] [[Kategory:Eksoat yn Gambia]] [[Kategory:Eksoat yn Gana]] [[Kategory:Eksoat yn Guinee]] [[Kategory:Eksoat yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Eksoat yn Ivoarkust]] [[Kategory:Eksoat yn Kaapverdje]] [[Kategory:Eksoat yn Kameroen]] [[Kategory:Eksoat yn Kenia]] [[Kategory:Eksoat yn de Komoaren]] [[Kategory:Eksoat yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Eksoat yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Eksoat yn Lesoto]] [[Kategory:Eksoat yn Libearia]] [[Kategory:Eksoat yn Lybje]] [[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]] [[Kategory:Eksoat yn Majot]] [[Kategory:Eksoat yn Malawy]] [[Kategory:Eksoat yn Maly]] [[Kategory:Eksoat yn Marokko]] [[Kategory:Eksoat yn Mauretaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]] [[Kategory:Eksoat yn Mozambyk]] [[Kategory:Eksoat yn Namybje]] [[Kategory:Eksoat yn Nigearia]] [[Kategory:Eksoat yn Niger]] [[Kategory:Eksoat yn Reünion]] [[Kategory:Eksoat yn Rodrigues]] [[Kategory:Eksoat yn Rûanda]] [[Kategory:Eksoat yn Sambia]] [[Kategory:Eksoat yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Eksoat yn Senegal]] [[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]] [[Kategory:Eksoat yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Eksoat yn Simbabwe]] [[Kategory:Eksoat yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Helena]] [[Kategory:Eksoat yn Somaalje]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Eksoat yn Sûdan]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Eksoat yn Swazylân]] [[Kategory:Eksoat yn Tanzania]] [[Kategory:Eksoat yn Togo]] [[Kategory:Eksoat yn Tristan da Cunha]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjaad]] [[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Uganda]] [[Kategory:Eksoat yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Eksoat yn Afganistan]] [[Kategory:Eksoat yn Bachrein]] [[Kategory:Eksoat yn Bangladesj]] [[Kategory:Eksoat yn Birma]] [[Kategory:Eksoat yn Brûnei]] [[Kategory:Eksoat yn Bûtan]] [[Kategory:Eksoat yn East-Timor]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]] [[Kategory:Eksoat yn Fjetnam]] [[Kategory:Eksoat yn Yndia]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Irak]] [[Kategory:Eksoat yn Iran]] [[Kategory:Eksoat yn Israel]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Jemen]] [[Kategory:Eksoat yn Jordaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Kambodja]] [[Kategory:Eksoat yn Katar]] [[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] [[Kategory:Eksoat yn Koeweit]] [[Kategory:Eksoat yn Laos]] [[Kategory:Eksoat yn Libanon]] [[Kategory:Eksoat yn de Maldiven]] [[Kategory:Eksoat yn Maleizje]] [[Kategory:Eksoat yn Nepal]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]] [[Kategory:Eksoat yn Oman]] [[Kategory:Eksoat yn Pakistan]] [[Kategory:Eksoat yn Palestina]] [[Kategory:Eksoat yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Eksoat yn Singapoer]] [[Kategory:Eksoat yn Sry Lanka]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Syrje]] [[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Eksoat yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Taiwan]] [[Kategory:Eksoat yn Turkmenistan]] [[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]] [[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Gûam]] [[Kategory:Eksoat yn Hawaï]] [[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]] [[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Naurû]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Eksoat yn Niûé]] [[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] [[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]] [[Kategory:Eksoat yn Palau]] [[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]] [[Kategory:Eksoat yn de Pitcairneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Samoä]] [[Kategory:Eksoat yn Tokelau]] [[Kategory:Eksoat yn Tonga]] [[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]] [[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]] [[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Eksoat yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Clipperton]] 2o960y6wsrx9oezz6r227ap6i2w5bsy 0 68872 1233670 1173423 2026-07-05T21:02:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233670 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Algerynske mûs| Ofbyld= [[File:Mus spretus.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus spretus | Beskriuwer, jier= Lataste, 1883 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Algerynske mûs (Mus spretus).png|center|250px]] }} De '''Algerynske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus spretus''), soms ek wol '''Westmediterraanske mûs''' neamd, wat eins in tapasliker oantsjutting is, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]], dat foarkomt yn 'e lannen om it [[Westlik Bekken fan de Middellânske See|Westlik Bekken]] fan 'e [[Middellânske See]] hinne. Dizze soarte is tige nau besibbe oan ús [[hûsmûs]] en kin him dêr ûnder betingsten mei fuortplantsje. Soms wurdt er sadwaande as in [[ûndersoarte]] fan 'e hûsmûs sjoen, mar oer it algemien wurdt er as in aparte soarte beskôge. De krekte relaasje fan 'e Algerynske mûs mei de hûsmûs is ûndúdlik, mar it is mooglik dat de Algerynske mûs de ierste [[evolúsje|evolúsjonêre]] ôfwiking fan 'e hûsmûs fertsjintwurdiget. ==Fersprieding== De Algerynske mûs komt nettsjinsteande syn namme foar yn grutte dielen fan noardwestlik [[Afrika]] en súdwestlik [[Jeropa]]. Ta syn ferspriedingsgebiet hearre de [[Middellânske See|Mediterrane]] kustgebieten fan [[Tripolitaanje]] ([[Lybje]] bewesten de [[Golf fan Sirte]]), fia [[Tuneezje]] oant yn eastlik [[Algerije]] en fan westlik Algerije oant [[Marokko]]; fierders in stik fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] Marokkaanske kust en it binnenlân oant en mei it [[Atlasberchtme]]; en yn Jeropa hiele [[Portegal]], grutte dielen fan [[Spanje]] (de [[Baleären]] ynbegrepen) en súdlik en súdeastlik [[Frankryk]] (yn 'e omkriten fan [[Toulouse]] en yn 'e [[Rônedelling]] mei as noardgrins [[Valence]]). Der bestiet ek in isolearre populaasje fan 'e Algerynske mûs yn it kustgebiet fan [[Syrenaika]] (Lybje eastlik fan 'e Golf fan Sirte). Yn noardlik en noardwestlik Spanje ûntbrekt er. Der binne binne [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[fossyl|fossilen]] fûn yn ferskate parten fan [[Noard-Afrika]], wêrfan't de âldsten, út [[Marokko]], mear as 40.000 tebek geane. Dat tsjut derop dat de Algerynske mûs syn oarsprong yn Noard-Afrika hie. Teoryen dat er yn [[Jeropa]] mei de komst fan 'e [[minske]] yntrodusearre wêze soe, lykje ûnwierskynlik om't de Algerynske mûs, oars as de hûsmûs, gjin [[komminsaal|komminsale]] (mei de minske gearlibjende) soarte is. Lykwols soe it skoan kinne dat de komst fan 'e minske, en dêrmei fan 'e [[lânbou]], de súksesfolle migraasje fan 'e Algerynske mûs nei Jeropa yn 'e [[Nije Stientiid]] mooglik makke hat. ==Uterlike skaaimerken== De Algerynske mûs liket sterk op 'e [[hûsmûs]], en kin dêr it maklikst fan ûnderskaat wurde troch syn koartere [[sturt]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-9⅓ sm, mei in sturtlingte fan 6-7⅓ sm en in gewicht fan 15-19 g. Syn pels is brunich oer it grutste part fan syn lichem, mar ljochtet op 'e bealch ta oant opfallend wyt of krêmkleurich. ==Biotoop== Algerynske mûzen jouwe de foarkar oan iepen terreinfoarmen, lykas [[gers]]lân, ikkers en romme, plattelânske [[tún|tunen]], mei hjir en dêr wat strewelleguod dat as beskutting tsjin [[rôfdier]]en tsjinje kin. Se mije [[bosk]]en en [[minske]]n, en komme nea foar yn gebouwen mei minsklike bewenning, mar út en troch nimme se har yntrek wolris yn in skuorke of in hok dêr't men mar selden komt. De Algerynske mûs is oanpast oan it libjen yn drûge kontreien, en is yn [[berchtme]]n oant op 1.400 m oantroffen. ==Hâlden en dragen== De Algerynske mûs is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat grutdiels libbet fan [[gers]]sied, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[ynsekt]]en. Ut ûndersyk is bleken dat er takin mei twatrêde part fan it drinkwetter dat de hûsmûs brek is. Natuerlike fijannen binne û.m. [[ûle]]n en oare [[rôffûgels]], [[martereftigen]] as de [[wezeling]] en de [[harmeling]], en ferskate soarten [[slange]]n. Folwoeksen mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan likernôch 340 m², dy't de lytsere territoaria fan ferskate wyfkes oerlaapje, mar net de territoaria fan oare mantsjes. Hoewol't se har territoaria tsjin oare mantsjes ferdigenje, binne se dêrby minder agressyf as de [[hûsmûs]] en brûke se der leaver in rituële fêststelling fan dominânsje foar as iepentlik geweld. Men hat sjoen hoe't Algerynske mûzen harren eigen kjitte út har neiste wengebiet wei opromje, wat yn skril kontrast stiet ta it hâlden en dragen fan 'e hûsmûs op dat mêd, dy't net skjin te krijen is. Algerynske mûzen kinne har ûnder optimale omstannichheden njoggen moannen fan it jier fuortplantsje, mar fan [[novimber]] oant [[jannewaris]] binne se net seksueel aktyf. Har draachtiid duorret 19-20 dagen en resultearret yn 2-10 bline, keale jongen. Dy begjinne mei 2-4 dagen hier te krijen, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earkes]] mei 3-5 dagen iepengeane en de [[each]]jes mei 12-14 dagen. Sadree't se sjen kinne, begjinne se fêst foer te iten, mar dêrnjonken drinke se noch by de mem oant se mei 3-4 wiken it nêst ferlitte. Mei 8-9 wiken binne se folgroeid, mar foar dy tiid binne se al geslachtsryp. Harren libbensferwachting bedraacht maksimaal in jier en trije moannen. ==Krusingen mei de hûsmûs== Algerynske mûzen en [[hûsmûs|hûsmûzen]] binne sa nau besibbe dat se har mei-inoar fuortplantsje kinne, al bart dat yn it wyld nea, mooglik om't de beide soarten ferskillende [[habitat]]s bewenje. Yn finzenskip kinne mantsjes fan 'e hûsmûs mei wyfkes fan 'e Algerynske mûs krúst wurde; de manlike jongen dy't út sa'n krusing fuortkomme, binne ûnfruchtber, mar de froulike jongen kinne har fuortplantsje. Lykwols wegerje mantsjes fan 'e Algerynske mûs wat mei wyfkes fan 'e hûsmûs fan dwaan te hawwen; ynstee falle se har oan en jeie se har fuort. ==Opsomming fan ûndersoarten== Der binne 2 (stân fan saken yn 2014) erkende ûndersoarten fan 'e Algerynske mûs: * ''Mus spretus spretus'' * ''Mus spretus parvus'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Algerian_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Algerynske mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] qwkrby7lshnlw5sj2vei78pxxkbcmxs 0 69040 1233715 1173424 2026-07-05T21:44:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233715 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Birmeeske mûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Mus nitidulus.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus nitidulus | Beskriuwer, jier= [[Edward Blyth|Blyth]], 1859 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Birmeeske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus nitidulus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat inkeld foarkomt yn sintraal [[Birma]], oan 'e ûnderrin fan 'e rivier de [[Irrawaddy (rivier)|Irrawaddy]]. ==Taksonomyske skiednis== De namme fan 'e [[soarte]] datearret fan [[1859]], mar neitiid is der mar kwealk mear ûndersyk nei de Birmeeske mûs dien. Lange tiid waard oannommen dat it hjir gie om in synonym of mooglik in [[ûndersoarte]] fan 'e [[hartkleurige mûs]] (''Mus cervicolor''). Pas yn [[2007]] waard de Birmeeske mûs op grûn fan [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-ûndersyk erkend as in aparte soarte. Fierders hat bliken dien dat er eins nauwer besibbe is oan 'e [[lytse Yndyske fjildmûs]] (''Mus booduga'') as oan 'e hartkleurige mûs. It tinken is no dat de Birmeeske mûs him sa'n 1,3 miljoen jier lyn ôfspjalte hat fan in mienskiplike foarâlderlike soarte. ==Uterlike skaaimerken== De Birmeeske mûs is in middelgrutte mûseftige mei sêfte, fine, bûgbere en frijwol kleurleaze [[snorhierren]]. Kwa oansjen liket se sterk op 'e [[hartkleurige mûs]] (''Mus cervicolor'') en de [[skiesturtmûs]] (''Mus fragilicauda''). Fan boppen is er brún, wylst de bealch ljochtgriis is en de [[wang]]en, [[noas]] en poatsjes wyt. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne relatyf grut en behierre. Birmeeske mûzen hawwe trochinoar in sturtlingte fan 5½-7 sm en in gewicht fan 16-18 kg. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mus_nitidulus ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Birmeeske mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] cfdp7zrstu3a7hc85fx5cd46a19bdej 0 69042 1233743 1173425 2026-07-05T21:57:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233743 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= cookmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme= Mus cookii | Beskriuwer, jier= Ryley, 1914 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''cookmûs''' of '''Cooks mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus cookii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan dde [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt yn it suden fan it [[Yndiaaske subkontinint]] en fierder noardlik fan [[Nepal]], noardeastlik [[Yndia]] en noardlik [[Birma]] oant yn [[Sina|Súd-Sina]] (it súdwesten fan 'e provinsje [[Yunnan]]), [[Tailân]] en [[Fjetnam]]. ==Algemiene beskriuwing== It tinken is dat der eins mear as ien [[soarte]] bestiet binnen wat no as de cookmûs beskôge wurdt, mei't de bekende [[ûndersoarte]]n sterk ferskille yn grutte en gewicht. Teffens binne der [[fossyl|fossilen]] fûn, dy't datearje út it Lette [[Pleistoseen]]. De cookmûs is twakleurich, mei in brunige rêch en in wyt oant grizige bealch. Dy twakleurigens set him fuort yn 'e behierring fan 'e [[sturt]]. De foartosken binne nei efteren ta bûgd. De wyfkes fan de cookmûs hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]]. ==Undersoarten== De ûndersoarte ''Mus cookii cookii'' is it grutst, en hat trochinoar in kop-romplingte fan 9⅓ sm, in sturtlingte fan 8⅓ sm en in gewicht fan 23⅓ g. De ''Mus cookii nagarum'' is wat lytser en in stik lichter, mei in kop-romplingte fan krapoan 7½ sm, in sturtlingte fan 7⅓ sm en in gewicht fan likernôch 15 g. De ''Mus cookii palnica'', ta einbeslút, hat in kop-romplingte fan 7⅔ sm en in sturtlingte fan net earlik 8 sm. It gewicht fan dizze trêde ûndersoarte binne gjin sifers oer bekend. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cook's_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Cookmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] 6us9ugce0t4s060sqkhej12igx25vt1 0 69086 1233731 1189064 2026-07-05T21:52:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233731 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= brânmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Myszarka polna.jpg|200px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus agrarius | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brânmûs (Apodemus agrarius).png|center|250px]] }} De '''brânmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus agrarius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn hast hiel [[East-Jeropa]] libbet en fierders yn dielen fan [[Midden-Jeropa]], westlik [[Aazje]] en [[East-Aazje]]. Yn [[Nederlân]] komt er net foar. Hy liket sterk op oare [[soarte]]n boskmûzen, mar ûnderskiedt him dêrfan troch in swarte streek oer de rêch. De brânmûs is it naust besibbe oan 'e [[chevrierboskmûs]]. ==Fersprieding== De brânmûs is lânseigen yn it grutste part fan [[East-Jeropa]], ynklusyf [[Poalen]], de [[Baltikum|Baltyske steaten]], súdlik [[Finlân]], it grutste part fan [[Slowakije]], hast hiel [[Hongarije]], eastlik [[Sloveenje]], noardlik en eastlik [[Kroaasje]], noardeastlik [[Bosnje]], hiel [[Servje]], [[Kosovo]] en [[Bulgarije]], it uterste noardeasten fan [[Montenegro]], it grutste part fan [[Masedoanje]] en noardeastlik [[Grikelân]]. Yn [[Midden-Jeropa]] libbet er yn 'e noardlike grinsstripe fan 'e [[Tsjechyske Republyk]] en fierders yn grutte dielen fan [[Dútslân]], hast de hiele eardere [[DDR]] ynbegrepen. Yn [[Denemark]] komt er foar yn it uterste súdeasten fan [[Jutlân]]. Isolearre populaasjes besteane by de [[Noardsee]]kust fan [[Sleeswyk-Holstein]] lâns ([[Noard-Fryslân]] ynbegrepen), en fierders op 'e [[Po-Flakte]] fan noardlik [[Itaalje]] mei útrinners nei [[Istrje]] en súdeastlik [[Switserlân]]. [[File:Apodemus agrarius.jpg|left|thumb|250px|In brânmûs.]] Yn 'e rest fan [[West-Jeropa|West]]- en [[Súd-Jeropa]] ûntbrekt de brânmûs, krekt as yn [[Skandinaavje]] en noardlik [[Ruslân]]. Yn súdlik Ruslân komt er oant yn 'e [[Kaukasus]] foar, en yn [[Abgaazje]]. Bûten [[Jeropa]] libbet de brânmûs op 'e [[steppe]]n fan súdwestlik [[Sibearje]] en noardlik en eastlik [[Kazachstan]] oant yn [[Kirgyzje]] en [[Sina]] ta. Der bestiet in twadde grut ferspriedingsgebiet yn [[East-Aazje]], dat net yn ferbining stiet mei it ferspriedingsgebiet yn westlik Aazje en Jeropa. Dat beslacht de [[Russyske Kustterritoarium]] en oangrinzgjende gebietsdielen yn it [[Fiere Easten]], [[Mantsjoerije]], [[Koreä]], eastlik en sintraal [[Sina]], [[Taiwan]] en in lyts hoekje fan noardlik [[Birma]]. ==Uterlike skaaimerken== De brânmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-12½ sm, mei in sturtlingte fan 6½-9½ sm en in gewicht fan trochinoar 15-30 g mei útsjitters nei 50 g. Hy liket sterk op 'e [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''), mar ûnderskiedt him dêrfan troch in 2-3 mm brede, skerpbegrinzge swarte streek dy't yn 'e lingterjochting oer de midden fan 'e kop, nekke en rêch rint, begjinnend tusken de [[each|eagen]] en einigjend by de [[sturt]]. It hier op 'e rêch is gielbrunich oant dûnkerreadbrún en sjocht der minder glêd út as by de boskmûs. Op 'e bealch is it hier witich of griiswyt. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne koarter en de eagen lytser as by de boskmûs, en de sturt hat in dúdlik ribbelich foarkommen, mei 120-140 ringen. Jonge eksimplaren en hiel âlde brânmûzen hawwe in folle grizere pels. Jongere bisten hawwe ek in bredere rêchstreek. ==Biotoop== De brânmûs kin him oan in protte [[biotoop|biotopen]] oanpasse, en komt sadwaande foar yn [[wâld]]en, oan wâldsiggen, yn strewelleguod en [[hage]]n, op [[ikker]]s en [[steppe]]n en yn [[park]]en, grutte [[tún|tunen]] en op [[tsjerkhôf|tsjerkhôven]]. Yn noardlik [[Ruslân]] en [[Sibearje]] jout er de foarkar oan drûge biotopen, mar yn it súdlike part fan [[East-Jeropa]] just oan fochtige. Yn [[berchtme]]n komt er oant op 1.750 m hichte foar. [[Winter]]deis weaget er him soms yn skuorren, hokken, pakhuzen, stâlen en inkeld sels wol yn wenten. [[File:Striped field mouse(js)01.jpg|right|thumb|250px|In brânmûs yn syn natuerlike habitat.]] ==Hâlden en dragen== Brânmûzen binne sawol deis as nachts warber, mar nachts mear as deis. Se binne minder beweeglik as de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en libje mear op 'e grûn, mei't se net sa goed klimme kinne. As er moat, graaft de brânmûs sels gongen mei nêst- en foarrieromten, mar hy bewennet faker en leaver de ferlitten hoalen fan oare lytse [[sûchdieren]]. Yn ferhâlding ta de boskmûs bringt er folle mear tiid ûnder de grûn troch. De mantsjes hawwe in folle grutter [[territoarium (biology)|territoarium]] as de wyfkes, mar fierder is oer de grutte fan it wengebiet fan yndividuële eksimplaren net folle bekend. [[File:Sicista b1.JPG|left|thumb|200px|In brânmûs.]] De brânmûs hat in relatyf koarte [[peartiid]], dy't fan [[april]] oant [[septimber]] rint. In wyfke kin jiers 3-5 smeten mei trochinoar 6 jongen te wrâld bringe, dy't frij flot geslachtsryp wurde, sadat de populaasje ûnder geunstige omstannichheden fluch oanwinne kin. De poplaasjetichtheid lit noch frijwat ferskil sjen, mar it abslute maksimum dat fêststeld is, wie 97 eksimplaren op in gebiet mei strewelleguod fan 0,15 ha (wat delkomme soe op 650 bisten de ha). [[Rôfdier]]en dêr't brânmûzen foar oppasse moatte, binne benammentlik [[rôffûgels]], lykas ferskate soarten [[ûlen]]. Fierders wurdt de grutte fan 'e populaasjes ek beheind troch brekme oan fretten, stjalpreinbuien dy't hoalen folrinne litte sadat de bisten fersûpe en (te) ier ynfallende [[froast]]. ==Fretten== As fretten hawwe brânmûzen fral [[plant]]aardich materiaal, lykas knoppen, [[frucht (plant)|frucht]]en, [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sied]], mar dêrnjonken ek in protte [[ynsekten]] en [[ynsekt]]elarven, [[spinnen]], [[wjirm]]s en [[slakken]]. Dierlik fretten makket by de brânmûs in grutter part fan it menu út as by de [[boskmûs]]. Hjerstmis lizze brânmûzen winterfoarrieden oan. [[File:Sicista b3.JPG|right|thumb|200px|In brânmûs.]] ==Status== De brânmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Feitliks is er it meast algemien foarkommende [[pleachdier]] op it mêd fan 'e [[lânbou]] fan hiel [[East-Jeropa]]. En ek wurdt er faak beskôge as in drager fan sykten dy't assosjearre wurde mei [[mûseftigen]]. ==Synonimen== [[Wittenskiplike namme]]n dy't algemien akseptearre wurde as [[synonym|synonimen]] fan 'e brânmûs (''Apodemus agrarius'' [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771) binne: ''Apodemus albostriatus'' Bechstein, 1801; ''Apodemus caucasicus'' Kuznetzov, 1944; ''Apodemus chejuensis'' Johnson en Jones, 1955; ''Apodemus coreae'' Thomas, 1908; ''Apodemus gloveri'' Kuroda, 1939; ''Apodemus harti'' Thomas, 1898; ''Apodemus henrici'' Lehmann, 1970; ''Apodemus insulaemus'' Tokuda, 1939 en 1941; ''Apodemus istrianus'' Kryštufek, 1985; ''Apodemus kahmanni'' Malec en Storch, 1963; ''Apodemus karelicus'' Ehrström, 1914; ''Apodemus maculatus'' Bechstein, 1801; ''Apodemus mantchuricus'' Thomas, 1898; ''Apodemus nicolskii'' Charlemagne, 1933; ''Apodemus nikolskii'' Migouline, 1927; ''Apodemus ningpoensis'' Swinhoe, 1870; ''Apodemus ognevi'' Johansen, 1923; ''Apodemus pallescens'' Johnson en Jones, 1955; ''Apodemus pallidior'' Thomas, 1908, ''Apodemus pratensis'' Ockskay, 1831; ''Apodemus rubens'' Oken, 1816; ''Apodemus septentrionalis'' Ognev, 1924; ''Apodemus tianschanicus'' Ognev, 1940; en ''Apodemus volgensis'' Kuznetzov, 1944. {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Striped_field_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Apodemus agrarius}} }} {{DEFAULTSORT:Branmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] kqwy9c44zu8kykgeqosoxis2db5ahhu 0 69088 1233742 1173394 2026-07-05T21:57:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233742 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Chevrierboskmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus chevrieri | Beskriuwer, jier= Milne-Edwards, 1868 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''chevrierboskmûs''' of '''Chevriers boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus chevrieri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat inkeld foarkomt yn sintraal [[Sina]] (de provinsjes [[Shaanxi]], [[Sichuan]] en [[Guizhou]], it suden fan [[Gansu]] en it westen fan [[Hubei]] en [[Yunnan]]). ==Besibskip== Dizze [[soarte]] is nau besibbe mei de [[brânmûs]] (''Apodemus agrarius''), dy't û.m. yn [[East-Jeropa]] en [[Noard-Fryslân]] foarkomt (mar net yn [[Nederlân]]). Foarhinne waarden de chevriermûs en de brânmûs sels wol ta ien soarte rekkene, oant de chevriermûs yn [[1868]] as in selsstannige soarte erkend waard. In grut part fan it ferspriedingsgebiet fan 'e chevriermûs oerlapet dat fan 'e brânmûs, en teffens dat fan 'e minder nau besibbe [[Súdsineeske boskmûs]] (''Apodemus draco''). Yn Sichuan en Guizhou binne [[fossyl|fossilen]] fan 'e chevriermûs en besibbe soarten fûn dy't tebek geane oant it Iere [[Pleistoseen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chevrier's_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Chevrierboskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 8dq4oyw51gnbzxv70vxtgar482qm7wx 0 69095 1233757 1173398 2026-07-05T22:05:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233757 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= eastlike rotsmûs| Ofbyld= [[File:MusMystacinusSmit.jpg|200px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus mystacinus | Beskriuwer, jier= Danford & Alston, 1877 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike rotsmûs (Apodemus mystacinus).png|center|250px]] }} De '''eastlike rotsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus mystacinus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn súdwestlik [[Aazje]] en guon oangrinzgjende dielen fan [[Jeropa]]. Mei de nau besibbe [[westlike rotsmûs]] (''Apodemus epimelas'') wurdt er soms yn 'e ''Karstomys''-groep (fan 'e rotsmûzen) binnen it boskmûzeskaai pleatst. De rotsmûzen binne fierders it naust besibbe oan 'e ''Sylvaemus''-groep (fan 'e wâldmûzen), dêr't û.m. de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') ta hearre. ==Fersprieding== De eastlike rotsmûs is yn [[Aazje]] lânseigen yn noardwestlik [[Iraan]], noardlik [[Irak]], [[Syrje]], [[Libanon]], noardlik en sintraal [[Israel]], it [[Westjordaanlân]], westlik [[Jordaanje]], noardwestlik [[Saûdy-Araabje]], [[Lyts-Aazje]] en súdlik [[Georgje]]. Yn [[Jeropa]] komt er foar op [[Kreta]] en guon [[Grikelân|Grykske]] [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Egeyske See]], wêrûnder [[Roados (eilân)|Roados]] en [[Chios]]. De populaasje op 'e [[Balkan]], dy't foarhinne ek ta de eastlike rotsmûs rekkene waard, wurdt no erkend as in selsstannige [[soarte]]: de [[westlike rotsmûs]] (''Apodemus epimelas''). Fan 'e eastlike rotsmûs binne [[fossyl|fossilen]] bekend út [[Israel]] en fan it Grykske eilân [[Chios]], dy't tebek geane oant it Midden-[[Pleistoseen]]. ==Biotoop== De eastlike rotsmûs jout de foarkar oan drûge, iepen bosken en strewelleguod, fral dêr't rotsen wat beskutting biede, yn heuveleftich terrein. Ek komt er wol foar by muorkes om [[greide]]n hinne. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike rotsmûs is grutter en grizer fan kleur as de measte oare boskmûzesoarten. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13 sm, mei in ringe [[sturt]] dy't ûngefear like lang is (10-14 sm) en in gewicht fan 28-56 g. Hy is sânkleurich [[griis]] op 'e rêch en witich op 'e [[bealch]]. Oars as guon boskmûzesoarten (lykas de [[boskmûs]] en de [[grutte boskmûs]]) hat er gjin kleure plak op it boarst. De eastlike rotsmûs hat fierders langere [[snorhierren]] as de measte oare boskmûzen, dy't sa'n 4⅔ sm lang wurde kinne. Ek syn [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne frij grut, 1⅔-2⅛ sm lang. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Broad-toothed_field_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Apodemus mystacinus}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlike rotsmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] ag6q6248tnr1jubjfcdennznpf21z93 0 69127 1233671 1173400 2026-07-05T21:02:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233671 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Alpenboskmûs| Ofbyld= [[File:Apodemus alpicola.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus alpicola | Beskriuwer, jier= Heinrich, 1952 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Alpenboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus alpicola'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn 'e [[Alpen]]-regio fan [[Midden-Jeropa]] libbet. Oarspronklik waard dit bist beskreaun as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), mar sûnt [[1952]] wurdt er as in selsstannige [[soarte]] erkend. De Alpenboskmûs is it naust besibbe oan 'e [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis''), en [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-ûndersyk hat boppedat útwiisd dat de besibskip mei de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') noch justjes grutter is as dy mei de grutte boskmûs. ==Fersprieding== Oant no ta is de Alpenboskmûs oantroffen yn 'e [[Aostadelling]] fan noardwestlik [[Itaalje]] en oangrinzgjende dielen fan [[Frankryk]], en yn eastlik [[Switserlân]], [[Lychtenstein]], it [[Eastenryk]]ske [[Foararlberch]] en oanbuorjende kriten fan súdlik [[Beieren]], yn [[Dútslân]]. ==Uterlike skaaimerken== De Alpenboskmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 10-13½ sm. Hy is justjes grutter as de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en ûngefear like grut as de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), mar hy hat yn ferhâlding in folle langere [[sturt]], dy't trochinoar goed 120% (mei útrinners oant 140%) fan 'e kop-romplingte bedraacht. It rêchhier is gielbrún oant readbrún en de behierring op 'e bealch grizich wyt oant witich. It gielige plak op 'e [[kiel]] rint almeast yn 'e lingterjochting yn in streek út nei de bealch ta en foarmet mar komselden in sletten bân om 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]], sa't by de grutte boskmûs it gefal is. Boppedat is de begrinzging folle dizeniger. Lykwols is it sels foar saakkundigen soms dreech om beskate eksimplaren inkeld op grûn fan uterlike skaaimerken fan grutte boskmûzen te ûnderskieden, nammenste mear om't der oan 'e grinzen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e Alpenboskmûs oergongsfoarmen foarkomme. Inkeld de foarm fan 'e [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel) kin wissichheid biede. ==Biotoop== De Alpenboskmûs jout de foarkar oan steile berchskeanten, iepen plakken en berchgreiden, it leafst mei in kombinaasje fan útstykjende rotsen, rinnend wetter en tichte boaiembegroeiïng ([[gers]]). Yn kontreien dêr't sawol de Alpenboskmûs as de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') foarkomme, bestiet der in [[habitat]]skieding yn fertikale rjochting: Alpenboskmûzen libje dan boppe likernôch 1.000 m hichte, en grutte boskmûzen inkeld dêrûnder. Op oare plakken komt de Alpenboskmûs lykwols oant 550 m foar. De boppegrins fan syn fersprieding liet op 2.000 m. {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alpine_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Alpenboskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] kgylimp974b3zdvfbfr458o9egh18qh 0 69129 1233688 1173401 2026-07-05T21:24:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233688 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Avisennaboskmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus avicennicus | Beskriuwer, jier= Darvish, Javidkar & Siahsarvie, 2006 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] |lânkaart= }} De '''avisennaboskmûs''' of '''Avisenna's boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus avicennicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn 'e omkriten fan 'e stêd Fakhrabad, yn de [[Iraan]]ske provinsje [[Yazd]]. Nei alle gedachten hat er him dêr fêstige ûnder in wietere [[klimaat|klimatologyske]] perioade en is er dêr yn 'e midden fan in [[woastyn]]biotoop isolearre rekke doe't it [[klimaat]] neitiid wer drûger waard. ==Algemiene beskriuwing== De avisennaboskmûs waard pas yn [[2006]] as in aparte [[soarte]] beskreaun en erkend. Hy is ferneamd nei de grutte [[Perzje|Perzyske]] [[wittenskipper]] [[Avisenna]] ([[980]]-[[1037]]). Syn pels is op 'e [[rêch]] griisbrún en op 'e [[bealch]] witich. Guon eksimplaren hawwe in oranje plak op it boarst. De [[sturt]]lingte is yn 'e regel grutter as de kop-romplingte, en de [[kjiftosk]]en binne relatyf lyts. Fierders ferskilt de avisennaboskmûs fan oare soarten boskmûzen troch de struktuer fan syn [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Apodemus_avicennicus ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Avisennaboskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] mpmkea776wu3sntan4g3zeu65jb4wk6 0 69135 1233729 1177002 2026-07-05T21:50:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233729 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= boskmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Apodemus sylvaticus (Sardinia).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus sylvaticus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Apodemus sylvaticus distribution.PNG|center|250px]] }} De '''boskmûs''' of '''heidemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus sylvaticus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn hast hiel [[Jeropa]] foarkomt. Ek yn [[Nederlân]] is er frij algemien, en itselde jildt foar [[Fryslân]], de [[Waadeilannen]] ynbegrepen. Dit [[bist]]ke is nau besibbe oan 'e [[grutte boskmûs]] of gielhalsboskmûs, mar ferskilt dêrfan troch it ûntbrekken fan 'e bân fan gielich [[hier (begroeiïng)|hier]] om 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]], syn justjes lytsere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en syn justjes behindiger postuer. De boskmûs libbet gear mei de [[minske]] en wurdt sadwaande ek wol as ûngedierte beskôge. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De boskmûs is lânseigen yn hast hiele [[Jeropa]], ynkl. de gruttere [[Britske Eilannen]], de [[Orkney-eilannen|Orkney]]- en [[Sjetlâneilannen]], de measte [[Denemark|Deenske]] [[eilân|eilannen]], in protte eilannen yn 'e [[Middellânske See]] (lykas de [[Baleären]], [[Korsika]], [[Sardynje]], [[Sisylje]], [[Korfû]] en [[Kreta]]) en it eilân [[Gotlân]], yn 'e [[Eastsee]]. Hy ûntbrekt lykwols op 'e measte lytsere [[Grikelân|Grykske]] eilannen, [[Syprus]], de [[Hebriden]], de [[Fêreu-eilannen]] en yn sintraal en noardlik [[Skandinaavje]]. Yn [[Finlân]], [[Estlân]] en [[Letlân]] komt er hielendal net foar. De eastgrins fan syn ferspriedingsgebiet rint troch súdlik [[Litouwen]], [[Wyt-Ruslân]], nimt noch in hoekje fan westlik [[Ruslân]] mei, en folget dan in kromme line troch it easten en suden fan 'e [[Oekraïne]], om bewesten de [[Krim]] by de kust fan 'e [[Swarte See]] út te kommen. Yn it súdeasten foarmet de [[Bosporus]] de grins. Bûten Jeropa komt de boskmûs inkeld foar yn it [[Atlasberchtme]] fan [[Noard-Afrika]], fan [[Tuneezje]] oant [[Marokko]]. Op [[Iislân]] is er in by fersin troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]]. [[File:Wood Mouse.JPG|thumb|left|200px|Yllústraasje troch A. Thorburn, út ''British Mammals'' ([[1920]]).]] ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]], en ek yn [[Fryslân]], komt de boskmûs algemien foar. Ek op alle gruttere [[Waadeilannen]] besteane populaasjes. ==Uterlike skaaimerken== De boskmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7½-11 sm, mei in sturtlingte fan 7-10½ sm en in gewicht fan 14-35 g. De [[sturt]]en fan boskmûzen binne kwetsber, en de einen brekke maklik ôf (en groeie dan yn 'e regel net wer oan). Dit is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] adaptaasje ta beskerming tsjin [[predaasje]]. Men moat in fongen boskmûs dus nea allinnich by de sturt beethâlde. Folwoeksen eksimplaren hawwe gielich oant brunich hier op 'e rêch en grizich wyt hier op 'e búk. De demarkaasjeline tusken dy beide kleuren is altyd wat dizenich. Opfallend is dat de boskmûzen op 'e [[Waadeilannen]] helderder kleure binne mei yn in protte gefallen in frij dúdlike dûnkere streek oer de rêch. Op 'e kiel hawwe boskmûzen oer it generaal in gielich plakje sitten, dat lykwols nea, sa't by de [[grutte boskmûs|grutte of gielhalsboskmûs]] it gefal is, in sletten halsbân foarmet. Wol is it mooglik dat it plakje oergiet yn in útrutsen gielige streek tusken de foarpoaten troch en oer de búk. Jongere bisten binne trochstrings effen griisbrún en kinne sadwaande maklik betize wurde mei folwoeksen [[hûsmûs|hûsmûzen]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]] binne lykwols grutter, en fierders ken men boskmûzen werom oan harren soarteigen rook, har spitsere snút en de ynkeping yn 'e boppe[[kjiftosk]]en. ==Biotoop== Nettsjinsteande har namme bewenje bosk- of heidemûzen net inkeld [[wâld]]en en [[heide]], mar ek [[gers]]lân, ikkers mei [[lânbou]]gewaaksen, [[nôt]]fjilden, [[tún|tunen]], braaklizzend terrein en [[sân (grûnsoarte)|sân]][[dún|dunen]]. Feitliks hawwe se leaver [[hage]]n en [[strewelle]]guod as bosken. Yn berchgebieten komme se selden boppe de [[beamgrins]] foar, al binne se yn 'e [[Alpen]] oant op 2.000 m hichte oantroffen. Fierders ûntbrekke se krektlyk yn leechleine, wiete lânskippen. Yn 'e [[winter]]moannen nimme se gauris har yntrek yn skuorren, hokken of sels [[minske|minsklike]] wenten. ==Hâlden en dragen== [[File:Apodemus sylvaticus bosmuis.jpg|right|thumb|250px|De boskmûs fan deunby.]] Boskmûzen binne [[nachtdier]]en, mar by ljochtmoanne en as it nachts kâld en/of wiet is, sette se net folle út 'e wei. Se libje frijwol útslutend op 'e grûn, ek al binne se trochkrûpt yn klimmen en springen. Mei de [[kjiftosk]]en en de foarpoaten grave in protte, soms wol oant 50 sm djipte. Har gongen hawwe in trochsneed fan 3 sm en kinne 1 m lang wêze. Gongestelsels hawwe yn 'e regel mear as ien útgong en wurde faak brûkt troch ferskate generaasjes boskmûzen. De boskmûs is in yntelligint bistke dat de foar ûndersikers ferfelende gewoante hat om 'e yngongen fan ynrinfâlen ticht te stopjen mei ierde en stientsjes. De boskmûs bejout him oer it algemien mar selden mear as 14-20 m fan syn hoale ôf, of it moat yn 'e [[peartiid]] wêze. De grutte fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] hinget fan it soarte [[biotoop]] ôf, mar dat fan 'e mantsjes is mei 1.200-13.000 m² oansjenlik grutter as dat fan 'e wyfkes (800-4.000 m²). De sosjale hierargy fan 'e boskmûs is noch altyd net alhiel klear; dominante mantsjes ferdigenje har territoarium tsjin ynkringers, en yn 'e peartiid oerlaapje de territoaria fan 'e mantsjes inoar, mar dy fan 'e wyfkes net. It tinken is dat boskmûzen [[polygamy|polygaam]] binne. De fuortplanting fynt by de boskmûs plak tusken [[maart]]/[[april]] en [[oktober]], mei útrinners nei [[novimber]], ôfhinklik fan 'e [[waar]]somstannichheden en de dêrmei ferbân hâldende beskikberens fan fretten. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 25 dagen wurde trochinoar 3 kear jiers 3-8 jongen smiten, dy't mei 3 wiken selsstannich binne en it nêst ferlitte. Neigeraden dat it letter yn it jier wurdt, fynt der almar mear [[resorpsje fan embryo's]] plak, sadat de smeten hieltyd lytser wurde. De populaasjetichtheid kin by boskmûzen fariëarje fan 1 oant wol 200 eksimplaren de ha, ôfhinklik fan hoefolle fretten oft der foarhâns is. Yn it wyld libbet de boskmûs yn trochsneed mar in fearnsjier, mei in maksimum fan oardel jier. Yn finzenskip kin er wol 4 jier wurde. Boskmûzen foarmje in wichtige [[proai]] foar in ferskaat oan [[rôfdier]]en, wêrûnder de [[das]], [[harmeling]], [[wezeling]], [[stienmurd]], [[beamotter]], [[hûskat]], [[foks]] en ferskate soarten [[rôffûgels]], lykas de [[reade wikel]], [[wâldûle]], [[goudûle]], [[stienûle]] en [[katûle]]. [[File:Apodemus sylvaticus 03 by-dpc.jpg|left|thumb|300px|In boskmûs.]] ==Fretten== Boskmûzen frette yn haadsaak [[sied (plant)|sied]]kerlen fan [[nôt]] en alderhanne soarten [[nút (plant)|nuten]], benammen fan [[beam]]men as de [[iik]], [[bûk (beam)|bûk]], [[esk]], [[linebeam]], [[hagedoarn]] en [[eskdoarn]]. Dêrnjonken meie se ek wol [[frucht (plant)|frucht]]en en [[bei]]en, [[blom]]knoppen, [[poddestoel|poddestuollen]] en [[moas]]. Fierders steane ek [[ynsekt]]en, [[tûzenpoaten]], [[spinnen]], [[reinwjirm]]s en [[slak]]ken op it menu. [[Winter]]deis libbet de boskmûs û.m. fan 'e fruchtbere dielen fan [[rintfear]]ren (''varens''), wat seldsum is foar [[wringedieren]]. ==Status== De boskmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet rûnom foarkomt. Soms wurde boskmûzen as skealik ûngedierte beskôge om't se skea oanrjochtsje oan [[lânbou]]gewaaksen; sa frette se bygelyks knoppen en fruchten oan fan û.m. [[nôt]] en [[byt|biten]]. Yn huzen kinne se fral winterdeis wol oer itensfoarrieden gear gean en oare gnauskea oanrjochtsje. ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/bosmuis Side oer de boskmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e boskmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wood_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Apodemus sylvaticus}} }} {{DEFAULTSORT:Boskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] ko543mxtorq2hviti5pmpo3ui23j3jk 0 69386 1233710 1176990 2026-07-05T21:40:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233710 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= berchwetterrôt| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[wetterrotten]] (''Arvicola'') | Wittenskiplike namme = Arvicola scherman | Beskriuwer, jier= Shaw, 1801 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Arvicola scherman range Map.png|center|250px]] }} De '''berchwetterrôt''' of '''berchwrotrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Arvicola scherman'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wetterrotten]] (''Arvicola''). Dit bist komt foar yn it grutste part fan [[Midden-Jeropa]] en dielen fan [[East-Jeropa]] en it [[Ibearysk Skiereilân]]. Yn [[Nederlân]] komt er foar yn [[Súd-Limburch]], dêr't er pleatslik bekend stiet as de ''molmuis'' of de ''aardwolf''. ==Taksonomyske skiednis== De berchwetterrôt waard foar it earst as [[soarte]] beskreaun yn [[1801]], mar waard letter degradearre, en gie lange tiid troch foar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[noardlike wetterrôt]] (''Arvicola amphibius''). Nei nij ûndersyk waard er lykwols yn [[2000]] op 'e nij as in selsstannige soarte erkend. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e berchwetterrôt strekt him út oer in grut part fan [[Midden-Jeropa]], mei dêrûnder hiele [[Switserlân]] en [[Lychtenstein]] en fierders [[Eastenryk]] útein it súdeastlikste diel, sintraal [[Sloveenje]], noardlik en noardwestlik [[Itaalje]], eastlik [[Frankryk]] en súdlik [[Dútslân]] en [[Tsjechje]]. Yn [[East-Jeropa]] komt er foar yn hast hiel [[Slowakije]], it uterste súdeasten fan [[Poalen]], it uterste westen fan 'e [[Oekraïne]] en noardeastlik [[Hongarije]]. Op 'e [[Balkan]] libbet de berchwetterrôt yn sintraal [[Kroaasje]] en de westlikste punt fan [[Bosnje]], en yn [[Roemeenje]] yn hiel [[Transsylvaanje]]. Ek komt er foar yn 'e [[Pyreneeën]], sawol oan 'e noardlike, [[Frankryk|Frânske]], as oan 'e súdlike, [[Spanje|Spaanske]] kant. Op it [[Ibearysk Skiereilân]] libbet er fierders yn [[Astuerje]], eastlik [[Galysje]], noardwestlik [[Leön]] en it uterste noardeasten fan [[Portegal]]. Yn it noarden strekt it ferspriedingsgebiet fan 'e berchwetterrôt him út nei [[Dútslân|Midden-Dútslân]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] en de [[Belgje|Belgyske]] [[Ardinnen]]. Ta einbeslút komt er ek foar yn [[Belgysk Limburch]] en it [[Nederlân]]ske [[Súd-Limburch]]. ==Beskriuwing== Berchwetterrotten libje benammen yn [[gers]]lân, dêr't se krekt as [[mol (bist)|mollen]] ûndergrûnske gongestelsels oanlizze, dy't men werom ken oan 'e "mollebulten" by de yngongen. Se libje fral fan [[plant]]aardich fretten. De berchwetterrôt ferskilt yn ferskate opsichten fan 'e wetterrôt, dêr't er nau mei besibbe is. Yn it foarste plak is er net, lykas de wetterrôt, oan wetter bûn, en kin er sadwaande sûnder swierrichheden hiele einen fan wetter ôf oerlibje en sels florearje. Fierders graaft de berchwetterrôt gruttere en djippere gongestelsels as de wetterrôt, dy't mei-inoar in lingte hawwe kinne fan wol 200 m (tsjin heechút 15 m by de wetterrôt). Ek ek is syn [[pels]] ljochter fan kleur en is er behindiger fan postuer, mei in gewicht fan 60-150 g, wylst de wetterrôt 130-200 g weaget. ==Sjoch ek== * [[noardlike wetterrôt]] * [[súdlike wetterrôt]] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Montane_water_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Berchwetterrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wetterrôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] bm2yyw0e6ajd44r19zljiugd1znxi7o 0 69589 1233779 1173532 2026-07-05T22:18:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233779 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Floaridawetterrôt| Ofbyld= [[Ofbyld:Round-tailed Muskrat Neofiber alleni.png|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= '''Floaridawetterrotten''' (''Neofiber'')<br><small>[[Frederick W. True|True]], 1884 | Wittenskiplike namme = Neofiber alleni | Beskriuwer, jier= [[Frederick W. True|True]], 1884 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Floaridawetterrôt (Neofiber alleni).png|center|250px]] }} De '''Floaridawetterrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neofiber alleni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), dat binnen de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae'') de monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[Floaridawetterrotten]] (''Neofribrini'') en it krektlyk monotypyske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Floaridawetterrotten]] (''Neofiber'') foarmet. Dizze soarte is net nau besibbe mei oare soarten wrotmûzen, net mei ús [[wetterrôt]] en nettsjinsteande de [[Ingelsk]]e namme ''round-tailed muskrat'' ("rûnsturtmuskusrôt") ek net mei de [[muskusrôt]]. De Floaridawetterrôt komt inkeld foar yn 'e súdeastlike [[Feriene Steaten]]. ==Fersprieding== De Floaridawetterrôt libbet yn it grutste part fan 'e [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] [[Floarida]], dêr't er inkeld ûntbrekt yn 'e [[Floridiaanske Panhandle|Floridiaanske ''Panhandle'']], en fierders yn in diel fan it noardeasten en in part fan it noardwestlike kustgebiet. Hy komt ek foar yn súdeastlik [[Georgia]]. Syn hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] komt oerien mei de fynsten fan [[fossyl|fossilen]] fan 'e Floaridawetterrôt op ferskate plakken, dy't tebek geane oant it Lette [[Pleistoseen]]. ==Uterlike skaaimerken== De Floaridawetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 18⅔-21⅓ sm, mei in sturtlingte fan 9,9-16,8 sm en in gewicht fan 262 g (♀) oant 279 g (♂). Folwoeksen eksimplaren hawwe in brune pels dy't nei de [[bealch]] ta wat ljochter útskaait. Jongen binne earst griis oant jiskegriis. De feroaring fan kleur falt foar as de jongen mei 7-30 dagen en nochris mei 35-50 dagen de earste beide kearen ferhierje. Folwoeksen eksimplaren ferhierje almeast [[hjerst]]mis. ==Biotoop== Floaridawetterrotten jouwe dúdlik de foarkar oan grutte [[moeras]]kriten, al komme se ek wol yn oare [[biotoop|biotopen]] foar. Weidlân dêr't in soad [[fee]] holden wurdt, mije se almeast. ==Hâlden en dragen== De Floaridawetterrôt is in semy-akwatysk bist (d.w.s. dat er in oansjenlik diel fan 'e tiid yn it wetter trochbringt) en teffens in [[nachtdier]]. Hy is faak beskreaun as in sosjaal bist, dat gearlibbet mei soartgenoaten, mar nij ûndersyk sugerearret dat soks net sasear in natuerlik hâlden en dragen is, mar mear in út need berne oanpassing is oan in tekoart oan gaadlik wengebiet. Floaridawetterrotten libje fral fan [[wetterplant]]en, dy't se opdûke en dan omdriuwkeljend op in [[driuwtille]] lytsman meitsje. Binnen har [[territoarium (biology)|territoaria]] hawwe se 10-15 beskûle plakken dêr't se har geregeldwei deljouwe. Sokke skûlplakken besteane út boppegrûnske nêsten dy't boud binne út in tsjûke laach fegetaasje. De gefaarlikste [[rôfdier]]en binne foar de Floaridawetterrôt de [[Amerikaanske alligator]] en fierders [[hauken]] en [[goudûle]]n, al liket de measte [[predaasje]] troch [[rôffûgels]] foar te fallen as de Floardidawetterrôt troch oerstreamings út syn natuerlike [[habitat]] ferdreaun is. De populaasjetichtheid leit yn 'e regel om 'e 250-300 bisten de ha. ==Status== De Floaridawetterrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Der wurdt wol tocht dat de oanwêzigens fan 'e Floaridawetterrôt yn [[Floarida]] de reden is dat de [[muskusrôt]], dy't frijwol deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfollet, dêr ûntbrekt. {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Round-tailed_muskrat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Neofiber alleni}} }} {{DEFAULTSORT:Floaridawetterrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wrotmûseftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] e2hy3xrh4czx212zx9688albq5fhx8j 0 69732 1233682 1173536 2026-07-05T21:10:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233682 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Amoerlemming| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') | Wittenskiplike namme = Lemmus amurensis | Beskriuwer, jier= Vinogradov, 1924 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amoerlemming (Lemmus amurensis).png|center|250px]] }} De '''Amoerlemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus amurensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte lemmings]] (''Lemmus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn it [[Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], yn 'e krite fan 'e [[rivier]] de [[Amoer (rivier)|Amoer]]. De Amoerlemming waard foar it earst beskreaun en as aparte soarte erkend yn [[1924]]. Der is fierders net folle oer bekend. Op 'e [[Reade List fan de IUCN]] stiet de Amoerlemming fermeld as "net bedrige", wat betsjut dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Amur_lemming ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte lemming]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 5lx20vkz4i31bbl6mbb0ee43ps9bkgj 0 69734 1233709 1173537 2026-07-05T21:40:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233709 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= berchlemming| Ofbyld= [[Ofbyld:Tunturisopuli Lemmus Lemmus.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') | Wittenskiplike namme = Lemmus lemmus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding berchlemming (Lemmus lemmus) (bysnien).png|center|250px]] }} De '''berchlemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus lemmus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de ûnderfamylje fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)skaai]] fan 'e [[echte lemmings]] (''Lemmus''), dat inkeld foarkomt yn [[Skandinaavje]] en noardwestlik [[Ruslân]]. It is it iennichste [[wringedier]] út dy regio dat nearne oars op 'e wrâld foarkomt. De berchlemming is de bekendste [[lemming]]soarte, en syn dramatyske populaasjeskommelings en grutskalige migraasjes foarmje de basis foar de [[myte]] dat lemmings soms oan massale [[selsdeading]] dogge troch harsels yn grutte klibers fan 'e [[rots]]en ôf yn [[see]] te smiten. ==Fersprieding== De berchlemming komt foar yn hiel sintraal en noardlik [[Noarwegen]], mar yn [[Sweden]] libbet er allinnich yn it uterste noarden fan it lân en yn it westen, yn it [[Skandinavysk Heechlân]]. Fierders komt er foar yn noardlik [[Finlân]], yn it uterste noarden fan 'e autonome republyk [[Kareelje (autonome republyk)|Kareelje]], dy't ûnderdiel útmakket fan 'e [[Russyske Federaasje]], en op it Russyske [[Kola-skiereilân]] (it gebiet súdlik en súdwestlik fan 'e havenstêd [[Moermansk]]). ==Uterlike skaaimerken== De berchlemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 7-15½ sm, mei in sturtlingte fan mar 1-2 sm en in gewicht fan heechút 130 g. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en it [[sturt]]sje tige koart. De bistkes hawwe in opfallende tekening, wêrby't de [[rêch]] swart mei gielich is, de [[skouderblêd]]en en de boppekant fan 'e [[kop]] swart en de [[bealch]] en de ûnderkant fan 'e kop wyt, wylst der yn 'e breedterjochting in ljochte (witige of gielige) streek oer de earen rint. It patroan kin wat fariëarje tusken ferskillende eksimplaren. [[File:Fjällämmel.jpg|left|thumb|300px|In berchlemming yn 't wyld.]] ==Biotoop== De natuerlike [[habitat]] fan 'e berchlemming is de [[toendra]] en [[rots]]ich [[berchtme|leechberchtme]], dêr't er fral boppe de [[beamgrins]], mar ek wol yn [[bjirk]]e- en [[din]]nebosken libbet. Hy jout der de foarkar oan om deunby in [[wetter]]boarne ta te hâlden en kin goed swimme. ==Hâlden en dragen== Berchlemmings binne sawol deis as nachts yn 't spier, wêrby't se tuskentroch koarte slûchjes dogge. De [[winter]] bringe se yn nêsten troch dy't se yn bercheftige kriten oanlizze ûnder de [[snie]]. Dêrby grave se komplekse gongestelsels ûnder it sniedek en foerazjearje op dy wize nei fretten. As de snie by 't [[maityd]] begjint te teien, en har nêsten en gongen sadwaande ynstoarte, moatte se òf ferhúzje nei heger lein gebiet, dêr't de tei noch net ynset is, òf, wat mear foarkomt, nei it leechlân gean om dêr it [[simmer]]seizoen troch te bringen. Dan grave se hoalen ûnder [[stien]]nen en [[moas]], dêr't se har deljaan kinne sûnder drekt gefaar te rinnen fan har natuerlike fijannen, de [[poalfoks]], de [[snie-ûle]] en de [[wezeling]]. [[Hjerst]]mis komt har weromkear nei hegere grûn nochal krekt: se moatte soargje dat se dêr net al omhingje as der noch gjin beskutting fan 'e snie is, mar oan 'e oare kant moatte se sjen dat se út it leechlân wei binne foar't dêr de winter ynfalt. Yn 'e maityd, noch ear't de snie teid is, begjint de [[peartiid]], dy't trouwens ûnder geunstige omstannichheden it hiele jier rûn duorje kin. Nei in [[draachtiid]] fan 16-23 dagen komme der 2-13 jongen te wrâld, mar yn 'e regel 5-8. De wyfkes binne nei 14 dagen al geslachtsryp, en de mantsjes nei likernôch 3 wiken. Wyfkes kinne 3-4 wiken nei de earste smeet op 'e nij in nêst jongen te wrâld bringe, en dogge dat ornaris 6 kear jiers. Berchlemmings kinne oant 2 jier âld wurde. As de [[waar]]somstannichheden goed útpakke, mei sêfte winters en lange simmers, kin sa'n flugge fuortplanting sels ek wer ta swierrichheden liede. Berchlemmings binne ferneamd om har dramatyske populaasjesykly, dy't eltse trije of fjouwer jier fannijs foarkomme. Yn in "lemmingjier", sa't dat yn Skandinaavje neamd wurdt, fynt der in befolkingsekspoazje plak, wêrby't de populaasjetichtheid oprinne kin fan in normale 3-5 eksimplaren de ha oant wol 330 bisten de ha. Mei't der foar sokke oantallen lang net genôch fretten is, liedt dat ta in hege stjerte, sadat de populaasjegrutte wer ynstoart. [[File:Lemmuslemmus.jpg|left|thumb|250px|In berchlemming yn syn nêst.]] Mei't berchlemmings [[solitêr]]e bisten binne, ferdriuwe de sterkere eksimplaren de swakkeren en jongeren lang foar't it fretten oprekket. De ferdreaune bisten jouwe har dan ôf yn willekeurige rjochtings, op 'e sneup nei in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat noch net beset is. Op plakken dêr't lânskipseleminten lykas steile [[berch]]skeanten of fluch streamende [[rivier]]en har bewegingsfrijheid beheine, kinne der dan grutte oantallen lemmings gearkomme, wat ta sjosjale friksje, stress en úteinlik massale panyk liedt, wêrby't se yn alle rjochtings útnaaie. Dat, berchlemmings migrearje wol deeglik, en dat kin soms ek yn grutte oantallen mei-inoar barre, mar in opsetlike mars nei de [[see]] foar in massale [[selsdeading]] is yn it echt noch nea dokumintearre, en kin nei alle gedachten nei it lân fan 'e fabels ferwiisd wurde. [[File:Lemmus lemmus no.JPG|right|thumb|200px|In berchlemming.]] ==Fretten== Berchlemmings libje útslutend fan [[plant]]aardich materiaal, benammen fan ûnderskate soarten [[sigge]]n en [[gers|gerzen]] en fan [[moas]]. ==Status== De berchlemming hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei it bist yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet rûnom foarkomt. Neffens modern [[genetika|genetysk]] ûndersyk soe de berchlemming de [[iistiid]] fan it [[Pleistoseen]], wêrby't in grut part fan [[West-Jeropa]] oerdutsen rekke mei [[lâniis]], oerlibbe hawwe troch syn taflecht te nimmen ta ferskate iisfrije ûntwiken. Party saakkundigen is lykwols fan tinken dat de berchlemming eins ôfstammet fan 'e foarâlden fan 'e moderne [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus''), dy't [[Skandinaavje]] yntein wêze soene nei't it lâniis him weromlutsen hie. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Norway_lemming ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lemmus lemmus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte lemming]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] kchzms6xfrqlzeae4pgn3g7e55uqby2 0 69736 1233734 1173538 2026-07-05T21:53:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233734 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= brune lemming| Ofbyld= [[File:Lemmus trimucronatus 85585318 (cropped).jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') | Wittenskiplike namme = Lemmus trimucronatus | Beskriuwer, jier= Richardson, 1825 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune lemming (Lemmus trimucronatus).png|center|250px]] }} De '''brune lemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus trimucronatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan de [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan de [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan de [[echte lemmings]] (''Lemmus''). Dizze [[soarte]] komt foar op 'e [[toendra]] fan [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]] (yn 'e [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en [[Nûnavût]]). Fierders libbet de brune lemming ek by de Kanadeeske westkust lâns yn [[Britsk-Kolumbia]], hast oan [[Vancouvereilân]] ta. Oarspronklik waard dit bist beskôge as in foarm fan 'e [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus''), mar letter waard er erkend as in aparte [[soarte]]. ==Uterlike skaaimerken== De brune lemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 13 sm (♂) of 12½ sm (♀), mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan sa'n 68 g (♂) of 58 g (♀). Sa't syn namme al seit is er brunich fan kleur, mei in readbrunige [[rêch]] en [[efterst]], wylst de [[kop]] en [[skouder]]s wat mear griisbrunich binne. [[Winter]]deis wurdt syn [[hier (begroeiïng)|hier]] langer en wat grizer. Krekt as oare [[lemming]]soarten hat er lytse [[ear (lichemsdiel)|earkes]], in stomp [[snút]]sje, koarte [[poat]]sjes en in hiel koart [[sturt]]sje. ==Hâlden en dragen== Brune lemmings frette benammentlik [[gers]]leaten, mar dêrnjonken ek [[gers]], [[sigge]], [[moas]], [[beamskors]], [[bei]]en, [[koarstmoas]]sen en [[woartel (diel fan in plant)|plantewoartels]]. Se libje ûndergrûnsk yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en de wyfkes kinne nei in [[draachtiid]] fan 23 dagen 3 kear jiers in nêst fan 4-9 jongen smite. Oars as syn [[Jeraazje|Jeraziatyske]] sibben de [[berchlemming]] (''Lemmus lemmus'') en de [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus'') migrearret de brune lemming net, dat as oerbefolking ûntstiet, wurdt dat oplost mei geweld. Brune lemmings foarmje in wichtige boarne fan fretten foar [[rôfdier]]en as de [[poalfoks]] en ferskate [[rôffûgels|rôffûgel]]soarten. Der besteane oanwizings dat ek [[kariboe]]s (Noardamerikaanske [[rindier]]en) se soms opfrette. It liket derop dat de poalfoks him yn [[Noard-Amearika]] net fuortplantsje kin yn jierren dat brune lemmings krap binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_American_brown_lemming ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lemmus trimucronatus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte lemming]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] pmene169a15p4mf8gkxbgphd1gwtlwj 0 69781 1233754 1173511 2026-07-05T22:03:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233754 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= eastlike greidwrotmûs |Ofbyld= [[File:Microtus pennsylvanicus UL 01.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |Wittenskiplike namme = Microtus pennsylvanicus |Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1815 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike greidwrotmûs (Microtus pennsylvanicus).png|center|250px]] }} De '''eastlike greidwrotmûs''' of '''eastlike gerslânwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus pennsylvanicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''). Dizze [[soarte]] komt foar by de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]] fan [[Noard-Amearika]] lâns, fan 'e [[Labrador (regio)|Labrador]] oant [[Georgia]]. Foarhinne waarden de [[westlike greidwrotmûs]] (''Microtus drummondii''), de [[Floaridakustmoeraswrotmûs]] (''Microtus dukecampbelli'') en de [[strânwrotmûs]] (''Microtus breweri'') as [[ûndersoarte]]n fan 'e eastlike greidwrotmûs sjoen (dy't doe sadwaande bekend stie as de '''greidwrotmûs'''). Nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat it om ferskillende soarten giet. De eastlike greidwrotmûs jout de foarkar oan wieteftich [[greide|greidlân]] en hâldt gjin [[wintersliep]]. It bistke libbet yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], dêr't it in [[iten]]sfoarried opslacht foar de [[winter]]. De [[IUCN]] beoardielet de eastlike greidwrotmûs as net bedrige. ==Fersprieding== De eastlike greidwrotmûs komt foar yn it easten fan [[Noard-Amearika]], yn in brede stripe by de [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] lâns. It [[ferspriedingsgebiet]] rint fan [[Labrador (regio)|Labrador]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]] yn it noarden fia [[Nijfûnlân]], de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]], [[Nij-Ingelân]], [[New York (steat)|New York]], [[Pennsylvania]], [[Firginia]] en de [[Karolina's]] oant yn [[Georgia]] yn it suden. Nei it westen ta strekt it ferspriedingsgebiet him yn [[Kanada]] út oan [[Ontario]] ta. Besuden de [[Grutte Marren]] rikt it areaal fan dit bist oant en mei [[Ohio]] en [[Tennessee]]. Westlik dêrfan leit it ferspriedingsgebiet fan 'e [[westlike greidwrotmûs]] (''Microtus drummondii''). ==Uterlike skaaimerken== De eastlike greidwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,7–11,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–7,7&nbsp;smen in gewicht fan 33–65&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat in tichte [[pels]], dy't op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún|ljocht]]- oant [[dûnkerbrún]] is, en op 'e [[bealch]] [[witich]]. De [[sturt]] is frij lang foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]], oant 40% fan 'e kop-romplingte. ==Biotoop== Eastlike greidwrotmûzen jouwe de foarkar oan wieteftich [[greidlân]] mei in tichte [[planten|boaiemfegetaasje]] fan [[gers|gerzen]] of [[siggen]]. Se komme lykwols ek wol foar yn [[wâld|beboske kriten]]. Ek [[igge|riviersiggen]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]] binne [[biotoop|biotopen]] dêr't se goed út 'e fuotten kinne. De beslissende faktor liket de oanwêzigens fan [[wetter]] te wêzen. [[File:Microtus_pennsylvanicus_nbii_h00362.jpg|left|thumb|300px|In eastlike greidwrotmûs yn syn natuerlike [[habitat]].]] ==Hâlden en dragen== Eastlike greidwrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, sawol [[nacht]]s as [[dei|oerdeis]]. Eltse 2–3&nbsp;[[oere]]n is der in aktiviteitspiik dy't ferbân hâldt mei it feit dat se in flugge [[spiisfertarring]] hawwe en sadwaande geregeldwei [[iten|ite]] moatte. Eastlike greidwrotmûzen grave [[hoale]]n dêr't se foar it meastepart har ynaktive perioaden yn rêst trochbringe. Om har hoale hinne lizze se mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. Har [[territoarium (biology)|territoaria]] hawwe ûnregelmjittige foarmen en wurde foar in diel oerlape troch de territoaria fan oanbuorjende soartgenoaten, mar it binnenste diel wurdt fûleindich tsjin ynkringing fan oare eastlike greidwrotmûzen ferdigene. De grutte fan 'e territoaria fariëarret fan 0,3–0,9&nbsp;[[hektare|ha]], wêrby't de territoaria fan [[wyfke]]s dúdlik lytser binne as dy fan [[mantsje]]s. Yn prinsipe kinne eastlike greidwrotmûzen har it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar fanwegen ûngeunstige omstannichheden (dy't faak te meitsjen hawwe mei it [[klimaat]]) hâlde se faak even skoft tusken [[jannewaris]] en [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 20–23&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 4–6 (mar yn ekstreme gefallen 1–11) keale en [[blinens|bline]] jongen smyt. Mei 3&nbsp;dagen begjint it [[hier (begroeiïng)|hier]] te groeien, en mei 8&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. As se 12–14&nbsp;dagen âld binne, wurde se [[ôfwûn]]. De wyfkes binne soms mei 3&nbsp;[[wike]]n al [[geslachtsryp]], mar de mantsjes kinne har pas mei 6–8&nbsp;wiken fuortplantsje. Yn finzenskip hat in wyfke yn in jier tiid ris 17&nbsp;nêsten mei yn totaal 83&nbsp;jongen te wrâld brocht, en ien fan har jongen produsearre 13&nbsp;nêsten mei yn totaal&nbsp;78 jongen foar't der in jier om wie. Troch sa'n flugge fuortplanting komme der geregeldwei fluktuaasjes yn 'e eastlike-greidwrotmûzepopulaasje foar, wêrby't elts 2–5&nbsp;jier in piik berikt wurdt ear't de [[populaasje (biology)|populaasje]] troch gebrek oan fretten wer ynstoart. Eastlike greidwrotmûzen hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan trochinoar 1&nbsp;[[jier]] en 4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar yn finzenskip kinne se mear as 2&nbsp;jier wurde. [[Rôfdier]]en dêr't se foar oppasse moatte, binne ûnderskate soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]], [[martereftigen]] as de [[sulverdas]], de [[Amerikaanske harmeling]], de [[wezeling]], de [[Amerikaanske marter]] en de [[Amerikaanske nerts]], en fierders de [[foks]], de [[hûskat]], it [[streekte stjonkdier]] en ferskate soarten [[slangen]]. Sels [[forel]]len skine wolris in eastlike greidwrotmûs te snippen. [[File:Baby_meadow_vole.jpg|right|thumb|200px|In jonge eastlike greidwrotmûs.]] ==Fretten== De eastlike greidwrotmûs fret benammentlik [[gers|gerzen]], [[siggen]] en oare beskikbere [[planten]], wêrûnder in protte [[lânbougewaaks]]en. [[Blêd (diel fan in plant)|Blêden]], [[blom]]men, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[skimmel]]s wurde ek in protte fretten. Hiel út en troch follet dit bist dat [[herbivoar]]e dieet oan mei wat [[ynsekten]] en [[slakken]]. [[Winter]]deis stiet ek [[skors|beamskoars]] op it menu. ==Status== De eastlike greidwrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Troch [[boer]]en wurdt er faak as skealik [[ûngedierte]] sjoen om't er [[lânbougewaaks]]en oanfret. Sadwaande wurdt er yn it suden fan syn [[areaal]] (yn it noarden is lânbou net mooglik om't it der te kâld is) bestriden mei fallen, stekken en [[pestiside]]n. Behalven dat eastlike greidwrotmûzen skealik binne foar de [[lânbou]] kinne se ek [[sykte]]n oerbringe lykas de [[sykte fan Lyme]] en, yn teory, de [[bûdepest]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Meadow_vole ''Notes'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus pennsylvanicus}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlike Greidwrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 9jn7aj42grg9l36syggozccpub1f3cz 0 69814 1233700 1173500 2026-07-05T21:36:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233700 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Baskyske wrotmûs| Ofbyld= [[File:Microtus lusitanicus.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus lusitanicus | Beskriuwer, jier= Gerbe, 1879 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Baskyske wrotmûs (Microtus lusitanicus).png|center|250px]] }} De '''Baskyske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus lusitanicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] libbet yn it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], yn noardlik en sintraal [[Portegal]], [[Galysje]], [[Astuerje]], [[Kantaabrje]], [[Baskelân (regio)|Spaansk Baskelân]] en [[Kastylje en Leön]]. Oare kant de [[Pyreneeën]] komt er ek foar yn [[Frânsk Baskelân]]. De Baskyske wrotmûs, dy't ek wol de '''Lusitanyske wrotmûs''' neamd wurdt, waard as soarte beskreaun en erkend yn [[1879]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lusitanian_pine_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus lusitanicus}} }} {{DEFAULTSORT:Baskyske wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] lqp38uwdb9713zhg62dcas79ww7rsg5 0 69817 1233705 1173501 2026-07-05T21:38:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233705 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Beierske wrotmûs| Ofbyld= [[File:Bavarianpinevole.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus bavaricus | Beskriuwer, jier= König, 1962 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Beierske wrotmûs (Microtus bavaricus).png|center|250px]] }} De '''Beierske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus bavaricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dit bist waard foar it earst as [[soarte]] beskreaun troch [[soölooch]] [[Claus König]], yn [[1962]]. De status fan 'e Beierske wrotmûs as in aparte soarte is yn [[2007]] befêstige troch [[genetika|genetysk]] ûndersyk, al is er tige nau besibbe oan 'e [[liechtensteinwrotmûs]] (''Microtus liechtensteini'') út 'e eastlike [[Alpen]]. Der binne 23 opsette eksimplaren yn [[museum]]kolleksjes. ==Fersprieding== De Beierske wrotmûs libbet yn fochtige [[berchtme|berch]][[greide]]n, en komt foar tusken 600-1.000 m hichte. König ûntdiek it bist yn [[1962]] op ien plak, deunby it [[skyen|sky-oard]] [[Garmisch-Partenkirchen (distrikt)|Garmisch-Partenkirchen]], yn it uterste súdeasten fan 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Beieren]]. Op dyseldichste lokaasje waard lykwols yn 'e tachtiger jierren in [[sikehûs]] oanlein, en mei't der sûnt 1962 gjin oare eksimplaren fan 'e soarte mear fûn wiene, waard de Beierske wrotmûs as útstoarn beskôge. Yn [[2000]] trof de [[Eastenryk]]ske [[wittenskip]]ster [[Friederike Spitzenberger]] lykwols samar in eksimplaar yn ien fan 'e mûzefallen oan dy't se brûkte om libbene bisten te fangen foar har ûndersyk nei oare soarten kjifdieren. Dat wie yn [[Rofan]], yn 'e [[Brandenberger Alpen]], krekt oer de Dútsk-Eastenrykske grins yn [[Tiroal (dielsteat)|Tiroal]]. Fierder ûndersyk nei de Beierske wrotmûs is needsaaklik, mar fanwegen it miniskule [[ferspriedingsgebiet]], it feit dat de soarte by Garmisch-Partenkirchen weiwurden liket te wêzen, en om't it fynplak by Rofan likemin yn in beskerme [[natoergebiet]] leit, hat er de [[IUCN-status]] fan "krityk" krigen, wat sizze wol dat de soarte op it rântsje fan it útstjerren balansearret. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bavarian_pine_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Beierske wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] qwlmn417qth9qcyyyi0rgddm7kl7kiw 0 69823 1233768 1173502 2026-07-05T22:14:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233768 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= feltenwrotmûs |Ofbyld= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |Wittenskiplike namme = Microtus felteni |Beskriuwer, jier= Maleč & Storch, 1963 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de feltenwrotmûs (Microtus felteni).png|center|250px]] }} De '''feltenwrotmûs''' of '''Feltens wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus felteni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn [[Jeropa]], op 'e súdwestlike [[Balkan]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] omfiemet [[Albaanje]], [[Kosovo]], [[Montenegro]], [[Servje]], [[Masedoanje]] en [[Grikelân]]. De feltenwrotmûs waard yn [[1963]] foar it earst beskreaun en erkend, mar sûnt is der net in protte ûndersyk nei dien, en neffens de [[IUCN-status|IUCN]] binne der te min gegevens oer beskikber om in ynskatting oer de status te meitsjen. De feltenwrotmûs wurdt soms beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[saviwrotmûs]] (''Microtus savii''). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Felten's_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Feltenwrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] 258t4vk9gxxwhpiyhbrtpmsjqla1wj7 0 69909 1233750 1173510 2026-07-05T22:00:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233750 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= dinnewrotmûs| Ofbyld= [[File:Woodland Vole Microtus Pinetorum.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus pinetorum | Beskriuwer, jier= Le Conte, 1830 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Microtus pinetorum map.svg|center|250px]] }} De '''dinnewrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus pinetorum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''). Dizze [[soarte]] komt foar yn [[Noard-Amearika]], yn it hiele easten fan 'e [[Feriene Steaten]], wêrby't syn [[ferspriedingsgebiet]] yn it westen oan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Nebraska]], [[Kansas]], [[Oklahoma]] en [[Teksas]] ta rikt. ==Uterlike skaaimerken== De dinnewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8⅓-12 sm, mei in sturtlingte fan 1½-4 sm en in gewicht fan 14-37 g. Syn [[pels]] is op 'e [[rêch]] giel- oant dûnkerbrún, en op 'e [[bealch]] witich of ljochtgrizich. De [[each|eagen]], [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[sturt]] binne allegear yn grutte belune as adaptaasje ta in fierhinne ûndergrûnske libbensstyl. ==Biotoop== Dinnewrotmûzen komme foar yn [[leafwâld]], drûch [[greidlân]] en [[wyngerd|apelwyngerd]]s. Se hawwe in foarkar foar beboske [[biotoop|biotopen]] mei ferskate lagen fan opgeande begroeiïng, mar ek foar [[nullebeam|nulle]][[strewellen]], legere boaiemfegetaasje en âlde fallene [[beam]]stammen. De [[grûn|ierde]] moat net al te drûch wêze, mar kin fierders útinoar rinne fan [[fean]]grûn oant [[grint]]. ==Hâlden en dragen== Dinnewrotmûzen hâlde ta yn eigengroeven ûndergrûnske gongestelsels, dêr't se fierwei it grutste part fan har tiid trochbringe. Boppe de grûn komme se mar selden. Dy libbenswize makket har frijwol ûnkwetsber foar [[rôffûgels]] en [[ûlen]], mar net foar [[martereftigen]] en [[slangen]]. Dinnewrotmûzen libje yn famyljegroepen, besteande út in mantsje en in wyfke dy't harsels fuortplantsje, oanfolle mei har jongen en soms ien of twa ûnbesibbe eksimplaren dy't migrearre binne út oare famyljegroepen en as helpers fungearje by it grutbringen fan 'e jongen. De wyfkes binne har mantsjes tige trou, en hâlde en drage har withoe agressyf foar frjemde mantsjes oer. De dinnewrotmûs fret benammen dielen fan 'e [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]] fan [[planten]], en fierders [[frucht (plant)|frucht]]en, [[sied (frucht)|sied]], [[skors]], ûndergrûnsk groeiende [[skimmel]]s en [[ynsekten]]. Om't se it measte focht dat se brek binne, út plantedielen binnenkrije, kinne se mei mar in bytsje [[wetter]] ta. Yn 'e [[winter]] lizze se itensfoarieden oan. Yn it noarden fan har [[areaal]] duorret de [[peartiid]] fan dinnewrotmûzen fan [[maart]] oant earne tusken [[novimber]] en [[jannewaris]]. Yn it suden plantsje se har it hiele jier rûn fuort. De [[draachtiid]] duorret 20-24 dagen, wêrnei't 1-4 kear jiers in nêst mei 1-5 jongen smiten wurdt. Wyfkes binne yn 'e regel mei likernôch 105 dagen geslachtsryp, mar yn útsûnderlike gefallen al mei 77 dagen. ==Status== De dinnewrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Dizze soarte bringt yn 'e [[Feriene Steaten]] elts jier foar $50 miljoen oan skea ta oan apelwyngerds, en wurdt troch [[túnker]]s sadwaande yn 'e regel sjoen as skealik ûngedierte. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woodland_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus pinetorum}} }} {{DEFAULTSORT:Dinnewrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] fp4woew8ysolh9e5cqnacvqfte3uf0j 0 69922 1233775 1225555 2026-07-05T22:17:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233775 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= fjildmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Feldmaus Microtus arvalis.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus arvalis | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de fjildmûs (Microtus arvalis).png|center|250px]] }} De '''fjildmûs''' of '''lânmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus arvalis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte fjildmûzen]] (''Microtus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn hast hiel [[kontinint]]aal [[Jeropa]] (ynkl. [[Nederlân]]) en yn westlik [[Sibearje]] en dielen fan [[Sintraal-Aazje]]. De fjildmûs is yn [[Fryslân]] ien fan 'e meast foarkommende [[wrotmûzen]]. It is in lyts bistke mei in relatyf koart [[sturt]]sje en in foar it meastepart [[brune]] [[pels]]. Hoewol't er minskeskou is, kin de fjildmûs soms fan in ôfstân waarnommen wurde as er op 'e efterpoaten steand om him hinne gluorket. Dat komt lykwols net sa faak foar, want it is in [[nachtdier]] dat mar komselden oerdeis op 'e lapen is. Foar de [[lânbou]] wurdt dizze [[soarte]], mei syn [[herbivoar]] dieet, soms as in [[pleachdier]] beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de fjildmûs as net bedrige. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== Yn [[Jeropa]] komt de fjildmûs foar op it grutste part fan it [[kontinint]], al ûntbrekt er yn it noarden (noardlik [[Ruslân]], hiel [[Finlân]], it [[Skandinavysk Skiereilân]], [[Iislân]] en de [[Denemark|Deenske eilannen]]) en yn it suden (it suden en westen fan it [[Ibearysk Skiereilân]], ynkl. hiel [[Portegal]] en westlik [[Galysje]], de [[Frankryk|Frânske]] [[Middellânske See|Middellânske-Seekust]], de [[Lears fan Itaalje]], it suden fan 'e [[Balkan (skiereilân)|Balkan]], ynklusyf hiel [[Grikelân]] en de [[Middellânske See|Mediterrane]] [[eilân|eilannen]]). Op 'e [[Britske Eilannen]] komt er likemin foar, útsein twa isolearre populaasjes op 'e [[Orkney-eilannen]] en op it [[Kanaaleilannen|Kanaaleilân]] [[Guernsey]]. Yn it easten fan it [[ferspriedingsgebiet]] bestiet krektlyk in isolearre populaasje op it súdlik diel fan 'e [[Krim]], wylst de fjildmûs yn it noarden fan dat [[Oekraïne|Oekraynske]] [[skiereilân]], it súdeasten fan 'e [[Oekraïne]] sels, it westen fan 'e [[Koeban (regio)|Koeban]] en yn 'e [[Wolga]]delta ûntbrekt. Yn [[Aazje]] komt de fjildmûs foar yn 'e [[Kaukasus]], súdwestlik [[Sibearje]], dielen fan it noarden en easten fan [[Kazachstan]] en dielen fan [[Kirgyzje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Besuden de [[Baikalmar]], yn súdlik Sibearje, libbet dan noch in lêste isolearre populaasje, dy't him útwreidet oant djip yn [[Mongoalje]]. ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komt de fjildmûs rûnom foar, en ek op it [[fêstelân]] fan [[Fryslân]] is dat it gefal. De [[Waadeilannen]] foarmje in útsûndering op dy regel, al bestiet der wol al lang in populaasje fjildmûzen op [[it Amelân]], en liket [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] resint kolonisearre te wêzen. Op [[Teksel]], [[Flylân]] en [[Skylge]] ûntbrekke se lykwols. [[File:Microtus arvalis hand.jpg|left|thumb|250px|In fjildmûs yn 'e hân.]] ==Uterlike skaaimerken== De fjildmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-13 sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 14-45 kg. De [[sturt]] is likernôch ⅓ fan 'e kop-romplingte. De [[pels]] is koarthierrich en sjocht der glêd út, mei't alle [[hier (begroeiïng)|hierren]] ûngefear like lang binne. De [[rêch]] is giel- oant brúngriis, wylst de [[bealch]] ljochtgriis oant witich is. Der besteane lykwols frijwat ôfwikende kleurfariëteiten, en sawol [[albinisme]] as [[melanisme]] komt by de fjildmûs geregeldwei foar. De [[ear (lichemsdiel)|earkes]] binne lyts, mar stekke dochs noch justjes út 'e pels wei. ==Biotoop== Fjildmûzen jouwe de foarkar oan koarte, net al te wiete [[greide]]n en [[ikker]]s, [[wyngerd]]s, [[berm]]s, [[seedyk|diken]] en kultuerlân yn it algemien. Se kinne lykwols oerlibje yn alderhanne [[biotoop|biotopen]] útsein tichte [[wâld]]en, en komme sadwaande ek wol foar op [[heide]], braaklizzend lân en grutte oerwoekere [[tún|tunen]]. Yn gebieten dêr't soks ta de mooglikheden heart (d.w.s. bûten Nederlân) hawwe se it leafste terrein dat in bytsje gloaiend is. De fjildmûs konkurrearret mei de [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis'') om itselde [[habitat]]; as de begroeiïng ienlagich is, is dêrby de fjildmûs yn it foardiel, mar by in trijelagige begroeiïng komt de ierdmûs mear foar. By in tuskenbeiden, twalagige begroeiïng jout de fochtigens de trochslach: as it drûger is, wint de fjildmûs it yn 'e regel, mar as it wieter is, de ierdmûs. ==Hâlden en dragen== De fjildmûs is benammen yn 'e jûnsskimer en nachts yn 't spier; deis ek wol, mar yn 'e regel minder. Yn in etmiel fine der likernôch tsien perioaden plak fan hegere aktiviteit, om 'e twa oeren, wêrby't alle bisten yn in beskaat gebiet tagelyk boppe de grûn komme om te fretten. Dy syngronisaasje fan aktiviteitspiken is wierskynlik in ferdigeningsmeganisme dat ta doel hat om 'e effektiviteit fan [[predaasje]] tsjin te gean. Fjildmûzen grave hoalen mei in trochsneed fan 3½ sm dy't har deun ûnder it ierdoerflak befine, en by 't [[winter]] ek wol deroerhinne rinne, mar ûnder it [[snie]]dek troch. Inkeld wurdt [[simmer]]deis ek wolris in nêst oanlein op in beskûle boppegrûnsk plak, wylst soms ek wol besteande [[mol (bist)|mollegongen]] kreake wurde. [[File:Feldmaus in Angststarre.jpg|right|thumb|250px|As fjildmûzen hiel benaud binne, kinne se ferstiivje fan eangstme.]] Om 'e yngong fan 'e hoale hinne leit de fjildmûs boppe de grûn mûzerillen oan, dy't as in soarte fan spoarnetwurk it hiele [[territoarium (biology)|territoarium]] trochkruse. Sokke rillen meitsje fuortbeweging foar fjildmûzen flugger en feiliger, en se bejouwe har dan ek mar komselden yn it "wyldlân" tusken de rillen yn. Trochinoar bedraacht de deistige aksjeradius fan 'e bistkes 6-8 m. Dêrby binne mantsjes mobiler as wyfkes, wat nei alle gedachten mei nêstsoarch fan dwaan hat. De territoaria fan 'e mantsjes binne 1.200-1.500 m² grut, en dy fan wyfkes beslane 300-400 m². Fjildmûzen binne flugge dravers, en dêrby tige wach. Geregeldwei hâlde se eefkes ho en rjochtsje se har op 'e efterpoaten op om it hear oer te eagjen. Se klimme en springe lykwols net in soad, noch swimme se folle, al dogge se dat soms al (sûnder derta twongen te wurden). Simmerdeis libje mantsjes en wyfkes as pearkes yn ien territoarium, dêr't soartgenoaten út ferdreaun wurde; hoe't de sosjale struktuer by 't winter krekt yninoar sit, is noch altyd net alhiel dúdlik, al is wol bekend dat de territoaria inoar dan oerlaapje. De [[peartiid]] duorret by de fjildmûs fan [[maart]] oant [[oktober]] (en soms langer, ôfhinklik fan 'e [[waar]]somstannichheden). Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 20 dagen wurde troch it wyfke ornaris 3 kear jiers 3-8 (meastal 5 of 6) jongen smiten. Dy binne soms nei 14 dagen al geslachtsryp, wat sterke skommelings yn populaasjetichtheden ta gefolch hat. Ienris eltse trije jier is der in fjildmûzepiikjier, mei tige hege oantallen, wêrnei't de populaasje ynstoart en der it folgjende jier folle minder as normaal binne, folge troch in trêde jier mei in oanwinnende populaasje fan trochsneed nivo. [[File:Microtus arvalis.JPG|left|thumb|250px|In fjildmûs yn 'e fâle.]] Ek binnen de jierren ferskille de populaasjes, dy't nei de winterstjerte, oan it begjin fan 'e [[maityd]] it leechst binne, en oan 'e ein fan 'e simmer it heechst. Under ynfloed fan in ferskaat fan omstannichheden kin him yn in piikjier in fjildmûzepleach ûntjaan, mei desastreuze gefolgen foar de [[lânbou]]. Sokke pleagen hawwe har yn [[Nederlân]] lykwols al sûnt [[1950]] net mear op grutte skaal foardien. De populaasjetichtheid bedraacht yn Nederlân trochinoar 750 fjildmûzen de ha, mei yn [[berm]]s útsjitters oant 1.400 de ha. Mar yn [[Frankryk]] binne wol tichtheden fan 4.800 de ha metten. Foar it yn 'e besnijing hâlden fan 'e fjildmûzestân binne de natuerlike fijannen fan it bistke fan grut belang. Dat binne û.m. de [[mûzefalk]], [[reade wikel]], ferskate [[ûle]]soarten (lykas de [[goudûle]]), de [[wezeling]], [[harmeling]], [[murd]], [[foks]], [[njirre]] en sels it [[everswyn]]. ==Fretten== Fjildmûzen frette hast útslutend [[plant]]aardich guod, benammentlik de griene dielen fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], mar ek wol ûndergrûnske plantedielen, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[moas]], en by 't [[winter]] ek wol [[skors|beamskors]]. Soms wurdt it menu oanfolle mei [[spinnen]] en oar soksoarte wrimelt. Se lizze itensfoarrieden oan yn spesjale foarrieromten yn har hoalen. [[File:Feldmausschaeden.jpg|right|thumb|400px|Fjildmûzeskea oan [[greidlân]] yn [[Nedersaksen]].]] ==Status== De fjildmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] rûnom foarkomt. Sterker noch, hy wurdt gauris as in [[pleachdier]] beskôge, mei't er yn grutte oantallen in protte skea oanrjochtsje kin, benammen troch it oanfretten of útholjen fan [[lânbou]]gewaaksen, lykas [[andyvje]], [[sûkerbyt|sûkerbiten]] en de [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gers]]soarten. Dêrnjonken ferniele fjildmûzen [[greidlân]] mei harren gegraaf en gewrot en gnauje se [[fruitbeam]]men en boppegrûnske gewaaksen lykas [[nôt]] oan. Yn in lânskip fan lytsskalige stikjes lân mei alderhanne dielbiotopen lykas [[sleat (wetter)|sleat]]ten, [[beamwâl]]en en muorkes, komme pleagen net in protte foar; it tinken is dat de oerbefolking oan fjildmûzen dêr makliker fuorttsjen kin en dat dizze soarte dêr boppedat genôch natuerlik konkurrinsje fan oare [[wrotmûzen|wrotmûze]]soarten ûnderfynt. Dat yn [[Nederlân]] tusken [[1950]] en [[2014]] gjin grutskalige pleach mear foarkaam, wurdt taskreaun oan moderne lânboumetoaden, wêrby't greidlân geregeldwei meand, sleept en op oare manear bewurke en soms sels op 'e nij ynsiedde wurdt. It hat bliken dien dat soks direkte en yndirekte stjerte ûnder fjildmûzen feroarsaket en gaadlike habitats beheint. Likegoed wie it yn it neijier fan [[2014]] en it foarjier fan [[2015]] wer rekke, doe't in fjildmûzepleach foar €15 miljoen skea oanrjochte yn súdlik [[Fryslân]]. ==Keppelings om utens== *[https://www.zoogdiervereniging.nl/veldmuis Side oer de fjildmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e fjildmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Common_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus arvalis}} }} {{DEFAULTSORT:Fjildmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] f5vukfjvsitol4r7bu3u0r50v3176xu 0 70011 1233753 1173495 2026-07-05T22:02:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233753 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= eastlike fjildmûs| Ofbyld= [[File:Microtus levis? from Luhanshchyna.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus mystacinus | Beskriuwer, jier= Miller, 1908 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike fjildmûs (Microtus mystacinus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#209399}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#ED1C24}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''eastlike fjildmûs''' of '''eastlike lânmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus mystacinus'', [[synonym|syn.]] ''Microtus levis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte fjildmûzen]] (''Microtus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn in grut diel fan [[East-Jeropa|East]]- en [[Noard-Jeropa]]. De eastlike fjildmûs liket sterk op 'e (gewoane) [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''), en waard foarhinne ta deselde [[soarte]] rekkene. Oare [[wittenskiplike namme]]n foar de eastlike fjildmûs binne ''Microtus rossiaemeridionalis'' en ''Microtus subarvalis''. "''Microtus mystacinus'' De Filippi, 1865" is mooglik in âlder synonym. ==Fersprieding== De eastlike fjildmûs komt op 'e [[Balkan]] foar yn [[Albaanje]], [[Grikelân]], [[Masedoanje]], [[Kosovo]], [[Servje]], [[Bulgarije]], [[Turkije]] en [[Roemeenje]]. Yn [[East-Jeropa]] hearre fierders [[Moldaavje]], de [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]], it [[Baltikum]] en [[Ruslân]] ta syn [[ferspriedingsgebiet]], wylst er yn [[Noard-Jeropa]] foarkomt yn súdlik [[Finlân]]. Bûten [[Jeropa]] libbet er ek yn [[Lyts-Aazje]], westlik [[Transkaukaazje]] en noardwestlik [[Iraan]]. Op 'e [[Noarwegen|Noarske]] [[arsjipel|eilannegroep]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]], yn it [[Noardpoalgebiet]], is er oanwêzich as in fan [[1920]] ôf by fersin troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]]. De oanwêzigens fan it bistke dêre waard yn [[1960]] foar it earst opmurken. Yn [[Sibearje]] libje twa isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: ien oan 'e bopperin fan 'e [[rivier]] de [[Jenisej]] en ien oan 'e súdwestlike [[igge]] fan 'e [[Baikalmar]]. It is ûndúdlik oft dat natuerlik foarkommende populaasjes binne, of oft dy ek troch de minske yntrodusearre binne. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike fjildmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10½ -12¾ sm, mei in sturtlingte fan 3⅓-5¼ sm en in gewicht fan 25-46 g. Hy is dreech te ûnderskieden fan gewoane [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''). It ferskil sit him yn 'e [[geslachtsdiel]]en, de [[siedsel]]len en it tal [[gromosoom|gromosomen]]. Teffens is de eastlike fjildmûs wat grutter as de measte ûndersoarten fan 'e fjildmûs. ==Hâlden en dragen== Eastlike fjildmûzen binne benammen yn 'e skimerperioaden aktyf. It binne [[herbivoar]]en, dy't [[simmer]]deis almeast [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] en [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]] frette, en by 't [[winter]] [[woartel (diel fan in plant)|woartels]]. De [[peartiid]] duorret fan [[maart]] oant [[oktober]]. De wyfkes kinne jiers trije kear in nêst jongen krije. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Eastlike fjildmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Spitsbergen]] t4g1qy6ufrpgyulm7a9aihte8di7r95 0 70016 1233740 1173482 2026-07-05T21:56:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233740 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= campbelldwerchhamster |Ofbyld= [[Ofbyld:PhodopusSungorus 1.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[dwerchhamsters]] (''Phodopus'') |Wittenskiplike namme = Phodopus campbelli |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1905 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de campbelldwerchhamster (Phodopus campbelli).png|center|250px]] }} De '''campbelldwerchhamster''' of '''Campbells dwerchhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phodopus campbelli'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''), dat foarkomt yn [[Sintraal-Aazje]], súdlik [[Sibearje]] en dielen fan [[East-Aazje]]. [[Wittenskiplike namme|Wittenskiplike synonimen]] foar dizze [[soarte]] binne "''Phodopus tuvinicus'' Orlov & Ischarova, 1974" en "''Phodopus crepidatus'' Hollister, 1912". De campbelldwerchhamster wurdt gauris betize mei de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''), mei't beide soarten wol Sibearyske of Dzjûngaarske hamsters neamd wurde. De campbelldwerchhamster is ferneamd nei [[W.C. Campbell]], dy't op [[1 july]] [[1902]] yn [[Mongoalje]] it earste eksimplaar fan dizze "nije" soarte fong. ==Fersprieding== Campbelldwerchhamsters komme foar yn [[Kazachstan]], [[Mongoalje]] en dielen fan súdlik [[Sibearje]], wêrûnder de autonome republiken [[Altai (autonome republyk)|Altai]] en [[Tûva]]. Yn [[Sina]] libje se yn dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Binnen-Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]], en teffens yn 'e noardeastlike provinsje [[Hebei]]. ==Uterlike skaaimerken== De campbelldwerchhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10 sm, mei in sturtlingte fan ⅓-1⅓ sm en in gewicht fan 25-80 g. Yn finzenskip wurde de bistkes grutter as yn it wyld, mei't it foer dat har minsklike eigners har foarsette, streksumer is as it kostje dat se yn frijheid sels byinoar sykje. De [[pels]] is sêft en ticht, en oerdekt it hiele lichem, de [[soal (lichemsdiel)|soallen]] fan 'e [[poat]]en ynbegrepen. Op 'e [[rêch]] is it [[hier (begroeiïng)|hier]] griis mei in hast swarte streek dy't yn 'e lingterjochting oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint, fan 'e [[nekke]] hast oan 'e [[sturt]] ta. It hier op 'e [[bealch]] is witich of ljochtgrizich, en de [[snút]] is wyt. [[File:Campbell_hamster.jpg|left|thumb|180px|In campbelldwerchhamster dy't him oprjochtet op 'e efterpoaten.]] Campbelldwerchhamsters hawwe [[klier]]en efter de [[ear (lichemsdiel)|earen]] dy't "rûkersguod" produsearje dêr't se har [[territoarium (biology)|territoarium]] mei ôfsette. Krekt as oare soarten [[hamsters]] hawwe campbelldwerchhamsters [[wangpûde]]n dy't se fluch folloegje kinne mei fretten om dat letter op in feiliger plak te beplúzjen. As se fol sitte, rikke dy wangpûden alhiel oan 'e [[skouderblêd]]en ta, wat de beweging fan 'e kop beheint. De campbelldwerchhamster kin fan 'e nau besibbe [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus'') ûnderskaat wurde troch syn lytsere earen en trochdat de swartige wringestreek by de Russyske dwerchhamster smeller en koarter is. Ek is it hier op 'e bealch fan 'e Russyske dwerchhamster witer as by de campbelldwerchhamster. ==Biotoop== Campbelldwerchhamsters libje yn drûge [[biotoop|biotopen]], lykas [[steppe]]n en [[healwoastyn|healwoastinen]]. Teffens komme se foar yn beskate [[berchtme|bercheftige gebieten]], mar net op grutte hichte. [[File:Campbells_dwarf.jpg|right|thumb|180px|In campbelldwerchhamster.]] ==Hâlden en dragen== De campbelldwerchhamster libbet yn hoalen ûnder de grûn dy't oant 1 m djip wêze kinne, mar ornaris net djipper binne as 20-30 sm. De wanden fan 'e hoalen wurde tsjin 'e [[winter]]kjeld beklaaid mei drûge [[gers]] of byinoar fandele [[skiep]]pewol. Hoewol't campbelldwerchhamsters faak har eigen hoalen grave, binne se yn noardlik [[Mantsjoerije]] soms ynwenjend by de [[Dauryske fluithazze]] (''Ochotona dauurica''). Yn parten fan [[Mongoalje]] diele se soms in hoale mei soarten [[gerbilrotten]] fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Meriones'', en yn [[Tûva]] wenje se wol yn by oare soarten [[hamsters]], lykas de [[Sineeske dwerchhamster]] (''Cricetulus griseus''), de [[woastyndwerchhamster]] (''Phodopus roborovskii'') of de [[langsturtdwerchhamster]] (''Cricetulus longicaudatus''). Mei't dy in oar dieet hawwe as de campbelldwerchhamster fynt der dus gjin konkurrinsje om fretten plak. Fierders sykje campbelldwerchhamsters soms ek [[minske]]n op; sa kringe se by 't [[winter]] soms [[Mongoalen|Mongoalske]] [[joert]]en binnen om waarm te bliuwen. Lykwols kinne de bistkes [[temperatuer]]en fan hast –32° C oerlibje. De campbelldwerchhamster is in min ofte mear [[monogamy|monogaam]] libjend bistke, dat pearkes foarmet dy't yn prinsipe foar it libben byinoar bliuwe. De [[peartiid]] begjint yn [[Tûva]] yn [[april]] en yn [[Mongoalje]] om begjin [[maaie]] hinne. Dizze perioade einiget lykwols altyd om begjin [[oktober]] hinne, al kinne campbelldwerchhamsters har yn finzenskip it hiele jier rûn fuortplantsje. Yn it wyld wurde der lykwols mar 3-4 nêsten fan trochinoar 8 jongen jiers produsearre. Dat bart nei in [[draachtiid]] fan 18-20 dagen. Opmerklik is dat it mantsje gauris helpt by de [[befalling]], troch de jongen út it [[bertekanaal]] te lûken sadree't er se by it [[nekfel]] pakke kin. Dêrnei makket er de jongen skjin en/of siket er fretten byinoar foar it wyfke. De jongen binne by de berte keal en blyn, en weagje likernôch 1½ g. Mei 1 wike binne se yn 'e regel al folslein behierre en mei 2 wiken kinne se sjen. De wyfkes binne mei 2 moannen geslachtsryp. Yn finzenskip kin de campbelldwerchhamster him fuortplantsje mei de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''). De libbensferwachting fan campbelldwerchhamsters bedraacht yn finzenskip oant 2½ jier, wêrby't de wyfkes oansjenlik âlder wurde as de mantsjes. De campbelldwerchhamster hat fiif wichtige natuerlike fijannen: de [[oehoe]], de [[steppe-earn]], de [[steppefoks]], de [[reade wikel]] en de [[sakerfalk]]. [[File:Campbell_hamster_blue_fawn.jpg|left|thumb|250px|In blauwe campbelldwerchhamster, in kleur dy't inkeld yn finzenskip foarkomt.]] ==Fretten== Hoewol't se yn prinsipe [[omnivoar]]en binne, libje campbelldwerchhamsters yn har natuerlike [[habitat]] suver allinnich mar fan [[plant]]aardich materiaal, mei dêropta noch wat [[wjirms]] en gravende [[ynsekten]]. Yn finzenskip krije se yn 'e regel streksumer fretten foarset, besteande út in mjuks fan drûge [[nôt]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sied]], oanfolle mei [[frucht (plant)|frucht]]en, [[griente]]n ([[boerekoal]]) en wylde [[planten]] ([[hynsteblom]]metiksels). Dêrnjonken litte se ek [[maits]]en en [[wjirms]] net stean, dy't in heech [[aaiwyt]]gehalte hawwe. As se as [[húsdier]] holden wurde, moat men campbelldwerchhamsters fierders ek noch wat hout jaan om op te gnaujen, mei't har [[kjiftosk]]en, krektlyk as dy fan oare [[kjifdieren]], nea ophâlde fan groeien, en dus allegeduerigen ôfsliten wurde moatte. Fierders moatte guon dingen perfoarst '''net''' oan campbelldwerchhamsters opfuorre wurde, lykas [[sipel]]s en [[knyflok]], dy't giftich foar har binne, en [[molke]], mei't folwoeksen eksimplaren [[laktoaze-yntolerânsje|laktoaze-yntolerant]] binne. Ek [[drúf|druven]] en [[rezyn|rezinen]] kinne se net oer (fanwege it hege soergehalte), en kinne se tige siik fan wurde, sels oant de dea derop folget. [[Sûkelarje]] en oar kleverich spul, lykas [[nútsjesmoar]] (''pindakaas''), meie se graach oer, mar moat men se net jaan, want dat kin hurd wurde yn har wangpûden en dan [[ynfeksje]]s feroarsaakje dy't ek de dea ta gefolch hawwe kinne. [[File:Dwarf_campbell_hamster_male_2012.jpg|right|thumb|250px|In campbelldwerchhamster.]] ==Status== De campbelldwerchhamster hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn romme [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en de populaasje grut en stabyl is. Der is gjin wiid fersprate bedriging bekend, al is troch de tanommen [[feehâlderij]] op 'e [[Sintraal-Aazje|Sintraalaziatyske]] [[steppe]]n it gefaar grutter wurden dat de hoalen fan campbelldwerchhamsters tichttrape wurde. Yn [[woastyn|woastinige]] dielen fan it [[areaal]] is fierders ek de beskikberens fan [[wetter]] in saak in soarch. Yn [[Kazachstan]] hat de campbelldwerchhamster yn [[2006]] in beskerme status krigen. Sûnt de jierren sechstich is dit bist fral yn it Westen in populêr [[húsdier]] wurden. ==Undersoarten== Der bestiet teminsten ien bekende [[ûndersoarte]] fan 'e campbelldwerchhamster. Dat is ''Phodopus campbelli crepidatus'', dy't yn [[1912]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biolooch]] [[Ned Hollister]] ûntdutsen en beskreaun waard yn it [[Altai (berchtme|Altaiberchtme]] fan súdlik [[Sibearje]]. Oarspronklik waard dit bist as in aparte [[soarte]] beskôge, mar neier ûndersyk hat útwiisd dat it hjir om in ûndersoarte fan 'e campbelldwerchhamster giet. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Campbell's_dwarf_hamster ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Phodopus campbelli}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Dwerchhamster]] [[Kategory:Húsdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 3ofd4a0hmlwh4n6peahe0kzhxbcukg9 1233741 1233740 2026-07-05T21:57:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233741 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= campbelldwerchhamster |Ofbyld= [[Ofbyld:PhodopusSungorus 1.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[dwerchhamsters]] (''Phodopus'') |Wittenskiplike namme = Phodopus campbelli |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1905 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de campbelldwerchhamster (Phodopus campbelli).png|center|250px]] }} De '''campbelldwerchhamster''' of '''Campbells dwerchhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phodopus campbelli'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''), dat foarkomt yn [[Sintraal-Aazje]], súdlik [[Sibearje]] en dielen fan [[East-Aazje]]. [[Wittenskiplike namme|Wittenskiplike synonimen]] foar dizze [[soarte]] binne "''Phodopus tuvinicus'' Orlov & Ischarova, 1974" en "''Phodopus crepidatus'' Hollister, 1912". De campbelldwerchhamster wurdt gauris betize mei de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''), mei't beide soarten wol Sibearyske of Dzjûngaarske hamsters neamd wurde. De campbelldwerchhamster is ferneamd nei [[W.C. Campbell]], dy't op [[1 july]] [[1902]] yn [[Mongoalje]] it earste eksimplaar fan dizze "nije" soarte fong. ==Fersprieding== Campbelldwerchhamsters komme foar yn [[Kazachstan]], [[Mongoalje]] en dielen fan súdlik [[Sibearje]], wêrûnder de autonome republiken [[Altai (autonome republyk)|Altai]] en [[Tûva]]. Yn [[Sina]] libje se yn dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Binnen-Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]], en teffens yn 'e noardeastlike provinsje [[Hebei]]. ==Uterlike skaaimerken== De campbelldwerchhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10 sm, mei in sturtlingte fan ⅓-1⅓ sm en in gewicht fan 25-80 g. Yn finzenskip wurde de bistkes grutter as yn it wyld, mei't it foer dat har minsklike eigners har foarsette, streksumer is as it kostje dat se yn frijheid sels byinoar sykje. De [[pels]] is sêft en ticht, en oerdekt it hiele lichem, de [[soal (lichemsdiel)|soallen]] fan 'e [[poat]]en ynbegrepen. Op 'e [[rêch]] is it [[hier (begroeiïng)|hier]] griis mei in hast swarte streek dy't yn 'e lingterjochting oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint, fan 'e [[nekke]] hast oan 'e [[sturt]] ta. It hier op 'e [[bealch]] is witich of ljochtgrizich, en de [[snút]] is wyt. [[File:Campbell_hamster.jpg|left|thumb|180px|In campbelldwerchhamster dy't him oprjochtet op 'e efterpoaten.]] Campbelldwerchhamsters hawwe [[klier]]en efter de [[ear (lichemsdiel)|earen]] dy't "rûkersguod" produsearje dêr't se har [[territoarium (biology)|territoarium]] mei ôfsette. Krekt as oare soarten [[hamsters]] hawwe campbelldwerchhamsters [[wangpûde]]n dy't se fluch folloegje kinne mei fretten om dat letter op in feiliger plak te beplúzjen. As se fol sitte, rikke dy wangpûden alhiel oan 'e [[skouderblêd]]en ta, wat de beweging fan 'e kop beheint. De campbelldwerchhamster kin fan 'e nau besibbe [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus'') ûnderskaat wurde troch syn lytsere earen en trochdat de swartige wringestreek by de Russyske dwerchhamster smeller en koarter is. Ek is it hier op 'e bealch fan 'e Russyske dwerchhamster witer as by de campbelldwerchhamster. ==Biotoop== Campbelldwerchhamsters libje yn drûge [[biotoop|biotopen]], lykas [[steppe]]n en [[healwoastyn|healwoastinen]]. Teffens komme se foar yn beskate [[berchtme|bercheftige gebieten]], mar net op grutte hichte. ==Hâlden en dragen== De campbelldwerchhamster libbet yn hoalen ûnder de grûn dy't oant 1 m djip wêze kinne, mar ornaris net djipper binne as 20-30 sm. De wanden fan 'e hoalen wurde tsjin 'e [[winter]]kjeld beklaaid mei drûge [[gers]] of byinoar fandele [[skiep]]pewol. Hoewol't campbelldwerchhamsters faak har eigen hoalen grave, binne se yn noardlik [[Mantsjoerije]] soms ynwenjend by de [[Dauryske fluithazze]] (''Ochotona dauurica''). Yn parten fan [[Mongoalje]] diele se soms in hoale mei soarten [[gerbilrotten]] fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Meriones'', en yn [[Tûva]] wenje se wol yn by oare soarten [[hamsters]], lykas de [[Sineeske dwerchhamster]] (''Cricetulus griseus''), de [[woastyndwerchhamster]] (''Phodopus roborovskii'') of de [[langsturtdwerchhamster]] (''Cricetulus longicaudatus''). Mei't dy in oar dieet hawwe as de campbelldwerchhamster fynt der dus gjin konkurrinsje om fretten plak. Fierders sykje campbelldwerchhamsters soms ek [[minske]]n op; sa kringe se by 't [[winter]] soms [[Mongoalen|Mongoalske]] [[joert]]en binnen om waarm te bliuwen. Lykwols kinne de bistkes [[temperatuer]]en fan hast –32° C oerlibje. [[File:Campbells_dwarf.jpg|right|thumb|180px|In campbelldwerchhamster.]] De campbelldwerchhamster is in min ofte mear [[monogamy|monogaam]] libjend bistke, dat pearkes foarmet dy't yn prinsipe foar it libben byinoar bliuwe. De [[peartiid]] begjint yn [[Tûva]] yn [[april]] en yn [[Mongoalje]] om begjin [[maaie]] hinne. Dizze perioade einiget lykwols altyd om begjin [[oktober]] hinne, al kinne campbelldwerchhamsters har yn finzenskip it hiele jier rûn fuortplantsje. Yn it wyld wurde der lykwols mar 3-4 nêsten fan trochinoar 8 jongen jiers produsearre. Dat bart nei in [[draachtiid]] fan 18-20 dagen. Opmerklik is dat it mantsje gauris helpt by de [[befalling]], troch de jongen út it [[bertekanaal]] te lûken sadree't er se by it [[nekfel]] pakke kin. Dêrnei makket er de jongen skjin en/of siket er fretten byinoar foar it wyfke. De jongen binne by de berte keal en blyn, en weagje likernôch 1½ g. Mei 1 wike binne se yn 'e regel al folslein behierre en mei 2 wiken kinne se sjen. De wyfkes binne mei 2 moannen geslachtsryp. Yn finzenskip kin de campbelldwerchhamster him fuortplantsje mei de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''). De libbensferwachting fan campbelldwerchhamsters bedraacht yn finzenskip oant 2½ jier, wêrby't de wyfkes oansjenlik âlder wurde as de mantsjes. De campbelldwerchhamster hat fiif wichtige natuerlike fijannen: de [[oehoe]], de [[steppe-earn]], de [[steppefoks]], de [[reade wikel]] en de [[sakerfalk]]. [[File:Campbell_hamster_blue_fawn.jpg|left|thumb|250px|In blauwe campbelldwerchhamster, in kleur dy't inkeld yn finzenskip foarkomt.]] ==Fretten== Hoewol't se yn prinsipe [[omnivoar]]en binne, libje campbelldwerchhamsters yn har natuerlike [[habitat]] suver allinnich mar fan [[plant]]aardich materiaal, mei dêropta noch wat [[wjirms]] en gravende [[ynsekten]]. Yn finzenskip krije se yn 'e regel streksumer fretten foarset, besteande út in mjuks fan drûge [[nôt]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sied]], oanfolle mei [[frucht (plant)|frucht]]en, [[griente]]n ([[boerekoal]]) en wylde [[planten]] ([[hynsteblom]]metiksels). Dêrnjonken litte se ek [[maits]]en en [[wjirms]] net stean, dy't in heech [[aaiwyt]]gehalte hawwe. As se as [[húsdier]] holden wurde, moat men campbelldwerchhamsters fierders ek noch wat hout jaan om op te gnaujen, mei't har [[kjiftosk]]en, krektlyk as dy fan oare [[kjifdieren]], nea ophâlde fan groeien, en dus allegeduerigen ôfsliten wurde moatte. Fierders moatte guon dingen perfoarst '''net''' oan campbelldwerchhamsters opfuorre wurde, lykas [[sipel]]s en [[knyflok]], dy't giftich foar har binne, en [[molke]], mei't folwoeksen eksimplaren [[laktoaze-yntolerânsje|laktoaze-yntolerant]] binne. Ek [[drúf|druven]] en [[rezyn|rezinen]] kinne se net oer (fanwege it hege soergehalte), en kinne se tige siik fan wurde, sels oant de dea derop folget. [[Sûkelarje]] en oar kleverich spul, lykas [[nútsjesmoar]] (''pindakaas''), meie se graach oer, mar moat men se net jaan, want dat kin hurd wurde yn har wangpûden en dan [[ynfeksje]]s feroarsaakje dy't ek de dea ta gefolch hawwe kinne. [[File:Dwarf_campbell_hamster_male_2012.jpg|right|thumb|250px|In campbelldwerchhamster.]] ==Status== De campbelldwerchhamster hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn romme [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en de populaasje grut en stabyl is. Der is gjin wiid fersprate bedriging bekend, al is troch de tanommen [[feehâlderij]] op 'e [[Sintraal-Aazje|Sintraalaziatyske]] [[steppe]]n it gefaar grutter wurden dat de hoalen fan campbelldwerchhamsters tichttrape wurde. Yn [[woastyn|woastinige]] dielen fan it [[areaal]] is fierders ek de beskikberens fan [[wetter]] in saak in soarch. Yn [[Kazachstan]] hat de campbelldwerchhamster yn [[2006]] in beskerme status krigen. Sûnt de jierren sechstich is dit bist fral yn it Westen in populêr [[húsdier]] wurden. ==Undersoarten== Der bestiet teminsten ien bekende [[ûndersoarte]] fan 'e campbelldwerchhamster. Dat is ''Phodopus campbelli crepidatus'', dy't yn [[1912]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biolooch]] [[Ned Hollister]] ûntdutsen en beskreaun waard yn it [[Altai (berchtme|Altaiberchtme]] fan súdlik [[Sibearje]]. Oarspronklik waard dit bist as in aparte [[soarte]] beskôge, mar neier ûndersyk hat útwiisd dat it hjir om in ûndersoarte fan 'e campbelldwerchhamster giet. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Campbell's_dwarf_hamster ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Phodopus campbelli}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Dwerchhamster]] [[Kategory:Húsdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] e4tk51lmhmjha4sxtp5foldtmf3bkfi 0 70244 1233677 1173575 2026-07-05T21:06:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233677 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Amerikaanske dwerchmûs| Ofbyld= [[File:Baiomys taylori 147005506 (cropped).jpg|center|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[Amerikaanske dwerchmûzen]] (''Baiomys'') | Wittenskiplike namme = Baiomys taylori | Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1887| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Amerikaanske dwerchmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Baiomys taylori'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[Amerikaanske dwerchmûzen (tûke)|Amerikaanske dwerchmûzen]] en it lyknammige [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske dwerchmûzen]] (''Baiomys''). Dizze [[soarte]] komt foar yn 'e súdlike [[Feriene Steaten]] oant yn sintraal [[Meksiko]], en wurdt ek wol de '''noardlike Amerikaanske dwerchmûs''' neamd, om him te ûnderskieden fan 'e nau besibbe [[súdlike Amerikaanske dwerchmûs]] (''Baiomys musculus''), út [[Midden-Amearika]]. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske dwerchmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5-6½ sm, mei in sturtlingte fan 3½-4½ sm en in gewicht fan 7-9 g. Dêrmei is it it lytste [[kjifdier]] fan [[Noard-Amearika]]. De [[pels]] is brún op 'e [[rêch]] en griis op 'e [[bealch]]. ==Hâlden en dragen== Amerikaanske dwerchmûzen binne benammen yn 'e skimerperioaden aktyf. Se libje [[solitêr]] en hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] mei in trochsneed fan 30 m. Har nêst lizze se oan op in beskûle plak tusken opgeand leechhout of hegere boaiemfegetaasje. Se frette griene [[plant]]edielen en [[sied (plant)|sieden]]. Fan alle soarten fan [[mûsfoarmigen]] út 'e [[Nije Wrâld]] binne de wyfkes fan 'e Amerikaanske dwerchmûs it betiidst geslachtsryp, nammentlik al mei 4 wiken. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_pygmy_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Amerikaanske dwerchmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Amerikaanske dwerchmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] achdgsy899kukz5pfzducjpl1bb1l1o 0 70338 1233716 1173306 2026-07-05T21:44:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233716 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= bjirkemûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Sicista betulina 03.JPG|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[jerboä's]] (''Dipodidae'') | Skaai= [[bjirkemûzen]] (''Sicista'') | Wittenskiplike namme = Sicista betulina | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1779| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bjirkemûs (Sicista betulina).png|center|250px]] }} De '''bjirkemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sicista betulina''), ek wol de '''gewoane bjirkemûs''' neamd, ta ûnderskie fan oare bjirkemûzesoarten, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[jerboä's]] (''Dipodidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bjirkemûzen]] (''Sicista''). Dizze [[soarte]] komt benammen foar yn noardeastlik [[Jeropa]] en westlik en sintraal [[Sibearje]]. It is fierwei de bekendste fertsjintwurdiger fan 'e [[jerboä's|jerboä]]famylje, en libbet û.m. ek yn [[Noard-Fryslân]]. Yn 'e [[Benelúks]] komt er net foar. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e bjirkemûs yn noardeastlik [[Jeropa]] omfiemet súdlik en sintraal [[Finlân]], sintraal en noardlik [[Ruslân]] (útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden), de [[Baltikum|Baltyske steaten]], [[Wyt-Ruslân]], de eastlike helte fan [[Poalen]], it noardwesten fan 'e [[Oekraïne]], de [[Roemeenje|Roemeenske]] [[Karpaten]], it noarden fan [[Slowakije]] en it uterste noardeasten fan [[Tsjechje]]. Fierders besteane der isolearre populaasjes yn middeneastlik [[Eastenryk]], súdwestlik [[Tsjechje]], noardwestlik [[Switserlân]], súdlik [[Jutlân]] en it oangrinzgjende diel fan [[Sleeswyk-Holstein]] (wêrûnder [[Noard-Fryslân]]), noardlik [[Jutlân]], sintraal súdlik [[Sweden]] en it súdlike diel fan it [[Skandinavysk Heechlân]] op 'e grins fan [[Sweden]] en [[Noarwegen]]. Bûten [[Jeropa]] komt de bjirkemûs ek foar yn westlik en sintraal [[Sibearje]] oant de krite fan 'e [[Baikalmar]] (útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden en it súdlike [[Altai (berchtme)|Altai]]berchtme), en it uterste noarden fan [[Kazachstan]]. ==Uterlike skaaimerken== De bjirkemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5½-7½ sm, mei in sturtlingte fan 8-10½ sm en in gewicht fan 5-13 g. Hy is frij lyts fan stal mei in tige lange [[sturt]], dy't trochinoar 150% fan 'e kop-romplingte bedraacht. De [[pels]] is tsjûk en op 'e [[rêch]] giel- oant griisbrún, mei in smelle swarte streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] dy't fuort efter de [[kop]] begjint. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] binne readich giel en de [[bealch]] gielgrizich oant wyt. Hy hat lange [[poat|efterpoaten]], dêr't er út stân wei mei springe kin sûnder de [[poat|foarpoaten]] te brûken (lykas in kangoeroe). [[File:Sicista betulina 01.JPG|left|thumb|200px|In bjirkemûs.]] ==Biotoop== Bjirkemûzen jouwe de foarkar oan in [[biotoop]] fan [[bosk]]lân, oer it algemien [[leafwâld]] mei [[bjirk]]en, mar yn it noardlike part fan harren [[areaal]], dat boppe de leafgrins leit, nimme se fanneeds genoegen mei [[nullewâld]]. Fierders komme se ek wol foar yn [[sompe]]n, [[park]]en en op [[hjouwer]][[ikker]]s. Se meie graach oer wat wieter terrein mei in tichte boaiemfegetaasje. Yn 'e [[berchtme|bergen]] libje se op [[greide|berchgreiden]] mei [[strewelleguod]]. Yn 'e [[Alpen]] binne se oant op 2.000 m hichte oantroffen. ==Hâlden en dragen== De bjirkemûs is fierhinne in [[nachtdier]], dat tige beweeglik is en treflik klimme kin. Dêrby brûkt er syn lange sturt om it lykwicht te hâlden en soms ek wol om him mei fêst te gripen, al is it net in echte [[grypsturt]]. By it rinnen hâldt er de sturt rjocht of yn in bûgde stân omheech. Bjirkemûzen meitsje rûne nêsten fan [[skors|beamskors]], [[gers]] en [[moas]], dy't in trochsneed hawwe fan 5-9 sm. Se lizze almeast ferskûle yn holle of fermôge beamstammen of yn loaze romten tusken beamwoartels. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in bjirkemûs is tusken 0,4 ha en 1,3 ha grut, wêrby't de bisten har op in dei oant 225 m ferpleatse. Bjirkemûzen hâlde 6-8 moannen fan it jier in [[wintersliep]], dy't yn prinsipe begjint sadree't de [[temperatuer]] ûnder de 10°&nbsp;C sakket. Under de wintersliep kin har lichemsgewicht mei de helte ôfnimme. De [[peartiid]] duorret by bjirkemûzen fan [[maaie]] oant [[septimber]]. Oars as dat by de measte [[kjifdieren]] it gefal is, plantsje bjirkemûzen har nochal stadich fuort. Se binne inkeld yn har twadde en trêde libbensjier geslachtsryp, en it wyfke smyt mar ien nêst jongen jiers. De [[draachtiid]] duorret 21-25 dagen, en in nêst bestiet yn trochsneed út 4-6 jongen. As gefolch fan 'e stadige fuortplanting ken de bjirkemûs gjin grutte skommelings yn 'e populaasjetichtheid; trochinoar bedraacht dy 10-50 eksimplaren de ha. De maksimale libbensferwachting is foar bjirkemûzen 3½ jier, mar yn 'e regel helje se dat lang net. Natuerlike fijannen binne fral ferskate soarten [[martereftigen]] en [[ûlen]]. [[File:Sicista betulina 02.JPG|right|thumb|200px|In bjirkemûs.]] ==Fretten== Bjirkemûzen binne [[omnivoar]]en, dy't in soad [[ynsekten]], [[larve]]n, [[spinnen]], [[wjirms]], [[slakken]] en oar krûpend dierte frette. Dêrnjonken litte se ek [[plant]]aardich iten net stean, lykas griene [[plant]]edielen, [[sied (plant)|sieden]] en [[bei]]en. ==Status== De bjirkemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er in baasommen [[ferspriedingsgebiet]] en in stabile populaasje hat. Fral yn noardeastlik [[Jeropa]] en westlik en sintraal [[Sibearje]] komt er rûnom foar. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte bekend, al hawwe moderne [[lânbou]]metoaden mooglik ynfloed op syn foarkommen yn lannen as [[Dútslân]] en [[Denemark]], en soed er yn [[Roemeenje]] wolris lêst hawwe of krije kinne fan 'e [[ûntbosking]] fan syn wengebiet. {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_birch_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sicista betulina}} }} {{DEFAULTSORT:Bjirkemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Bjirkemûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] mnmt6yfpptd9fbf031f8ryxtaqqkmo5 0 70414 1233730 1173310 2026-07-05T21:51:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233730 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme=boskspringmûs| Ofbyld= [[File:Woodland jumping mouse.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[jerboä's]] (''Dipodidae'') | Skaai= [[boskspringmûzen]] (''Napaeozapus'') | Wittenskiplike namme = Napaeozapus insignis | Beskriuwer, jier= Miller, 1891 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de boskspringmûs (Napaeozapus insignis).png|center|250px]] }} De '''boskspringmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Napaeozapus insignis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[jerboä's]] (''Dipodidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[springmûzen]] (''Zapodinae'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskspringmûzen]] (''Napaeozapus''). Dit bistke komt foar yn eastlik [[Noard-Amearika]], en stiet derom bekend dat er bjusterbaarlike fier springe kin, syn behindige postuer yn acht nommen. De boskspringmûs waard nei syn erkenning as soarte yn [[1891]] earst lange tiid beskôge as in lid fan it skaai fan 'e [[echte springmûzen]] (''Zapus''), mar út letter ûndersyk die bliken dat de ferskillen mei de oare soarten fan dat skaai op it mêd fan 'e [[tosk|dintale]] [[morfology]] en de opbou fan 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] sa grut wiene, dat de boskspringmûs yn in eigen skaai ûnderbrocht wurde moast. ==Fersprieding en biotoop== De boskspringmûs libbet yn it sintrale eastlike diel fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Kanada]] komt er foar fan sintraal [[Manitoba]] fia sintraal en súdlik [[Ontario]] en hast hiel [[Kebek (provinsje)|Kebek]] oant yn [[Nij-Breunswyk]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] libbet er yn it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en de noardeastlike [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust, en dêrwei strekt syn [[areaal]] him fia de [[Appalachen]] út nei it suden oant yn [[Georgia]]. Boskspringmûzen jouwe de foarkar oan koele en wiete [[nullewâld]]en mei streamend wetter dat út it [[bosk]] wei nei [[greidlân]] floeit, en oan [[biotoop|biotopen]] dêr't nullewâlden en greidlân inoar ôfwikselje en streamend wetter en tichte boaiemfegetaasje foarhâns binne. [[File:Woodland jumping mouse-closeup.jpg|left|thumb|200px|De boskspringmûs fan deunby.]] ==Uterlike skaaimerken== De boskspringmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-9⅔ sm, mei in sturtlingte fan 11½-16 sm en in gewicht fan 17-35 g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] brunich oant dûnkerbrunich en op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] gielbrunich, wylst de [[bealch]], de [[poat]]en en de punt fan 'e [[sturt]] wyt binne. Der sitte swartpuntige [[hier (begroeiïng)|hierren]] troch de pels hinne dy't boskspringmûzen in wat rûchhierrich oansjen jouwe. Yn it súdlike part fan har [[ferspriedingsgebiet]] binne se dûnkerder fan kleur as yn it noarden. De [[sturt]] is tige lang en fan boppen dûnkerbrún en fan ûnderen krêmkleurich wyt, al is er mar krap mei hier begroeid. De [[efterpoat]]en binne folle langer as de [[foarpoat]]en, en meitsje dat de boskspringmûs as er kjel wurdt wol 3 m fier springe kinne. ==Hâlden en dragen== Boskspringmûzen libje òf yn in eigengroeven ûndergrûnske hoale, òf yn in nêst dat se oanlizze fan [[gers]], [[reid]]en en [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] yn holle [[beam]]men of ûnder [[woartel (diel fan in plant)|beamwoartels]] of [[rots]]en. De mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 0,4-3,6 ha en wyfkes fan 0,4-2,6 ha, wêrby't inkeld de territoaria fan 'e tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslachten]] inoar oerlaapje. Boskspringmûzen hâlde in [[wintersliep]] dy't duorret fan [[septimber]]/[[oktober]] oant yn [[april]], al wurde se eltse fjirtjin dagen eefkes wekker om har behoef te dwaan. [[File:Woodland Jumping Mouse with ruler.jpg|left|thumb|250px|In troch in [[kat]] fongen en oanfretten boskspringmûs yn [[Fermont]], mei in [[lineaal]] derby om 'e lichemsgrutte te bepalen.]] De [[peartiid]] rint fan [[maaie]] oant [[augustus]], wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan likernôch 29 dagen 2 of inkeld 3 kear jiers in nêst fan 3-6 keale, [[blynheid|bline]] jongen te wrâld bringt. De fersoarging fan dy jongen wurdt dield troch it mantsje en it wyfke. De [[each]]jes fan 'e jongen geane mei 26 dagen iepen en mei likernôch 30 dagen wurde se ôfwûn. De trochsneed populaasjetichtheid fan 'e boskspringmûs leit op 7½ de ha, al kinne der soms wol oant 59 eksimplaren de ha foarkomme. Boskspringmûzen binne [[omnivoar]]en en frette njonken in protte [[plant]]aardich guod en [[skimmel]]s ek in soad [[ynsekten]], [[larve]]n en oar wrimelt. Har natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[slangen]], [[martereftigen]] as de [[Amerikaanske nerts]] en de [[wezeling]], en fierders de [[reade lynks]], it [[streekte stjonkdier]] en de [[eastlike krytûle]]. De boskspringmûs hat in libbensferwachting fan uterlik 3-4 jier, al leit it gemiddelde om 'e 2 jier hinne en helje in protte eksimplaren sels dat lang net. ==Undersoarten== By in ûndersyk út [[1972]] waarden der 5 ûndersoarten fan 'e boskspringmûs erkend: * ''Napaeozapus insignis abietorum'', yn [[Ontario]] * ''Napaeozapus insignis frutectanus'', yn eastlik [[Wiskonsin]] en [[Michigan]] * ''Napaeozapus insignis insignis'', yn [[Nij-Breunswyk]] * ''Napaeozapus insignis roanensis'', yn [[Noard-Karolina]] * ''Napaeozapus insignis saquenayensis'', yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woodland_jumping_mouse ''References'' en ''Further reading, op dizze side]. ---- {{commonscat|Napaeozapus insignis}} }} {{DEFAULTSORT:Boskspringmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jerboä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 4u9uurq6qhktkekonguwtgggato1wso 0 70751 1233696 1175872 2026-07-05T21:33:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233696 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Barbarijsk grûniikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:2012-05-04_Fuerteventura_Atlantoxerus_Getulus_02.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[Barbarijske grûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Atlantoxerus'') | Wittenskiplike namme = Atlantoxerus getulus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Barbarijsk grûniikhoarntsje (Atlantoxerus getulus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} It '''Barbarijske grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Atlantoxerus getulus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes]] (''Xerinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[stikeliikhoarntsjes]] (''Xerini'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Barbarijske grûniikhoarntsjes]] (''Atlantoxerus''). Dizze soarte komt foar yn noardwestlik [[Afrika]] en waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1758]], troch [[Linnaeus]]. ==Fersprieding== It Barbarijske grûniikhoarntsje libbet oan 'e westkust fan [[Marokko]] en yn it uterste noardwesten fan 'e [[Westlike Sahara]], en fierders yn it [[Atlasberchtme]] fan súdlik, sintraal en noardlik Marokko en fierder it binnenlân yn oant yn [[Algerije]]. Dit bist is wat misneamd, mei't [[Barbarije]] eins ferwiist nei de [[Middellânske See|Middellânske-Seekust]] fan 'e [[Magreb]] (noardwestlik Afrika), dêr't er no krekt net foarkomt. It is de iennichste iikhoarntsjesoarte dy't yn Afrika boppe de [[Sahara]] libbet.Yn [[1965]] waard it Barbarijske grûniikhoarntsje yntrodusearre op it [[Kanaryske Eilannen|Kanaryske]] [[eilân]] [[Fuerteventura]], dêr't er sûnt florearret as [[eksoat]]. [[File:The barbary squirrel (1820).jpg|left|thumb|200px|It Barbarijske grûniikhoarntsje yn in yllústraasje by in [[Ingelsk]]talige beskriuwing út [[1820]].]] ==Uterlike skaaimerken== It Barbarijske grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-22 sm, mei in [[sturt]] fan gelikense lingte en in gewicht fan oant 350&nbsp;g. De [[pels]] is koart en rûchhierrich, mei in griisbrunige oant readbrunige [[rêch]] en in grizige [[bealch]]. De rêchkleur wurdt ûnderbrutsen troch twa wite streken dy't yn 'e lingterjochting oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rinne mei soms noch ien dy't oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint. De lange [[plomsturt]] is yn 'e lingterjochting swart en grizich streke. ==Biotoop== Barbarijske grûniikhoarntsjes jouwe de foarkar oan keale [[rots]]grûn yn [[berch]]eftige kriten, mar komme ek foar yn [[biotoop|biotopen]] fan drûch [[subtropysk klimaat|subtropysk]] en [[tropen|tropysk]] lân mei [[strewelleguod]] en tuskenbeiden [[greidlân]]. Soms libje se ek yn [[lânbou]]gebieten. Yn 'e bergen binne se oantroffen oant op 4.000 m hichte. [[File:Argania spinosa.jpg|left|thumb|200px|De [[frucht (plant)|fruchten]] en [[sied (plant)|sieden]] fan 'e [[arganbeam]] (''Argania spinosa'') foarmje in grut diel fan it menu fan it Barbarijske grûniikhoarntsje.]] ==Hâlden en dragen== It Barbarijske grûniikhoarntsje libbet yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan famyljegroepen, dy't ûndergrûnske hoalen of rotsspjalten bewenje. Hoewol't de oanwêzichheid fan in [[wetter]]boarne ien fan 'e basisbehoeften fan dit bistke is, mijt er [[yrrigaasje|yrrigearre]] [[ikker]]s. Moarns ier en jûns komt er foar 't ljocht om nei fretten te sykjen, mar it hjitste part fan 'e dei bringt er yn syn hoale troch. Hy fret benammen [[plant]]aardich guod, en fral de [[frucht (plant)|fruchten]] en [[sied (plant)|sieden]] fan 'e [[arganbeam]] (''Argania spinosa'') foarmje in wichtich diel fan syn menu. De wyfkes smite twaris jiers in nêst fan 1-4 jongen. As der troch tanommen populaasjedruk itenskrapte ûntstiet, dan ferfarre Barbarijske grûniikhoarntsjes soms nei oare kontreien, mar fierders is har aksjeradius frij beheind. ==Status== It Barbarijske grûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't syn populaasje stabyl liket te wêzen en om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] oant op hichten fan 2.000&nbsp;m noch rûnom foarkomt, al is er talriker boppe de 2000&nbsp;m. Wat fierder oft eastlik oft men yn syn ferspriedingsgebiet komt, wat seldsumer oft er wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Barbary_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Atlantoxerus getulus}} }} {{DEFAULTSORT:Barbarijsk gruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Iikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]] 9subgyb55tzouqft9ejp9uixz0js5s6 0 70814 1233675 1173105 2026-07-05T21:05:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233675 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Amerikaansk read iikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Tamiasciurus hudsonicus CT.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[Noardamerikaanske reade iikhoarntsjes]] (''Tamiasciurus'') | Wittenskiplike namme= Tamiasciurus hudsonicus | Beskriuwer, jier= Erxleben, 1777 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Amerikaansk read iikhoarntsje (Tamiasciurus hudsonicus).png|center|250px]] }} It '''Amerikaanske reade iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Tamiasciurus hudsonicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Noardamerikaanske reade iikhoarntsjes]] (''Tamiasciurus''), dat foarkomt yn in grut part fan [[Noard-Amearika]]. Dit bist wurdt pleatslik ek wol it dinne-iikhoarntsje (''pine squirrel''), de ''chickaree'' of de ''fairydiddle'' neamd. It Amerikaanske reade iikhoarntsje moat net betizze wurde mei it (gewoane) [[iikhoarntsje]] dat ek yn [[Fryslân]] foarkomt, en dat ek wol it ([[Jeropa|Jeropeeske]] of [[Jeraazje|Jeraziatyske]]) reade iikhoarntsje neamd wurdt. De [[wittenskiplike namme|wittenskiplike soartenamme]] ''hudsonicus'' ferwiist nei de [[Hudsonbaai]], dêr't it Amerikaanske reade iikhoarntsje yn [[1771]] foar it earst de [[soölooch]] [[Johann Christian Polycarp Erxleben]] ûnder eagen kaam. ==Fersprieding== It Amerikaanske reade iikhoarntsje komt foar yn in grut diel fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Kanada]] libbet er yn it grutste part fan it lân, útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden en de [[eilân|eilannen]] [[Nijfûnlân]], [[Kaap Bretoneilân]], [[Prins Edwardeilân]], de [[Magdalena-eilannen]] en [[Anticosti]] oan 'e eastkust en de [[Keninginne Sjarlotte-arsjipel]] oan 'e westkust. Teffens ûntbrekt er yn súdlik [[Alberta]] en yn 'e omkriten fan 'e [[stêd]] [[Vancouver]], yn it súdwesten fan [[Britsk-Kolumbia]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] komt it Amerikaanske reade iikhoarntsje foar yn in grut diel fan 'e [[Rocky Mountains]] en de [[Grutte Dobbe]], fan 'e Kanadeeske grins oant yn [[Arizona]], mar hy ûntbrekt oan 'e westkust en op it grutste diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. Wol komt er wer foar yn 'e krite fan 'e [[Grutte Marren]], [[Nij-Ingelân]], it legere noardeasten en yn 'e [[Appalachen]] oant yn [[Georgia]]. [[File:0824_-_squirrel.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaansk read iikhoarntsje as túnornamint?]] Amerikaanske reade iikhoarntsjes komme ek op ferskate plakken yn [[Jeropa]] foar as [[eksoat]]. Hjirby giet it wierskynlik om ûntsnapte eksimplaren út [[dieretún|dieretunen]] of priveekolleksjes. Wierskynlik hat der him lykwols noch gjin fuortplantingspopulaasje fêstige. Yn [[Nederlân]] binne Amerikaanske reade iikhoarntsjes op ferskate plakken synjalearre, wêrûnder eastlik fan [[Arnhim]], op it [[Waadeilân]] [[Teksel]] en op 'e [[Peel]]. Yn [[Fryslân]] hawwe der twa waarnimmings west yn [[Gaasterlân]] en ien by [[Dronryp]]. Yn [[2018]] wiene der fierders teminsten fjouwer Amerikaanske reade iikhoarntsjes yn 'e [[Ljouwerter Bosk]], hoewol't der nei ferrin fan tiid noch mar ien waarnommen waard. De [[Rykstsjinst foar Undernimmend Nederlân]] (RVO), waard yn [[july]] fan dat jier foar de [[rjochter]] dage troch it [[Platfoarm Stopje Ynvasive Eksoaten]], om 'e [[oerheid]] te twingen en fang de bisten út 'e Ljouwerter Bosk wei.<ref>"Haal eekhoorn uit Leeuwarder Bos", yn: de ''Ljouwerter Krante'', 7 july 2018, s. 17.</ref> Op [[21&nbsp;augustus]] [[2018]] die de [[rjochter]] [[fûnis|útspraak]] dat it lêste Amerikaanske reade iikhoarntsje, dat fan [[fan (persoan)|fans]] de namme 'Boefke' krigen hie, yn 'e Ljouwerter Bosk bliuwe mocht, om't er mar "beheinde aksjeradius" hie en him allinnich net [[fuortplantsje]] koe.<ref>{{Aut|Schildkamp, Victor}}, ''Rechter: exotische eekhoorn Boefke mag blijven in Leeuwarder Bos'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 22 augustus 2018, s. 31.</ref> ==Uterlike skaaimerken== It Amerikaanske reade iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16½-23&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9-16&nbsp;sm en in gewicht fan 140-310&nbsp;g. Hy is lytser as de oare beambewenjende [[iikhoarntsjes]] dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme en hat in opfallende tekening, mei in readbrune [[rêch]] en in wite [[bealch]], dy't faninoar skaat wurde troch in skerpe demarkaasjeline. De [[sturt]] hat krekt as by oare beambewenjende iikhoarntsjes de foarm fan in [[plomsturt]], en wurdt û.m. brûkt om it lykwicht te hâlden by it klimmen en draven yn 'e [[beam]]men en as roer by it springen. ==Biotoop== Amerikaanske reade iikhoarntsjes binne fanwegen harren dieet fan [[konifearen|konifeare]][[sied (plant)|sied]] sterk bûn oan it foarkommen fan [[nullebeam]]men. Sadwaande libje se fral yn [[nullewâld]]en en wurdt harren [[ferspriedingsgebiet]] mear beheind troch de noard- en súdgrins fan 'e [[taiga]]sône as troch [[klimaat|klimatologyske]] faktoaren. Inkeld oan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekke se yn 'e nullewâlden, mei't dy dêr it domein binne fan it nau besibbe [[douglasiikhoarntsje]] (''Tamiasciurus douglasii''). Resint liket it Amerikaanske reade iikhoarntsje syn [[areaal]] ek út te wreidzjen nei [[mingd wâld|mingde wâlden]] dy't foar it meastepart út [[leafbeam]]men besteane. ==Hâlden en dragen== It Amerikaanske reade iikhoarntsje is inkeld oerdeis aktyf en hat in eksklusyf [[territoarium (biology)|territoarium]], dat er it hiele jier rûn fûleindich ferdigenet tsjin soartgenoaten, mei as iennichste útsûndering de [[peartiid]]. Hy makket syn nêst fan [[gers]] heech yn 'e [[beam]]men of soms yn holtes yn 'e [[stam (beam)|stammen]] fan [[spjirre]]n, [[popelier]]en of [[nutebeam]]men. Nêsten op 'e grûn binne tige seldsum. Elts eksimplaar ûnderhâldt ferskate nêsten yn syn territoarium, en wyfkes mei jongen ferhúzje dy geregeldwei fan it iene nei it oare nêst. Der binne in pear gefallen bekend fan Amerikaanske reade iikhoarntsjes dy't har nêst makken yn [[minske|minsklike]] wenten en dêrby isolaasjemateriaal brûkten om it nêst te beklaaien. [[File:Gilles Gonthier - Tamiasciurus hudsonicus (by) (1).jpg|right|thumb|200px|In Amerikaansk read iikhoarntsje ferkent syn om-en-by.]] It wyfke fan it Amerikaanske reade iikhoarntsje is mar ien dei [[djoeitiid|djoeisk]], mar foarôfgeande dêroan bejout se har bûten har eigen territoarium, wat nei alle gedachten de mantsjes yn 'e omkriten fan har oansteande djoeiskens op 'e hichte stelt. Op 'e dei dat se djoeisk is, wurdt se neisitten troch ferskate mantsjes, dy't allegear besykje de konkurrinsje fuort te jeien. Dat slagget lykwols nea, en it wyfke [[pearing|pearet]] feitliks mei 4-16 ferskillende mantsjes, wat in frij opmerklik barren is yn 'e [[bist]]ewrâld. (In mantsje dat mei mear as ien wyfke pearet komt withoefaak foar, mar in wyfke dat mei mear as ien mantsje pearet is folle seldsumer.) Nei in [[draachtiid]] fan 31-35 dagen smyt it wyfke dan in nêst fan 1-5 (mar meastal 3-4) jongen, dy't keal te wrâld komme, mei in gewicht fan sa'n 10&nbsp;g. Dy ferlitte it nêst foar it earst as se 42 dagen of dêromtrint binne, wurde mei 70 dagen ôfwûn en binne mei 125 dagen folgroeid en selsstannich. [[File:Swimming red squirrel.jpg|left|thumb|250px|In swimmend Amerikaansk read iikhoarntsje.]] De wyfkes kinne it jiers nei harren berte dielnimme oan 'e [[fuortplanting]], mar guon wachtsje dêrmei oant se twa of trije jier binne. De measte wyfkes bringe mar ien nêst yn 't jier te wrâld, mar soms slane se in jier oer, wylst guon soms ek twa ferskillende nêsten jongen yn ien jier produsearje. Amerikaanske reade iikhoarntsjes hawwe trochinoar mar 22% kâns om it earste jier te oerlibjen. Dêrnei is de libbensferwachting lykwols trochinoar 2⅓&nbsp;jier mei in maksimum fan 8&nbsp;jier. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de [[Kanadeeske lynks]], [[reade lynks]], [[prêrjewolf]], [[Amerikaanske oehoe]], (gewoane) [[hauk]], [[readsturtmûzefalk]], [[Amerikaanske krie]], [[Amerikaanske marter]], (gewoane) [[foks]], [[grize foks]], [[wolf]] en [[wezeling]]. ==Fretten== Amerikaanske reade iikhoarntsjes frette benammentlik [[sied (plant)|sieden]] fan [[nullebeam]]men, mar foegje op opportunistyske wize ek wol oare gaadlike saken oan har menu ta. Dêrûnder binne [[beam]]knoppen en -[[nulle (plant)|nullen]], en fierders [[poddestuollen]] (wêrûnder guon dy't foar [[minske]]n deadlik giftich binne), [[skimmels]] en [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[wylch]], de [[popelier]] en de [[bearedrúf]]. Ek frette se inkeld wol [[fûgel]]aaien en sels wol jongen fan 'e [[Amerikaanske hazze]]. Fierwei it grutste part fan har fretten krije se lykwols út sieden dy't se út [[spjir|spjirre-apel]]s helje. Dêrfan lizze se [[hjerst]]mis in foarrie oan op ien plak, dêr't se dan [[winter]]deis op tarre. Om by it sied te kommen, moatte se de skobben fan 'e spjirre-apels ôfbrekke, en dy smite se dan op ien bulte, dy't in [[rúchskerne]] neamd wurdt, en dy't wol in meter yn trochsneed wurde kin. [[File:American squirrel eating nut, 13 Jun 2013.JPG|right|thumb|200px|In Amerikaansk read iikhoarntsje sil oan it miel.]] ==Status== It Amerikaanske reade iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl liket te wêzen. [[File:Red squirrel.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaansk read iikhoarntsje fan foarren sjoen.]] ==Undersoarten== Der binne 24 erkende [[ûndersoarte]]n fan it Amerikaanske reade iikhoarntsje: * Bailey's read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus baileyi'') * Dakotaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus dakotensis'') * echt Amerikaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus hudsonicus'') * Fremonts read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus fremonti'') * Kenai-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus kenaiensis'') * Minnesotaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus '') * Mogolloniikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus mogollonensis'') * Richardsons read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus richardsoni'') * Saint Lawrence-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus laurentianus'') * súdlik read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus dixiensis'') * ''Tamiasciurus hudsonicus abieticola'' * ''Tamiasciurus hudsonicus gymnicus'' * ''Tamiasciurus hudsonicus grahamensis'' * ''Tamiasciurus hudsonicus lanuginosus'' * ''Tamiasciurus hudsonicus lychnuchus'' * ''Tamiasciurus hudsonicus loquax'' * ''Tamiasciurus hudsonicus pallescens'' * ''Tamiasciurus hudsonicus petulans'' * ''Tamiasciurus hudsonicus picatus'' * ''Tamiasciurus hudsonicus preblei'' * ''Tamiasciurus hudsonicus regalis'' * ''Tamiasciurus hudsonicus streatori'' * ''Tamiasciurus hudsonicus ventorum'' * Ungave-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus ungavensis'') ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/startpagina-amerikaanse-rode-eekhoorn Side oer it Amerikaanske reade iikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it Amerikaanske reade iikhoarntje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_red_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tamiasciurus hudsonicus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Noardamerikaansk read iikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] 0ufhuto92o16qa4zx62vrhwhi39rpf1 0 70851 1233674 1215968 2026-07-05T21:05:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233674 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Amerikaansk fleanend iikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Glaucomys volans.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[fleanende iikhoarntsjes fan de Nije Wrâld]] (''Glaucomys'') | Wittenskiplike namme = Glaucomys volans | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Amerikaansk fleanend iikhoarntsje (Glaucomys volans).png|center|250px]] }} It '''Amerikaanske fleanende iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Glaucomys volans''), ek wol it '''Amerikaanske fleanhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes]] (''Pteromyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes fan de Nije Wrâld]] (''Glaucomys''). Dizze [[soarte]] is lânseigen yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]]. Mei it [[Kanadeeske fleanende iikhoarntsje]] (''Glaucomys sabrinus''), is it Amerikaanske fleanende iikhoarntsje ien fan twa soarten fleanende iikhoarntsjes dy't yn [[Amearika]] foarkomme. ==Fersprieding== Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes libje benammen yn 'e eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]]. Har [[ferspriedingsgebiet]] hat as westgrins in ridlik rjochte line dy't fan 'e [[Rio Grande]], yn súdlik [[Teksas]], hast oan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] grins by de [[Mar fan de Wâlden]] ta rint. It Amerikaanske fleanende iikhoarntsje ûntbrekt lykwols yn it noarden fan [[Minnesota]], [[Wiskonsin]] en [[Maine]], al komt it wol wer foar yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. Fierders libbet dit bist ek yn [[disjunkte fersprieding|disjunkte]] (faninoar isolearre) gebieten yn 'e heechlannen fan noardwestlik, sintraal en súdlik [[Meksiko]] en fan [[Gûatemala]] en [[Hondoeras]]. [[File:Southern Flying Squirrel-27527-1.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske fleanend iikhoarntsje.]] ==Uterlike skaaimerken== It Amerikaanske fleanende iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 21-25¾&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 8-12&nbsp;sm en in gewicht fan rûchwei 65½&nbsp;g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] griisbrún, mei dûnkerder [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en in krêmkleurige [[bealch]]. De [[each|eagen]] binne grut en de [[sturt]] is ôfplatte. Tusken de [[foarpoat|foar]]- en efterpoaten sit it saneamde [[patagium]], in [[hier (begroeiïng)|behierre]] [[hûd]]flap dy't strak lutsen wurde kin troch de lidden út te sprieden, sadat it Amerikaanske "fleanende" iikhoarntsje sweve kin. ==Biotoop== Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes libje yn [[leafwâld]]en en [[mingd wâld|mingde wâlden]], fral as der in protte [[Amerikaanske nutebeam]]men en [[bûk (beam)|bûken]] groeie, en yn mindere mjitte [[eskdoarn]]s, [[popelier]]en en [[iik|iken]]. Soms komme Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes ek wol foar yn swier beboske foarstedske gebieten, al binne se dêr nea withoe talryk. ==Hâlden en dragen== De grutte fan it wengebiet fan Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes fariëarret fan 2½ oant 16&nbsp;ha, al is it by mantsjes in stik grutter (oant wol de helte grutter) as by wyfkes. De wengebieten fan ferskillende eksimplaren oerlaapje inoar yn oansjenlike mjitte. Se lizze nêsten oan yn natuerlik beamholtes of yn âlde [[spjocht]]ehoalen, en teffens bouwe se wol nêsten fan twiichjes en [[blêd (plant)|blêden]] yn beamstrampels. Dy wurde lykwols inkeld brûkt yn 'e [[simmer]] en as tydlik skûlplak, wylst de nêsten yn it binnenste fan beammen foar de [[winter]] bedoeld binne. Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes binne tige sosjale bistkes, dy't soms yn groepen "fleane" en foerazjearje. Ek brûke se gauris mienskiplike nêsten, fral as by kâlder [[waar]]. Ut ûndersyk is nei foarren kommen dat soks yn ferhâlding ta eksimplaren dy't [[solitêr]] libje 30% enerzjy besparje kin troch it dielen fan lichemswaarmte. It hat lykwols ek bliken dien dat Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes yn súdlike dielen fan harren [[areaal]], lykas yn [[Floarida]], ek mienskiplike nêsten bewenje (mei wol oant 25 eksimplaren tagelyk). Troch de hege [[temperatuer]]en yn dy kontreien wurket soks dêr op it mêd fan enerzjybesparring krekt ferkeard, wat suggerearret dat enerzjybesparring wierskynlik net it iennichste foardiel is dat Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes út it libjen yn sokke groepen helje. Oare foardielen soene wêze kinne: de oanhâldende beskikberheid fan [[pearing]]spartners, oanhâldende wachens foar [[rôfdier]]en oer en it dielen fan itensboarnen. [[File:Jill Flying 1.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske fleanend iikhoarntsje "fljocht" binnendoar.]] It Amerikaanske fleanende iikhoarntsje is in treflike klimmer en springer en kin, troch de hûdflap tusken syn foar- en efterpoaten strak te lûken, oansjenlik ôfstannen swevend ôflizze. Dêrby kin er troch syn lichemshâlding te feroarjen en syn sturt as roer te brûken hiel effisjint yn 'e loft manûvrearje om botsings mei ûnferwachtse obstakels tsjin te kearen. Se kinne sels bochten fan 90° meitsje. As se lânje sille, rjochtsje se alle fjouwer poaten nei foarren ta, sadat de hûdflappen as in soarte fan [[parasjute]] wurkje om faasje te minderjen. De lâning fynt yn 'e regel plak op it fertikale flak fan in beamstam, wêrby't de lidden de skok opfange. Nei't er delkommen is, draaft it Amerikaanske fleanende iikhoarntsje daliks nei de oare kant fan 'e stam of nei de top fan 'e beam, om mooglike efterfolgjende rôfdieren (lykas [[ûlen]]) te ûntrinnen. Hoewol't se tige fluch en linich binne yn 'e beammen, en yn 'e loft sels elegant, binne se op 'e grûn tige lôch en ûnbehelpsum. Om't se net echt fleane kinne, is it foar harren ûnmooglik om fan 'e grûn ôf op te stiigjen, wat harren dêr hiel kwetsber makket. Dêrom mije se de wâldboaiem safolle mooglik. De [[peartiid]] ken by Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes twa piken, ien fan [[febrewaris]] oant [[maaie]] en ien fan [[july]] oant [[septimber]]. De [[draachtiid]] berint rûchwei 40 dagen, wêrnei't it wyfke yn 'e regel twa kear jiers in nêst fan 2-7 jongen te wrâld bringt. Dy wurde [[blynheid|blyn]], [[dôfheid|dôf]] en keal berne. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] geane mei 2-6 dagen iepen, en mei in wike hawwe se in [[pels]]. De [[each|eagen]] geane lykwols pas iepen mei 24-30 dagen. Mei 65 dagen moatte se fierhinne foar harsels soargje, en mei 120 dagen binne se folslein selsstannich. Natuerlike fijannen fan it Amerikaanske fleanende iikhoarntsje binne fral ferskate soarten [[slangen]], [[ûlen]], [[hauken]] en de [[waskbear]]. Ek [[hûskat]]ten kinne gefaarlik wêze. [[File:Glaucomys_volans_Birdfeeder.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske fleanend iikhoarntsje hellet nútsjes út in fûgelfuorrer.]] ==Fretten== Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes frette meast [[frucht (plant)|fruchten]] en [[nút (frucht)|nuten]] fan beammen as de [[iik]], de [[Amerikaanske nutebeam]] en de [[bûk (beam)|bûk]]. Se slane iten op foar it [[winter]]healjier, yn 't bysûnder [[ikel (nút)|ikels]]. Fierders frette se ek wol beamknoppen, [[blom]]men, [[poddestuollen]] en oare [[skimmels]], [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fûgel]]aaien en sels pykjes. ==Status== It Amerikaanske fleanende iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl liket te wêzen. Foar de [[minske]] kin kontakt mei Amerikaanske fleanende iikhoarntsjes gefaarlik wêze, om't se soms dragers binne fan [[firus (biology)|firussen]] as tyfus. It soarte tyfus dat se ferspriede kinne, wurdt "sylvatyske tyfus" neamd, en it [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]], it syktebestridingsburo fan 'e Amerikaanske oerheid, hat tusken [[1976]] en [[2001]] 39 gefallen dêrfan fêststeld. It eigentlike oerbringen fan 'e sykte op minsken liket trouwens fia [[lús|luzen]] of [[flie]]ën te gean. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_flying_squirrel ''Footnotes'' en ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Glaucomys volans}} {{reflist}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fleanend iikhoarntsje fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] me252jy3yrapguxha7x3hlvvu0ap83o 0 71156 1233737 1173130 2026-07-05T21:55:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233737 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= bûnte soeslik| Ofbyld= [[Ofbyld:Spermophilus suslicus1.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus'') | Wittenskiplike namme = Spermophilus suslicus | Beskriuwer, jier= [[Johann Anton Güldenstädt|Güldenstädt]], 1770| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bûnte soeslik (Spermophilus suslicus).png|center|250px]] }} De '''bûnte soeslik''' ([[Latyn]]ske namme: ''Spermophilus suslicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus''). Dizze [[soarte]] libbet yn [[East-Jeropa]] en wurdt bedrige troch [[habitat]]ferlies. ==Fersprieding en biotoop== De bûnte soeslik libbet yn 'e provinsje [[Lublin (provinsje)|Lublin]] yn [[Poalen]], en fierders yn dielen fan [[Roemeenje]] en [[Bulgarije]], hast hiel [[Wyt-Ruslân]] en de [[Oekraïne]], en dielen fan sintraal en súdlik [[Jeropeesk Ruslân]]. Fan natuere is it in bewenner fan [[steppe]]n en [[greidlân]], mar hy komt ek foar op [[ikker]]s en oar yn kultuer brocht lân. Hy jout de foarkar oan gebieten mei hege boaiemfegetaasje dy't him wat beskutting biedt. [[File:Spermophilus suslicus Varna Bulgaria 1.jpg|left|thumb|250px|In bûnte soeslik yn [[Bulgarije]].]] ==Uterlike skaaimerken== De bûnte soeslik kin in totale lichemslingte fan sa'n 25&nbsp;sm berikke, mei in gewicht fan 280&nbsp;g. Dêrmei is er lytser as oare [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en de boppekant fan 'e [[kop]] brún, mei in spikkelbûnt patroan fan wite stippen. Op 'e [[bealch]], [[hals (lichemsdiel)|hals]], [[snút]] en [[poat]]en hat er in ljochtere kleur, grizich oant wyt. De [[sturt]] is koart en tin. ==Hâlden en dragen== Bûnte soeslikken binne minder sosjaal as de soarten grûniikhoarntsjes dêr't se it naust oan besibbe binne. Se binne oerdeis aktyf, wêrby't se moarns foar 't ljocht komme as de sinne de grûn wat opwaarme hat, har op it hjitst fan 'e dei weromlûke yn har ûndergrûnske hoalen, en tsjin 'e ein fan 'e middei op 'e nij nei bûten ta komme. Se frette benammen [[gers|gerzen]] en [[nôt]], mar litte lytse [[wringedieren]] en [[lidpoatigen]] ek net stean. Se libje apart faninoar yn eigengroeven hoalen, dy't lykwols diel útmeitsje fan in gruttere [[koloanje (biology)|koloanje]]. Fan [[oktober]] oant [[april]] hâlde se in [[wintersliep]]. De [[peartiid]] falt yn [[april]] en [[maaie]]. Nei in [[draachtiid]] fan 23-26 dagen wurde der dan 4-8 jongen per nêst smiten. Sporadysk lykje krusings mei de nau besibbe [[sisel]] (''Spermophilus citellus'') en [[dwerchsoeslik]] (''Spermophilus pygmaeus'') foar te kommen, dêr't de bûnte soeslik syn [[ferspriedingsgebiet]] mei dielt. De populaasjetichtheid fan 'e koloanjes bûnte soeslikken kin op mear as 160 eksimplaren de ha lizze. [[File:Spermophilus suslicus burrow summer.jpg|left|thumb|250px|De yngong fan in boarch fan 'e bûnte soeslik.]] De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[martereftigen]]; sa is de [[wezeling]] waarnommen by it binnenkringen fan 'e hoalen fan 'e bûnte soeslik. Lykwols soe it skoan kinne dat foar soeslikjongen [[ynfantiside]] troch folgroeide soartgenoaten in grutter gefaar is, want hoewol't dat yn it wyld (noch) net waarnommen is, komt it in protte foar by populaasjes dy't yn finzenskip holden wurde. De dieder kin dêrby sawol in mantsje as in wyfke wêze, dat it jong òf deadet en opfret, òf oanfalt en efterlit om te stjerren. ==Status== De bûnte soeslik hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", mei't er troch [[habitat]]ferlies almar mear yn 'e knipe komt. De oarsaken fan it ferlies fan gaadlike wengebieten binne útwreiding fan 'e [[lânbou]] en de [[boskbou]], it werombringen fan it areaal oan [[greidlân]], de ûntwikkeling en groei fan [[stêd]]en en [[yndustry|yndustriële]] ûntjouwing. Dêrnjonken wurde bûnte soeslikken yn guon gebieten beskôge as skealik ûngedierte en troch bouboeren aktyf ferfolge. Fral yn [[Poalen]] en súdlik [[Ruslân]] is it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e bûnte soeslik de lêste trijefearnsiuw sterk ynkrompen, en foarmet it oerbliuwende areaal noch mar 10% fan wat it om [[1950]] hinne wie. As it sa trochgiet sil de bûnte soeslik yn Poalen binnen tweintich jier útstoarn wêze. ==Undersoarten== Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e bûnte soeslik: * ''Spermophilus suslicus boristhenicus'' * ''Spermophilus suslicus guttatus'' * ''Spermophilus suslicus suslicus'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Speckled_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Spermophilus suslicus}} }} {{DEFAULTSORT:Bunte soeslik}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Grûniikhoarntsje fan de Alde Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] t30w25nk33wke4ig2b6x60plqw7vzql 0 71159 1233751 1173131 2026-07-05T22:01:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233751 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= dwerchsoeslik| Ofbyld= [[Ofbyld:Citellus_pygmaeus_-_Museo_Civico_di_Storia_Naturale_Giacomo_Doria_-_Genoa,_Italy_-_DSC02783.JPG|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus'') | Wittenskiplike namme = Spermophilus pygmaeus| Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''dwerchsoeslik''' of it '''dwerchgrûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Spermophilus pygmaeus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn dielen fan [[Sintraal-Aazje]] en [[East-Jeropa]], en omfettet fjouwer [[ûndersoarte]]n. ==Fersprieding en biotoop== De dwerchsoeslik is in bewenner fan 'e [[steppe]]s en [[healwoastyn|healwoastinen]] fan westlik [[Sintraal-Aazje]], oan 'e [[Aralmar]] ta, en it súdeastlike part fan [[East-Jeropa]], dêr't er foarkomt op 'e [[Kaspyske Leechflakte]], yn 'e [[Koeban (regio)|Koeban]] en [[Dagestan]], súdlik [[Ruslân]] en in grut part fan 'e [[Oekraïne]] (ynklusyf it [[skiereilân]] de [[Krim]]). Dwerchsoeslikken jouwe de foarkar oan [[gers]]lân dat net yn kultuer brocht is, mar komme ek wol foar oan 'e rânen fan [[greide]]n en yn [[berm]]s, hoewol't se terrein mei tichte, opgeande begroeiïng mije. Yn [[heuvel]]s en [[berch]]eftich gebiet komme se foar oant op in hichte fan 500&nbsp;m. ==Uterlike skaaimerken== De dwerchsoeslik hat trochinoar in kop-romplingte fan sa'n 23&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan likernôch 4&nbsp;sm. It liif is knobsk, de [[poat]]en koart en de [[sturt]] lyts en ticht [[hier (begroeiïng)|behierre]]. De [[pels]] is ticht en brún-griis fan kleur, mei hjir en dêr okerkleurige en gielige plakken. De [[kop]] is dúdlik wat dûnkerder, wylst de sturt ljochter grizich fan kleur is, mei in bleek útein. ==Hâlden en dragen== Dwerchsoeslikken binne oerdeis aktyf en libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] dy't foar it meastepart besteane út de inoar net oerlaapjende [[territoarium (biology)|territoaria]] fan froulike eksimplaren. Se frette benammen griene [[planten]], [[woartel (plant)|woartels]] en [[sied (plant)|sieden]]. Yn tiden fan krapte ferfarre se soms nei gebieten dêr't mear iten foarhâns is. Se grave duorjende ûndergrûnske boargen om 'e [[wintersliep]] yn te hâlden en tydlike hoalen foar beskûl. Foar't se har deljouwe foar de wintersliep, stopje se alle yngongen ticht. Yn [[maart]] of [[april]] komme se wer foar 't ljocht en begjinne se har boarch te himmeljen en te ûnderhâlden. Troch har gegraaf ûntstiet der in bulte opsmiten modder foar de yngong fan 'e boarch dy't soms wol 8 m yn trochsneed en 60 sm heech wurde kin. Yn it [[Russysk]] wurdt sa'n terpke in ''suslikovina'' neamd. De bisten meitsje der gebrûk fan om fanôf de top oer de fierders flakke steppe út te sjen. As se in bedriging gewaarwurde, uterje se in skerp sjongerich lûd en dûke se har hoale yn. Ein [[juny]] of yn [[july]] hâlde dwerchsoeslikken in [[simmersliep]], en bytiden, fral yn tige drûge jierren, giet de simmersliep sûnder ûnderbrekking oer yn 'e wintersliep. Sadwaande binne se soms mar 80-100 dagen jiers aktyf. De dwerchsoeslik plantet him mar ienris yn it jier fuort. It tal wyfkes dat dielnimt oan 'e [[fuortplanting]] fariëarret en is ôfhinklik fan it [[waar]] yn 'e [[peartiid]] en har fysike kondysje dy't fuorkomt út it al of net beskikber wêzen fan genôch fretten yn it foargeande jier. De smeten besteane by de dwerchsoeslik út 3-10 jongen. De populaasjedynamyk fan dizze soarte hâldt ferbân mei ferskate faktoaren, wêrûnder de [[waar]]somstannichheden en mooglike feroarings yn it [[klimaat]], de beskikberens fan genôch fretten en de natuerlike stjerte dy't by jonge eksimplaren ûnder de wintersliep faak frij heech leit. ==Status== De dwerchsoeslik hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dêrby moat lykwols oantekene wurde dat de fersprieding fan dizze soarte sûnt likernôch [[1990]] ynkrompen is, wat wierskynlik feroarsake wurdt troch [[klimaatferoaring]] mei wieter [[waar]] en wietere jierren. It is mooglik dat in ôfname fan [[feehâlderij]] en it dêrmei mank geande weidlânareaal datoangeande ek in rol spile hat. ==Undersoarten== Der binne 4 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e dwerchsoeslik: * ''Spermophilus pygmaeus brauneri'' * ''Spermophilus pygmaeus herbicolus'' * ''Spermophilus pygmaeus mugosaricus'' * ''Spermophilus pygmaeus pygmaeus'' De [[Kaukazyske berchsoeslik]] (''Spermophilus musicus''), dy't foarhinne ek as in ûndersoarte fan 'e dwerchsoeslik beskôge waard, wurdt no as in aparte soarte erkend. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Little_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Spermophilus pygmaeus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Grûniikhoarntsje fan de Alde Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] olk3hobli53cg7ymj7sd5ccegr0nnzo 0 71311 1233752 1173176 2026-07-05T22:02:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233752 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= eastlik wangpûdiikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:EasternChipmunk23.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= '''echte wangpûdiikhoarntsjes''' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Tamias'') <small>[[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811</small> | Wittenskiplike namme = Tamias striatus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it eastlik wangpûdiikhoarntsje (Tamias striatus).png|center|250px]] }} It '''eastlike wangpûdiikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tamias striatus''), ek wol de '''eastlike ''chipmunk''''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias''). Dizze soarte komt foar yn hast de hiele eastlike helte fan [[Noard-Amearika]]. It is miskien wol de bekendste soarte wangpûdiikhoarntsjes, mei't de [[Walt Disney|Disney]]-[[tekenfilm]]figueren Knabbel en Babbel derop basearre binne. ==Fersprieding en biotoop== It eastlike wangpûdiikhoarntsje libbet yn it grutste part fan 'e eastlike helte fan [[Noard-Amearika]], útsein [[Floarida]] en de kuststreken by de [[Golf fan Meksiko]] lâns yn [[Alabama]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]] en [[Louisiana]], en by de [[Atlantyske Oseaan]] lâns yn [[Georgia]], [[Súd-Karolina]] en [[Noard-Karolina]]. De uterste noardgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint troch it sintrale part fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]] fan 'e súdlike ein fan 'e [[Jamesbaai]] yn it westen nei de [[Saint Lawrencebaai]] yn it easten. [[File:Tamias_striatus3.jpg|left|thumb|180px|In eastlik wangpûd-iikhoarntsje.]] Westlik fan 'e Jamesbaai komme eastlike wangpûdiikhoarntsjes yn Kanada ek foar yn it suden en de midden fan [[Ontario]], it suden fan [[Manitoba]] en it súdeasten fan [[Saskatchewan]]. Dêrwei rint de westgrins fan har areaal oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] al bochtsjend nei it súdsúdeasten, om úteinlik by de rivier de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] yn [[Louisiana]] út te kommen. ==Uterlike skaaimerken== It eastlike wangpûdiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 13½-19&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan likernôch 7¾-11⅓&nbsp;sm en in gewicht fan 66-139&nbsp;g. It is in relatyf lyts dierke, mei in readbrune [[pels]] op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[kop]]. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint yn 'e lingterjochting in swarte streek omjûn troch readbrún [[hier (begroeiïng)|hier]], mar boppe-oan de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rinne noch twa swarte streken, tichter opinoar, mei in ljochte, gielige streek dertuskenyn. Dêrûnder binne de fangen ljochter fan kleur as de rêch, ljochtbrún, dat nei de [[bealch]] ta stadichoan oergiet yn ljochtbêzje oant krêmkleurich hier. De [[sturt]] is dûnkergriis behierre, en de [[kiel]] hat deselde kleur as de bealch. Oer de sydkanten fan 'e kop, dy't fierders readbrunich is, rinne fan 'e [[snút]] nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]], ûnder en boppe de [[each|eagen]] lâns, twa gielige streken. Krekt as oare wangpûdiikhoarntsjes hawwe eastlike wangpûdiikhoarntsjes grutte [[wangpûde]]n, dêr't se fretten yn opslaan kinne. Op dy manear kinne se fluch in protte fretten bemachtigje en it dan meinimme nei in feilige plak dêr't se it yn alle rêst beplúzje kinne. It foardiel dat se dêroan ûntliene, is dat se dêrmei koarter bleatsteane oan [[predaasje]] en dat se har mei in lading fretten by har dochs fluch, want mei alle fjouwer poaten frij, ferpleatse kinne. Eastlike wangpûdiikhoarntsjes ferskille fan oare wangpûdiikhoarntsjes trochdat har [[gebit]] út twa [[tosk]]en minder bestiet en trochdat se oan 'e [[foarpoat]]en mar fjouwer [[tean]]nen hawwe (hoewol't de [[efterpoat]]en wol oer in folle fiif teannen beskikke). ==Biotoop== Eastlike wangpûdiikhoarntsjes jouwe de foarkar oan [[biotoop|biotopen]] besteande út [[leafwâld]]en mei [[rots]]partijen en [[strewelleguod]], mar komme ek foar yn [[mingd wâld|mingde wâlden]], [[park|stedsparken]] en grutte [[tún|tunen]]. [[File:Prechipetting6.jpg|left|thumb|230px|In eastlik wangpûdiikhoarntsje stoppet in [[pinda]] yn syn [[wangpûde]].]] ==Hâlden en dragen== It eastlike wangpûdiikhoarntsje is benammen oerdeis aktyf, en bringt in grut part fan 'e tiid troch mei foerazjearjen. Hy kin sûnder muoite yn [[beam]]men klimme, mar graaft ûndergrûnske hoalen om yn te wenjen, dy't faak besteane út komplekse tunnelstelsels mei ferskate yn-/útgongen. Om 'e lokaasje fan har hoale geheim te hâlden, loegje se har wangpûden fol mei útgroeven ierde, dy't se op in hiel oar plak útspije. De yngongen wurde fierder kamûflearre mei [[blêd (plant)|blêden]], [[stien]]nen, twigen en oar materaal, sadat se frijwol net te sjen binne. Eastlike wangpûdiikhoarntsjes binne alhiel net skou, en sykje gauris piknikplakken op om te sjen oft de minsklike besikers dêre noch wat fan har gading hawwe. Se frette benammentlik [[bol (plant)|bollen]], [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], griene [[planten]], [[poddestuollen]], [[ynsekten]], [[wjirms]] en soms sels [[fûgel]]aaien. It eastlike wangpûdiikhoarntsje libbet it grutste part fan it jier in [[solitêr]] bestean, en ferdigenet syn hoale fûleindich tsjin soartgenoaten. [[Winter]]deis bringt er soms langere tiid troch yn it steat fan [[winterrêst]], mar in wiere [[wintersliep]] hâldt er net. Inkeld yn 'e [[peartiid]], dy't fan [[febrewaris]] oant [[april]] en nochris fan [[juny]] oant [[augustus]] falt, siket er it selskip fan soartgenoaten op. De wyfkes smite jiers ien of twa nêsten fan 3-5 jongen. Yn it wyld libje eastlike wangpûdiikhoarntsjes trochstrings mar in jier as trije, mar yn finzenskip kinne se wol acht jier wurde. De wichtichste natuerlike fijân is foar eastlike wangpûdiikhoarntsjes de [[langsturtwezeling]] (''Mustela frenata''), mar ek ferskate soarten [[hauken]], [[foksen]] en [[slangen]], de [[waskbear]], de [[reade lynks]] en de [[hûskat]] snippe der wolris ien. [[File:Postjumpy.jpg|right|thumb|250px|Sin oan pinda's.]] ==Status== It eastlike wangpûdiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. [[File:Streifenhoernchen_2_db.jpg|right|thumb|250px|In eastlik wangpûdiikhoarntsje.]] ==Undersoarten== Der binne alve erkende [[ûndersoarte]]n fan it eastlike wangpûdiikhoarntsje: * ''Tamias striatus doorsiensis'' * ''Tamias striatus fisheri'' * ''Tamias striatus griseus'' * ''Tamias striatus lysteri'' * ''Tamias striatus ohioensis'' * ''Tamias striatus peninsulae'' * ''Tamias striatus pipilans'' * ''Tamias striatus quebecensis'' * ''Tamias striatus rufescens'' * ''Tamias striatus striatus'' * ''Tamias striatus venustus'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_chipmunk ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tamias striatus}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlik wangpudiikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Iikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 5uox3senk38bruxyk3ee78ea5h3rdo9 0 71447 1233672 1203347 2026-07-05T21:03:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233672 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Alpenmarmot| Ofbyld= [[Ofbyld:Marmota marmota Alpes2.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota marmota | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Alpenmarmot (Marmota marmota).png|center|250px]] }} De '''Alpenmarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota marmota'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn beskate [[berch]]gebieten yn sintraal, súdlik en eastlik [[Jeropa]]. It binne treflike gravers, dy't net in protte muoite hawwe mei ûndergrûnen dêr't in [[minske]] sels mei in [[houwiel]] min trochhinne komme kinne soe. Alpenmarmotten bringe oant wol njoggen moanne jiers yn [[wintersliep]] troch. ==Fersprieding== Oarspronklik kamen Alpenmarmotten inkeld yn 'e [[Hege Tatra]] fan [[Slowakije]] en yn 'e [[Alpen]] foar, wêrby't se yn dat lêste berchtme in fersprieding hiene dy't dielen fan [[Switserlân]], [[Frankryk]], [[Dútslân]], [[Itaalje]], [[Lychtenstein]] en [[Eastenryk]] omfieme. Yn Dútslân libje se allinnich mar yn 'e westlike [[Allgäu]] en yn it [[Berchtesgaden|Berchtesgadener Land]]. Yn Switserlân binne se yn hast it hiele lân frij algemien, mei in konsintraasje yn it súdeastlike kanton [[Graubünden]]. Yn Itaalje wiene Alpenmarmotten foarhinne beheind ta de [[Doalemiten]], en yn Frankryk ta de (wiere) Alpen. [[File:Marmot eating.webm|thumb|left|250px|In Alpenmarmot oan it miel.]] Yn 'e [[tweintichste iuw]] binne se lykwols op ferskate plakken yn Jeropa yn berchgebiet útset, sa't bygelyks yn [[1948]] yn 'e [[Pyreneeën]] barde, dêr't se al sûnt de ein fan it [[Pleistoseen]] útstoarn wiene. Fierders binne se yn Frankryk ek útset yn 'e [[Sjuera (berchtme)|Sjuera]], it [[Sintraal Massyf]] en de [[Fogezen]]; yn Itaalje yn 'e noardlike [[Apeninen]]; yn Dútslân yn it [[Swarte Wâld]], de [[Freiburchske Foaralpen]] en de [[Swabyske Alpen]]; yn Eastenryk yn 'e [[Tauer (berchtme)|Hege en Lege Tauer]] en de [[Karnyske Alpen]] (oant yn it oangrinzgjende [[Sloveenje]]); en yn [[Roemeenje]] yn 'e [[Karpaten]]. ==Uterlike skaaimerken== De Alpenmarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 47-52&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 15-20&nbsp;sm en in gewicht fan 3½-5½&nbsp;kg (mei útsjitters oant wol 8&nbsp;kg). Hy is grut foar in iikhoarntsje, mar dêrby gnobsk fan stal. De [[pels]] is langhierrich en gielbrún fan kleur oer it grutste part fan it liif. De boppekant fan 'e stompe [[kop]] is lykwols grizich swart, wylst de [[sturt]] swart is. Ek de rêch is faak wat dûnkerder fan kleur as de rest fan it lichem. Jonge eksimplaren binne grizer as folwoeksenen. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] geane hast hielendal yn 'e pels beskûl. De [[poat]]en binne koart en stevich, en tarist mei lange [[klau]]wen dy't brûkt wurde om mei te graven. [[File:Zinal-Sorebois-Marmotte.jpg|left|thumb|250px|In Alpenmarmot op in berchskeante.]] ==Biotoop== Alpenmarmotten binne berchbewenners, dy't op hichten fan tusken de 700 en 3.200&nbsp;m foarkomme, mar konsintrearre binne tusken de 1.400 en 2.700&nbsp;m. Se libje op [[greide|berchgreiden]] of mei [[gers]] begroeide berchskeanten, faak boppe de [[beamgrins]], mar ek wol derûnder. Ek komme se wol foar op [[rots]]ige berchdielen dy't mar krap begroeid binne. Soms sette se har nei wenjen oan 'e râne fan [[spjir]]rebosken. ==Hâlden en dragen== De Alpenmarmot is in sosjaal bist, dat yn famyljes yn ûndergrûnske boargen libbet. Oars as dat by besibbe soarten it gefal is, meitsje sokke famyljegroepen yn 'e regel diel út fan in gruttere [[koloanje (biology)|koloanje]], al binne der ek [[solitêr]] libjende eksimplaren. In famyljegroep bestiet yn 'e regel út 5-12 (oant soms 17) bisten: in honkfêst pearke mei harren jongen út ferskillende jierren. It [[territoarium (biology)|territoarium]] wurdt troch it âlderpear nea frijwillich ferlitten, mar krekt fûleindich ferdigene tsjin omswalkjende soartgenoaten dy't it besykje te feroverjen. Dêrby komme gefjochten oant de dea geregeldwei foar. In marmotteboarch is opmakke út gongen mei in trochsneed fan 15-30&nbsp;sm en in lingte fan oant wol 10&nbsp;m, en teminsten ien grutte nêstromte dy't beklaaid is mei drûge gers, dat nei de ein fan 'e [[wintersliep]] by need as reservefretten tsjinje kin. De boargen binne yn 'e regel sitewearre ûnder [[rots]]blokken, omfallene [[beam]]men of [[woartel (plant)|beamwoartels]]. Lykwols kinne marmotteboargen faak maklik fûn wurde troch de grutte stoartbergen fan útgroeven ierde foar de yngong, dy't in trochsneed fan wol 3&nbsp;m en in hichte fan wol 70&nbsp;sm berikke kinne. In famylje Alpenmarmotten bewennet in gebiet fan 2½-5&nbsp;ha. Dêrbinnen hawwe se faak mear as ien boarch, en oan 'e râne fan sa'n [[territoarium (biology)|territoarium]] binne ek noch lytsere flechthoalen te finen. [[File:Marmotte des Pyrénées.jpg|left|thumb|250px|Alpenmarmotten yn 'e [[Pyreneeën]].]] Alpenmarmotten binne útslutend oerdeis aktyf, wêrby't se de measte tiid spandearje oan foerazjearjen, graafwurk en sinnebaaien. In grut diel fan it jier, oant wol 9 moannen, wurdt trochbrocht yn [[wintersliep]], wêrby't de marmotten enerzjy besparje troch tsjininoar oan te krûpen en sa har lichemswaarmte mei-inoar te dielen. Dy wintersliep begjint yn [[septimber]], nei't de bisten de [[simmer]] brûkt hawwe om troch oerdiedich fretten in fetfoarrie op te bouwen. Foarôf wurde dan alle yngongen fan 'e boarch tichtstoppe. De wintersliep wurdt yn it [[winter]]skoft ferskate kearen ûnderbrutsen, mar einiget pas yn [[april]], wêrnei't de [[peartiid]] begjint. Binnen de famyljegroep plantsje inkeld it dominante mantsje en wyfke har fuort. De [[draachtiid]] duorret by Alpenmarmotten 33-34 dagen. Der wurdt mar ien nêst jiers smiten fan 1-6 (mar meastal 3) jongen. Dy ferlitte ornaris pas yn it twadde of trêde jier, as se geslachtsryp wurde, it territoarium fan har âlden. Yn finzenskip kinne Alpenmarmotten wol 15-18 jier wurde. Har natuerlike fijannen binne de [[keningsearn]], de [[Jeropeeske oehoe]], de [[foks]] en mooglik ek de [[hauk]] en ferskate [[martereftigen]]. [[File:Marmota marmota 02 .jpg|right|thumb|250px|Utsean marmottefet.]] ==Fretten== De Alpenmarmot fret benammen jonge leaten, [[woartel (plant)|woartels]] en [[blom]]men fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Tsjin 'e ein fan 'e simmer follet er dat oan mei ûnripe [[frucht (plant)|fruchten]]. Soms fret er ek wol lyts wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[spinnen]] en [[wjirms]]. ==Status== De Alpenmarmot hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen, hoewol't de dielpopulaasjes yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[Sjuera (berchtme)|Sjuera]] en yn [[Dútslân]] it neat te rom hawwe. Foarhinne waarden Alpenmarmotten rûnom bejage, fanwegen it leauwe dat harren [[fet (weefsel)|fet]] in genêsmiddel wie foar [[rimmetyk]]. Dêrby waard it fet útsean en as [[salve]] op 'e [[hûd]] wreaun. Dêrnjonken waarden marmotten ek wol bejage as "sport". Om't Alpenmarmotten har relatyf stadich fuortplantsje, waard de soarte dêrmei yn gefaar brocht. Tsjintwurdich hawwe se lykwols fan 'e minske net in protte mear te freezjen. {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alpine_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota marmota}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] 6iy9x2ngs0n0niibkavxmz0eapc3m8d 0 71506 1233666 1173153 2026-07-05T21:00:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233666 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Alaskamarmot| Ofbyld= [[File:Marmota broweri 71042866 (cropped).jpg|250px|]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota broweri | Beskriuwer, jier= Hall & Gilmore, 1934| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Alaskamarmot (Marmota broweri).png|center|250px]] }} De '''Alaskamarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota broweri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat yn syn fersprieding beheind is ta it [[Brooksberchtme]] yn it noarden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] en it noardwesten fan it [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|territoarium]] [[Yukon]]. It libbet dêr op berchskeanten fan tusken de 1.000 en 1.250&nbsp;m hichte, dy't besteane út los pún, en fret benamme [[gers]], [[blom]]men, [[bei]]en, [[woartel (plant)|plantewoartels]], [[moas]], [[koarstmoas]] en út en troch [[ynsekten]]. ==Uterlike skaaimerken== De Alaskamarmot hat trochinoar totale lichemslingte fan 54-65&nbsp;sm en in gewicht fan 2½-4&nbsp;kg. Wyfkes binne oere it generaal justjes lytser as mantsjes. By folwoeksen eksimplaren is de [[pels]] op 'e [[snút]] en de boppekant fan 'e [[kop]] ornaris dûnkerder as de rest fan it [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[poat]]en kinne sawol ljocht as dûnker wêze, en binne koart en krêftich, mei lange, sterke [[klau]]wen om mei te graven. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, de [[snút]] is stomp en [[sturt]] is sa tichtbehierre dat it hast wol in [[plomsturt]] liket. It [[netflues]] fan Alaskamarmotten hat hielendal gjin [[kegeltsje (each)|kegeltsjes]], wat betsjut dat har nachtsicht tige min is. ==Hâlden en dragen== Alaskamarmotten binne tige sosjale bisten, dy't yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan soms wol 50 eksimplaren libje yn ien ûndergrûnsk hoalestelsel. Sokke koloanjes besteane út ferskate famyljegroepen fan in mantsje en in wyfke en harren jongen út ferskillende jierren, dy't byinoar yn ien nesthoale wenje. Yn 'e gruttere koloanjes bestiet faak in komplekse rûlaasje fan it ferfoljen fan wachtpostetsjinst; sokke wachtposten warskôgje de rest fan 'e koloanje mei hege fluittoanen as der gefaar driget. De hoalen grave se yn 'e regel ûnder [[rots]]blokken om foar te kommen dat [[grizzlybear]]en har útgrave kinne. Alaskamarmotten hâlde in lange [[wintersliep]], dy't fan [[septimber]] oant [[maaie]] duorret. Dêrby lizze famyljegroepen tsjininoar oan om har lichemswaarmte te dielen en sadwaande enerzjy te besparjen. Koart nei de ein fan 'e wintersliep begjint de [[peartiid]], wêrby't de wyfkes nei in [[draachtiid]] fan likernôch 6 wiken in nêst fan 3-8 (mar ornaris 4-5) jongen smite. Oars as by in protte [[iikhoarntsje]][[soarte]]n is it mantsje fan 'e Alaskamarmot belutsen by it grutbringen fan 'e jongen. Dy wurde keal en [[blynheid|blyn]] berne en krije pas mei 6 wiken in pels. Se bliuwe teminsten ien jier by har âlden, en binne pas mei twa jier folgroeid. Geslachtsripens berikke se pas mei 2-3 jier. It is net persiis bekend hoe âld oft Alaskamarmotten wurde kinne, mar men tinkt fan sa'n 13-15 jier. ==Status== De Alaskamarmot hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", hoewol't it tige dreech is om dizze soarte yn natuerlike [[biotoop]] te observearjen, sawol fanwegen de ôfhandige lokaasje as it strange [[klimaat]]. Dy lokaasje wurdt lykwols as in grut foardiel beskôge, mei't de [[minske]] de Alaskamarmot sadwaande oant no ta grutdiels gewurde litten hat. Inkeld de lânseigen [[Inûyt]]-befolking fan it gebiet makket tradisjoneel [[jacht (op bisten)|jacht]] op 'e bisten, mar de ynfloed dêrfan op 'e totale populaasje wurdt lyts oant ferwaarleazgber achte. Krektoarsom, de Alaskamarmot wurdt beskôge as de minst bedrige marmottesoarte fan allegear. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alaska_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota broweri}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] e85nyewll1folv30tyevp6qs78ocef2 0 71712 1233673 1202349 2026-07-05T21:04:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233673 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Altaimarmot| Ofbyld= [[File:Marmota baibacina.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota baibacina | Beskriuwer, jier= Kastschenko, 1899 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Altaimarmot''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Marmota baibacina'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1899]]. Dizze [[soarte]] komt foar yn it [[Altai-berchtme]] en de [[Tiensjan|Tiënsjan-bergen]] fan súdlik [[Sibearje]], eastlik en súdeastlik [[Kazachstan]], westlik [[Mongoalje]] en it noarden en westen fan 'e [[Sina|Sineeske]] autonome regio [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Yn Mongoalje oerlapet it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Altaimarmot dat fan 'e besibbe [[tarbagan]] of Mongoalske marmot. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gray_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota baibacina}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 1xyh80u6mty8rc0b1cjj1gnn0ftxwe5 0 71811 1233728 1173156 2026-07-05T21:49:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233728 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= boskmarmot| Ofbyld= [[Ofbyld:Marmota monax UL 04.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota monax | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de boskmarmot (Marmota monax).png|center|250px]] }} De '''boskmarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota monax'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn grutte dielen fan [[Noard-Amearika]]. Yn it [[Ingelsk]] wurdt dit bist de ''groundhog'' ("grûnbaarch") neamd, en pleatslik stiet er ek wol bekend as de ''whistle-pig'' ("fluitbaarch"), fanwegen syn heechtoanige alaarmroppen, as de ''land-beaver'' ("lânbever") en as de ''woodchuck'' (letterlik: "wâldsmiter" of mooglik "houtsmiter"), in ferbastering fan 'e [[Algonkwynske talen|Algonkwynske]] beneaming ''wuchak''. Oars as de measte oare marmottesoarten, dy't har [[areaal]] beheine ta [[berch]]eftige kriten, is de boskmarmot in leechlânbewenner, wat makket dat er fan alle Noardamerikaanske marmotten de grutste fersprieding hat. ==Fersprieding== De boskmarmot is lânseigen yn it grutste part fan 'e eastlike helte fan [[Noard-Amearika]], wêrby't de noardgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] yn súdlik [[Nûnavik]] en noardlik [[Labrador (regio)|Labrador]] leit, wylst de súdgrins troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Noard-Karolina]], [[Súd-Karolina]], [[Georgia]], [[Alabama]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]], [[Arkansas]] en [[Oklahoma]] rint. Dêrby komt er ek foar op [[Prins Edwardeilân]] en [[Kaap Bretoneilân]], mar net op [[Nijfûnlân]]. [[File:Closeup groundhog.jpg|left|thumb|150px|In boskmarmot fan deunby.]] Yn 'e Feriene Steaten leit de westgrins fan it areaal fan 'e boskmarmot op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Oklahoma]], [[Kansas]], [[Nebraska]], [[Súd-Dakota]] en [[Noard-Dakota]], mar yn [[Kanada]] komt er folle westliker foar, yn hast de hiele [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]] (útsein it uterste noarden) en [[Saskatchewan]] en [[Alberta]] (útsein it uterste suden), grutte dielen fan noardlik, sintraal en súdeastlik [[Britsk-Kolumbia]] (mei oangrinzgjend in stikje oer de Amerikaanske grins yn noardeastlik [[Washington (steat)|Washington]], noardlik [[Idaho]] en noardwestlik [[Montana]]), en fierders parten fan 'e súdlike [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]] en in stik fan eastlik [[Alaska]]. ==Uterlike skaaimerken== De boskmarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 30-50&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan sa'n 15&nbsp;sm en in gewicht fan 2-4&nbsp;kg. Yn gebieten dêr't se minder natuerlike fijannen hawwe en dêr't in protte [[alfalfa]] groeit, kinne boskmarmotten in grutte 80&nbsp;sm en in gewicht 14&nbsp;kg berikke. Se hawwe koarte, mar krêftige [[poat]]en, dêr't tsjûke, kromme [[klau]]wen oan sitte om mei te graven. Oars as dat by de measte [[iikhoarntsjes]] it gefal is, hat de boskmarmot in bûgde [[wringe (rêchbonke)|wringe]], en hat er datoangeande wol wat wei fan in [[mol (bist)|mol]]. De [[sturt]] is ek koarter, en bedraacht net mear as in fearn fan 'e totale lichemslingte. De [[pels]] bestiet út twa dielen: in tichte laach fan griis [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]], mei dêroerhinne in langere boppepels fan brunige of rodzige [[hier (begroeiïng)|hierren]]. Oan 'e wikselwurking fan dy beide hiersoarten tanket de boskmarmot syn opfallende mei griis trochsketten brunige kleur. ==Biotoop== Boskmarmotten jouwe de foarkar oan iepen lân oan 'e râne fan [[wâld]]en. Ek komme se foar yn [[greidlân]] en op 'e [[prêrje]]. Nettsjinsteande it feit dat it grûnbewenners en gravers binne, kinne boskmarmotten skoan swimme. Ek klimmen yn [[beam]]men giet har maklik ôf, al dogge se dat ornaris inkeld om oan [[rôfdier]]en (of de [[minske]]) te ûntkommen of as se har om-en-by fan in hichte ôf ferkenne wolle. [[File:Woodchuck up a tree.jpg|left|thumb|250px|Boskmarmotten kinne yn [[beam]]men klimme om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen.]] ==Hâlden en dragen== Oars as de measte marmotten binne boskmarmotten gjin [[koloanje (biology)|koloanjedieren]], mar libje se ynstee in [[solitêr]] bestean. Se grave ûndergrûnske hoalen, mei tunnels dy't mei-inoar wol 14&nbsp;m lang wêze kinne en oant 1½&nbsp;m djipte rikke kinne. Yn greidlân foarmje sokke tunnelstelsels in serieuze bedriging foar swier boere-ark, dat geregeldwei troch ynsakjende tunnels skansearre rekket, en teffens foar minsklike wenten, wêrfan't soms de fûneminten ûndergroeven wurde. Boskmarmotten bejouwe har yn it algemien nea fier fan har hoale, en lûke har by bedrigings dêr it leafst yn werom. As de hoale binnenkrongen wurdt troch in [[rôfdier]], dan ferdigenje se har fûleindich mei har grutte [[kjiftosk]]en en har duchtige klauwen. Foar soartgenoaten oer hâlde en drage boskmarmotten har ornaris [[territoarium (biology)|territoriaal]], en soms fine der gefjochten plak om dominânsje fêst te stellen. Bûtendoar bringe boskmarmotten de measte tiid troch mei foerazjearjen, wat se gauris ûnderbrekke om har op 'e [[efterpoat]]en op te rjochtsjen en it hear oer te eagjen. As se dêrby gefaar gewaarwurde, uterje se in fluitsjende alaarmrop, wêrmei't se net inkeld neie soartgenoaten warskôgje, mar alle mooglike [[proaidier]]en yn 'e wide omkriten. Krekt as dat by [[kat]]ten it gefal is, krije ek boskmarmotten in grouwe [[sturt]] as se har bedrige fiele. Foar har [[wintersliep]], dy't yn 'e measte gebieten fan [[oktober]] oant [[maart]] of [[april]] duorret, grave se faak in spesjale hoale, dy't binnen in beboske gebiet leit en oant ûnder de [[froast]]line rikt. [[File:Groundhog-Standing2.jpg|right|thumb|250px|In boskmarmot hâldt syn om-en-by skerp yn 'e rekken.]] Fuort nei de ein fan 'e wintersliep begjint foar boskmarmotten de [[peartiid]], wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan 31-32 dagen yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan 2-6 [[blynheid|bline]], keale, helpleaze jongen smyt. Dy wurde ôfwûn en kinne selsstannich libje as se 5-6 wiken âld binne, en dan sette se har ek fuort yn har eigen hoalen nei wenjen, ynstee fan noch in hoart by de mem te bliuwen, sa't by de measte marmotten wisânsje is. De mantsjes ferlitte har wyfke as dy hast smite moat, en hawwe part noch diel oan it grutbringen fan 'e jongen. Boskmarmotten nimme yn 'e regel fanôf har twadde jier diel oan 'e [[fuortplanting]], mar in lyts persintaazje docht dat al yn it earste jier. Dêrmei plantsje se har folle flugger fuort as de measte marmotten. Yn it wyld kinne se oant 6 jier âld wurde, al hâldt it trochinoar wol op mei 2-3 jier. Yn finzenskip libje se wol 9-14 jier. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e boskmarmot binne de [[wolf]], [[poema]], [[prêrjewolf]], [[reade lynks]], [[Kanadeeske lynks]], [[brune bear]], [[Amerikaanske swarte bear]] en ferskate soarten [[foksen]] en [[earnen]]. Jongen wurde ek wolris troch [[rattelslangen]] snipt. ==Fretten== De boskmarmot is in [[herbivoar]], dy't benammen bestiet fan [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en oare fegetaasje, wêrûnder [[bei]]en en [[lânbou]]gewaaksen. Se frette lykwols ek wol wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[larve]]n en [[slakken]], al binne se gjin wiere [[omnivoar]]en. Krekt as [[beamiikhoarntsjes]] en [[grûniikhoarntsjes]] beplúzje boskmarmotten fierders ek wolris [[nút (frucht)|nuten]], mar oars as sokke bisten lizze se dêrfan gjin winterfoarrieden oan troch se te bedobjen. Boskmarmotten krije al har focht binnen troch plantesoppen en [[dau]], en hoege sadwaande mar selden echt te drinken. [[File:Groundhog and her pups may 2011.JPG|left|thumb|230px|In boskmarmottewyfke mei har jongen yn in foarstedske [[tún]] yn [[maaie]] [[2011]].]] ==Status== De boskmarmot hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Trochdat it kapjen fan bosken de boskmarmot fan mear gaadlik [[biotoop]] foarsjoen hat, is it de iennichste marmottesoarte yn [[Noard-Amearika]] dy't baat hân hat by de [[kolonisaasje]] fan it [[kontinint]] troch de [[minske]], en de populaasje leit no dan nei alle gedachten ek heger as dat er foar [[1492]] wie. Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde de bisten lykwols in protte bejage by wize fan "sport", wat de effekten fan har flugge fuortplanting yn 'e regel neutralisearret. Sawol troch it oanfretten fan [[lânbou]]gewaaksen as trochdat se mei har gegraaf lânbougrûn en gebouwen ûndermynje, wurde boskmarmotten gauris as skealik ûngedierte beskôge. It gegraaf en gewrot fan boskmarmotten hat yn 'e steat [[Ohio]] in [[archeology]]sk fynplak oan it ljocht brocht, de saneamde ''[[Ufferman Site]]''. Hoewol't dy net troch [[wittenskip]]pers ûndersocht is, binne dêr yn troch marmotten opsmiten ierdbulten withoefolle [[prehistoarje|prehistoaryske]] foarwerpen fan [[minske|minklike]] makkelei oantroffen, wêrûnder [[ierdewurk|potdiggels]] en bewurke [[stien]]nen. Soms wurde boskmarmotten as [[húsdier]] holden, mar it binne fan natuere agressive bisten, en dat smyt ornaris swierrichheden op. [[Doug Schwartz]], in [[dieretún]]oppasser en boskmarmottetrainer dy't wurksum is by de ''[[Staten Island Zoo]]'', yn [[New York (stêd)|New York]], hat dêroer sein: ''"Se steane bekend om har agresje, dat it begjin is tige dreech. Har natuerlike ympuls is om elkenien te deadzjen en it sortearwurk oan God oer te litten. It ferget tawijing om it leave en knuffelige yn har boppe te bringen."'' [[File:Groundhogday2005.jpg|right|thumb|350px|''Groundhog Day'' yn [[Punxsutawney (Pennsylvania)|Punxsutawney]], yn [[2005]].]] Yn dielen fan 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] wurdt elts jier op [[2 febrewaris]] ''[[Groundhog Day]]'' ("Boskmarmottedei") fierd. Dêrby wurdt mei grut seremonieel in (nuet makke) boskmarmot út syn (ferpleatbere) nêst helle, en as dy syn eigen skaad sjocht (wat er sabeare oan 'e seremoanjemaster oerbringt om't er prate kin), dan folgje der noch seis ekstra wiken [[winter]] (of alteast, dat is de foarsizzing). Dit evenemint hat bûten [[Noard-Amearika]] gruttere bekendheid krigen troch de film ''[[Groundhog Day (film)|Groundhog Day]]'', út [[1993]], mei [[Bill Murray]] en [[Andie MacDowell]] yn 'e haadrollen. Yn dy film wie de boskmarmot yn kwestje Punxsatawney Phil, út [[Punxsutawney (Pennsylvania)|Punxsutawney]], yn [[Pennsylvania]], mar in selde soarte barren fynt plak yn [[Wiarton (Ontario)|Wiarton]], yn [[Ontario]], mei Wiarton Willie; yn [[Sun Prairie (Wiskonsin)|Sun Prairie]], yn [[Wiskonsin]], mei Jimmy the Goundhog; yn [[Graysville (Alabama)|Graysville]], yn [[Alabama]], mei Smith Lake Jake; en op 'e ''Yellow River Game Ranch'' bûten [[Atlanta]], yn [[Georgia]], mei General Beauregard Lee. ==Undersoarten== Der binne fjouwer erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e boskmarmot: * de gewoane boskmarmot (''Marmota monax monax'') * de Ignavaboskmarmot (''Marmota monax ignava'') * de Kanadeeske boskmarmot (''Marmota monax canadensis'') * de reade boskmarmot (''Marmota monax rufescens'') {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Groundhog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota monax}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 5sc0y6wc52nx6t4czuzhjaed6k9ncte 0 71979 1233732 1202348 2026-07-05T21:52:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233732 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= brilsliepmûs| Ofbyld= [[File:Graphiurus ocularis00.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus'') | Wittenskiplike namme = Graphiurus ocularis | Beskriuwer, jier= Smith, 1829| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''brilsliepmûs''' of '''namtap''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Graphiurus ocularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus''), dat lânseigen is yn [[Súd-Afrika]]. It is ien fan fjouwer sliepmûzesoarten dy't inkeld en allinnich yn dat lân foarkomme. Dizze [[soarte]] waard foar it earst yn [[1829]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Skotlân|Skotske]] [[soölooch]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]]. ==Biotoop en libbenswize== De brilsliepmûs is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it westlik diel fan Súd-Afrika, dêr't er benammen foarkomt yn [[rots]]ige [[biotoop|biotopen]], mar ek wol yn [[wâld]]gebiet, wylst er him soms nei wenjen set yn hokken of bygebouwen fan [[minske|minsklike]] wenten. Brilsliepmûzen binne [[nachtdier]]en en betûfte klimmers. Se libje yn haadsaak fan [[sied (plant)|sieden]], oar [[plant]]aardich materiaal en lyts wrimelt, lykas [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]] en [[wjirms]]. ==Uterlike skaaimerken== De brilsliepmûs hat in stompige [[snút]], lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] (foar in sliepmûs), en in sêfte [[pels]]. Op 'e [[rêch]] is dy dûnkergriis, en op 'e [[bealch]], [[kiel]] en [[poat]]en wyt. De [[kop]] is griis, útsein wite plakken by de earen en op 'e [[noas]]. Ek de siden fan 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]] hawwe wite plakken. De [[sturt]] is dûnkergriis mei langere wite [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en in wite punt. ==Status== De brilsliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Spectacled_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Graphiurus ocularis}} }} {{DEFAULTSORT:Brilsliepmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Afrikaanske sliepmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] 7yiyq0s71pi50l8qsdnuczasjb4ygmg 0 72158 1233704 1176987 2026-07-05T21:37:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233704 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= beamslieper| Ofbyld= [[Ofbyld:Dryomys nitedula.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[beamsliepers]] (''Dryomys'') | Wittenskiplike namme = Dryomys nitedula | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de beamslieper (Dryomys nitedula).png|center|250px]] }} De '''beamslieper''' of '''bosksliepmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Dryomys nitedula'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamsliepers]] (''Dryomys''), dat benammen foarkomt yn [[East-Jeropa]] en [[Sintraal-Aazje]]. Dizze [[soarte]] waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1778]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]]. De beamslieper is in útsprutsen [[bosk]]bewenner, dy't yn iepen lânskipstypen net oerlibje kin. Hy is it naust besibbe oan 'e oare beide soarten fan it skaai [[beamsliepers]], mar liket kwa tekening tige op 'e [[ikelmûs]] (''Eliomys quercinus''), al is dy in slach grutter. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e beamslieper beslacht it grutste part fan [[East-Jeropa]] en de [[Balkan]], dêr't er foarkomt fan it [[Baltikum]] oant de kust fan 'e [[Adriatyske See]]. De eastgrins fan syn [[areaal]] falt gear mei de [[rivier]] de [[Wolga]] en it [[Oeral (berchtme)|Oeral]]berchtme, yn eastlik [[Jeropeesk Ruslân]]. Yn it súdeasten heart ek [[Transkaukaazje]] ta syn ferspriedingsgebiet. It meast westlike diel fan it areaal leit yn eastlik [[Switserlân]], wylst er yn [[Eastenryk]] foarkomt oant justjes besuden de [[Donau]]. Der libbet in isolearre populaasje yn it [[Boheemske Wâld]], oan 'e [[Tsjechje|Tsjechysk]]-[[Dútslân|Dútske]] grins. Fierders besteane der ek isolearre populaasjes yn ferskate dielen fan [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[West-Aazje]], wêrûnder parten fan [[Afganistan]] en de [[Sina|Sineeske]] autonome regio [[Sinkiang-Oeigoerje]], de [[Tjensjan-bergen]] fan [[Tadzjikistan]], [[Kirgyzje]] en [[Kazachstan]], sintraal [[Iraan]] en in part fan [[Israel]]. De grutste populaasjetichtheid komt foar yn 'e wâlden fan [[Moldaavje]], de [[Kaukasus]] en [[Sintraal-Aazje]]. ==Uterlike skaaimerken== De beamslieper hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 7-10&nbsp;sm en in gewicht fan 17-40&nbsp;g (flak foar de [[wintersliep]] útrinnend nei 50&nbsp;g). De [[pels]] fariëarret op 'e [[rêch]] fan griisbrún yn it westen fan it [[areaal]] oant rodzich brún mear nei it easten ta. Op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] is de kleur wat ljochter, en de [[bealch]] en [[poat]]en binne witich oant krêmkleurich. Tusken it brune en wite diel fan 'e pels bestiet in skerpe demarkaasjeline. De [[kop]] is boppe-op brún, mei in stikjes wyt tusken de [[each|eagen]] yn en op 'e [[wang]]en, it [[kin]] en de [[kiel]]. Fan 'e [[snút]] rint in bân fan swart [[hier (begroeiïng)|hier]] oer de [[each|eagen]] en de frij lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] hinne nei de [[nekke]] ta, wat dit bist in maskere oansjen jout. De [[sturt]] is grizich, mei soms in wyt puntsje oan 'e útein, en is in [[plomsturt]] net wanlyk. De beamslieper kin fan 'e [[ikelmûs]] (''Eliomys quercinus'') ûnderskaat wurde troch syn behindiger stal, lytsere earen en trochdat de sturt fan 'e ikelmûs in lyts kwastje oan 'e útein hat, dat fan boppe swart en fan ûnderen wyt is. Boppedat oerlaapje de ferspriedingsgebieten fan dizze beide bisten inoar net of frijwol net, dat yn it wyld kin men se eins net trochinoar helje. ==Biotoop== Beamsliepers binne útsprutsen boskbewenners, al libje se dêrbinnen yn in wiid ferskaat oan [[habitat]]s. Se kinne foarkomme yn sawol [[leafwâld|leaf]]-, [[mingd wâld|mingd]] as [[nullewâld]], al lykje se oer it algemien de foarkar te jaan oan âlde leafbosken mei in rike ûndergroei fan [[strewelleguod]]. Yn it westen fan har [[ferspriedingsgebiet]] komme se lykwols gauris foar yn [[spjir]]rewâlden, en op oare plakken ek wol yn [[rivier]]bosken en oan boskrânen mei [[bei]]dragende [[beam]]men en [[strûk]]en en yn [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]]. Ek [[rots]]ige terreinen yn [[berch]]bosken en op 'e [[wâld]][[steppe]]s fan [[Aazje]] hearre ta har wengebiet. Yn 'e [[Alpen]] komme se foar oant op in hichte fan 2.300&nbsp;m, mar yn oare [[berchtme]]n binne se waarnommen oant op 3.500&nbsp;m. ==Hâlden en dragen== De beamslieper libbet foar it meastepart yn [[beam]]men, dêr't er sels nêsten fan twiichjes, [[blêd (plant)|blêden]] en [[moas]] oanleit, mar ek wol nêstkasten kreaket of gebrûk makket fan âlde [[fûgel]]nêsten of [[beam]]holten. Faak kringt er ek ferlitten gebouwen binnen, lykas [[berch]]hutten, en sels wol [[minske|minsklike]] wenten yn [[stêd]]en. Eigenboude nêsten binne rûn, mei in trochsneed fan 25-30&nbsp;sm, en befine har yn 'e regel op sa'n 2&nbsp;m boppe de grûn. [[File:2007. Stamp of Belarus 0683.jpg|right|thumb|250px|De beamslieper op in [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] postsegel út [[2007]].]] Beamsliepers binne [[nachtdier]]en, dy't it aktyfst binne tusken [[sinne|sinne-ûndergong]] en ien oere foar de moarnsdage. Soms binne se ek oerdeis yn 't spier. It binne sosjale bisten, dy't it hiele jier troch yn losse groepen libje, útsein yn 'e [[peartiid]], as pearkes fan in mantsje en in wyfke har fan 'e rest ôfsûnderje. Fan [[oktober]] oant [[april]] (soms oant yn [[maaie]]) hâlde se in [[wintersliep]], dy't se trochbringe yn ûndergrûnske hoalen op in djipte fan 30-60&nbsp;sm. De [[peartiid]] folget koart nei it ûntwekjen út 'e wintersliep, en rint fan [[maaie]] oant ein [[july]]. Nei in draachtiid fan likernôch 4 wiken smyt it wyfke dan in nêst fan 2-6 jongen, dy't mei in moanne al selsstannich binne, mar yn elts gefal oant yn 'e [[hjerst]] yn 'e neite fan har mem omhingjen bliuwe. Beamsliepers hâlde it by ien nêst jongen yn it jier. De libbensferwachting fan beamsliepers bedraacht sa'n 5 (oant maksimaal 6) jier. Natuerlike fijannen binne benammen de [[wâldûle]] (''Strix aluco'') en de [[oehoe]] (''Bubo bubo''), en fierders de [[beamotter]], [[stienmurd]], [[Jeropeeske wylde kat]] en oare soarten [[ûlen]]. ==Fretten== Beamsliepers binne [[omnivoar]]en, dy't behalven [[plant]]aardich materiaal ek it hiele jier troch [[dier]]lik guod frette. Op it menu steane benammentlik [[frucht (plant)|fruchten]], [[plant]]eknoppen, [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[blêd (plant)|blêden]], [[ynsekten]], [[larve]]n en sels [[fûgel]]piken. Oan 'e ein fan 'e [[simmer]] lizze beamsliepers itensfoarrieden oan foar de [[winter]]. ==Status== De beamslieper hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen, al is er yn it westlike part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] seldsum. Yn [[Tsjechje]] hat er de status fan in bedrige bistesoarte. Under de regeljouwing fan 'e [[Konvinsje fan Bern]] en de [[Habitats- en Soarterjochtline]] fan 'e [[Jeropeeske Uny]] is de beamslieper in beskerme bistesoarte wêrfan't it foarkommen befoardere wurde moat. {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Forest_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Dryomys nitedula}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Beamslieper]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 1hn719ojxmhitwlwlupvnb1gel80le3 0 72167 1233664 1173226 2026-07-05T20:59:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233664 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Afro-Aziatyske woastynsliepmûs| Ofbyld= [[File:EliomysMelanurusSmit.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') | Wittenskiplike namme = Eliomys melanurus | Beskriuwer, jier= Wagner, 1839 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (Eliomys melanurus).png|center|250px]] }} De '''Afro-Aziatyske woastynsliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Eliomys melanurus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys''), dat ek wol fan '''woastynsliepmûs''' neamd wurdt. Dit bist moat lykwols net betize wurde mei de [[Sintraalaziatyske woastynsliepmûs]] (''Selevinia betpakdalaensis''), dat in hiel oare [[soarte]] is, mar dy't ek wol koartwei woastynsliepmûs neamd wurdt. De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1839]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Andreas Wagner]]. ==Fersprieding== De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat in fersnipele [[areaal|fersprieding]] dy't in grut part fan it [[Midden-Easten]] omfettet. De grutste populaasjes libje yn [[Syrenaika]] (it noardeasten fan [[Lybje]]), op it [[Sinaï-skiereilân]] (yn noardeastlik [[Egypte]]) en de [[Israel]]yske [[Negev-woastyn]], en yn 'e [[Syrje|Syryske]] [[Levant]]. Lytsere populaasjes komme foar yn noardwestlik Egypte, eastlik [[Turkije]], noardlik [[Syrje]], sintraal [[Irak]], noardlik [[Libanon]], noardlik en westlik [[Jordaanje]], noardwestlik [[Saûdy-Araabje]] en noardlik [[Jemen]]. ==Biotoop== It natuerlike [[biotoop]] fan Afro-Aziatyske woastynsliepmûzen is [[wâld]]lân mei in tuskenbeiden [[klimaat]]. Se komme ek wol foar yn drûch [[subtropysk klimaat|subtropysk]] oant [[tropen|tropysk]] gebiet dat begroeid is mei [[strewelleguod]], en yn [[rots]]ige kontreien. ==Status== De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Asian_garden_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Eliomys melanurus}} }} {{DEFAULTSORT:Afro-Aziatyske woastynsliepmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Ikelmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] ookg8iafr6me3uluwxzg29vgr0qjpra 0 84136 1233712 1176911 2026-07-05T21:41:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233712 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= beverrôt| Ofbyld= [[Ofbyld:Ratao_do_banhado_1_REFON.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[beverrotten]] (''Myocastoridae'') | Skaai= [[echte beverrotten]] (''Myocastor'') | Wittenskiplike namme = Myocastor coypus | Beskriuwer, jier= Molina, 1782| IUCN-status= [[IUCN-status]]:[[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de beverrôt (Myocastor coypus).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]<br>{{Color box|#FA8072}} yntrodusearre troch de minske mar wer útstoarn</small> }} De '''beverrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Myocastor coypus''), ek wol '''nutria''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[beverrotten]] (''Myocastoridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte beverrotten]] (''Myocastor''). It is de iennichste noch libbene soarte út syn skaai en syn famylje, en it is lânseigen yn 'e súdlike helte fan [[Súd-Amearika]]. As [[pelsdier]] is de beverrôt yntrodusearre yn grutte dielen fan 'e rest fan 'e wrâld, dêr't er no as [[eksoat]] libbet. Ek yn [[Nederlân]] (en [[Fryslân]]) komt dit bist op plakken rûnom foar. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De beverrôt is lânseigen yn 'e koelere en [[subtropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika]], wat rûchwei delkomt op 'e súdlike helte fan dat [[kontinint]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] omfiemet dêr hiel [[Argentynje]], [[Sily]], [[Oerûguay]] en [[Paraguay]], súdeastlik [[Bolivia]] en súdlik [[Brazylje]]. Yn súdlik Súd-Amearika ûntbrekt de beverrôt inkeld op 'e [[Falklâneilannen]]. Begjin [[tweintichste iuw]] binne beverrotten troch de [[minske]] yn grutte dielen fan 'e wrâld ynfierd foar de [[pelsdier]]fokkerij. Untsnapte eksimplaren hawwe har dêr neitiid yn it wyld nei wenjen set, en om't beverrotten har tige goed oanpasse kinne, binne der op dy manear wylde populaasjes ûntstien op in protte plakken dêr't dit bist net thúsheart. Yn [[Noard-Amearika]] is dat bgl. it gefal yn it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Britsk-Kolumbia]] en [[Manitoba]], en teffens yn 'e measte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]]. Yn [[Kalifornje]] en [[Indiana]] soe dit bist ûnderwilens útrûge wêze. Yn [[Afrika]] bestiet yn elts gefal in wylde populaasje beverrotten yn súdlik [[Kenia]], en mooglik yn mear lannen, wylst beverrotten yn [[Aazje]] yn [[Japan]], [[Lyts-Aazje]] en de [[Levant]] libje. Yn [[Jeropa]] komt de beverrôt as [[eksoat]] foar yn hast alle lannen tusken de [[Oeral (berchtme)|Oeral]] en de [[Atlantyske Oseaan]], útsein op it grutste part fan it [[Ibearysk Skiereilân]], dêr't er him (noch) net hinne ferspraat hat, [[Skandinaavje]] en [[Ierlân]], dêr't er op natuerlike wize útstoarn is, en it [[Feriene Keninkryk]], dêr't er útrûge is. It is ûndúdlik oft er him ek ferspraat hat nei de grutte [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]], lykas [[Sisylje]], [[Sardynje]] en [[Korsika]]. [[File:Zoo,_Zagreb_-_nutrija_(04.2012).JPG|left|thumb|250px|In beverrôt yn 'e [[dieretún]] fan it [[Kroaasje|Kroätyske]] [[Zagreb]].]] ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komt de beverrôt sûnt [[1935]] yn it wyld foar, en sûnt de sluting fan in grut tal pelsdierfokkerijen yn 'e jierren fyftich sels yn frij grutte populaasjes. Beverrotten binne benammen konsintrearre by de [[Maas]] en syn sydrivieren lâns yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]; yn [[Westerwâlde]] en de [[Fean]]koloanjes fan eastlik [[Grinslân]]; en by de [[Ryn]] lâns yn eastlik [[Gelderlân]]. Lytsere konsintraasjes komme foar yn [[Twinte]], by de [[Isel]] lâns, yn 'e [[Biisbosk]], op 'e [[Peel]] en op [[Skouwen-Duvelân]]. Yn [[Fryslân]] komme beverrotten sporadysk foar. Sa is harren oanwêzigens yn it ferline fêststeld yn 'e [[Tsjonger]]delling by [[Skoattersyl]], yn 'e [[Linde]]delling besuden [[Wolvegea]], oan 'e [[Iselmar]]kust by [[Aldemardum]] en [[Hylpen]], en yn it [[Lauwersmar]]gebiet. Yn [[jannewaris]] [[2018]] waard in mânske mantsjesbeverrôt fan 8½&nbsp;[[kilogram|kg]] fongen en deade yn 'e neite fan [[Goaiïngahuzen]].<ref>{{Aut|Gietema, Yme}}, [https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-20180124-NO01022004 ''Beverrat met appels in val gelokt''], yn: de ''Ljouwerter Krante'', 24 jannewaris 2018, s. 22.</ref> ==Uterlike skaaimerken== De beverrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 42-65&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 30-45&nbsp;sm en in gewicht fan 4-8 (oant yn ekstreme gefallen 12)&nbsp;kg. It is in grut plotsk [[kjifdier]] dat kwa foarm fan it lichem en de [[kop]] tige oan 'e [[bever]] tinken docht (dêrfandinne syn namme), mar hy is in stik lytser en hat gjin brede platte, mar in tinne rûne [[sturt]], dy't lichtsjes [[hier (begroeiïng)|behierre]] is. De tichte [[pels]] is op 'e rêch giel- oant dûnkerbrún en op 'e [[bealch]] wat ljochter, wylst it [[ûnderhier]] grizich is. Beverrotten hawwe lange wite [[snorhierren]]; dat is in oar ferskil mei de bever, dy't hielendal net oer snorhierren beskikt. Tusken fjouwer fan 'e fiif [[tean]]nen oan 'e [[efterpoat]]en sitte [[swimflues|swimfluezzen]]. De brede [[kjiftosk]]en binne by de mantsjes dûnkeroranjekleurich, en by de wyfkes ljochtoranje. De wyfkes hawwe fjouwer of soms fiif pear [[oer (lichemsdiel)|oeren]], dy't frij heech oan 'e sydkant fan it lichem sitte, sadat de jongen yn it wetter by har drinke kinne. [[File:Nutria-orange.JPG|right|thumb|200px|Mantsjebeverrotten ken men werom oan har dûnkeroranje [[kjiftosk]]en.]] ==Biotoop== Beverrotten kinne net sûnder wetter, as dat no stilsteand of streamend is. Dêrby jouwe se sterk de foarkar oan wetters mei in opgeande wâlfegetaasje, lykas âlde [[rivier]]lopen, [[klaai]]putten, [[grint]]gatten, [[moeras]]sen en lytse [[rivier]]kes en [[beek|beken]]. Yn [[Súd-Amearika]] komt de beverrôt ek by [[sâlt wetter]] foar. ==Hâlden en dragen== Beverrotten binne fral yn 'e skimer aktyf, mar ek wol nachts en soms oerdeis. Hoewol't se har op it drûge mar stadich waggeljend fuortbewege, binne se yn it wetter treflike en elegante swimmers, dy't by it dûken wol 5 minuten ûnderbliuwe kinne. Soms wurde swimmende beverrotten oansjoen foar [[otter]]s. De beverrôt hat in aksjeradius fan trochinoar sa'n 200&nbsp;m, al kin dy oan 'e wetterkant noch oanmerklik grutter wêze. Op it drûge weaget er him mar sa'n 50&nbsp;m fan syn nêst ôf. [[File:Nutria_(Myocastor_coypus).jpg|left|thumb|220px|In beverrôt yn ûndjip wetter.]] De beverrôt graaft djippe hoalen mei in trochsnee fan 20-25&nbsp;sm, dy't besteane út 5-10 gongen en ferskate keamers. Soms wurdt dêrby in [[muskusrôt|muskusrotte]]hoale oernommen en oanpast. De yngongen lizze fuort op of justjes boppe it wetteroerflak, wylst saneamde flechtgongen nei boppen ta liede en op beskutte plakken op 'e grûn útkomme. By strange kjeld wurde de gongen fan 'e hoale tichtstoppe mei planteguod. As de wâlen net steilernôch binne, lizze beverrotten ynstee platte, mei blêden en tûken beklaaide nêsten op 'e wâl oan, dy't legers neamd wurde en in trochsnee fan 45-55&nbsp;sm hawwe. Soms binne sokke legers op in beskate ôfstân fan it wetter sitewearre. Ite dogge beverrotten ornaris sittend op 'e [[efterpoat]]en, wylst se mei de [[foarpoat]]en har miel beethâlde. It binne frij sosjale bisten, dy't yn famyljegroepen libje wêryn't de wyfkes de tsjinst útmeitsje. Aldere eksimplaren, oan 'e oare kant, libje gauris [[solitêr]]. Der bestiet gjin spesifike [[peartiid]], en sadwaande fynt de [[fuortplanting]] it hiele jier rûn plak, wat in skaaimerk is fan 'e oarsprong fan dizze soarte yn subtropysk Súd-Amearika. Nei in [[draachtiid]] fan 4½ moanne smite de wyfkes 1-2 kear jiers in nêst fan 2-13 jongen, dy't by de berte al in pels hawwe en frijwol daliks it nêst ferlitte kinne. Mei 6-8 wiken wurde se ôfwûn, en mei 2-4 moannen binne de wyfkes al geslachtsryp. By de mantsjes duorret dat oant 6&nbsp;moannen. [[File:Le repas d'un ragondin.JPG|right|thumb|250px|In beverrôt oan it miel.]] De maksimale libbensferwachting is by beverrotten sa'n 8 jier, mar yn 'e regel wurde se net âlder as in jier as 3. Yn strange winters hawwe beverrotten faak te lijen fan befriezingsferskynsels oan harren tinbehierre [[sturt]], dy't ta [[ynfeksje]] liede kin mei de dea ta gefolch. Dat ferskynsel hat deryn resultearre dat beverrotten yn ferskate kâlde gebieten op natuerlike wize (sûnder dat minsklik yngripen nedich wie) útstoarn binne, wêrûnder de [[Skandinaavje|Skandinavyske lannen]] en de Amerikaanske steaten [[Idaho]], [[Montana]] en [[Nebraska]]. ==Fretten== Beverrotten binne fierhinne [[herbivoar]], mei in dieet dat ôfhinklik is fan 'e tiid fan 't jier. [[Winter]]deis ite se [[woartel (plant)|woartelstokken]] en [[bast]] fan [[wylch|wylgen]] en [[els (beam)|elzen]]; [[maityd]]s jonge [[reid]]spruten; en [[simmer]]deis [[gers]] en [[blêd (plant)|blêden]] en [[frucht (plant)|fruchten]] fan [[wetterplant]]en. Dêrnjonken litte se ek [[lânbou]]gewaaksen net stean, en meie se benammen graach [[maïs]], [[koal (griente)|koal]] en [[knol]]planten. [[Hjerst]]mis skeakelje se oer op [[jirpel]]s en [[sûkerbyt|sûkerbiten]]. Behalven poer plantaardich guod frette se soms ek wol [[swietwetter]][[moksel]]s. [[File:Myocastor_coypus4.jpg|left|thumb|250px|In swimmende beverrôt.]] ==Status== De beverrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súd-Amearika]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hoewol't dizze soarte yn [[Noard-Amearika]], [[Jeropa]], [[Afrika]] en [[Noard-Aazje]] as in [[eksoat]] beskôge en dêrom faak bestriden wurdt, rjochtsje beverrotten folle minder graafskea oan as de [[muskusrôt]], in oare eksoat. Folle slimmer is harren oanfretten fan [[lânbou]]gewaaksen, dy't fral yn perselen dy't deun tsjin wetterrinnen oan lizze, tige grut wêze kin. Yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] wurdt dêrom sûnt [[1973]] besocht om 'e beverrôt út te rûgjen, mar oant no ta sûnder súkses. Wol is it sa dat de stân fan 'e beverrôt yn [[Nederlân]] troch syn oanpassingsproblemen oan strange winters troch de natoer sels regulearre wurdt. Fral yn 'e tachtiger jierren waard dêrtroch de populaasje beheind holden, mar trochdat de winters sûnt almar waarmer wurden binne, kinne hieltyd mear beverrotten yn Nederlân oerlibje. It oanfretten fan lânbougewaaksen troch beverrotten kin trouwens op frij ienfâldige wize beheind wurde troch gewaakskar of ôffreding, mei it each op it feit dat de bisten har net fierder as 50&nbsp;m fan it wetter ôf weagje. ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/beverrat Side oer de beverrôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e beverrôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= '''noaten'''<br> <references/> ---- '''boarnen'''<br> * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 124-126. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Coypu ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Myocastor coypus}} }} {{DEFAULTSORT:Beverrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Beverrôt (famylje)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]] [[Kategory:Eksoat yn Albaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Georgje]] [[Kategory:Eksoat yn Grikelân]] [[Kategory:Eksoat yn Hongarije]] [[Kategory:Eksoat yn Israel]] [[Kategory:Eksoat yn Itaalje]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Jordaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Kenia]] [[Kategory:Eksoat yn Kosovo]] [[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]] [[Kategory:Eksoat yn Libanon]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]] [[Kategory:Eksoat yn Monako]] [[Kategory:Eksoat yn Montenegro]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]] [[Kategory:Eksoat yn Palestina]] [[Kategory:Eksoat yn Poalen]] [[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]] [[Kategory:Eksoat yn San Marino]] [[Kategory:Eksoat yn Servje]] [[Kategory:Eksoat yn Syrje]] [[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]] [[Kategory:Eksoat yn Slowakije]] [[Kategory:Eksoat yn Spanje]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Eksoat yn Switserlân]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]] [[Kategory:Eksoat yn Turkije]] [[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]] f8ty8bg42pvfdrpfljxrg2ng9yhlc7f 0 84417 1233708 1173254 2026-07-05T21:40:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233708 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= berchkavia| Ofbyld= [[File:Cavia tschudii 31084241.jpg|center|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[kavia's]] (''Cavia'') | Wittenskiplike namme = Cavia tschudii | Beskriuwer, jier= [[Leopold Fitzinger|Fitzinger]], 1867 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''berchkavia''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cavia tschudii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kavia's]] (''Cavia''), dat foarkomt yn it [[Andes]]berchtme fan it [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] lân [[Perû]]. It is fan dizze soarte dat de rûnom as [[húsdier]] holden [[hûskavia]] ôfstammet. ==Taksonomy== Wylde kavia's yn Perû waarden foar it earst yn [[1835]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[E.T. Bennett]], dy't dêrfoar de [[wittenskiplike namme]] ''Cavia cutleri'' betocht. Yn [[1845]] brûkte syn [[Switserlân|Switserske]] kollega [[Johann Jakob von Tschudi]] dy namme om te ferwizen nei wat no as twa ferskillende bisten beskôge wurdt: yn it foarste plak Bennett syn ''Cavia cutleri'', dy't yn [[1917]] troch de Ingelske soölooch [[Oldfield Thomas]] mei grutte wierskynlikheid identifisearre waard as in oarskleurige ferwyldere [[hûskavia]] (''Cavia porcellus''), en twad in wylde Perûviaanske berchkavia dy't dúdlik net it bist wie dat Bennett beskreaun hie. Dit lêste bist waard yn [[1867]] troch de [[Eastenryk]]ske soölooch [[Leopold Fitzinger]] omneamd ta ''Cavia tschudii'', in earbetoan oan syn foargonger Von Tschudii. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Montane_guinea_pig ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Kavia (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] o5osc6cf92g380oz7mvxr36gxa6k969 0 84506 1233772 1173286 2026-07-05T22:16:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233772 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= fyskatsja| Ofbyld= [[File:Lagostomus maximus, Plains Viscacha.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | Skaai= [[flaktefyskatsja's]] (''Lagostomus'') | Wittenskiplike namme = Lagostomus maximus | Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1817 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Lagostomus maximus range map.PNG|center|250px]] }} De '''fyskatsja''' (ek wol stavere as ''viscacha'') of '''flaktefyskatsja''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagostomus maximus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chichillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[flaktefyskatsja's]] (''Lagostomus''), dat foarkomt yn súdlike dielen fan [[Súd-Amearika]]. Dit is de iennichste noch libbene soarte fan it skaai fan 'e flaktefyskatsja's en de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[fyskatsja-eftigen]] (''Lagostominae''). Der besteane noch wol fjouwer soarten [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium''), mar nettsjinsteande de namme binne dy net hiel nau mei de fyskatsja besibbe. De fyskatsja is it grutste kjifdier út 'e wolmûzefamylje. ==Fersprieding en biotoop== De fyskatsja is lânseigen op 'e [[pampa|pampa's]] fan it [[Argentynje|Argentynske]] [[Patagoanje]], en fierders yn dielen fan noardlik en eastlik Argentynje, súdlik en westlik [[Paraguay]] en súdeastlik [[Bolivia]]. Hoewol't se flaktebewenners hjitte te wêzen, komme dizze bisten ek foar yn it [[Andes]]berchtme, dêr't se [[berch]][[greide]]n befolkje, en likernôch deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfolje as [[marmotten]] yn 'e [[Alpen]]. ==Uterlike skaaimerken== De fyskatsja hat trochinoar in kop-romplingte fan 45-55&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 17-23&nbsp;sm en in gewicht fan 5-9&nbsp;kg. Dêrmei is it fierwei it grutste kjifdier út 'e famylje fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae''). De mantsjes kinne oant twa kear sa swier wurde as de wyfkes. De tichte, sêfte [[pels]] rint op 'e [[rêch]] yn kleur útinoar fan griis oant brún (wat gear liket te hingjen mei de grûnkleur fan 'e krite dêr't de bisten libje), wylst de [[bealch]] witich is. De [[kop]] is blokkich, mei wite plakken boppe en ûnder de [[each|eagen]] en ûnder it [[kin]]. De mantsjes hawwe in opfallende swarte 'snor' en stive, útsteande [[snorhierren]]. Oan 'e [[foarpoat]]en hawwe fyskatsja's fjouwer [[tean]]nen, en oan 'e [[efterpoat]]en trije. De [[sturt]] is hat deselde kleur as de rêch, mar einiget yn in swarte punt. [[File:Lagostomus_maximus-1-WilhelmaZoo-Stuttgart.JPG|left|thumb|250px|In fyskatsja yn 'e [[dieretún]] fan [[Stuttgart]].]] ==Hâlden en dragen== Fyskatsja's steane der yn Súd-Amearika om bekend dat se yn koloanjes libje, dy't yngewikkelde ûndergrûnske hoalekompleksen, saneamde ''viscacheras'', oanlizze om dy dêrnei generaasjeslang te befolkjen. Mei-inoar kinne de gongen fan sa'n ''viscachera'' wol 300&nbsp;m lang wêze. Fyskatsja's foerazjearje nachts en hâlde oerdeis rêst yn harren ''viscachera''. It binne [[herbivoar]]en, dy't fral [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], [[sied (plant)|sied]] en [[woartel (plant)|woartels]] frette, mar út en troch ek wolris [[blêd (plant)|blêden]] fan [[strewelle]]n beplúzje. De koloanjes besteane út 15-50 eksimplaren, mei dêrûnder ien of mear mantsjes, ferskate wyfkes en fierders jongen en healfolwoeksen bisten. By ûnrie wurdt der benammen troch folwoeksen mantsjes in alaarmrop utere. Dy folwoeksen mantsjes binne swalkers, dy't faak mar in jier by in koloanje bliuwe en dan wer fierder tsjogge. It hert fan in fyskatsjakoloanje wurdt sadwaande foarme troch de wyfkes, dy't ûnderling gjin rangoarder hawwe. ==Status== De fyskatsja hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dat is nettsjinsteande it feit dat fyskatsja's yn in soad gebieten frij fûleindich troch de [[minske]] [[jacht (op bisten)|bejage]] wurdt, net inkeld om it fleis en de [[pels]], mar ek om't se mei [[fee]] konkurrearje om fretten, mei har soere [[urine]] [[lânbou]]grûn ferrinnewearje, en ûndergrûnske gongen grave dy't in gefaar binne foar minsken, mar fral foar fee en [[hynder]]s. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Plains_viscacha ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lagostomus maximus}} }} {{DEFAULTSORT:fiskatsja}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wolmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] ia60ze05vkg3wtujtzw1texopvxg8ag 0 84618 1233746 1173277 2026-07-05T21:59:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233746 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= cuvierfyskatsja| Ofbyld= [[File:Bolivian vizcacha.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | Skaai= [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium'') | Wittenskiplike namme = Lagidium viscacia| Beskriuwer, jier= Molina, 1782 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Lagidium Viscacia.png|center|250px]] }} De '''cuvierfyskatsja''' of '''Cuviers fyskatsja''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagidium viscacia'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium''), dat yn westlik-sintraal [[Súd-Amearika]] foarkomt. Mei syn lange [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[efterpoat]]en hat dit bist sterk wei fan in [[wylde knyn|knyn]] of in [[hazze]], mar de lange [[plomsturt]] bedjert dy likenis. ==Fersprieding en biotoop== Cuvierfyskatsja's binne lânseigen yn 'e [[berch]]eftige (en faak ek [[woastyn|woastinige]]) dielen fan westlik [[Argentynje]], noardlik en sintraal [[Sily]], westlik en sintraal [[Bolivia]] en súdlik [[Perû]]. Se libje yn en mank rotsspjalten en [[rots]]blokken yn it [[Andes]]berchtme, dêr't mar krap [[planten]] groeie. Dizze bisten komme foar fan likernôch 2.500 oant 5.100&nbsp;m boppe seenivo. ==Uterlike skaaimerken== De cuvierfyskatsja is op 'e [[rêch]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] giel-grizich, mei in blekere [[bealch]] en in lange swartpuntige [[plomsturt]] dy't like lang is as de rest fan it lichem. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op it lichem is lang en sêft, wylst dat fan 'e sturt stiif en boarstelich is. De lange, mei hier oerdutsen [[ear (lichemsdiel)|earen]] hawwe in wite franje en sawol oan 'e koartere [[foarpoat]]en as de langere [[efterpoat]]en hat de cuvierfyskatsja fjouwer [[tean]]nen. Op 'e [[soal (lichemsdiel)|soallen]] hat er fleizige kjessentsjes, dy't soargje dat er grip hat op glêde rotsgrûn. It gewicht fan in folgroeide cuvierfyskatsja berint sa'n 3&nbsp;kg. [[File:Vizcacha in the Atacama.jpg|left|thumb|180px|In cuvierfyskatsja yn 'e [[Atakama]]woastyn.]] ==Hâlden en dragen== Cuvierfyskatsja's binne sosjale bisten, dy't yn lytse groepkes libje. Se hâlde gjin [[wintersliep]] en binne koart nei de moarnsdage en op 'e jûn it aktyfst. Dan komme se foar 't ljocht om har kostje byinoar te foerazjearjen, dat fierhinne bestiet út [[gers|gerzen]] en [[moas]], oanfolle mei [[koarstmoas]]. In diel fan 'e dei bringe se troch mei sinnebaaien, wêrby't se rjochtop op in rots sitte en har om-en-by skerp yn 'e rekken hâlde. Se bejouwe har nea fier fan 'e rotsen, sadat se by driigjend gefaar daliks fuortdûke kinne yn in rotsspjalt. Harren wichtichste natuerlike fijân is de [[berchkat]] (''Leopardus jacobitus''), in lytsere [[kateftige]] dy't foarkomt yn 'e [[Andes]]. De [[peartiid]] falt by de cuvierfyskatsja yn 'e perioade fan [[oktober]] oant [[desimber]], as it op it [[súdlik healrûn]] [[maityd]] is. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 130 dagen smyt it wyfke dan ornaris 1 jong (of soms 2), dat mei iepen eachjes en in folslein oangroeide [[pels]] te wrâld komt. By de berte weaget sa'n jong likernôch 260&nbsp;g en is it frijwol daliks by steat en yt fêst fretten. Lykwols drinkt it dochs noch by de mem, oant it mei 8 wiken ôfwûn wurdt. Yn finzenskip kinne cuvierfyskatsja's njoggentjin jier âld wurde; har libbensferwachting yn it wyld is ûnbekend, mar dy sil grif in stik koarter wêze. ==Status== De cuvierfyskatsja hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Wol is it sa dat de populaasjegrutte geregeldwei grutte op- en delgongen fertoant, wat gearhinget mei de [[waar]]somstannichheden yn it [[ferspriedingsgebiet]]. Dit bist wurdt troch de [[minske]] [[jacht (op bisten)|bejage]] foar it fleis, mar net sa'n soad dat dat in wichtige ynfloed hat op 'e populaasjegrutte. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_viscacha ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lagidium viscacia}} }} {{DEFAULTSORT:Cuvierfiskatsja}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Berchfyskatsja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] gh4ohag4nwjgizyzb5p32uluu9jtymj 0 84769 1233771 1173082 2026-07-05T22:15:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233771 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= finlaysoniikhoarntsje| Ofbyld= [[File:Callosciurus_finlaysonii_-_Finlayson's_squirrel_(variable_squirrel).jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') | Wittenskiplike namme = Callosciurus finlaysonii | Beskriuwer, jier= Horsfield, 1823 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it finlaysoniikhoarntsje (Callosciurus finlaysonii).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} It '''finlaysoniikhoarntsje''', '''Finlaysons iikhoarntsje''', '''finlaysonklapperiikhoarntsje''' of '''Finlaysons klapperiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus finlaysonii'', soms misstavere as ''C. finlaysoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súdeast-Aazje]]. __TOC__ ==Fersprieding== Finlaysoniikhoarntsjes binne lânseigen yn eastlik, sintraal en noardwestlik [[Tailân]], yn 'e westlike grinsstripe fan [[Laos]], yn hiel [[Kambodja]] bewesten de [[rivier]] de [[Mekong]], yn it uterste súdlike puntsje fan [[Fjetnam]] en yn in grut diel fan súdwestlik [[Birma]]. De [[ûndersoarte]] ''Callosciurus finlaysonii floweri'', dy't him oanpast hat oan it libjen yn 'e [[park|stedsparken]] en [[tún|tunen]] yn 'e Taiske haadstêd [[Bangkok]], is troch de [[minske]] yntrodusearre yn [[Singapoer]], in hiel ein bûten syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]], dêr't er no as [[eksoat]] foarkomt. ==Undersoarten== Der wurde fan it finlaysoniikhoarntsje mear as 15 [[ûndersoarte]]n erkend, dy't kwa kleurpatroan tige útinoar rinne. Ien fan dizze ûndersoarten, ''Callosciurus finlaysonii ferrugineus'', wurdt soms ek wol beskôge as in selsstannige soarte (''Callosciurus ferrugineus''). De ûndersoarte ''Callosciurus finlaysonii boonsongi'' is ferneamd nei en ta eare fan 'e [[Tailân|Taiske]] [[soölooch]] en [[natoer]]beskermer [[Boonsong Lekagul]]. Hjirûnder in opsomming fan alle ûndersoarten: {| class="vatop" | ● ''C. f. finlaysonii''<br> ● ''C. f. albivexilli''<br> ● ''C. f. annellatus''<br> ● ''C. f. bocourti''<br> ● ''C. f. boonsongi''<br> ● ''C. f. cinnamomeus''<br> ● ''C. f. ferrugineus''<br> ● ''C. f. folletti''<br> | width=25 | | ● ''C. f. frandseni''<br> ● ''C. f. germaini''<br> ● ''C. f. harmandi''<br> ● ''C. f. trotteri''<br> ● ''C. f. menamicus''<br> ● ''C. f. nox''<br> ● ''C. f. sinistralis''<br> ● ''C. f. williamsoni''<br> |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Callosciurus finlaysonii}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Pronkiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Singapoer]] [[en:Callosciurus#Species]] 5wpf3d4sg16hccfdicht3w8ydzvncyi 0 85619 1233699 1178907 2026-07-05T21:36:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233699 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= bargesnútrôt| Ofbyld= [[File:Hyorhinomys06.JPG|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys'') | Wittenskiplike namme = Hyorhinomys stuempkei | Beskriuwer, jier= Rowe, 2015 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bargesnútrôt (Hyorhinomys stuempkei).png|center|250px]] }} De '''bargesnútrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Hyorhinomys stuempkei'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys''). Dit bist waard yn [[jannewaris]] [[2015]] ûntdutsen op it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Selebes]], doe't by in mienskiplike [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Austraalje (lân)|Australysk]]-[[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[soölogy]]ske ekspedysje fiif eksimplaren fongen waarden. Begjin [[oktober]] [[2015]] waard it bist foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun. ==Fersprieding== Bargesnútrotten binne lânseigen op it noardlike [[skiereilân]] fan it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Selebes]]. De [[soarte]] libbet dêr yn in [[biotoop]] fan [[tropysk reinwâld]] op in hichte fan likernôch 1.600&nbsp;m op 'e [[berch]] de [[Dako (berch)|Dako]], yn it distrikt [[Tolitoli]]. ==Uterlike skaaimerken== De bargesnútrôt is in frij grutte [[mûseftige]] mei in gewicht fan 250&nbsp;g en in lange, keale [[sturt]] dy't likernôch fan deselde lingte is as de [[kop]] en [[romp (lichemsdiel)|romp]] mei-inoar. Syn meast opfallende lichaamlike eigenskip is syn grutte, platte, keale, rôze [[noas]], dy't in bytsje oan dy fan in [[baarch]] tinken docht. Dêrfandinne dat it bist yn it [[Ingelsk]] de namme ''hog-nosed rat'' taparte krige hat, wat oerset wurde kin as "bargesnútrôt". Yn ferhâlding ta oare mûseftigen dy't op Selebes foarkomme hat dizze soarte tige grutte [[ear (lichemsdiel)|earen]], dy't griis behierre binne. De rest fan it lichem wurdt oerdutsen troch brún-griis [[hier (begroeiïng)|hier]]. De bargesnútrôt beskikt ek oer tige lange [[kjiftosk]]en, en liket fral [[wjirm]]en en [[ynsekt]]elarven te fretten. [[Morfology]]sk hawwe bargesnútrotten it measte wei fan in groep mûseftige [[skaai (taksonomy)|skaaien]] dy't lânseigen binne op Selebes en dy't mei-inoar wol bekendsteane as pipermûsrotten. Dat binne spitsnoazige fleisitende mûseftigen dêr't û.o. de skaaien fan 'e [[Selebesstikelrotten]] (''Echiothrix''), [[lytse Selebespipermûsrotten]] (''Melasmothrix''), [[grutte Selebuspipermûsrotten]] (''Tateomys'') en de [[sommerselebesrotten]] (''Sommeromys'') ta hearre. De bargesnútrôt wykt lykwols safolle fan dy skaaien ôf dat er yn in eigen, monotypysk skaai pleats is, dat fan 'e [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys''). ==Keppelings om utens== * {{en}}[http://jmammal.oxfordjournals.org/content/96/5/895 In yngeande beskriuwing fan 'e bargesnútrôt] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hyorhinomys_stuempkei ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Bargesnutrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Mûseftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] m7pp4xp5jw81j4krwp558r2pw3zlga1 0 91699 1233680 1215813 2026-07-05T21:09:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233680 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Amerikaanske marter |Ofbyld= [[File:American Marten.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') |Wittenskiplike namme = Martes americana |Beskriuwer, jier= Turton, 1806 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske marter (Martes americana).png|center|250px]] }} De '''Amerikaanske marter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes americana'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[marters (ûnderskaai)|marters]] (''Martes''), dêr't ek de [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina'') ta hearre, dy't yn [[Fryslân]] foarkomme. De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste diel fan [[Kanada]] en [[Alaska]] en yn beheinde dielen fan 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]]. Dit bist dielt in part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] mei in oare martersoarte, de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er lytser fan stal en ljochter fan [[kleur]] is. ==Fersprieding== De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste part fan [[Kanada]], mar hy ûntbrekt yn 'e [[Arktyske Arsjipel]], it noarden en easten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], it oergrutte part fan [[Nûnavût]], noardeastlik [[Manitoba]], noardwestlik en eastlik [[Nûnavik]], de noardpunt fan [[Labrador (regio)|Labrador]], hiel [[Prins Edwardeilân]], hiel [[Nij-Skotlân]] útsein it easten fan [[Cape Bretoneilân]], it suden fan [[Nij-Breunswyk]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Ontario]], de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], en súdlik en súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]]. Op it eilân [[Nijfûnlân]] is syn fersprieding fersnipele. Bûten Kanada komt de Amerikaanske marter foar yn hast hiel [[Alaska]], útsein it meastepart fan 'e [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]], it [[Sewardskiereilân]], de [[Yukon-Kuskokwimdelta]], it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]] en de [[Kodiakarsjipel]]. Op 'e measte eilannen fan 'e [[Alexanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]] is de Amerikaanske marter [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]]. Yn 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]] is it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske marter beheind ta noardlik [[Maine]], it [[Adirondackberchtme]] yn noardeastlik [[New York (steat)|New York]], de noardlike helte fan [[Opper-Michigan]], it noardeasten fan [[Minnesota]] en de [[Rocky Mountains]] fan [[Montana]]. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske marter hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13–23&nbsp;sm en in gewicht fan 0,5-1,4&nbsp;[[kg]]. Syn [[lichem (biology)|liif]] is lang en rank, mei koarte lidden en in [[plomsturt]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut en rûn op in rûchwei trijehoekige [[kop]] mei in skerpe foarútstykjende [[snút]]. De lange, sidesêfte [[pels]] kin [[ljochtgiel|bleek gielich]], [[kastanjebrún]] of hast [[swart]] wêze en alle [[kleur]]nuânses dêrtuskenyn. Op 'e kop is it [[hier (begroeiïng)|hier]] yn 'e regel ljochter as op it liif, wylst it op 'e [[poat]]en en de [[sturt]] ornaris wat dûnkerder is. Amerikaanske marters hawwe in tige karakteristike bef op 'e [[kiel]] en it [[boarstkas|boarst]] dy't [[krêmkleur]]ich oant [[oranje|feloranje]] fan kleur is. Der bestiet by dit bist in oansjenlike [[seksuële dimorfy]], mei't [[mantsje]]s oant 15% grutter en oant 65% swierder wêze kinne as [[wyfke]]s. Fan oansjen is der lykwols gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes. De Amerikaanske marter dielt syn [[ferspriedingsgebiet]] mei in oare martersoarte, de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er lytser en ljochter fan kleur is. [[File:Marten with Flowers.jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske marter gluorket om him hinne.]] ==Biotoop== Amerikaanske marters libje oer it algemien yn [[wâld]][[biotoop|biotopen]]. Dêrby jouwe se de foarkar oan folwoeksen [[nullewâld]]en en [[mingd wâld|mingde wâlden]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]] komme se foar oant de [[beamgrins]], mar net dêrboppe. ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske marter is in territoriaal bist, mar de grutte fan syn [[territoarium (biology)|territoarium]] rint sterk útinoar en hinget ôf fan [[geslacht (sekse)|geslacht]], terreinsgesteldheid, de tichtens fan 'e [[plant|begroeiïng]], de oanwêzigens fan [[proai]]dieren en ferskate oare faktoaren. Lichemsgrutte hat lykwols gjin ynfloed op 'e grutte fan it territoarium. By in [[wittenskip]]lik ûndersyk út [[1987]] waard fêststeld dat mantsjes yn [[Maine]] in territoarium hiene fan trochinoar 0,1&nbsp;[[km²]] (oftewol 10&nbsp;[[hektare|ha]]) en yn [[Minnesota]] fan 15,7&nbsp;km², wylst wyfkes yn Maine in territoarium ûnderholden fan yn trochsneed 0,1&nbsp;km² en yn [[Wiskonsin]] fan 7,7&nbsp;km². Amerikaanske marters sette har territoarium ôf troch geurflaggen te pleatsen, dy't oanbrocht wurde mei de [[anaalklier]]en sawol as troch te [[urine|urinearjen]]. Territoaria fan folwoeksen mantsjes oerlaapje inoar net, mar tusken it territoarium fan in folwoeksen mantsje en dat fan in healwoeksen mantsje, tusken dat fan in mantsje en dat fan in wyfke en tusken dat fan wyfkes ûnderling kin oerlaping foarkomme. Amerikaanske marters kinne [[simmer]]deis wol 60% fan 'e tiid yn 't spier wêze, wylst se by 't [[winter]] faak mar 16% fan 'e tiid wat útfine. Se hawwe mar beheinde ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fetfoarrieden]], en binne dêrom kwetsber foar [[ûnderkuolling|waarmteferlies]]. Dat is dan ek de reden dat se winterdeis faak in grut diel fan 'e dei yn in ûnechte [[wintersliep]] trochbringe, wêrby't de [[lichemstemperatuer]] ferlege wurdt, wat in protte [[enerzjy]] útsparret. Ek in tsjûk [[snie]]dek, dat as isolaasjemateriaal foar syn [[hoale]] fungearret, helpt de Amerikaanske marter om waarmteferlies te beheinen. Amerikaanske marters binne gjin wiere dei- of [[nachtdier]]en, en se kinne sadwaande sawol [[dei]]s as [[nacht]]s aktyf wêze, ôfhinklik fan 'e beskikberheid fan proaien en de [[temperatuer]]. De ôfstân dy't se yn ien [[etmiel]] ôflizze, bedraacht trochinoar 900&nbsp;[[meter|m]], mar kin yn ekstreme gefallen oprinne oant 14&nbsp;[[km]]. Djippe [[snie]] hawwe Amerikaanske marters gjin swierrichheden mei; se binne lichtfuottich genôch om net mear as 5&nbsp;[[sintimeter|sm]] yn wei te sakjen. [[File:American marten (6626016275).jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske marter by [[nacht]] yn 'e [[snie]] yn [[Sitka (Alaska)]].]] Folwoeksen Amerikaanske marters libje ornaris in [[solitêr]] bestean, behalven yn 'e [[peartiid]], dy't yn [[july]] of [[augustus]] falt en foar wyfkes sa'n 2&nbsp;[[wike]]n duorret. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] binne dêrby [[polygamy|polygaam]] en de wyfkes kinne ferskate perioaden fan [[tyldrift]] trochmeitsje. Trochdat de Amerikaanske marter in [[ferlingde draachtiid]] ken, wurdt de ymplantaasje fan it [[embryo]] opkeard oant de ein fan 'e winter, wêrnei't de wiere [[draachtiid]] likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] duorret. Yn dy tiid makket it wyfke in hoale om yn te [[befalling|befallen]], faak yn holle [[beam]]men, of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]], [[beam]]stobben of [[rots]]en. Ein [[maart]] of yn [[april]] smyt it wyfke dan in nêst fan 1–5&nbsp;jongen, dy't mei 42&nbsp;[[dagen]] [[ôfwûn]] wurde. Mei 50&nbsp;dagen komme de jongen foar it earst út 'e hoale foar 't ljocht. Se bliuwe by de [[mem]] oant de ein fan harren earste [[simmer]] en sette dan [[hjerst]]mis op eigen manneboet ôf. Amerikaanske marters binne nei in jier [[geslachtsryp]], hoewol't se yn 'e praktyk faak pas oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme as se 2&nbsp;jier âld binne. De [[libben]]sferwachting fan in Amerikaanske marter yn it wyld is op syn heechst 14^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]] (sa't yn ien dokumintearre gefal fêststeld waard), al helje se dat yn 'e measte gefallen net. Yn finzenskip waard it âldste eksimplaar 15&nbsp;jier. ==Fretten== Amerikaanske marters binne opportunistyske [[rôfdier]]en, dy't ferlet hawwe fan sa'n 80&nbsp;[[kalory]]en deis. Harren dieet bestiet foar in grut part út [[wrotmûzen]], hoewol't se ek wol gruttere [[proai]]en pakke, oant de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') oan ta. De gongberste proaiesoarten binne foar de Amerikaanske marter lykwols [[reade wrotmûzen]] (''Myodes'') en [[fjildmûzen]] (''Microtus''). De [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') en de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') wurde lykwols wer folle minder iten as dat men op basis fan 'e grutte fersprieding ferwachtsje soe. It tinken is dat yn kustgebieten wierskynlik ek [[fisken]] in wichtich plak ynnimme op it menu fan 'e Amerikaanske marter. Yn 'e [[simmer]] is syn dieet folle ferskater as by 't [[winter]]. Sa frette er simmerdeis ek [[frucht (plant)|fruchten]] en oare [[fegetaasje]] en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== Amerikaanske marters binne kwetsber foar [[predaasje]] troch [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), wat nei alle gedachten de reden is dat se iepen plakken mije en safolle mooglik ûnder de beskutting fan beammen bliuwe. Oare natuerlike fijannen fan 'e Amerikaanske marter binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''). ==Status== De Amerikaanske marter hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hoewol't de populaasje troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] (foar de tichte en sidesêft oanfielende [[pels]]) en it kapjen fan [[bosk]]en ôfnommen is, komt de Amerikaanske marter noch altyd folle mear foar as de [[fiskmarter]]. De [[Nijfûnlânske beamotter]], de [[Nijfûnlân]]ske [[ûndersoarte]] fan 'e Amerikaanske marter, wurdt lykwols beskôge as [[bedrige bistesoarte|bedrige]]. [[File:American marten (Martes americana).ogv|right|thumb|250px|In Amerikaanske marter hat troch dat der in [[hûn]] tichteby is.]] ==Undersoarten== Der binne seis <small>(stân fan saken anno [[2023]])</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske marter (''Martes americana''): * [[Nijfûnlânske beamotter]] (''M. a. atrata'') * ''M. a. abieticola'' * ''M. a. abietinoides'' * ''M. a. actuosa'' * ''M. a. americana'' * ''M. a. kenaiensis'' In eardere ûndersoarte, de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'', foarhinne ''Martes americana caurina''), wurdt no op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] erkend as selsstannige [[soarte]]. Ferskate oare eardere ûndersoarten fan 'e Amerikaanske marter wurde no as ûndersoarten fan 'e Pasifyske marter beskôge. ==Sjoch ek== * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Pasifyske marter]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_marten ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Martes americana}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] fczmxpak4o4v72k6i6sv65th447a2t9 0 92502 1233774 1223972 2026-07-05T22:17:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233774 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= fiskmarter |Ofbyld= [[File:Fishers (14791070753).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[fiskmarters]] (''Pekania'') |Wittenskiplike namme = Pekania pennanti |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de fiskmarter (Pekania pennanti).png|center|250px]] }} De '''fiskmarter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pekania pennanti'', foarh. ''Martes pennanti'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fiskmarters]] (''Pekania''). De fiskmarter is lânseigen yn it meastepart fan súdlik [[Kanada]] en yn beheinde dielen fan [[Alaska]] en de [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]]. Dit bist dielt syn [[ferspriedingsgebiet]] mei inkele oare martersoarte, de nau besibbe [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana'') en [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er grutter fan stal en dûnkerder fan [[kleur]] is. De fiskmarter is in [[omnivoar]] dy't, nettsjinsteande syn namme, mar selden [[fisk]] yt. Sûnt de [[achttjinde iuw]] wurdt dit bist troch de [[minske]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] om syn [[pels]]. De [[IUCN]] klassifisearret de fiskmarter as net bedrige. ==Etymology== De fiskmarter wurdt sa neamd om't de [[Ingelsk]]e namme foar dit bist ''fisher'' ("fisker") is. Nettsjinsteande dat yt dizze martersoarte mar komselden [[fisk]]. De namme ''fisher'' komt fan 'e namme dy't de [[Nederlân]]ske kolonisten fan [[Nij-Nederlân]] oan dit bist joegen: ''fisse'' of ''visse'', fanwegen it feit dat de [[pels|pelzen]] fan 'e fiskmarter, dy't de [[Yndianen]] harren ferkochten, sa lieken op dy fan 'e [[murd]] (''Mustela putorius''). De (doetiidske) beneaming ''fisse'' of ''visse'' foar murdepelzen kaam wer fan it [[Frânsk]]e ''fiche'' of ''fichet''. De [[wittenskiplike namme]] foar de fiskmarter is ''Pekania pennanti'', nei de [[soölooch]] [[Thomas Pennant]], dy't dit bist yn [[1771]] beskreau. De [[Abenaky (folk)|Abenaky]]-Yndianen neame de fiskmarter ''pekan'', en dêfan is de namme fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Pekania]]'' ôflaat. ==Oarsprong== Der bestiet bewiis dat de [[foarâlden]] fan 'e fiskmarter ûnder it [[Plioseen]], sa'n 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} oant 5&nbsp;miljoen jier lyn, út [[Aazje]] nei [[Noard-Amearika]] kommen binne, dêr't it skaai fan 'e [[fiskmarters]] (''Pekania'') him neitiid fierder ûntjoech. As [[soarte]] giet de fiskmarter likernôch 125.000 jier tebek. De fynst fan [[fossyl|fossilen]] bewiist dat it [[areaal]] fan 'e fiskmarter him yn [[prehistoarje|prehistoaryske tiden]] oansjenlik fierder neit it suden ta útstriek as no. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e fiskmarter beslacht in bân fan [[bosk|beboske]] gebieten fan 'e east- oant de westkust fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Kanada]] omfiemet dat [[Nij-Skotlân]] útsein [[Cape Bretoneilân]] en de súdwestlike kust, hiel [[Nij-Breunswyk]], súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], sintraal en súdwestlik [[Ontario]], sintraal [[Manitoba]] en [[Saskatchewan]], noardlik [[Alberta]], it uterste súdwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en noardlik en súdeastlik [[Britsk-Kolumbia]]. Yn [[Alaska]] heart it súdlike part fan 'e [[panhandle fan Alaska|Panhandle]] mei de [[Alexanderarsjipel]] ta it areaal fan 'e fiskmarter. [[File:Fisher,_Ipswich_River.jpg|left|thumb|250px|In fiskmarter yn 'e [[bosk]], by [[Ipswich (Massachusetts)|Ipswich]], yn [[Massachusetts]].]] En yn 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn [[Maine]], [[Nij-Ingelân]] útsein de kuststripe, de [[Appalachen]] yn [[New York (steat)|New York]] en noardeastlik [[Pennsylvania]], westlik [[Opper-Michigan]], noardwestlik [[Wiskonsin]], noardeastlik [[Minnesota]], de [[Rocky Mountains]] fan westlik [[Montana]] en noardlik en sintraal [[Idaho]], de [[Cascades]] fan [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]], it berchlân fan [[Noardlik Kalifornje]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn eastlik [[Kalifornje]]. Dat [[berchtme]] foarmet it súdlikste punt fan it ferspriedingsgebiet fan 'e fiskmarter. ==Uterlike skaaimerken== Fiskmarters hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 47–75&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30–42&nbsp;sm. De [[mantsje]]s hawwe in gewicht fan 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–6&nbsp;[[kg]], wylst de wyfkes yn trochsneed 2–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;kg weagje. It grutste dokumintearre fiskmartermantsje weage 9&nbsp;kg. Behalven it ferskil yn grutte en gewicht komt der by de fiskmarter net folle [[seksuële dimorfy]] foar. De [[pels]] fan it bist is tsjûk en ticht, en [[winter]]deis [[dûnkerbrún]] oant [[swart]] fan [[kleur]]; by 't [[simmer]] is de kleur yn 'e regel ljochter. Fiskmarters [[ferhierjen|ferhierje]] tusken [[septimber]] en [[desimber]]. Oan eltse [[poat]] hat de fiskmarter fiif [[tean]]nen mei ynlûkbere [[klau]]wen. De poaten binne bûtenproporsjoneel grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]], wat it foar de fiskmarter makliker makket om op in tsjûk [[snie]]dek te [[rinnen]] of te [[draven]]. Rûge [[hier (begroeiïng)|hierren]] op 'e [[soal (lichemsdiel)|soallen]] soargje derfoar dat it bist sels op 'e glysterichste ûndergrûnen goed út 'e fuotten kin. De [[ankel]]gewrichten binne folle mobiler as by de [[minske]], en kinne hast 180° yn 't rûn draaie, sadat fiskmarters ek earsten klimmers binne, en mei de [[kop]] nei ûnderen ta by [[beam]]men del gean kinne. [[File:Fisher-face-snow_-_West_Virginia_-_ForestWander.jpg|right|thumb|250px|In fiskmarter yn 'e [[snie]].]] ==Biotoop== Fiskmarters binne [[bosk]]bewenners, en hoewol't se treflik klimme kinne, bringe se it meastepart fan 'e tiid troch op 'e [[wâldflier]]. Se komme foar yn sawol [[nullewâld]] as yn [[mingd wâld]] en lykje har dêr like thús te fielen, hoewol't harren areaal almeast [[taiga]] omfiemet, dy't út nullebosk bestiet. Se jouwe dúdlik de foarkar oan trochrinnend wâldgebiet yn tsjinstelling ta fragmintaryske perselen wâldlân mei romte dertuskenyn. Om't se ferlet hawwe fan ridlik grutte [[beam]]men om har nêst yn te meitsjen, kinne se yn jonge oanplant net bestean. ==Hâlden en dragen== Fiskmarters binne benammen aktyf om 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] hinne. Se hâlde gjin [[wintersliep]] en libje oer it algemien in [[solitêr]] bestean, dat inkeld yn 'e [[peartiid]] ferbrutsen wurdt. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in fiskmarter kin útinoar rinne fan 6,6&nbsp;[[km²]] by 't [[simmer]] oant goed 14&nbsp;km² [[winter]]deis. Ofhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en it foarkommen fan [[proaidier]]en kin dat sels oprinne oant 20&nbsp;km². De territoaria fan mantsjes en wyfkes oerlaapje inoar. [[File:Martes pennanti.jpg|left|thumb|250px|In fiskmarter klimt yn in [[beam]].]] De [[peartiid]] fynt by fiskmarters ein [[maart]], begjin [[april]] plak, wêrnei't in [[ferlingde draachtiid]] de ymplantaasje fan 'e befruchte [[aaisel]] yn it [[limoer]] tsien [[moanne (tiid)|moannen]] lang ophâldt, oant mids [[febrewaris]] fan it folgjende jier. De eigentlik [[draachtiid]], dy't dan begjint, duorret sa'n 50&nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–4&nbsp;jongen smyt. Net mear as 7–10&nbsp;dagen letter wurdt it wyfke [[djoeisk]] en begjint de peartiid op 'e nij. De wyfkes meitsje in nêst yn in holle [[beam]], dêr't de jongen [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme, hoewol't se al wol foar in diel oerdutsen binne mei sêft [[hier (begroeiïng)|hier]]. Mei 3&nbsp;[[wike]]n begjinne de jongen op eigen manneboet om te krûpen en mei 7&nbsp;wiken geane de [[each]]jes iepen. Noch in wike letter begjinne se te klimmen. Mei 8–10 wiken wurde se [[ôfwûn]] en begjinne se fêst foer te fretten. As se 4&nbsp;moannen âld binne, kinne se net mear oer de wei mei har nêstgenoaten en noch in moanne letter wurde se troch it wyfke ferdreaun en moatte se harsels sjen te rêden. Fiskmarters binne mei in jier [[geslachtsryp]] en fêstigje dan ek in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]]. [[File:Martes_pennanti_quills.JPG|right|thumb|220px|In fiskmarter mei ferskate stikels fan in [[oerzon]] yn 'e [[kop]].]] ==Fretten== Fiskmarters binne [[omnivoar]]en, dy't in breed ferskaat oan lytsere [[bist]]en frette, mar ek wol [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en [[poddestoel|poddestuollen]] lytsman meitsje. Faak litte se in foarkar blike foar de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''). De fiskmarter is ek ien fan 'e mar in pear [[rôfdier]]en dy't súksesfol [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op 'e [[oerzon]] of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch (''Erethizon dorsatum''). Fierders frette se ek wol [[ynsekten]], [[aai (bist)|aai]]en, [[fûgel]]jongen, lytse [[sûchdier]]en en [[ies (kadaver)|ies]]. Soms bejeie se ek gruttere bisten, lykas de [[wylde kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Nettsjinsteande harren namme beplúzje fiskmarters mar komselden [[fisk]]. ==Natuerlike fijannen== Behalven de [[minske]] hawwe fiskmarters net in protte natuerlike fijannen. Ynsidinteel falle se wolris ta [[proai]] oan 'e [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') of de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''). ==Status== De fiskmarter hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Fiskmarters hawwe in lange [[skiednis]] fan kontakt mei de [[minske]], dy't yn 'e regel yn it neidiel fan 'e fiskmarter beteard is. Se waarden teminsten sûnt de [[achttjinde iuw]] en mooglik al earder [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar har [[pels]], dy't brûkt waard (en wurdt) om [[bûnt (stof)|bûntene]] [[sjaal|sjalen]], [[mof (klean)|moffen]] en [[krage]]n fan te meitsjen. Benammen yn 'e [[1920]]-er en [[1930]]-er jierren bestie der in grutte fraach nei fiskmarterpelzen, dy't yn [[1936]], op it hichtepunt, $450 oant $750 it stik kosten. Neitiid rekke de [[hannel]] yn sok guod oant de [[1970]]-er jierren yn it neigean, mar sûnt is der in oplibbing geande. Yn [[1999]] waard yn [[Kanada]] [[Amerikaanske dollar|$]]27 foar in fiskmarterpels betelle. [[File:Martes_pennanti_(Fisher)_fur-skin.jpg|left|thumb|250px|In fiskmarterpels.]] As gefolch fan [[oerbejaging]] waard de fiskmarter tusken [[1900]] en [[1940]] yn 'e súdlike parten fan syn [[ferspriedingsgebiet]] mei [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bedrige. Sadwaande waard de jacht op dizze bisten yn 'e Feriene Steaten yn [[1934]] ferbean, hoewol't it yn Kanada gewoan trochgie. Yn [[1962]], nei't de Amerikaanske populaasje bekommen wie, waard de fiskmarter ek yn 'e Feriene Steaten wer frijjûn foar de jacht. Yn it ferline (fan [[1920]] oant de ein fan 'e [[1940]]-er jierren) is wol besocht om fiskmarters yn finzenskip te hâlden foar de [[pelsfokkerij]], mar dat bliek dreech fanwegen de ûngewoane [[fuortplanting]]ssyklus fan dit bist. Boppedat binne se yn finzenskip fetber foar withoefolle [[sykte]]n, mei as gefolch dat se ek net in protte yn [[dieretún|dieretunen]] holden wurde. Fiskmarters wurde troch [[boer]]en faak as in [[pleachdier]] beskôge, mei't se it foar de moade hawwe om nachtlike oerfallen te dwaan op [[hin]]nehokken en ferbliuwen fan oar [[plomfee]], dêr't se dan in wiere slachting oanrjochtsje kinne. Ek wurde fiskmarters wol ferantwurdlik holden foar oanfallen op [[húsdier]]en, lykas [[kat]]ten. Undersyk hat lykwols útwiisd dat in protte oanfallen op plomfee en húsdieren dy't oan fiskmarters taskreaun wurde, eins dien wurde troch [[reade lynks]]en of [[prêrjewolf|prêrjewolven]]. Unprovosearre oanfallen fan fiskmarters op minsken komme mar uterst selden foar, mar as se har bedrige fiele, sille fiskmarters, krektlyk as alle oare wylde bisten, fan har ôfbite. Der is ien saak bekend út [[2009]], wêrby't in fiskmarter yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Rhode Island]] in seisjierrich jonkje oanfallen hawwe soe, en in oare saak, út [[2014]], wêrby't in fiskmarter in tolvejierrige jonge oanfoel yn [[Massachusetts]]. ==Undersoarten== Yn [[1935]] waarden fan 'e fiskmarter (''Pekania pennanti'') trije [[ûndersoarte]]n identifisearre: de echte fiskmarter (''P. p. pennanti''), de [[Britsk-Kolumbia|Britsk-Kolumbiaanske]] fiskmarter (''P. p. columbiana'') en de Pasifyske fiskmarter (''P. p. pacifica''). Ut neier ûndersyk die yn [[1959]] lykwols bliken dat de ferskillen tusken dizze trije farianten te lyts binne om fan wiere ûndersoarten sprekke te kinnen. Hoewol't de diskusje noch net alhiel ferstomme is, wurdt tsjintwurdich oer it algemien foar wier oannommen dat de fiskmarter gjin ûndersoarten hat. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fisher_(animal) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Martes pennanti}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fiskmarter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 97it6y2jtreqkak7o70yntscxry0ddc 0 98873 1233778 1172861 2026-07-05T22:18:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233778 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Floaridaknyn| Ofbyld= [[File:54 rabbit fence.JPG|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') | Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') | Skaai= [[katoensturtkninen]] (''Sylvilagus'') | Wittenskiplike namme = Sylvilagus floridanus| Beskriuwer, jier= J.A. Allen, 1890| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Eastern Cottontail area.png|center|250px]] }} De '''Floaridaknyn''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sylvilagus floridanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[katoensturtkninen]] (''Sylvilagus''), dat fan natuere foarkomt yn 'e eastlike [[Feriene Steaten]] en dielen fan [[Kanada]], [[Meksiko]], [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. Dit bist ferfollet dêr deselde [[ekology]]ske [[nys]] as de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') yn [[Jeropa]]. Troch opsetlike yntroduksje as [[jacht (aktiviteit)|jachtwyld]] hat de Floaridaknyn him oant fier bûten syn natuerlike [[areaal]] ferspraat. ==Fersprieding== De Floaridaknyn is lânseigen yn 'e hiele eastlike helte fan 'e legere 48 [[Feriene Steaten]] mei útsûndering fan noardlik [[Nij-Ingelân]] en guon [[eilân|eilannen]] foar de kusten fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de [[Golf fan Meksiko]]. De westgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint yn [[Noard-Amearika]] fan noard nei súd troch de [[Amerikaanske steaten]] [[Noard-Dakota|Noard]]- en [[Súd-Dakota]], [[Nebraska]], [[Kansas]], [[Oklahoma]] en [[Teksas]], mei in westlike útrinner oant yn [[Nij-Meksiko]]. Yn [[Kanada]] komt dit bist foar yn súdlik [[Saskatchewan]], súdlik [[Ontario]] en súdwestlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. [[Meksiko]] heart foar it grutste part ta it ferspriedingsgebiet fan 'e Floaridaknyn, mei útsûndering fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], de eastkust fan 'e [[See fan Cortés]], de Meksikaanske [[Stille Oseaan|Pasifyske]] súdwestkust en it middennoarden fan it lân. Yn it noardwesten omfiemet it areaal fan 'e Floaridaknyn fanút Meksiko wei ek in grut part fan 'e Amerikaanske steat [[Arizona]]. Yn [[Midden-Amearika]] komt de Floaridaknyn foar yn súdlik [[Gûatemala]], yn hiel [[El Salvador]], yn westlik en súdlik [[Hondoeras]], yn hiel [[Nikaragûa]] útsein in stripe by de [[Karibyske See|Karibyske]] kust lâns, en yn it uterste noardwesten fan [[Kosta Rika]]. Fierders libbet er ek yn noardlike dielen fan [[Súd-Amearika]]: yn it noarden fan [[Kolombia]] en noardlik en noardwestlik [[Fenezuëla]]. Yn [[Noard-Amearika]] wie it areaal fan 'e Floaridaknyn oarspronklik in stik beheinder, mar troch it kapjen fan [[wâld]]lân troch de [[jeropide ras|blanke]] kolonisten krige it bist dêr de kâns om syn fersprieding út te wreidzjen. Yn súdlik [[Nij-Ingelân]] is er frij resint yntrodusearre; dêr bekonkurrearret er no de lânseigen [[Nijingelânske katoensturt]] (''Sylvilagus transitionalis''). Ek yn eastlik [[Washington (steat)|Washington]] en westlik [[Oregon]] en op [[Vancouvereilân]], yn [[Britsk-Kolumbia]], is de Floaridaknyn troch de [[minske]] yntrodusearre. Itselde jildt foar [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], de [[Bahama's]], [[Hispanjoala]], [[Porto Riko]], [[Saint Croix]] (yn 'e [[Amerikaanske Famme-eilannen]]), [[Gûadelûp]], [[Barbados]] en [[Grenada]]. Yn noardlik [[Itaalje]] en dielen fan [[Frankryk]] is de Floaridaknyn yn 'e [[1960]]-er jierren as [[eksoat]] útset troch [[jacht (aktiviteit)|jachtferienings]], by wize fan 'kompinsaasje', nei't de lânseigen Jeropeeske [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') yn 'e [[1950]]-er jierren swier troffen wie troch de [[sykte]] [[myksomatoaze]]. De Floardaknyn is better tsjin dy krupsje bestân. Hy wit him goed te hanthavenjen yn noardeastlik Frankryk (departemint [[Meurthe-et-Moselle]]), en komt no mooglik ek al yn it suden fan [[Walloanje]] en [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] foar. ==Uterlike skaaimerken== [[File:Eastern_Cottontail_rabbit,_Rideau_River.jpg|left|thumb|220px|In Floaridaknyn yn syn [[winter]][[pels]], yn 'e neite fan [[Ottawa]].]] De Floaridaknyn hat trochinoar in kop-romplingte fan 31-43&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan trochinoar 5,3&nbsp;sm en in gewicht fan 800&nbsp;g oant 2&nbsp;kg, mei in gemiddelde fan 1,2&nbsp;kg. Hy liket sterk op 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), mar is yn trochsneed wat grutter, wat knûstiger boud, mei in koartere [[sturt]] en koartere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in smellere [[kop]]. Boppedat is de [[pels]] meast readbrunich fan [[kleur]], wylst de wylde knyn mear brunich is. Op 'e [[bealch]] en de ûnderkant fan 'e sturt binne Floaridakninen wyt, en de boppeside fan 'e sturt is brún (by wylde kninen swart). [[Wyfke]]s binne swierder as [[mantsje]]s, al skeelt dat net folle. Eksimplaren fan noardliker populaasjes binne dúdlik lichter as dy út súdliker libjende populaasjes. ==Biotoop== Floaridakninen jouwe de foarkar oan in [[biotoop]] wêryn't iepen [[gers]]lân kombinearre wurdt mei begroeiïng troch ticht [[strewelleguod]] (om by gefaar yn fuort te dûken) en yn kultuer brochte [[ikker]]s. Se komme ek foar yn iepen [[wâld]]lân, [[greide]]n, [[beamwâl]]en, [[bosk]]iggen en licht [[stêd|ferstedske]] gebieten mei grutte [[tún|tunen]]. Teffens komme se wol foar yn [[sompe]]n, mar ticht beboske gebieten mije se. ==Hâlden en dragen== De Floaridaknyn libbet [[solitêr]], mar nimt wol diel oan [[sosjale ynteraksje]] mei soartgenoaten. Dêrby bestiet der in parallelle [[hierargy]] tusken de mantsjes en de wyfkes. De mantsjes binne altyd leger yn rang as de wyfkes, behalven yn 'e [[peartiid]]. Floaridakninen binne tige territoriaal. Harren [[territoarium (biology)|territoaria]] beslane yn unifoarme [[habitat]]s in rûchwei rûn [[oerflak]], dat yn grutte útinoar rint fan ½&nbsp;[[hektare|ha]] oant mear as 16&nbsp;ha, ôfhinklik fan 'e beskikberens fan gaadlik fretten. [[File:Eastern_cotton_tail_sitting.jpg|right|thumb|250px|In Floaridaknyn yn syn leger.]] De Floaridaknyn graaft gjin [[hoale]]n, mar ûndjippe [[leger (rêstplak)|legers]], krekt as de [[hazze]] (''Lepus europaeus''). Dat binne rêstplakken op ferskûle lokaasjes dêr't se [[dei|oerdeis]] [[sliep]]e kinne. Inkeld foar it [[befalling|smiten fan jongen]] en by djippe [[snie]] nimme se besteande hoalen fan 'e [[boskmarmot]] (''Marmota monax'') oer. Sokke hoalen binne almeast sitewearre yn [[greidlân]], mei yngongen dy't kamûflearre binne mei [[gers]]. Soms lizze se ek wol yn [[strewelleguod]], [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] of iepen [[bosk]]lân. Floaridakninen komme benammen [[nacht]]s en by [[twiljocht]] foar 't ljocht, hoewol't se soms [[dei|oerdeis]] ek wol te sjen binne. Se binne it aktyfst as it sicht beheind is, op nachten dat it [[rein (delslach)|reint]] of dat it [[mist]]ich is. By it foerazjearjen binne se tige wach. Se bewege har mar oer koarte ôfstannen, en kinne oant 15 minuten stilsitte. Se hâlde gjin [[wintersliep]]. [[File:Sylvilagus_floridanus_babies.jpg|left|thumb|250px|In nêst jonge Floaridakninen.]] De [[peartiid]] is by Floaridakninen fariabel en hinget fan it [[klimaat]] ôf. Yn [[Nij-Ingelân]] rint de peartiid fan [[maart]] oant [[septimber]], mar yn [[New York (steat)|New York]] begjint er yn [[febrewaris]] en yn [[Alabama]] al yn [[jannewaris]]. Yn [[Teksas]] en súdliker oarden kin der it hiele jier rûn peare wurde. Dêrby binne noch de mantsjes, noch de wyfkes [[monogamy|monogaam]]. Nei in [[draachtiid]] fan 25-35 dagen (mar yn 'e regel likernôch 28 dagen) smyt it wyfke yn in nêst dat beklaaid is mei [[fegetaasje]] en [[hier (begroeiïng)|hier]] 1-12 (mar meastal 4-5) jongen, dy't [[blinens|blyn]] te wrâld komme. Sa'n 4-7 dagen nei de [[berte]] geane de [[each]]jes iepen, en mei 12-16 dagen ferlitte de jongen foar it earst foar koarte tiid it nêst. Mei 4-5 [[wike]]n wurde se [[ôfwennen|ôfwûn]], en mei 7 wiken binne se selsstannich en geane se by de [[mem]] wei, dy't dan op 'e nij [[jachtich]] wurdt. Jonge Floaridakninen binne mei 2-3 [[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]]. De mearderheid fan 'e wyfkes nimt pas nei de earste [[winter]] diel oan 'e [[fuortplanting]], mar 10-36% fan docht dat al yn 'e earste [[simmer]]. Wyfkes krije ornaris 3-4 nêsten jongen [[jier]]s, mar yn útsûnderlike gefallen kin dat oprinne oant wol 7 smeten. Op jierlikse basis kinne Floaridakninen sadwaande wol 35 jongen fuortbringe. Se libje yn it wyld yn trochsneed mar 15 moannen, mar yn finzenskip kinne se wol 9 jier wurde. [[Predaasje]] is foar Floaridakninen de wichtichste deadsoarsaak, folge troch it [[ferkear]]. As se efterfolge wurde, drave se yn in sigesagepatroan oant se de beskutting fan ticht strewelleguod berikke. Dêrby meitsje se sydlingse sprongen om har [[geurspoar]] te trochbrekken. Ek kinne se it [[wetter]] yn flechtsje, hoewol't se net fan [[swimmen]] hâlde. Se kinne 3-4½&nbsp;m heech springe. [[File:OurPets3.gif|right|thumb|200px|In Floaridaknyn fan 3 wiken.]] Natuerlike fijannen binne de [[hûn]] (''Canis lupus familiaris''); ferskate soarten [[foksen]] wêrûnder de [[reade foks]] (''Vulpes vulpes''); de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''); de [[waskbear]] (''Procyon lotor''); de [[hûskat]] (''Felis catus''); ferskate soarten [[lytse marters]] lykas de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en de [[langsturtwezeling]] (''Mustela frenata''); de [[Amerikaanske nerts]] (''Neovison vison''); de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''); de [[streke boskûle]] (''Strix varia''); en ferskate soarten [[hauken]], [[kraaien]] en [[slangen]]. Sporadysk snipt ek de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') wolris in knyn. Unfolgroeide Floaridakninen wurde fierders ek wol opfretten troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana'') en ferskate soarten [[stjonkdieren]]. ==Fretten== It menu fan Floaridakninen is tige ferskaat, en hinget fierhinne ôf fan wat der beskikber is. By guon ûndersiken waarden yn 'e [[kjitte]] wol 70 oant 145 ferskillende [[plant]]esoarten weromfûn. Dêrby giet it benammen om [[gers|gerzen]] en oare [[krûd (plant)|krûden]]. Fierders steane ek [[skors]], [[tûke (plant)|tûkjes]], [[blêd (plant)|blêden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[beam]]knoppen, [[blom|blommen]] en [[sied (plant)|sieden]] op it menu. Soms frette Floaridakninen ek [[lidpoatigen]]. ==Status== De Floaridaknyn hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== * Yn [[Noard-Amearika]]: ** ''Sylvilagus floridanus alacer'' ** ''Sylvilagus floridanus holzneri'' ** ''Sylvilagus floridanus chapmani'' ** ''Sylvilagus floridanus floridanus'' ** ''Sylvilagus floridanus mallurus'' * Yn [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]]: ** ''Sylvilagus floridanus aztecus'' ** ''Sylvilagus floridanus connectens'' ** ''Sylvilagus floridanus hondurensis'' ** ''Sylvilagus floridanus macrocorpus'' ** ''Sylvilagus floridanus orizabae'' ** ''Sylvilagus floridanus yucatanicus'' * Yn [[Súd-Amearika]]: ** ''Sylvilagus floridanus avius'' ** ''Sylvilagus floridanus cumanicus'' ** ''Sylvilagus floridanus margaritae'' ** ''Sylvilagus floridanus nigronuchalis'' ** ''Sylvilagus floridanus orinoci'' ** ''Sylvilagus floridanus purgatus'' ** ''Sylvilagus floridanus superciliaris'' {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 86-87. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_cottontail ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sylvilagus floridanus}} }} {{DEFAULTSORT:Floaridaknin}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Katoensturtknyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]] [[Kategory:Eksoat yn Barbados]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Grenada]] [[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]] [[Kategory:Eksoat yn Haïty]] [[Kategory:Eksoat yn Itaalje]] [[Kategory:Eksoat yn Jamaika]] [[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Kuba]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]] 51qe17ntfdsi8jnglh4hr6ct9hj4ik2 0 105410 1233758 1173013 2026-07-05T22:05:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233758 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Egyptyske ichneumon| Ofbyld= [[File:Herpestes_ichneumon_Египетский_мангуст,_или_фараонова_крыса,_или_ихневмо́н.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | Famylje= [[mangoesten]] (''Herpestidae'') | Skaai= [[gewoane mangoesten]] (''Herpestes'') | Wittenskiplike namme = Herpestes ichneumon | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Egyptian Mongoose area.png|center|250px]]<small>{{Color box|#39791C}} lânseigen fersprieding<br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''Egyptyske ichneumon''' ([[Latyn]]ske namme: ''Herpestes ichneumon'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mangoesten]] (''Herpestidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[gewoane mangoesten]] (''Herpestes''), dat foarkomt yn dielen fan [[Afrika]], it [[Midden-Easten]] en it [[Ibearysk Skiereilân]]. Dit bist spile in wichtige rol yn 'e [[mytology]] fan it [[Aldheid|Alde]] [[Egypte]]. ==Fersprieding== De Egyptyske ichneumon komt foar yn 'e [[east]]like helte fan [[Egypte]], fan 'e [[Nyl]]delling oant de [[kust]] fan 'e [[Reade See]], en teffens yn eastlik [[Sûdaan]], westlik [[Eritreä]] en westlik [[Etioopje]]. Fierders libbet er yn hiel [[West-Afrika]] besuden de [[Sahara]], yn noardlik [[Kameroen]], súdlik [[Tsjaad]] en frijwol de hiele [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] en [[Súd-Sûdaan]]. Ek komt er foar yn it gebiet fan 'e [[Grutte Marren (Afrika)|Grutte Marren fan Afrika]], it grutste part fan [[Angoala]], de ûnderrin fan 'e [[rivier]] de [[Kongo (rivier)|Kongo]] en by de [[kust]] fan 'e [[Yndyske Oseaan]] lâns fan súdlik [[Somaalje]] oant en mei [[Kaap de Goede Hoop]]. Dêrnjonken is de Egyptyske ichneumon ek lânseigen yn it noardlike diel fan 'e [[Lybje|Libyske]] [[lânstreek]] [[Syrenaika]], op it [[Sinaï-skiereilân]] en by de eastkust fan 'e [[Middellânske See]] lâns yn [[Israel]], [[Palestina]], [[Libanon]] en [[Syrje]]. Yn [[Turkije]], ta einbeslút, is er lânseigen yn it súdlike sintrale diel fan [[Lyts-Aazje]], en dêrwei oant djip yn [[Turksk-Koerdistan]]. As [[eksoat]] hat dit bist him ferspraat nei it [[Ibearysk Skiereilân]], dêr't er yn 'e [[Moaren|Moarske Tiid]], tusken [[711]] en [[1492]], yntrodusearre wêze soe om [[rôt (bist)|rotten]] te bestriden. De ichneumon komt dêr no rûnom yn it wyld foar yn súdwestlik [[Spanje]] en yn it súdlike twatrêdepart fan [[Portegal]]. Fierders is er ek, sij it op folle beheindere skaal, troch de minske yntrodusearre yn [[Itaalje]] en op [[Madagaskar]]. ==Uterlike skaaimerken== De Egyptyske ichneumon hat trochinoar in kop-romplingte fan 48-60&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 33-54&nbsp;sm en in gewicht fan 1,7-4&nbsp;kg. Dit bist hat in rank bealchje mei in smel, spjochtich [[snút]]sje en lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]]. De [[bek]] sit fol mei 35-40 flymskerpe [[tosk]]en, dy't bedoeld binne om [[fleis]] mei te snijen. De lange, rûge [[pels]] rint yn [[kleur]] útinoar fan grizich oant rodzich brún, en hat brune en giele spikkels. De [[sturt]] hat in swart útein. De efterpoaten en lytse stikjes om 'e [[eagen]] hinne binne ûnbegroeid. ==Biotoop== Egyptyske ichneumons jouwe de foarkar oan [[wâld]]en, [[savanne]]s of gebiet mei in protte [[strewelleguod]]. It binne lykwols fernimstige bisten, dy't har maklik oanpasse kinne. Yn elts gefal komme se nea fier fan [[oerflaktewetter]] foar. ==Hâlden en dragen== De Egyptyske ichneuman is in [[dei]]dier en libbet yn lytse [[famylje (besibskip)|famylje]]groepkes fan 1-7 eksimplaren, dy't yn 'e regel besteane út in [[mantsje]], ferskate [[wyfke]]s en harren jongen. Jonge mantsjes ferlitte de groep yn 'e regel ear't se in jier âld binne, mar jonge wyfkes bliuwe faak langer en it komt ek wol foar dat dy har hiele libben by harren bertegroep bliuwe. De [[peartiid]] falt yn [[july]] of [[augustus]], en nei in [[draachtiid]] fan 11 [[wike]]n smyt it wyfke dan in nêst fan 2-4 jongen. Dy komme [[blinens|blyn]] en keal te wrâld. De eachjes geane nei likernôch in wike iepen. Sawol de mantsjes as de wyfkes binne mei twa jier [[geslachtsryp]]. Yn it wyld libje Egyptyske ichneumons rûchwei 12 [[jier]], mar yn finzenskip kinne se wol mear as 20 jier wurde. ==Fretten== Op it menu fan Egyptyske ichneumons stiet benammen fleis, wêrûnder [[kjifdieren]], [[fisken]], [[fûgels]], [[reptilen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]], koartsein alles wat se te pakken krije kinne. [[Frucht (plant)|Fruchten]] en [[aai 9bist)|aai]]en litte se ek net lizze. Aaien brekke se iepen troch se tsjin in [[stien]] of in [[muorre]] te smiten. Likemin as oare mangoesten skrikke Egyptyske ichneumons derfoar werom om [[gifslange]]n oan te fallen en op te fretten. Se hawwe sadwaande in hege tolerânsje ûntwikkele foar it [[gif]] fan trije soarten [[slangen]]: de [[Palestynske njirre]] (''Vipera palaestinae''), de [[swarte woastynkobra]] (''Walterinnesia aegyptia'') en de [[swarthalskobra]] (''Naja nigricollis''). ==Status en ferhâlding mei de minske== De Egyptyske ichneuman hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Sterker noch, dit bist is tige talryk en bedriget dêrtroch earder oare bistesoarten yn har fuortbestean as dat er dêr sels yn bedrige wurde soe. Yn 'e [[Egyptyske mytology]] koe de [[god]] [[Ra (god)|Ra]] [[stalferwikseling|himsels feroarje]] yn in reuseftige ichneumon mei in lingte fan mear as 24&nbsp;m om 'e [[boasaardichheid|boasaardige]] slangegod [[Apopis]] te befjochtsjen. De [[soölatry|ferearing]] fan Egyptyske ichneumons is bekend út ferskate [[stêd]]en út 'e [[Egyptyske Aldheid]], nammentlik [[Heliopolis (Egypte)|Heliopolis]], [[Bûto]], [[Saïs (Egypte)|Saïs]], [[Atribis]], [[Bûbastis]] en [[Herakleopolis Magna]]. Der binne ek in protte [[mummy]]s fan ichneumons fûn. Yn guon [[plattelân]]sgebieten yn [[Opper-Egypte]] wurde ichneumons ek hjoed de dei noch holden as [[húsdier]]en. [[File:Egyptian_mongoose-IMG_6340.jpg|right|thumb|180px|In Egyptyske ichneumon fan [[brûns]] mei [[ureüs]] en [[sinneskiif (Egypte)|sinneskiif]], datearjend út it [[Ptolemeeën|Ptolemeyske Tiidrek]].]] ==Undersoarten== Der binne alve erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Egyptyske ichneumon: *''Herpestes ichneumon ichneumon'' *''Herpestes ichneumon angolensis'' *''Herpestes ichneumon cafra'' *''Herpestes ichneumon centralis'' *''Herpestes ichneumon funestus'' *''Herpestes ichneumon mababiensis'' *''Herpestes ichneumon numidicus'' *''Herpestes ichneumon parvidens'' *''Herpestes ichneumon sabiensis'' *''Herpestes ichneumon sangronizi'' *''Herpestes ichneumon widdringtonii'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Egyptian_mongoose ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Herpestes ichneumon}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Gewoane mangoeste]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Eksoat yn Portegal]] [[Kategory:Eksoat yn Spanje]] s208uixnn4p20assyhtgkjcpd5lgns3 0 129166 1233652 1233596 2026-07-05T20:40:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Werom sette fan ferzje 1233596 fan [[Special:Contributions/Hurkonides]] ([[Meidogger_oerlis:Hurkonides]]) De hurde spaasjes stean litte s.v.p. Dy steane dêr neat foar neat. 1233652 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = 11stêdeswimtocht <br><small>''11stedenzwemtocht''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | bestjoerlike ienheid1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid1 = [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = [[Fryske alve stêden]] | holden yn = [[iepen wetter]] | datum = [[18 augustus|18]] ^{<small>o</small>}/_{<small>m</small>} [[20 augustus]] [[2018]] | tiid fan it jier = | edysje = 1 | oare namme = | ôfkoarting = | oanlieding = ynsammeling foar [[goeddiedichheid|goed doel]] | gelegenheid = [[Alvestêdetocht]] | soarte evenemint = [[sport]]evenemint <small>([[swimmen]])</small> | sjenre = | bestean = | oprjochter = | organisearre troch = | winner(s) = | sels yn te foljen1 = inisjatyf fan | namme sels yn te foljen1 = [[Maarten van der Weijden]] | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | webside = [https://www.11stedenzwemtocht.nl/ www.11stedenzwemtocht.nl] }} De '''11stêdeswimtocht''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''11stedenzwemtocht'') wie in [[evenemint]] dat yn 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]] holden waard yn [[augustus]] [[2018]], op inisjatyf fan 'e [[swimmer]] en [[Olympyske Spullen|Olympysk kampioen]] [[Maarten van der Weijden]]. Dyselde woe yn ien lange maratontocht troch [[iepen wetter]] by alle [[Fryske alve stêden]] lâns [[swimme]]. Hy liet him dêrfoar [[sponsortocht|sponsorje]] en besocht sa [[jild]] yn te sammeljen foar it [[goede doel]] [[KWF Kankerbestriding]], mei't er yn it [[ferline]] sels [[kanker]] hân hie. Oanlieding foar dit [[sport]]barren wiene de [[skuldgefoel]]ens dy't Van der Weijden nei eigen sizzen hie om't hy fan 'e [[sykte]] genêzen wie, wylst sa'n protte oaren der oan kamen te [[ferstjerren]]. Uteinlik slagge it Van der Weijden net om 'e hiele Alvestêderûte ôf te lizzen, en moast er by [[Burdaard]] syn besykjen foartidich ôfbrekke. Yn [[2019]] [[11stêdeswimtocht (2019)|besocht er it op 'e nij]]. ==Meiswimmers== Foarôf hie it de bedoeling west dat saneamde 'meiswimmers' har foar in lyts diel fan 'e rûte (500&nbsp;[[meter|m]] oant 2&nbsp;[[km]]) by Van der Weijden jaan soene. Mear as 1.000 minsken hiene har dêrfoar opjûn. Dat diel fan it [[sport]]barren koe lykwols net trochgean doe't der krekt foar it begjin fan 'e Swimalvestêdetocht in ein kaam oan 'e lange perioade fan [[drûchte]] yn 'e [[simmer]] fan [[2018]], mei as gefolch dat alle opheape smoargens yn ien kear it [[oerflaktewetter]] yn spield waard. Dêrtroch rekke dat, benammen binnen de [[beboude kom]], besmet mei grutte hoemannichten [[e-kolybaktearjes]] ('poepbaktearjes'), en waard it troch de [[GGD]] mei klam ôfret om it wetter yn te gean, om't de lju dêrtroch [[diarree]], [[ynfeksje]]s oan 'e [[eagen]] en/of [[longen|luchtwegen]], en [[hûd]]oandwanings oprinne koene. Van der Weijden liet himsels net tsjinhâlde troch dizze tebeksetter, mar rôp yn in [[parsekonferinsje]] alle meiswimmers op om gjin risiko te nimmen en op 'e wâl te bliuwen, al hoe sneu oft dat ek wie nei alle trening dy't se dien hiene en de roftberens dy't se oan harren meiswimmen jûn hiene. [[File:Maarten van der Weijden (2008-08-25).jpg|right|thumb|200px|[[Maarten van der Weijden]] mei syn [[Olympyske Spullen|Olympyske]] [[gouden medalje]] yn [[2008]].]] ==De tocht== Nei in lange en yngeande tarieding gie foar Van der Weijden de tocht [[moarn (deidiel)|moarns]] ier om 5.30&nbsp;[[oere]] op [[sneon]] [[18&nbsp;augustus]] [[2018]] fan start yn 'e [[Swettehaven]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Hy waard begelaat troch in team fan treners en fersoargers yn in [[motor]]isearre [[sloep]], eigendom fan en bestjoerd troch Auke Kooistra, útbater fan [[Kafee 't Graauwe Peerd]] yn [[Aldebiltsyl]]. Omtrint 10.00&nbsp;oere kaam er troch in grôtfol [[Snits]], omtrint 11.30&nbsp;oere troch [[Drylts]], en [[middei (deidiel)|middeis]] om likernôch 15.15&nbsp;oere passearre er [[Sleat (stêd)|Sleat]]. [[Jûn]]s om 22.00&nbsp;oere berikte er [[Starum]], wêrnei't er om 3.00&nbsp;oere op 'e moarn fan [[snein]] [[19&nbsp;augustus]] troch [[Hylpen]] swom. Oeral binnen de beboude kom fan sawol [[stêd]]en as [[doarp]]en waard er tajûchheid troch in suver útsinnige kliber folk. De stikken troch [[plattelân|de romte]] wiene yn kontrast dêrmei tige stil, fral doe't it tsjuster waard. Van der Weijden wie tsjin dy tiid hast in fol [[etmel]] ûnderweis. Hy hie sa'n soad [[pine]] dat er it tusken Hylpen en [[Warkum]] (dêr't er úteinlik omtrint 7.30&nbsp;oere arrivearre) mar oerjaan woe. Nei in skoft fan trije oeren wie it, sa't se dat yn 't foar ôfsprutsen hiene, syn [[oarehelte|frou]] Daisy dy't him moed ynprate en derfoar soarge dat er syn tocht ferfette. Tsjin 'e tiid dat er omtrint 11.30&nbsp;oere [[Boalsert]] berikte, gie it alwer in bytsje better. Wol seach Van der Weijden noch ferskriklik op tsjin 'e saneamde Hel fan it Noarden, it lange stik tusken [[Frjentsjer]] en [[Dokkum]], en dêrom rôp de organisaasje it [[publyk]] op om him dêr oan te moedigjen. Van der Weijden kaam oan 'e ein fan 'e sneintemiddei troch [[Harns (stêd)|Harns]]. It foarôf fêststelde trochkomstskema wie tsjin dy tiid hielendal loslitten. Syn passaazje fan [[Frjentsjer]], dy't foar 16.30&nbsp;oere pland stie, fûn plak op sneintejûns. Dêrtroch foel de freesde Hel fan it Noarden foar in grut part yn 'e [[nacht]] fan [[snein]] op [[moandei]]. Mar it publyk hie mei mannemacht gehoar jûn oan 'e oprop om Van der Weijden oan te moedigjen, en wie opkommen mei [[lampe]]n, [[fjoerkoer|fjoerkuorren]] en [[bûslampe]]n. Dêr't de rûte by [[wegen]] lâns gie, stiene [[auto's]] mei de ljochten oan yn 'e [[berm]]. Ek de [[brânwacht]] wie opkommen en op [[It&nbsp;Bilt]] ferljochten de [[boer]]en de swimrûte mei de koplampen fan harren [[trekker (lânbou)|trekkers]]. En de [[doarp]]en en [[útbuorren]]s oan of deunby de rûte, [[Doanjum]], [[Boer (doarp)|Boer]], [[Rie (plak)|Rie]], [[Berltsum]], [[Sint-Anne]], [[Froubuorstermole]], [[Alde Leie]], [[Feinsum]] en [[Bartlehiem]], wiene feroare siedende minskemassa's. By [[Burdaard]], likernôch 10&nbsp;km foar [[Dokkum]], kaam der lykwols nei 55&nbsp;oeren en 163&nbsp;km in ein oan 'e 11stêdeswimtocht. Van der Weijden hie himsels hielendal jûn en wie op. Koarte [[sliep]]kes tuskentroch fan tweintich minuten hellen tsjin dy tiid neat mear út, sadat de swimmer yn it wetter yn sliep drige te fallen. Uteinlik waard er siik en [[koarjen]]d út it wetter helle, wêrnei't [[dokter]] Marco Blanker besliste dat it spul dien wie. Van der Weijden waard oerbrocht nei [[sikehûs]] [[MCL]] yn Ljouwert, dêr't fêststeld waard dat er gjin bliuwende skea oprûn hie. De moandeitejûns wied er, ûnderstipe troch twa helpers, al wer by steat om it publyk ta sprekken dat gearkommen wie op it [[Aldehouster Tsjerkhôf]], dêr't er huldige waard. Dat barren waard live op 'e Nederlânske [[tillefyzje]] útstjoerd. Ek waard dêr tusken optredens troch, dy't belangeleas fersoarge waarden troch [[Frans Bauer]] en [[Ilse DeLange]], bekendmakke dat Van der Weijden mei syn swimtocht yn totaal [[€]]2.511.302 ophelle hie foar it de Kankerbestriding. Ek yn 'e dagen nei de swimtocht kamen der noch gâns skinkings by. Op [[tiisdei]] [[28&nbsp;augustus]], doe't Van der Weijden yn syn wenplak [[Waalwyk]] huldige waard middenmank optredens troch [[O'G3NE]] en [[Guus Meeuwis]], stie de teller op €4,5 miljoen. Op [[3&nbsp;septimber]] makke Van der Weijden by in besyk oan [[Burdaard]], it doarp dêr't syn tocht strâne, bekend dat der rom €4,7 miljoen ynsammele wie. Begjin [[2019]] wie dat oprûn oant mear as €5 miljoen. ==''Elfsteden Theatertour''== Begjin [[2019]] gie Van der Weiden yn [[Nederlân]] op [[toernee]] mei in [[teäter (keunstfoarm)|teäter]]show oer syn swimtocht, ûnder de namme ''Elfsteden Theatertour''. Ek syn frou Daisy wurke dêr oan mei. It toernee begûn op [[12&nbsp;jannewaris]] mei in [[try-out]] yn [[Dokkum]], de stêd dy't er swimmend net helle. De oare tsien fan 'e alve stêden dy't Van der Weiden op dizze wize oandie, wiene (op folchoarder fan 'e foarstellings): [[Amsterdam]], [[Apeldoarn]], [[Swol]], [[Doetinchem]], [[Eindhoven]], [[Breda]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Rotterdam]], [[Grins (stêd)|Grins]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ([[15&nbsp;febrewaris]]). Ek fan it teätertoernee gie it grutste part fan 'e opbringst nei ûndersyk foar de genêzing fan kanker. [[File:Maarten van der Weijden op handen gedragen.jpg|right|250px|thumb|It [[stânbyld]] fan [[Maarten van der Weijden]] yn [[Burdaard]], makke troch [[Hans Jouta]].]] ==Stânbyld== Op [[15 juny]] [[2019]] waard yn 'e [[haven]] fan [[Burdaard]], by it plak dêr't Van der Weijden in jier earder syn besykjen om de Alvestêdetocht te swimmen, opjaan moast, in [[stânbyld]] fan him ûntbleate. It bestiet út in [[holle]] en ien [[skouder]] en [[earm (lichemsdiel)|earm]], dy't boppe in [[horizontaal]] flak útkomme dat it [[wetter]] foarstelt. It waard makke troch [[keunstner]] [[Hans Jouta]] út [[Ferwert]], dy't sels it inisjatyf naam ta it meitsjen en pleatsen fan it stânbyld. Syn plan krige yn brede stipe ûnder de befolking fan Burdaard. De ûntbleating fan it byld waard ferrjochte troch [[wethâlder]] [[Pytsje de Graaf]] fan [[Noardeast-Fryslân]]. Van der Weijden wie útnûge, mar koe net komme fanwegen de tarieding foar syn nije 11stêdeswimtocht. ==Nije swimtocht yn 2019== Op [[27 maart]] [[2019]] makke Van der Weijden bekend dat er yn [[juny]] fan dat jier fannijs besykje soe en swim de Alvestêdetocht, by de [[11stêdeswimtocht (2019)]] ==Keppelings om utens== *{{nl}}[https://www.11stedenzwemtocht.nl/ Offisjele webside fan 'e 11stêdeswimtocht] {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|Fierant, Tim}}, ''"Bruggen Elfstedenzwemtocht als ontploffende arena's"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Joostema, Sybe}}, ''"Maarten, You'll Never Walk Alone"'', yn: de ''[[van Wad tot Stad]]'', 21 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Pennewaard, Maarten}}, ''Magie van Maarten werkt ook in het theater'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 14 jannewaris 2019, s. 3. * ――, ''Reuzenprestatie Maarten van der Weijden'', yn: de ''[[van Wad tot Stad]]'', 21 augustus 2018, s. 1. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''"En toen begon het mij te dagen: dit kon wel eens heel groot worden"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 augustus 2018, s. 16-17. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''"Ik droomde dat ik zwom"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''De klik tussen Burdaard en Maarten'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 3 septimber 2018, s. 3. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Maartens gevecht met de nachtelijke monsters'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 augustus 2018, s. 4-5. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Poep in water: zwemmen met Maarten gaat niet'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 augustus 2018, s. 13. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Van der Weijden brengt Elfstedengevoel boven water'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 augustus 2018, s. 1. * ——, ''Zwemprestatie Van der Weijden al goed voor bijna 4,5 miljoen'', yn: ''[[van Wad tot Stad]]'', 28 augustus 2018, s. 7. *{{Aut|Boers, Erwin}}, ''Van der Weijden op handen gedragen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 juny 2019, s. 2. *[https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4657301/maarten-van-der-weijden-elfsteden-meezwemmen-22-juni-2019-pizza ——, ''Kortere nachten en méér pizza: Maarten gaat het opnieuw proberen'', op ''RTLNieuws'', 27 maart 2019.] }} [[Kategory:Swimmen]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Barren yn 2018]] [[Kategory:Sportevenemint yn Fryslân]] [[Kategory:Evenemint yn Boalsert]] [[Kategory:Evenemint yn Dokkum]] [[Kategory:Evenemint yn Frjentsjer]] [[Kategory:Evenemint yn Harns]] [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Evenemint yn Snits]] [[Kategory:Evenemint yn Warkum]] [[Kategory:Evenemint yn Drylts]] [[Kategory:Evenemint yn Hylpen]] [[Kategory:Evenemint yn Sleat]] [[Kategory:Evenemint yn Starum]] [[nl:Elfstedenzwemtocht#2018]] 6gfcmnh5jnobr4dxbs7w1z5nxxdeuy3 1233653 1233652 2026-07-05T20:41:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 foartidich --> foartiids 1233653 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = 11stêdeswimtocht <br><small>''11stedenzwemtocht''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | bestjoerlike ienheid1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid1 = [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = [[Fryske alve stêden]] | holden yn = [[iepen wetter]] | datum = [[18 augustus|18]] ^{<small>o</small>}/_{<small>m</small>} [[20 augustus]] [[2018]] | tiid fan it jier = | edysje = 1 | oare namme = | ôfkoarting = | oanlieding = ynsammeling foar [[goeddiedichheid|goed doel]] | gelegenheid = [[Alvestêdetocht]] | soarte evenemint = [[sport]]evenemint <small>([[swimmen]])</small> | sjenre = | bestean = | oprjochter = | organisearre troch = | winner(s) = | sels yn te foljen1 = inisjatyf fan | namme sels yn te foljen1 = [[Maarten van der Weijden]] | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | webside = [https://www.11stedenzwemtocht.nl/ www.11stedenzwemtocht.nl] }} De '''11stêdeswimtocht''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''11stedenzwemtocht'') wie in [[evenemint]] dat yn 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]] holden waard yn [[augustus]] [[2018]], op inisjatyf fan 'e [[swimmer]] en [[Olympyske Spullen|Olympysk kampioen]] [[Maarten van der Weijden]]. Dyselde woe yn ien lange maratontocht troch [[iepen wetter]] by alle [[Fryske alve stêden]] lâns [[swimme]]. Hy liet him dêrfoar [[sponsortocht|sponsorje]] en besocht sa [[jild]] yn te sammeljen foar it [[goede doel]] [[KWF Kankerbestriding]], mei't er yn it [[ferline]] sels [[kanker]] hân hie. Oanlieding foar dit [[sport]]barren wiene de [[skuldgefoel]]ens dy't Van der Weijden nei eigen sizzen hie om't hy fan 'e [[sykte]] genêzen wie, wylst sa'n protte oaren der oan kamen te [[ferstjerren]]. Uteinlik slagge it Van der Weijden net om 'e hiele Alvestêderûte ôf te lizzen, en moast er by [[Burdaard]] syn besykjen foartiids ôfbrekke. Yn [[2019]] [[11stêdeswimtocht (2019)|besocht er it op 'e nij]]. ==Meiswimmers== Foarôf hie it de bedoeling west dat saneamde 'meiswimmers' har foar in lyts diel fan 'e rûte (500&nbsp;[[meter|m]] oant 2&nbsp;[[km]]) by Van der Weijden jaan soene. Mear as 1.000 minsken hiene har dêrfoar opjûn. Dat diel fan it [[sport]]barren koe lykwols net trochgean doe't der krekt foar it begjin fan 'e Swimalvestêdetocht in ein kaam oan 'e lange perioade fan [[drûchte]] yn 'e [[simmer]] fan [[2018]], mei as gefolch dat alle opheape smoargens yn ien kear it [[oerflaktewetter]] yn spield waard. Dêrtroch rekke dat, benammen binnen de [[beboude kom]], besmet mei grutte hoemannichten [[e-kolybaktearjes]] ('poepbaktearjes'), en waard it troch de [[GGD]] mei klam ôfret om it wetter yn te gean, om't de lju dêrtroch [[diarree]], [[ynfeksje]]s oan 'e [[eagen]] en/of [[longen|luchtwegen]], en [[hûd]]oandwanings oprinne koene. Van der Weijden liet himsels net tsjinhâlde troch dizze tebeksetter, mar rôp yn in [[parsekonferinsje]] alle meiswimmers op om gjin risiko te nimmen en op 'e wâl te bliuwen, al hoe sneu oft dat ek wie nei alle trening dy't se dien hiene en de roftberens dy't se oan harren meiswimmen jûn hiene. [[File:Maarten van der Weijden (2008-08-25).jpg|right|thumb|200px|[[Maarten van der Weijden]] mei syn [[Olympyske Spullen|Olympyske]] [[gouden medalje]] yn [[2008]].]] ==De tocht== Nei in lange en yngeande tarieding gie foar Van der Weijden de tocht [[moarn (deidiel)|moarns]] ier om 5.30&nbsp;[[oere]] op [[sneon]] [[18&nbsp;augustus]] [[2018]] fan start yn 'e [[Swettehaven]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Hy waard begelaat troch in team fan treners en fersoargers yn in [[motor]]isearre [[sloep]], eigendom fan en bestjoerd troch Auke Kooistra, útbater fan [[Kafee 't Graauwe Peerd]] yn [[Aldebiltsyl]]. Omtrint 10.00&nbsp;oere kaam er troch in grôtfol [[Snits]], omtrint 11.30&nbsp;oere troch [[Drylts]], en [[middei (deidiel)|middeis]] om likernôch 15.15&nbsp;oere passearre er [[Sleat (stêd)|Sleat]]. [[Jûn]]s om 22.00&nbsp;oere berikte er [[Starum]], wêrnei't er om 3.00&nbsp;oere op 'e moarn fan [[snein]] [[19&nbsp;augustus]] troch [[Hylpen]] swom. Oeral binnen de beboude kom fan sawol [[stêd]]en as [[doarp]]en waard er tajûchheid troch in suver útsinnige kliber folk. De stikken troch [[plattelân|de romte]] wiene yn kontrast dêrmei tige stil, fral doe't it tsjuster waard. Van der Weijden wie tsjin dy tiid hast in fol [[etmel]] ûnderweis. Hy hie sa'n soad [[pine]] dat er it tusken Hylpen en [[Warkum]] (dêr't er úteinlik omtrint 7.30&nbsp;oere arrivearre) mar oerjaan woe. Nei in skoft fan trije oeren wie it, sa't se dat yn 't foar ôfsprutsen hiene, syn [[oarehelte|frou]] Daisy dy't him moed ynprate en derfoar soarge dat er syn tocht ferfette. Tsjin 'e tiid dat er omtrint 11.30&nbsp;oere [[Boalsert]] berikte, gie it alwer in bytsje better. Wol seach Van der Weijden noch ferskriklik op tsjin 'e saneamde Hel fan it Noarden, it lange stik tusken [[Frjentsjer]] en [[Dokkum]], en dêrom rôp de organisaasje it [[publyk]] op om him dêr oan te moedigjen. Van der Weijden kaam oan 'e ein fan 'e sneintemiddei troch [[Harns (stêd)|Harns]]. It foarôf fêststelde trochkomstskema wie tsjin dy tiid hielendal loslitten. Syn passaazje fan [[Frjentsjer]], dy't foar 16.30&nbsp;oere pland stie, fûn plak op sneintejûns. Dêrtroch foel de freesde Hel fan it Noarden foar in grut part yn 'e [[nacht]] fan [[snein]] op [[moandei]]. Mar it publyk hie mei mannemacht gehoar jûn oan 'e oprop om Van der Weijden oan te moedigjen, en wie opkommen mei [[lampe]]n, [[fjoerkoer|fjoerkuorren]] en [[bûslampe]]n. Dêr't de rûte by [[wegen]] lâns gie, stiene [[auto's]] mei de ljochten oan yn 'e [[berm]]. Ek de [[brânwacht]] wie opkommen en op [[It&nbsp;Bilt]] ferljochten de [[boer]]en de swimrûte mei de koplampen fan harren [[trekker (lânbou)|trekkers]]. En de [[doarp]]en en [[útbuorren]]s oan of deunby de rûte, [[Doanjum]], [[Boer (doarp)|Boer]], [[Rie (plak)|Rie]], [[Berltsum]], [[Sint-Anne]], [[Froubuorstermole]], [[Alde Leie]], [[Feinsum]] en [[Bartlehiem]], wiene feroare siedende minskemassa's. By [[Burdaard]], likernôch 10&nbsp;km foar [[Dokkum]], kaam der lykwols nei 55&nbsp;oeren en 163&nbsp;km in ein oan 'e 11stêdeswimtocht. Van der Weijden hie himsels hielendal jûn en wie op. Koarte [[sliep]]kes tuskentroch fan tweintich minuten hellen tsjin dy tiid neat mear út, sadat de swimmer yn it wetter yn sliep drige te fallen. Uteinlik waard er siik en [[koarjen]]d út it wetter helle, wêrnei't [[dokter]] Marco Blanker besliste dat it spul dien wie. Van der Weijden waard oerbrocht nei [[sikehûs]] [[MCL]] yn Ljouwert, dêr't fêststeld waard dat er gjin bliuwende skea oprûn hie. De moandeitejûns wied er, ûnderstipe troch twa helpers, al wer by steat om it publyk ta sprekken dat gearkommen wie op it [[Aldehouster Tsjerkhôf]], dêr't er huldige waard. Dat barren waard live op 'e Nederlânske [[tillefyzje]] útstjoerd. Ek waard dêr tusken optredens troch, dy't belangeleas fersoarge waarden troch [[Frans Bauer]] en [[Ilse DeLange]], bekendmakke dat Van der Weijden mei syn swimtocht yn totaal [[€]]2.511.302 ophelle hie foar it de Kankerbestriding. Ek yn 'e dagen nei de swimtocht kamen der noch gâns skinkings by. Op [[tiisdei]] [[28&nbsp;augustus]], doe't Van der Weijden yn syn wenplak [[Waalwyk]] huldige waard middenmank optredens troch [[O'G3NE]] en [[Guus Meeuwis]], stie de teller op €4,5 miljoen. Op [[3&nbsp;septimber]] makke Van der Weijden by in besyk oan [[Burdaard]], it doarp dêr't syn tocht strâne, bekend dat der rom €4,7 miljoen ynsammele wie. Begjin [[2019]] wie dat oprûn oant mear as €5 miljoen. ==''Elfsteden Theatertour''== Begjin [[2019]] gie Van der Weiden yn [[Nederlân]] op [[toernee]] mei in [[teäter (keunstfoarm)|teäter]]show oer syn swimtocht, ûnder de namme ''Elfsteden Theatertour''. Ek syn frou Daisy wurke dêr oan mei. It toernee begûn op [[12&nbsp;jannewaris]] mei in [[try-out]] yn [[Dokkum]], de stêd dy't er swimmend net helle. De oare tsien fan 'e alve stêden dy't Van der Weiden op dizze wize oandie, wiene (op folchoarder fan 'e foarstellings): [[Amsterdam]], [[Apeldoarn]], [[Swol]], [[Doetinchem]], [[Eindhoven]], [[Breda]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Rotterdam]], [[Grins (stêd)|Grins]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ([[15&nbsp;febrewaris]]). Ek fan it teätertoernee gie it grutste part fan 'e opbringst nei ûndersyk foar de genêzing fan kanker. [[File:Maarten van der Weijden op handen gedragen.jpg|right|250px|thumb|It [[stânbyld]] fan [[Maarten van der Weijden]] yn [[Burdaard]], makke troch [[Hans Jouta]].]] ==Stânbyld== Op [[15 juny]] [[2019]] waard yn 'e [[haven]] fan [[Burdaard]], by it plak dêr't Van der Weijden in jier earder syn besykjen om de Alvestêdetocht te swimmen, opjaan moast, in [[stânbyld]] fan him ûntbleate. It bestiet út in [[holle]] en ien [[skouder]] en [[earm (lichemsdiel)|earm]], dy't boppe in [[horizontaal]] flak útkomme dat it [[wetter]] foarstelt. It waard makke troch [[keunstner]] [[Hans Jouta]] út [[Ferwert]], dy't sels it inisjatyf naam ta it meitsjen en pleatsen fan it stânbyld. Syn plan krige yn brede stipe ûnder de befolking fan Burdaard. De ûntbleating fan it byld waard ferrjochte troch [[wethâlder]] [[Pytsje de Graaf]] fan [[Noardeast-Fryslân]]. Van der Weijden wie útnûge, mar koe net komme fanwegen de tarieding foar syn nije 11stêdeswimtocht. ==Nije swimtocht yn 2019== Op [[27 maart]] [[2019]] makke Van der Weijden bekend dat er yn [[juny]] fan dat jier fannijs besykje soe en swim de Alvestêdetocht, by de [[11stêdeswimtocht (2019)]] ==Keppelings om utens== *{{nl}}[https://www.11stedenzwemtocht.nl/ Offisjele webside fan 'e 11stêdeswimtocht] {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|Fierant, Tim}}, ''"Bruggen Elfstedenzwemtocht als ontploffende arena's"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Joostema, Sybe}}, ''"Maarten, You'll Never Walk Alone"'', yn: de ''[[van Wad tot Stad]]'', 21 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Pennewaard, Maarten}}, ''Magie van Maarten werkt ook in het theater'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 14 jannewaris 2019, s. 3. * ――, ''Reuzenprestatie Maarten van der Weijden'', yn: de ''[[van Wad tot Stad]]'', 21 augustus 2018, s. 1. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''"En toen begon het mij te dagen: dit kon wel eens heel groot worden"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 augustus 2018, s. 16-17. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''"Ik droomde dat ik zwom"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 augustus 2018, s. 3. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''De klik tussen Burdaard en Maarten'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 3 septimber 2018, s. 3. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Maartens gevecht met de nachtelijke monsters'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 augustus 2018, s. 4-5. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Poep in water: zwemmen met Maarten gaat niet'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 augustus 2018, s. 13. *{{Aut|Santen, Kirsten van}}, ''Van der Weijden brengt Elfstedengevoel boven water'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 augustus 2018, s. 1. * ——, ''Zwemprestatie Van der Weijden al goed voor bijna 4,5 miljoen'', yn: ''[[van Wad tot Stad]]'', 28 augustus 2018, s. 7. *{{Aut|Boers, Erwin}}, ''Van der Weijden op handen gedragen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 juny 2019, s. 2. *[https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4657301/maarten-van-der-weijden-elfsteden-meezwemmen-22-juni-2019-pizza ——, ''Kortere nachten en méér pizza: Maarten gaat het opnieuw proberen'', op ''RTLNieuws'', 27 maart 2019.] }} [[Kategory:Swimmen]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Barren yn 2018]] [[Kategory:Sportevenemint yn Fryslân]] [[Kategory:Evenemint yn Boalsert]] [[Kategory:Evenemint yn Dokkum]] [[Kategory:Evenemint yn Frjentsjer]] [[Kategory:Evenemint yn Harns]] [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Evenemint yn Snits]] [[Kategory:Evenemint yn Warkum]] [[Kategory:Evenemint yn Drylts]] [[Kategory:Evenemint yn Hylpen]] [[Kategory:Evenemint yn Sleat]] [[Kategory:Evenemint yn Starum]] [[nl:Elfstedenzwemtocht#2018]] 6ob6jtt6qx8l1vlo05qn2n8sbhtlg45 0 137300 1233654 1233597 2026-07-05T20:45:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Werom sette fan ferzje 1233597 fan [[Special:Contributions/Hurkonides]] ([[Meidogger_oerlis:Hurkonides]]) Der is neat mis mei it wurd "sadat". De hurde spaasjes moatte jo stean litte; dy binne mei opsetsin delset sadat sifers en grutheden net troch in ûngelokkige regelein byinoarwei reitsje kinne. 1233654 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = 11stêdeswimtocht <br><small>''11stedenzwemtocht''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | bestjoerlike ienheid1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid1 = [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = [[Fryske alve stêden]] | holden yn = [[iepen wetter]] | datum = [[21 juny|21]] ^{<small>o</small>}/_{<small>m</small>} [[24 juny]] [[2019]] | tiid fan it jier = | edysje = 2 | oare namme = | ôfkoarting = | oanlieding = ynsammeling foar [[goeddiedichheid|goed doel]] | gelegenheid = [[Alvestêdetocht]] | soarte evenemint = [[sport]]evenemint <small>([[swimmen]])</small> | sjenre = | bestean = | oprjochter = | organisearre troch = | winner(s) = | sels yn te foljen1 = inisjatyf fan | namme sels yn te foljen1 = [[Maarten van der Weijden]] | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | webside = [https://www.11stedenzwemtocht.nl/ www.11stedenzwemtocht.nl] }} De '''11stêdeswimtocht''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''11stedenzwemtocht'') wie in [[evenemint]] dat fan [[21 juny|21]] oant en mei [[24 juny]] [[2019]] foar it twadde jier op rige holden waard yn 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]].<ref name="lcfierant1">{{Fuotnoat|{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Over buddy's en badmutslampjes'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 juny 2019, s. 3}}</ref> Dêrby besocht [[swimmer]] en [[Olympyske Spullen|Olympysk kampioen]] [[Maarten van der Weijden]] op 'e nij om yn ien lange maratontocht troch [[iepen wetter]] by alle [[Fryske alve stêden]] lâns te [[swimmen]], nei't er [[11stêdeswimtocht (2018)|sa'n selde besykjen it foargeande jier]] ôfbrekke moatten hie.<ref name="lcfierant1"/> Krekt as yn [[2018]] liet Van der Weijden him [[sponsortocht|sponsorje]] en besocht er sa [[jild]] yn te sammeljen foar it [[goede doel]] [[KWF Kankerbestriding]], mei't er yn it [[ferline]] sels [[kanker]] hân hie.<ref name="bies2">{{Fuotnoat|{{Aut|Bies, Goos}}, ''"Gulle gevers op het verkeerde been gezet"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 juny 2019, s. 3}}</ref> Diskear slagge it Van der Weijden om 'e hiele Alvestêderûte swimmend ôf te lizzen. ==Tarieding== Van der Weijden en syn organisaasje hiene leard fan 'e flaters fan 'e [[11stêdeswimtocht (2018)|swimtocht fan 2018]]. Yn it foarste plak hiene se de tocht ynstee fan heal [[augustus]] no om [[21&nbsp;juny]] hinne pland, sadat de [[nacht]]en sa koart mooglik wiene.<ref name="fc">{{Fuotnoat|——, ''Applaus zonder eind voor Maarten in Franeker'', yn: de ''[[Frjentsjerter Krante]]'', 26 juny 2019, s. 1}}</ref> Ek fûn de start no let op 'e [[middei (deidiel)|middei]] plak ynstee fan [[moarn (deidiel)|moarns]] ier, sadat Van der Weijden syn passaazje fan it swierste part fan 'e tocht, de saneamde 'Hel fan it Noarden' tusken [[Frjentsjer]] en [[Dokkum]], no by dei foel ynstee fan midden yn 'e nacht.<ref name="fc"/> Oare ferbetterings giene syn [[iten]]spatroan oan, it soarte iten, en in [[rits]]sluting yn syn [[wetsuit]] by de [[stuten]], sadat er syn [[trochgong]] rinne litte koe as dat nedich wie. Noch wer in oare lytse feroaring wie bygelyks it drinkreau, dat in smellere hals hie as it foargeande jier, doe't in gewoane [[beker]] brûkt waard. Dêr klotske doe bytiden [[oerflaktewetter]] yn it [[drinken|floeiber iten]], en it soe skoan kinne dat dat meispile hat by it minder wurden fan 'e fysike kondysje fan Van der Weijden, sadat er úteinlik syn tocht opjaan moast.<ref name="lcelverdink">{{Fuotnoat|{{Aut|Elverdink, Wieberen}}, ''Als zelfs de rietkragen juichen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 2-3}}</ref> ==Goede doelen== De [[goed doel|goede doelen]] dêr't Van der Weijden yn [[2019]] foar swom, wiene:<ref name="bies2"/> [[File:Maarten van der Weijden (2008-08-25).jpg|right|thumb|200px|[[Maarten van der Weijden]] mei syn [[Olympyske Spullen|Olympyske]] [[gouden medalje]] yn [[2008]].]] *[[Snits]]: de ûntwikkeling fan breed ynsetbere [[CAR-T-selterapy]] ([[KWF Kankerbestriding|KWF]], €562.000) *[[Drylts]]: ûndersyk mei [[bloedtest]]s fan it nut fan [[gemoterapy]] nei in [[termen|termoperaasje]] (KWF, €1.085.000) *[[Sleat (stêd)|Sleat]]: ûndersyk nei ymplemintêre [[HIPEC]] by stadium III fan [[aaistôkkanker]] (KWF, €268.000) *[[Starum]]: ûndersyk nei de optimale behanneling fan [[bern (persoan)|bern]] mei [[útsiedding (kanker)|útsieddings]] ([[Kika]], €229.000) *[[Hylpen]]: ûndersyk nei wekkere [[operaasje (genêskunde)|operaasjes]] by kwea-aardige [[harsenstumor]]s (KWF, €540.000) *[[Warkum]]: ûndersyk nei it better fuortheljen fan [[tongkanker]] (KWF, €226.000) *[[Boalsert]]: ûndersyk nei bettere [[ymmunoterapy]] by akute [[myeloïde leukemy]] (KWF, €648.000) *[[Harns (stêd)|Harns]]: ûndersyk nei sterkere ymmunoterapy troch [[ko-stimulaasje]] (KWF, €456.000) *[[Frjentsjer]]: ûndersyk nei de optimale doazis [[radionuklide]]n by [[prostaatkanker]] (KWF, €598.000) *[[Dokkum]]: ûndersyk nei nije terapyen foar [[rabdoïde tumor]]s mei help fan in nij modelsysteem (Kika, €609.000) *[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]: [[keppelbêd]]en by [[palliative soarch]] ([[Roparun]], €450.000) Foarôfgeande oan 'e 11stêdeswimtocht fan [[2019]] ûntstie der wat trelit doe't in anonime, mar "goed ynfierde boarne yn finansiering fan kankerûndersyk"<ref name="bies1">{{Fuotnoat|{{Aut|Bies, Goos}}, ''Donaties zwemtocht Maarten op grote hoop'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 juny 2019, s. 1}}</ref> berjochte dat foar teminsten acht fan 'e boppesteande alve projekten al [[jild]] reservearre wie. Mei oare wurden: hoefier't Van der Weijden ek swom, dêr gie gjin [[euro]] ekstra hinne.<ref name="bies1"/> Deselde boarne neamde de praktyk fan [[KWF Kankerbestriding]] yn dizze kwestje "mislieding".<ref name="bies1"/> De [[Nederlânske Federaasje fan Kankerpasjintorganisaasjes]] (NFK), dy't op fersyk fan Van der Weijden de alve projekten útkeazen hie,<ref name="bies2"/> begriep de [[krityk]], mar fûn net dat der sprake wie fan mislieding.<ref name="bies2"/> Krekt as KWF Kankerbestriding riddenearre de NFK dat it goed wie om oan in aksje as dy fan Van der Weijden konkrete ûndersiken te ferbinen. It jild dat dêr al foar beskikber wie, koe dan trochskowe nei nije ûndersiken.<ref name="bies2"/> ==Meiswimmers== Oars as yn [[2018]], doe't meiswimmers it troch de [[drûchte]] [[fersmoarging|fersmoarge]] rekke [[oerflaktewetter]] net yn mochten, koe der yn [[2019]] wol mei Van der Weijden meiswommen wurde.<ref name="lcfierant1"/> It meiswimmen gie by eltse stêd oer in ôfstân fan 2&nbsp;[[km]].<ref name="lcfierant1"/> Foarôfgeande oan 'e 11stêdeswimtocht wiene der twa testswimdagen, wêrby't meiswimmers oan 'e organisaasje sjen litte moasten dat se sa'n ein yndie swimme koene. Foar de eigentlike tocht waarden se by elts fan 'e alve meiswimeveneminten opdield yn fiif ''waves'' (pelotons) fan swimmers, ôfhinklik fan harren swimfaasje. Efter de lêste ''wave'' folge in 'faachboat', dy't de yndividuële swimmers út it wetter pikte dy't efterop rekke wiene.<ref name="lcfierant1"/> Foarôf hie men rekkene op 3.000 meiswimmers, mar letter waard dat oantal al nei ûnderen ta bysteld ta 1.500. Uteinlik blieken der sa'n 500 te wêzen. Dêrby ynbegrepen wiene 80 meiswimmers dy't Van der Weijden de hiele rûte bylâns efternei reizgen en by eltse stêd de 2&nbsp;km meiswommen.<ref name="lcfierant1"/> Under de meiswimmers wiene û.m. de [[bruorren]] Remco en Anne Peter Keizer, de [[soannen]] fan 'e yn [[2008]] oan [[kanker]] [[ferstoarn]]e Fryske [[deputearre]] [[Anita Andriesen]],<ref>{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Van Vrouwbuurststermolen naar de sluis van Alde Leije'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 juny 2019, s. 3.</ref> en ek Kay van der Kooi, de [[widner]] fan 'e begjin [[2019]] oan kanker ferstoarne [[hurdrydster]] [[Paulien van Deutekom]], dy't Van der Weijden fan [[Kimswert]] nei [[Harns (stêd)|Harns]] 6&nbsp;km lang beselskippe.<ref>{{Aut|Bil, Chris}}, ''Weduwnaar van Paulien van Deutekom zwemt urenlang mee'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 2/</ref> ==De tocht== Van der Weijden gie om 17.30 [[oere]] yn 'e [[middei (deidiel)|middei]] op [[freed]] [[21 juny]] [[2019]] yn 'e [[Swettehaven]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fan start foar syn 11stêdeswimtocht.<ref name="lcfierant1"/> Hy waard om 22.15&nbsp;oere dy [[jûn]]s yn [[Snits]] ferwachte en om [[midsnacht]] hinne yn [[Drylts]].<ref name="lcfierant1"/> Tsjin 'e tiid dat er yn Snits arrivearre, rûn er likernôch in healoere efter op skema,<ref>{{Aut|Boers, Erwin}} en {{Aut|Hulsing, José}}, ''Groot publiek volgt Maarten op zijn tocht door Friesland'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 juny 2019, s. 2.</ref> en dat bleau sa by de trochkomst yn Drylts en yn [[Sleat (stêd)|Sleat]], om likernôch 5.30&nbsp;oere op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan [[sneon]] [[22&nbsp;juny]]. Tusken Sleat en [[Starum]] en tusken Starum en [[Hylpen]] (dêr't trouwens troch it grutte tal taskôgers in wier [[filefoarming|ferkearsynfarkt]] ûntstie)<ref name="lcdelgrosso1">{{Fuotnoat|{{Aut|Grosso, Maria del}}, ''Aldtsjerk wacht, Workum kijkt terug op groot feest'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 1}}</ref> helle er lykwols in protte tiid yn, en doe't er om ûngefear 20.00&nbsp;oere dy jûns troch [[Warkum]] swom, lei er rom foàr op syn skema. Dat bleau sa yn [[Boalsert]], dêr't er koart nei midsnacht op [[snein]] [[23&nbsp;juny]] trochkaam, en yn [[Harns (stêd)|Harns]], dêr't er healwei de moarn arrivearre.<ref name="lcfierant1"/> [[File:Maarten van der Weijden op handen gedragen.jpg|right|250px|thumb|It [[stânbyld]] fan [[Maarten van der Weijden]] yn [[Burdaard]], makke troch [[Hans Jouta]].]] [[Frjentsjer]], dêr't er neffens it offisjele skema pas om 13.40&nbsp;oere sneintemiddeis ferwachte wurde koe,<ref name="lcfierant1"/> berikte er al om 'e [[middeisoere]] hinne.<ref name="fc"/> Hy waard dêr opwachte en oanmoedige troch in see fan minsken, ûnder wa [[kommissaris fan 'e keninginne]] [[Arno Brok]] en [[boargemaster]] fan [[De&nbsp;Waadhoeke]] [[Marga Waanders]].<ref name="fc"/> Dêrnei folge de lange tocht troch de saneamde 'Hel fan it Noarden',<ref name="fc"/> dêr't Van der Weijden by [[doarp]]en as [[Doanjum]], [[Boer (doarp)|Boer]], [[Rie (plak)|Rie]] en [[Berltsum]] en ek op plakken dêrtuskenyn fan 'e kant ôf tajubele waard troch [[entûsjasme|entûsjaste]] bewûnderders.<ref name="lcelverdink"/> By [[Wier (doarp)|Wier]] waard er yn in túch, makke foar [[dolfyn|dolfinen]], mei in [[teleskoopkraan]] oer de [[slûs]] takele.<ref name="lcelverdink"/> Op [[It&nbsp;Bilt]] waard er súdlik fan [[Sint-Anne]] en by [[Froubuorstermole]] en [[Alde Leie]] op 'e nij opwachte troch in protte [[publyk]]. Ek by [[Feinsum]] en [[Bartlehiem]] wie it allegear folk, krekt as by [[Burdaard]], dêr't Van der Weijden in jier earder syn earste besykjen opjaan moatten hie, en dêr't sûnt koarten by de [[haven]] in [[stânbyld]] fan him stie.<ref>{{Aut|Boers, Erwin}}, ''Van der Weijden op handen gedragen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 juny 2019, s. 2.</ref> Op [[moandei]] [[24 juny]] gie Van der Weijden dêr't er noch nea gien wie, doe't er koart nei 10.00&nbsp;oere moarns [[Dokkum]] berikte, dêr't de [[learling|skoalbern]] 'jûchheifrij' krigen hiene en men oan [[It Lytsdjip]] wol oer de koppen rinne koe.<ref name="lcfierant2">{{Fuotnoat|{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Bomvol Dokkum geeft Maarten zetje richting Leeuwarden'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 3}}</ref> [[Haijo Apotheker]], de [[boargemaster]] fan [[Noardeast-Fryslân]] joech Van der Weijden syn tsiende stimpel, en brocht him dêrby tebinnen dat er him in jier earder, yn [[Frjentsjer]], doe't er noch boargemaster fan [[De&nbsp;Waadhoeke]] wie, syn lêste stimpel jûn hie.<ref name="lcfierant2"/> Tsjin dy tiid gie de swimslach fan Van der Weijden merkber stadiger, mar hy fielde him noch goed.<ref name="lcjonker">{{Fuotnoat|{{Aut|Jonker, Ines}}, ''"Moet Maarten niet even slapen?"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 3}}</ref> Werom gie it, de [[Dokkumer Ie]] wer op, foar de twadde kear by [[Burdaard]] en [[Tergrêft]] lâns, wylst er oeral fan 'e kant ôf oanmoedige waard.<ref name="lcjonker"/> By Bartlehiem sloech er loftsôf yn 'e [[Aldtsjerkster Feart]], dy't er tusken 16.00 en 17.00&nbsp;oere mei in bocht troch [[Aldtsjerk]] hinne folge, dat smoarfol stie mei oanfiterjend publyk.<ref name="lcdelgrosso1"/> De pleatslike brêge, dy't koartby troch in [[frachtwein]] skansearre wie, koe net iepen, mei as gefolch dat de folchboaten fan Van der Weijden der net lâns koene. Dêrom waard de brêge in oere foar de ferwachte trochkomst fan 'e swimmer mei in boukraan fan it plak tild.<ref name="lcdelgrosso1"/> Fan Aldtsjerk ôf gie it oer [[De Moark]] ûnder de [[Kanterlânsbrêge]] troch nei de [[Grutte Wielen]], oan 'e eastkant fan Ljouwert, dêr't yn [[1963]] ek [[Reinier Paping]] oankommen wie nei de swiere [[Tolfde Alvestêdetocht]].<ref name="lcjonker-vanthaar">{{Fuotnoat|{{Aut|Jonker, Ines}} en {{Aut|Haar, Patrick van 't}}, ''"Vorig jaar was het lijden, nu heb ik genoten"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 1}}</ref> De organisaasje fan 'e 11stêdeswimtocht ferwiisde nei dat yllustere barren, mar heakke dêr oan ta dat se gjin [[fergunning]] foar in oare lokaasje krije kinnen hiene, wêrby't suggerearre waard dat se de oankomst eins leaver yn 'e [[Prinsetún]] hâlde wollen hiene.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Van der Weijden kaam yn 'e Grutte Wielen nei 195&nbsp;km<ref name="lcjonker-vanthaar"/> frijwol persiis op skema oan,<ref name="lcfierant1"/> om 19.29&nbsp;oere op moandeitejûn,<ref name="lcjonker-vanthaar"/> en swom tusken in earehaach fan syn meiswimmers troch nei de [[finish]], dêr't er ûnthelle waard troch syn [[oarehelte|frou]] Daisy, syn [[dochter]]s en leden fan syn organisaasje, en [[tút|tuten]] krige fan [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]]-[[ferslachjouster]] [[Dionne Stax]].<ref name="lcjonker-vanthaar"/> By de finish waard ek bekendmakke dat der doe mei de 11stêdeswimtocht al €3.910.763,11 ynsammele wie.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Sels sei Van der Weijden, doe't er wat bekommen wie, dat er syn earste tocht, yn [[2018]], [[ûnderfining|ûnderfûn]] hie as in lijenswei, mar dat er der dizze twadde kear fan genoaten hie.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Letter yn 'e [[wike]] waard bekendmakke dat Van de Weijden mei syn 11stêdeswimtocht yn totaal €6.125.967,25 byinoar brocht hie.<ref>——, ''Maarten zwom al 6,1 miljoen euro bijeen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 29 juny 2019, s. 6.</ref> ==Keppelings om utens== *{{nl}}[https://www.11stedenzwemtocht.nl/ Offisjele webside fan 'e 11stêdeswimtocht] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Swimmen]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Barren yn 2019]] [[Kategory:Sportevenemint yn Fryslân]] [[Kategory:Evenemint yn Boalsert]] [[Kategory:Evenemint yn Dokkum]] [[Kategory:Evenemint yn Frjentsjer]] [[Kategory:Evenemint yn Harns]] [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Evenemint yn Snits]] [[Kategory:Evenemint yn Warkum]] [[Kategory:Evenemint yn Drylts]] [[Kategory:Evenemint yn Hylpen]] [[Kategory:Evenemint yn Sleat]] [[Kategory:Evenemint yn Starum]] [[nl:Elfstedenzwemtocht#2019]] por82pv0mn8hrbts1i7mmiuqp2o65bm 1233655 1233654 2026-07-05T20:48:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 "hienen se" is yn dizze kontekst bernetaal en net geskikt om yn in serieus ensyklopedysk artikel brûkt te wurden. Hurkonides, brûk tenei by soksoarte ferbetterings asjebleaft de ûndergeande foarm. 1233655 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = 11stêdeswimtocht <br><small>''11stedenzwemtocht''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | bestjoerlike ienheid1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid1 = [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = [[Fryske alve stêden]] | holden yn = [[iepen wetter]] | datum = [[21 juny|21]] ^{<small>o</small>}/_{<small>m</small>} [[24 juny]] [[2019]] | tiid fan it jier = | edysje = 2 | oare namme = | ôfkoarting = | oanlieding = ynsammeling foar [[goeddiedichheid|goed doel]] | gelegenheid = [[Alvestêdetocht]] | soarte evenemint = [[sport]]evenemint <small>([[swimmen]])</small> | sjenre = | bestean = | oprjochter = | organisearre troch = | winner(s) = | sels yn te foljen1 = inisjatyf fan | namme sels yn te foljen1 = [[Maarten van der Weijden]] | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | webside = [https://www.11stedenzwemtocht.nl/ www.11stedenzwemtocht.nl] }} De '''11stêdeswimtocht''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''11stedenzwemtocht'') wie in [[evenemint]] dat fan [[21 juny|21]] oant en mei [[24 juny]] [[2019]] foar it twadde jier op rige holden waard yn 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]].<ref name="lcfierant1">{{Fuotnoat|{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Over buddy's en badmutslampjes'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 juny 2019, s. 3}}</ref> Dêrby besocht [[swimmer]] en [[Olympyske Spullen|Olympysk kampioen]] [[Maarten van der Weijden]] op 'e nij om yn ien lange maratontocht troch [[iepen wetter]] by alle [[Fryske alve stêden]] lâns te [[swimmen]], nei't er [[11stêdeswimtocht (2018)|sa'n selde besykjen it foargeande jier]] ôfbrekke moatten hie.<ref name="lcfierant1"/> Krekt as yn [[2018]] liet Van der Weijden him [[sponsortocht|sponsorje]] en besocht er sa [[jild]] yn te sammeljen foar it [[goede doel]] [[KWF Kankerbestriding]], mei't er yn it [[ferline]] sels [[kanker]] hân hie.<ref name="bies2">{{Fuotnoat|{{Aut|Bies, Goos}}, ''"Gulle gevers op het verkeerde been gezet"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 juny 2019, s. 3}}</ref> Diskear slagge it Van der Weijden om 'e hiele Alvestêderûte swimmend ôf te lizzen. ==Tarieding== Van der Weijden en syn organisaasje hiene leard fan 'e flaters fan 'e [[11stêdeswimtocht (2018)|swimtocht fan 2018]]. Yn it foarste plak hiene se de tocht ynstee fan heal [[augustus]] no om [[21&nbsp;juny]] hinne pland, sadat de [[nacht]]en sa koart mooglik wiene.<ref name="fc">{{Fuotnoat|——, ''Applaus zonder eind voor Maarten in Franeker'', yn: de ''[[Frjentsjerter Krante]]'', 26 juny 2019, s. 1}}</ref> Ek fûn de start no let op 'e [[middei (deidiel)|middei]] plak ynstee fan [[moarn (deidiel)|moarns]] ier, sadat Van der Weijden syn passaazje fan it swierste part fan 'e tocht, de saneamde 'Hel fan it Noarden' tusken [[Frjentsjer]] en [[Dokkum]], no by dei foel ynstee fan midden yn 'e nacht.<ref name="fc"/> Oare ferbetterings giene syn [[iten]]spatroan oan, it soarte iten, en in [[rits]]sluting yn syn [[wetsuit]] by de [[stuten]], sadat er syn [[trochgong]] rinne litte koe as dat nedich wie. Noch wer in oare lytse feroaring wie bygelyks it drinkreau, dat in smellere hals hie as it foargeande jier, doe't in gewoane [[beker]] brûkt waard. Dêr klotske doe bytiden [[oerflaktewetter]] yn it [[drinken|floeiber iten]], en it soe skoan kinne dat dat meispile hat by it minder wurden fan 'e fysike kondysje fan Van der Weijden, sadat er úteinlik syn tocht opjaan moast.<ref name="lcelverdink">{{Fuotnoat|{{Aut|Elverdink, Wieberen}}, ''Als zelfs de rietkragen juichen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 2-3}}</ref> ==Goede doelen== De [[goed doel|goede doelen]] dêr't Van der Weijden yn [[2019]] foar swom, wiene:<ref name="bies2"/> [[File:Maarten van der Weijden (2008-08-25).jpg|right|thumb|200px|[[Maarten van der Weijden]] mei syn [[Olympyske Spullen|Olympyske]] [[gouden medalje]] yn [[2008]].]] *[[Snits]]: de ûntwikkeling fan breed ynsetbere [[CAR-T-selterapy]] ([[KWF Kankerbestriding|KWF]], €562.000) *[[Drylts]]: ûndersyk mei [[bloedtest]]s fan it nut fan [[gemoterapy]] nei in [[termen|termoperaasje]] (KWF, €1.085.000) *[[Sleat (stêd)|Sleat]]: ûndersyk nei ymplemintêre [[HIPEC]] by stadium III fan [[aaistôkkanker]] (KWF, €268.000) *[[Starum]]: ûndersyk nei de optimale behanneling fan [[bern (persoan)|bern]] mei [[útsiedding (kanker)|útsieddings]] ([[Kika]], €229.000) *[[Hylpen]]: ûndersyk nei wekkere [[operaasje (genêskunde)|operaasjes]] by kwea-aardige [[harsenstumor]]s (KWF, €540.000) *[[Warkum]]: ûndersyk nei it better fuortheljen fan [[tongkanker]] (KWF, €226.000) *[[Boalsert]]: ûndersyk nei bettere [[ymmunoterapy]] by akute [[myeloïde leukemy]] (KWF, €648.000) *[[Harns (stêd)|Harns]]: ûndersyk nei sterkere ymmunoterapy troch [[ko-stimulaasje]] (KWF, €456.000) *[[Frjentsjer]]: ûndersyk nei de optimale doazis [[radionuklide]]n by [[prostaatkanker]] (KWF, €598.000) *[[Dokkum]]: ûndersyk nei nije terapyen foar [[rabdoïde tumor]]s mei help fan in nij modelsysteem (Kika, €609.000) *[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]: [[keppelbêd]]en by [[palliative soarch]] ([[Roparun]], €450.000) Foarôfgeande oan 'e 11stêdeswimtocht fan [[2019]] ûntstie der wat trelit doe't in anonime, mar "goed ynfierde boarne yn finansiering fan kankerûndersyk"<ref name="bies1">{{Fuotnoat|{{Aut|Bies, Goos}}, ''Donaties zwemtocht Maarten op grote hoop'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 juny 2019, s. 1}}</ref> berjochte dat foar teminsten acht fan 'e boppesteande alve projekten al [[jild]] reservearre wie. Mei oare wurden: hoefier't Van der Weijden ek swom, dêr gie gjin [[euro]] ekstra hinne.<ref name="bies1"/> Deselde boarne neamde de praktyk fan [[KWF Kankerbestriding]] yn dizze kwestje "mislieding".<ref name="bies1"/> De [[Nederlânske Federaasje fan Kankerpasjintorganisaasjes]] (NFK), dy't op fersyk fan Van der Weijden de alve projekten útkeazen hie,<ref name="bies2"/> begriep de [[krityk]], mar fûn net dat der sprake wie fan mislieding.<ref name="bies2"/> Krekt as KWF Kankerbestriding riddenearre de NFK dat it goed wie om oan in aksje as dy fan Van der Weijden konkrete ûndersiken te ferbinen. It jild dat dêr al foar beskikber wie, koe dan trochskowe nei nije ûndersiken.<ref name="bies2"/> ==Meiswimmers== Oars as yn [[2018]], doe't meiswimmers it troch de [[drûchte]] [[fersmoarging|fersmoarge]] rekke [[oerflaktewetter]] net yn mochten, koe der yn [[2019]] wol mei Van der Weijden meiswommen wurde.<ref name="lcfierant1"/> It meiswimmen gie by eltse stêd oer in ôfstân fan 2&nbsp;[[km]].<ref name="lcfierant1"/> Foarôfgeande oan 'e 11stêdeswimtocht wiene der twa testswimdagen, wêrby't meiswimmers oan 'e organisaasje sjen litte moasten dat se sa'n ein yndie swimme koene. Foar de eigentlike tocht waarden se by elts fan 'e alve meiswimeveneminten opdield yn fiif ''waves'' (pelotons) fan swimmers, ôfhinklik fan harren swimfaasje. Efter de lêste ''wave'' folge in 'faachboat', dy't de yndividuële swimmers út it wetter pikte dy't efterop rekke wiene.<ref name="lcfierant1"/> Foarôf wie der rekkene op 3.000 meiswimmers, mar letter waard dat oantal al nei ûnderen ta bysteld ta 1.500. Uteinlik blieken der sa'n 500 te wêzen. Dêrby ynbegrepen wiene 80 meiswimmers dy't Van der Weijden de hiele rûte bylâns efternei reizgen en by eltse stêd de 2&nbsp;km meiswommen.<ref name="lcfierant1"/> Under de meiswimmers wiene û.m. de [[bruorren]] Remco en Anne Peter Keizer, de [[soannen]] fan 'e yn [[2008]] oan [[kanker]] [[ferstoarn]]e Fryske [[deputearre]] [[Anita Andriesen]],<ref>{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Van Vrouwbuurststermolen naar de sluis van Alde Leije'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 juny 2019, s. 3.</ref> en ek Kay van der Kooi, de [[widner]] fan 'e begjin [[2019]] oan kanker ferstoarne [[hurdrydster]] [[Paulien van Deutekom]], dy't Van der Weijden fan [[Kimswert]] nei [[Harns (stêd)|Harns]] 6&nbsp;km lang beselskippe.<ref>{{Aut|Bil, Chris}}, ''Weduwnaar van Paulien van Deutekom zwemt urenlang mee'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 2/</ref> ==De tocht== Van der Weijden gie om 17.30 [[oere]] yn 'e [[middei (deidiel)|middei]] op [[freed]] [[21 juny]] [[2019]] yn 'e [[Swettehaven]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fan start foar syn 11stêdeswimtocht.<ref name="lcfierant1"/> Hy waard om 22.15&nbsp;oere dy [[jûn]]s yn [[Snits]] ferwachte en om [[midsnacht]] hinne yn [[Drylts]].<ref name="lcfierant1"/> Tsjin 'e tiid dat er yn Snits arrivearre, rûn er likernôch in healoere efter op skema,<ref>{{Aut|Boers, Erwin}} en {{Aut|Hulsing, José}}, ''Groot publiek volgt Maarten op zijn tocht door Friesland'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 juny 2019, s. 2.</ref> en dat bleau sa by de trochkomst yn Drylts en yn [[Sleat (stêd)|Sleat]], om likernôch 5.30&nbsp;oere op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan [[sneon]] [[22&nbsp;juny]]. Tusken Sleat en [[Starum]] en tusken Starum en [[Hylpen]] (dêr't trouwens troch it grutte tal taskôgers in wier [[filefoarming|ferkearsynfarkt]] ûntstie)<ref name="lcdelgrosso1">{{Fuotnoat|{{Aut|Grosso, Maria del}}, ''Aldtsjerk wacht, Workum kijkt terug op groot feest'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 juny 2019, s. 1}}</ref> helle er lykwols in protte tiid yn, en doe't er om ûngefear 20.00&nbsp;oere dy jûns troch [[Warkum]] swom, lei er rom foàr op syn skema. Dat bleau sa yn [[Boalsert]], dêr't er koart nei midsnacht op [[snein]] [[23&nbsp;juny]] trochkaam, en yn [[Harns (stêd)|Harns]], dêr't er healwei de moarn arrivearre.<ref name="lcfierant1"/> [[File:Maarten van der Weijden op handen gedragen.jpg|right|250px|thumb|It [[stânbyld]] fan [[Maarten van der Weijden]] yn [[Burdaard]], makke troch [[Hans Jouta]].]] [[Frjentsjer]], dêr't er neffens it offisjele skema pas om 13.40&nbsp;oere sneintemiddeis ferwachte wurde koe,<ref name="lcfierant1"/> berikte er al om 'e [[middeisoere]] hinne.<ref name="fc"/> Hy waard dêr opwachte en oanmoedige troch in see fan minsken, ûnder wa [[kommissaris fan 'e keninginne]] [[Arno Brok]] en [[boargemaster]] fan [[De&nbsp;Waadhoeke]] [[Marga Waanders]].<ref name="fc"/> Dêrnei folge de lange tocht troch de saneamde 'Hel fan it Noarden',<ref name="fc"/> dêr't Van der Weijden by [[doarp]]en as [[Doanjum]], [[Boer (doarp)|Boer]], [[Rie (plak)|Rie]] en [[Berltsum]] en ek op plakken dêrtuskenyn fan 'e kant ôf tajubele waard troch [[entûsjasme|entûsjaste]] bewûnderders.<ref name="lcelverdink"/> By [[Wier (doarp)|Wier]] waard er yn in túch, makke foar [[dolfyn|dolfinen]], mei in [[teleskoopkraan]] oer de [[slûs]] takele.<ref name="lcelverdink"/> Op [[It&nbsp;Bilt]] waard er súdlik fan [[Sint-Anne]] en by [[Froubuorstermole]] en [[Alde Leie]] op 'e nij opwachte troch in protte [[publyk]]. Ek by [[Feinsum]] en [[Bartlehiem]] wie it allegear folk, krekt as by [[Burdaard]], dêr't Van der Weijden in jier earder syn earste besykjen opjaan moatten hie, en dêr't sûnt koarten by de [[haven]] in [[stânbyld]] fan him stie.<ref>{{Aut|Boers, Erwin}}, ''Van der Weijden op handen gedragen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 juny 2019, s. 2.</ref> Op [[moandei]] [[24 juny]] gie Van der Weijden dêr't er noch nea gien wie, doe't er koart nei 10.00&nbsp;oere moarns [[Dokkum]] berikte, dêr't de [[learling|skoalbern]] 'jûchheifrij' krigen hiene en men oan [[It Lytsdjip]] wol oer de koppen rinne koe.<ref name="lcfierant2">{{Fuotnoat|{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Bomvol Dokkum geeft Maarten zetje richting Leeuwarden'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 3}}</ref> [[Haijo Apotheker]], de [[boargemaster]] fan [[Noardeast-Fryslân]] joech Van der Weijden syn tsiende stimpel, en brocht him dêrby tebinnen dat er him in jier earder, yn [[Frjentsjer]], doe't er noch boargemaster fan [[De&nbsp;Waadhoeke]] wie, syn lêste stimpel jûn hie.<ref name="lcfierant2"/> Tsjin dy tiid gie de swimslach fan Van der Weijden merkber stadiger, mar hy fielde him noch goed.<ref name="lcjonker">{{Fuotnoat|{{Aut|Jonker, Ines}}, ''"Moet Maarten niet even slapen?"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 3}}</ref> Werom gie it, de [[Dokkumer Ie]] wer op, foar de twadde kear by [[Burdaard]] en [[Tergrêft]] lâns, wylst er oeral fan 'e kant ôf oanmoedige waard.<ref name="lcjonker"/> By Bartlehiem sloech er loftsôf yn 'e [[Aldtsjerkster Feart]], dy't er tusken 16.00 en 17.00&nbsp;oere mei in bocht troch [[Aldtsjerk]] hinne folge, dat smoarfol stie mei oanfiterjend publyk.<ref name="lcdelgrosso1"/> De pleatslike brêge, dy't koartby troch in [[frachtwein]] skansearre wie, koe net iepen, mei as gefolch dat de folchboaten fan Van der Weijden der net lâns koene. Dêrom waard de brêge in oere foar de ferwachte trochkomst fan 'e swimmer mei in boukraan fan it plak tild.<ref name="lcdelgrosso1"/> Fan Aldtsjerk ôf gie it oer [[De Moark]] ûnder de [[Kanterlânsbrêge]] troch nei de [[Grutte Wielen]], oan 'e eastkant fan Ljouwert, dêr't yn [[1963]] ek [[Reinier Paping]] oankommen wie nei de swiere [[Tolfde Alvestêdetocht]].<ref name="lcjonker-vanthaar">{{Fuotnoat|{{Aut|Jonker, Ines}} en {{Aut|Haar, Patrick van 't}}, ''"Vorig jaar was het lijden, nu heb ik genoten"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 25 juny 2019, s. 1}}</ref> De organisaasje fan 'e 11stêdeswimtocht ferwiisde nei dat yllustere barren, mar heakke dêr oan ta dat se gjin [[fergunning]] foar in oare lokaasje krije kinnen hiene, wêrby't suggerearre waard dat se de oankomst eins leaver yn 'e [[Prinsetún]] hâlde wollen hiene.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Van der Weijden kaam yn 'e Grutte Wielen nei 195&nbsp;km<ref name="lcjonker-vanthaar"/> frijwol persiis op skema oan,<ref name="lcfierant1"/> om 19.29&nbsp;oere op moandeitejûn,<ref name="lcjonker-vanthaar"/> en swom tusken in earehaach fan syn meiswimmers troch nei de [[finish]], dêr't er ûnthelle waard troch syn [[oarehelte|frou]] Daisy, syn [[dochter]]s en leden fan syn organisaasje, en [[tút|tuten]] krige fan [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]]-[[ferslachjouster]] [[Dionne Stax]].<ref name="lcjonker-vanthaar"/> By de finish waard ek bekendmakke dat der doe mei de 11stêdeswimtocht al €3.910.763,11 ynsammele wie.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Sels sei Van der Weijden, doe't er wat bekommen wie, dat er syn earste tocht, yn [[2018]], [[ûnderfining|ûnderfûn]] hie as in lijenswei, mar dat er der dizze twadde kear fan genoaten hie.<ref name="lcjonker-vanthaar"/> Letter yn 'e [[wike]] waard bekendmakke dat Van de Weijden mei syn 11stêdeswimtocht yn totaal €6.125.967,25 byinoar brocht hie.<ref>——, ''Maarten zwom al 6,1 miljoen euro bijeen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 29 juny 2019, s. 6.</ref> ==Keppelings om utens== *{{nl}}[https://www.11stedenzwemtocht.nl/ Offisjele webside fan 'e 11stêdeswimtocht] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Swimmen]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Barren yn 2019]] [[Kategory:Sportevenemint yn Fryslân]] [[Kategory:Evenemint yn Boalsert]] [[Kategory:Evenemint yn Dokkum]] [[Kategory:Evenemint yn Frjentsjer]] [[Kategory:Evenemint yn Harns]] [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Evenemint yn Snits]] [[Kategory:Evenemint yn Warkum]] [[Kategory:Evenemint yn Drylts]] [[Kategory:Evenemint yn Hylpen]] [[Kategory:Evenemint yn Sleat]] [[Kategory:Evenemint yn Starum]] [[nl:Elfstedenzwemtocht#2019]] nj227mv3uzw7linqhhp0fdxqt1qispz 0 138309 1233780 1173191 2026-07-05T22:20:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233780 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Foaryndysk reuze-iikhoarntsje| Ofbyld= [[File:Ratufa_indica_(Bhadra,_2006).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[reuze-iikhoarntsjes (skaai)|reuze-iikhoarntsjes]] (''Ratufa'') | Wittenskiplike namme = Ratufa indica | Beskriuwer, jier= Erxleben, 1777| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Ratufa indica range map.png|center|250px]] }} It '''Foaryndysk reuze-iikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ratufa indica'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reuze-iikhoarntsjes (skaai)|reuze-iikhoarntsjes]] (''Ratufa''). It is in fierhinne [[fegetarysk]] [[bist]] dat [[dei|oerdeis]] aktyf is en yn 'e [[beam]]men libbet yn dielen fan it [[Yndyske subkontinint]]. ==Fersprieding== Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes komme útslutend foar op it [[Yndyske subkontinint]], om persiis te wêzen yn [[Yndia]]. Dêr hawwe se in ferbrokkele [[ferspriedingsgebiet]] dat út in stikmannich isolearre [[populaasje]]s bestiet, benammen yn 'e midden en it suden fan it lân. De uterste noardgrins fan harren [[areaal]] wurdt foarme troch de [[Satpura-heuvels]] yn 'e Yndiaanske steat [[Madhya Pradesh]]. De oantsjutting 'Foaryndysk' komt fan [[Foarynje]], in [[synonym (taalkunde)|synonym]] fan it Yndyske subkontinint ([[Efterynje]] is in synonym foar [[Súdeast-Aazje]]). [[File:Malabar giant squirrel by N A Nazeer.jpg|left|thumb|250px|In Foaryndysk reuze-iikhoarntsje.]] ==Uterlike skaaimerken== It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje hat in opfallende twa- of soms trijekleurige [[pels]]. De [[kleur]]en dêr't it om giet, kinne [[krêm (kleur)|krêm]], [[bêzje]], [[ljochtbrún]], [[roastbrún]], [[brún]] en sels [[dûnkerbrún]] wêze. De [[bealch]], de [[foarpoaten]] en de ûnderkant en punt fan 'e [[plomsturt]] binne ornaris bêzje, krêmkleurich of ljochtbrún, wylst de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] in dûnkerder kleur hat. Boppe op 'e [[kop]] sit in opfallend [[wyt]] plak persiis tusken de [[earen]] yn. Folwoeksen Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 36&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 60&nbsp;sm en in gewicht fan 2&nbsp;kg. ==Biotoop== Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes libje yn [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] en fochtige [[nullewâld]]en. De [[soarte]] hat ferlet fan lange, sterk fertûke [[beam]]men foar de bou fan [[nêst (bisten)|nêst]]en. ==Hâlden en dragen== It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje is in [[bist]] dat yn 'e boppeste [[tûke]]n fan 'e [[beam]]men libbet en him mar komselden oer de [[grûn]] weaget. Hy beweecht him fan beam nei beam mei sprongen fan soms wol 6&nbsp;[[meter|m]] fier. As der gefaar driget, flechtet er faak net fuort, mar beweecht er krekt hielendal net mear, of drukt er him plat tsjin in [[beam]]stamme oan. De wichtichste [[rôfdier]]en dy't op Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes [[jacht (aktiviteit)|jeie]], binne ferskate grutte soarten [[rôffûgels]] en it [[loaihoars]]. [[File:Malabar_Giant_Squirrel-Dogra.jpg|left|thumb|220px|In Foaryndysk reuze-iikhoarntsje.]] Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes binne it aktyfst op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] en yn 'e [[jûn]]. [[Middei (deidiel)|Middeis]], op it hjitst fan 'e [[dei]], binne se yn 'e rêst. It binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld byinoar komme foar de [[fuortplanting]]. [[Biologen]] binne fan tinken dat it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje troch de fersprieding fan [[sied (plant)|sieden]] in wichtige rol spilet yn it foarmjaan fan it [[ekosysteem]] fan syn [[habitat]]. Se bouwe grutte bolfoarmige [[nêst (bisten|nêst]]en fan [[twigen]] en [[blêd (plant)|blêden]] dy't se op 'e tinnere tûken fan beammen pleatse, sadat grutte rôfdieren der net by kinne. Yn 'e [[drûchte|drûge tiid]], as [[leafbeam]]men har [[blêdt]] ferlieze, rinne soks nêsten frijwat yn 'e gaten. Ien Foaryndysk reuze-iikhoarntsje kin ferskate nêsten yn in lyts gebiet bouwe, dy't er dan om bar brûkt om [[nacht]]s yn te [[sliep]]en. [[Fuortplanting]] yn finzenskip fan it [[twakleurich reuze-iikhoarntsje]] (''Ratufa bicolor'') út [[Malakka]], dat nau oan it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje besibbe is, wiist derop dat de fuortplantingstiid foar it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje wierskynlik ek yn [[maart]], [[april]], [[septimber]] en [[desimber]] falt. Yn [[Karnataka]] binne de bisten yn elts gefal yn [[maart]] mei jongen sjoen. Foar de fuortplanting wurdt troch it wyfke in spesjaal nêst boud dêr't se de jongen te wrâld bringt. Dy weagje by de [[berte]] likernôch 75&nbsp;[[gram|g]] en binne 27&nbsp;sm lang. ==Fretten== It dieet fan Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes bestiet út [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[beambast]]. Guon [[ûndersoarte]]n frette ek [[ynsekt]]en en [[aai (bist)|aai]]en fan [[fûgel]]s. ==Status== It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Sûnt it ûndersyk fan Thorington & Hoffmann út [[2005]] binne der fjouwer erkende [[ûndersoarte]]n fan it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje: *''Ratufa indica indica'' Erxleben, 1777 <small>(synonimen: ''R. i. bombaya'', ''R. i. elphinstoni'', ''R. i. purpureus'', ''R. i. superans'')</small> *''Ratufa indica centralis'' Ryley, 1913 *''Ratufa indica dealbata'' Blanford, 1897 *''Ratufa indica maxima'' Schreber, 1784 <small>(synonimen: ''R. i. bengalensis'', ''R. i. malabarica'')</small> ''R. i. centralis'' komt foar yn 'e drûge leafwâlden fan sintraal [[Yndia]], yn 'e neite fan [[Hoshangabad]]. ''R. i. dealbata'', de ljochtste ûndersoarte, libbet yn 'e fochtige leafwâlden fan 'e [[Surat Dangs]]. ''R. i. maxima'', de dûnkerste ûndersoarte, heart thús yn it [[tropysk reinwâld]] fan 'e [[Malabar]], de súdwestkust fan Yndia. En ''R. i. indica'' libbet yn in brede bân troch it binnenlân fan súdlik Yndia oant de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Bingalen]] yn [[Orissa]]. ''R. i. superans'' Ryley 1913 en ''Ratufa indica superans'' Ryley, 1913 waarden earder as selsstannige ûndersoarten beskôge, mar tsjintwurdich net mear. {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_giant_squirrel ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ratufa indica}} }} {{DEFAULTSORT:Foarindysk reuze-iikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Reuze-iikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] clgx98lnnr9eg48brmcaq7i71ax7wq2 0 168131 1233639 1121592 2026-07-05T18:19:43Z Ziv 46247 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Den druknede bringes i land (Laurits Tuxen).jpg]] → [[File:Laurits Tuxen - Den druknede bringes i land, 1913.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Laurits Tuxen - Den druknede bringes i land, 1913.jpg]] 1233639 wikitext text/x-wiki {{Keunstner | ôfbylding = Laurits Tuxen by Riise.jpg | ôfbyldingstekst = Foto troch [[Frederik Riise]] | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of Denmark.svg|border|20px]] [[Denemark|Deensk]] | berne = [[9 desimber]] [[1853]] | berteplak = [[Kopenhagen]] | stoarn = [[21 novimber]] [[1927]] (73 jier) | stjerplak = Kopenhagen | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder, byldhouwer | perioade = | streaming = [[Ympresjonisme]], realisme | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} [[File:Christian IX of Denmark with family (Tuxen).jpg|thumb|260px|Kening Kristiaan IX fan Denemark mei famylje (±1883-1886)]] '''Laurits Regner Tuxen''' ([[Kopenhagen]], [[9 desimber]] [[1853]] – dêre, [[21 novimber]] [[1927]]) wie in Deensk [[keunstskilder]], [[byldhouwer]] en professor oan de Keninklike Deenske Akademy foar Skiene Keunsten. Hy wurdt assosjearre mei it [[ympresjonisme]] en hearde ta de [[Skagenskilders]]. == Biografy == Lauritz Regner Tuxen groeide op yn Kopenhagen. Hy wie in soan fan Nicolai Elias Tuxen (1810 -1891) en Bertha Laura Giødvad (1815-1908). Syn heit wie marineoffisier en direkteur fan de Deenske marineskipswerf (''Orlogsvaerftet''). De stillibben- en blommeskilderes Nicoline Tuxen (1847-1931) wie syn âldere suster. Fan 1868 oant 1872 studearre er oan de [[Keninklike Deenske Keunstakademy]] tegearre mei [[Peder Severin Krøyer]] (1851-1909). Hy studearre fierder yn it Paryske atelier fan [[Léon Bonnat]] yn 1875-1876 en opnij fan 1877 oant 1878. Tuxen besocht Skagen foar it earst yn 1870 en kaam ferskate kearen werom. Yn de jierren 1880 en 1890 reizge er in soad om portretten te skilderjen foar Europeeske keninklike famyljes, dêr't Kristiaan IX fan Denemarken, [[Fiktoaria fan it Feriene Keninkryk|keninginne Victoria]] en de Russyske keninklike famylje ûnder wiene. De ''Kunstnernes Frie Studieskoler'' waard yn 1882 oprjochte yn Kopenhagen, op inisjatyf fan in groep ûntefreden studinten fan de Keninklike Akademy foar Skiene Keunsten en as reaksje op it ferâldere ûnderwiis oan de Akademy. Laurits Tuxen waard de earste direkteur fan de skoalle en Peder Severin Krøyer ien fan de dosinten. Yn 1914 makke er in stúdzjereis nei [[Grikelân]] om de yntocht fan [[George I fan Grikelân]] yn Salonika te skilderjen, foar it Kristlik Kastiel. Hy makke libbene en goed karakterisearre portretten, wêrûnder syn selsportret yn de Uffizi Galery yn Florence, en portretten fan P. S. Krøyer, yn it Museum voor Schone Kunsten yn [[Boedapest]]. Hy makke ek portretten yn byldhouwurk, wêrûnder in portretgroep fan Krøyer en Michael Ancher. Tuxen skildere dêrnei in tal lânskippen yn en om Skagen, mar foltôge ek in tal skilderijen fan syn famylje, freonen en túnblommen. === Persoanlik libben === Hy troude yn 1886 mei Charlotte Pauline Ursule de Baisieux (1862-1899). Sy krigen twa dochters, Nina Tuxen (1898-1982) en Yvonne Tuxen (1894 -1987). Nei it ferstjerren fan syn earste frou yn 1901, troude er mei Frederikke Kos Treschow (1856 -1946). Dêrnei kocht er it hûs fan frou Bendsen yn Skagen yn it noarden fan [[Jutlân]] en ferboude it ta in steatlik simmerferbliuw. Hy ferstoar yn 1927 yn Kopenhagen yn de âldens fan 73 jier. == Utstallingen == Tuksen skildere benammen lânskippen yn Skagen, mar ek portretten fan Europeeske keninklike persoanen, nammentlik Kristiaan IX fan Denemarken, keninginne Victoria, tsaar [[Nicolaas II fan Ruslân]], ensfh. Inkelde fan syn wurken binne tentoansteld by: * It [[Hermitage Museum|Hermitage]] yn St. Petersburg. * De [[Royal Collection]] fan Ingelân. * [[Ny Carlsberg Glyptotek]] yn Kopenhagen. * [[Statens Museum for Kunst]] yn Kopenhagen. * [[Skagens Museum]] yn Skagen, Denemark. == Galery == <gallery widths="178" heights="178"> L Tuxen yvonne tuxen und vibeke kroyer.jpg|''Yvonne Tuxen en Vibeke Krøyer'' Tuxen13.jpg|''Hantwurkjende froulju yn Skagen'' Laurits Tuxen - Den druknede bringes i land, 1913.jpg|''De drinkeldeade wurdt oan lân brocht'' Tuxen17.jpg|''Twa baaiers op it strân fan Skagen'' Summer day at the beach of Skagen by Laurits Tuxen.jpg|''Simmerdei op it strân fan Skagen'' Tuxen18.jpg|''Midwinterjûn op Skagen'' Tuxen,-Frederikke.jpg|''Frederikke'' Tuxen15.jpg|''Lizzend famke yn it lânskip'' Tuxen12.jpg|''Moarnskofje'' Tuxen14.jpg|''Nina, dochter fan de keunstner, op it strân'' File:Susanna i badet, 1879, 115 x 89,5 cm, privateje.jpg|''Suzanne yn it bad'', 1879 Michael Ancher og PS Krøyer skulptur af Laurits Tuxen.jpg|''Michael Ancher en P.S. Krøyer'' </gallery> == Literatuer == * {{Aut|Svanholm, Lise}}: ''Laurits Tuxen. Europas sidste fyrstemaler''. [[Kopenhagen]]: Gyldendal 1990. == Keppelingen om utens == * {{da}}[http://www.skagensmuseum.dk/index.php?id=98&L=0 Tuxen op website Skagen Museum] {{Commonscat|Laurits Tuxen}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en referinsjes [[:en:Laurits Tuxen]] }} {{DEFAULTSORT:Tuxen, Laurits}} [[Kategory:Deensk keunstskilder]] [[Kategory:Deensk byldhouwer]] [[Kategory:Persoan berne yn 1853]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1927]] lgtea1q1idsviocujvsapzwtryys0as 0 168837 1233756 1175233 2026-07-05T22:05:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233756 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= eastlike nôtmûs |Ofbyld= [[File:Reithrodontomys humulis 2.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Reithrodontomys'') |Wittenskiplike namme = Reithrodontomys humulis |Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] & [[John Bachman|Bachman]], 1841 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike nôtmûs (Reithrodontomys humulis).png|center|250px]] }} De '''eastlike nôtmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Reithrodontomys humulis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Reithrodontomys''), dat lânseigen is yn it súdeasten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It is in lyts bistke mei in fierhinne [[herbivoar]] dieet dat foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf is]]. De [[IUCN]] klassifisearret de eastlike nôtmûs as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e eastlike nôtmûs beslacht it meastepart fan it súdeasten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It omfettet it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e steaten [[Alabama]], [[Firginia]], [[Georgia]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]], [[Noard-Karolina]] en [[Súd-Karolina]], mei dêropta it easten fan [[Teksas]] en [[Oklahoma]], it súdwesten fan [[Arkansas]], it westen en midsuden fan [[Louisiana]], it westen en noardeasten fan [[Tennessee]], it easten en de uterste westpunt fan [[Kentucky]], it suden fan [[Ohio]], it westen en suden fan [[West-Firginia]] en it suden fan [[Delaware]]. Yn [[Floarida]] beslacht it ferspriedingsgebiet fan 'e eastlike nôtmûs de [[Florida Panhandle|Panhandle]] en it meastepart fan it [[Floaridaskiereilân]], mar net de [[Everglades]] oan 'e súdpunt fan it [[skiereilân]]. Yn [[Marylân]] kaam dizze [[soarte]] fan oarsprong ek foar, mar dêr is er [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. [[File:Reithrodontomys_humulis.jpg|left|thumb|250px|In eastlike nôtmûs.]] ==Uterlike skaaimerken== De eastlike nôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 4,6 oant 6,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6,1&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 8,2&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. [[Wyfke]]s weagje mear as [[mantsje]]s. De [[pels]] is [[brún]], mar skaait op 'e [[bealch]] en oan 'e ûnderkant fan 'e sturt ljochter, [[grizich]], út. Oer de midden fan 'e [[rêch]] rint in dizenige streek fan kop nei sturt dy't dûnkerder is as de rest fan 'e pels. ==Biotoop== Eastlike nôtmûzen libje yn iepen, mei [[gers]] begroeide [[biotopen]], lykas [[wyldernis]] sûnder (in protte) [[beam]]megroei, [[greide]]n dy't net mear [[meanen|meand]] wurde en [[sompe]]n. Se hawwe in dúdlike foarkar foar [[oerflaktewetter|wetterrike]] kriten. [[Bosk]]en mije se. ==Hâlden en dragen== De eastlike nôtmûs is [[nachtdier|benammentlik nachts aktyf]] en hat in libbensspanne fan trochinoar net mear as 9^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[wike]]. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan ien eksimplaar beslacht sa'n 1.000&nbsp;[[m²]]. De bistkes bouwe fan [[plant]]aardich materiaal in bolfoarmich nêst dêr't se it hiele jier rûn yn wenje. De [[fuortplanting]] fynt by eastlike nôtmûzen plak by 't [[maityd]] en [[hjerst]]mis. De mantsjes binne altyd ree om te [[pearing|pearjen]], mar [[simmer]]deis stegerje de wyfkes harren ôf. De [[draachtiid]] foar dizze soarte is likernôch 21&nbsp;dagen. Ien nêst bestiet ornaris út 2–4 jongen, mar 1–8 jongen komt ek foar. By de [[berte]] weagje de jongen 1,2&nbsp;g en binne se [[neaken]] en [[blinens|blyn]]; de [[each]]jes geane pas mei 7–10&nbsp;dagen iepen. De jongen wurde grutbrocht troch it wyfke en ferlitte de [[mem]] nei 30&nbsp;dagen. De fuortplantingssyklus kin 24&nbsp;dagen nei [[befalling]] alwer op 'e nij begjinne. [[File:Reithrodontomys_humulis_106408666.jpg|left|thumb|250px|In eastlike nôtmûs fongen.]] ==Fretten== Oer it dieet fan 'e eastlike nôtmûs is net folle bekend, oars as dat it bistke foar it meastepart [[herbivoar]] is. Yn [[laboratoaria]] dêr't de soarte bestudearre wurdt, frette de stúdzje-eksimplaren in hiel ferskaat oan guod, fan [[sied (plant)|sied]] en [[frucht (plant)|fruchten]] oant [[griente]]n. Saakkundigen ornearje lykwols dat se yn it wyld nei alle gedachten fral fan it sied fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] libje, oanfolle mei út en troch wat lyts [[ynsekt]]eguod. ==Status== De eastlike nôtmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_harvest_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Reithrodontomys humulis}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlike notmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Nôtmûs fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] pv4x0vqal1ihwllb6bosvxwi23fr4o5 0 169009 1233776 1176093 2026-07-05T22:17:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233776 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= flaktemûsgoffer |Ofbyld= [[File:Apache pocket mouse (Perognathus flavescens apache) crop.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Perognathus'') |Wittenskiplike namme = Perognathus flavescens |Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1889 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de flaktemûsgoffer (Perognathus flavescens).png|center|250px]] }} De '''flaktemûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus flavescens''), ek wol '''flaktewangpûdmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''). It is lânseigen yn dielen fan 'e midden en it súdwesten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], mei dêropta in lyts diel fan noardlik [[Meksiko]]. De flaktemûsgoffer is lyts, [[herbivoar]] [[nachtdier]]ke dat in sêfte, side-eftige [[pels]] hat en [[iten]] sammelet yn syn mânske [[wangpûde]]n om mei werom te nimmen nei syn [[hoale]]. De [[IUCN]] klassifisearret de flaktemûsgoffer as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet|areaal]] fan 'e flaktemûsgoffer bestiet út twa grutte, net opinoar oanslutende gebieten, dy't faninoar skaat wurde troch de [[Rocky Mountains]]. Eastlik fan dat [[berchtme]] komt de flaktemûsgoffer foar op in grut diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]], besteande út noardlik [[Teksas]], de eastlike râne fan [[Nij-Meksiko]], de [[Oklahoma Panhandle|panhandle fan Oklahoma]], westlik [[Oklahoma]], it eastlike trêdepart fan [[Kolorado]], it westlike trijefearn fan [[Kansas]], de uterste súdeastlike punt fan [[Wyoming]], frijwol hiel [[Nebraska]], it eastlike twatrêdepart fan [[Súd-Dakota]], it súdeasten fan [[Noard-Dakota]], it suden fan [[Minnesota]], it noardwestlike twatrêdepart fan [[Iowa]] en de uterste noardwestlike punt fan [[Missoery (steat)|Missoery]]. De uterste eastlike grins fan 'e fersprieding fan 'e flaktemûsgoffer wurdt yn súdeastlik Minnesota en noardeastlik Iowa foarme troch de [[rivier]] de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]]. Bewesten de Rocky Mountains komt de flaktemûsgoffer ek foar yn it grutste part fan westlik [[Nij-Meksiko]], de uterste westpunt fan [[Teksas]] by [[El Paso (Teksas)|El Paso]], it súdeasten en noardeasten fan [[Arizona]] en dielen fan eastlik [[Utah]] en westlik [[Kolorado]]. Yn it suden rint it ferspriedingsgebiet troch oer de [[Meksiko|Meksikaanske]] [[grins (line)|grins]] troch noch in lyts hoekje fan noardlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] mei te pakken. [[File:Apache_pocket_mouse_(Perognathus_flavescens_apache)_2.jpg|left|thumb|200px|In eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] ''P. f. apache''.]] ==Uterlike skaaimerken== De flaktemûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 6,1–6,6&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,9–8,9&nbsp;sm en in gewicht fan 7–16&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[bêzje|dûnkerbêzje]] mei wat [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en op 'e [[bealch]] is er [[bêzje|ljochtbêzje]] oant [[wyt]]. Beide [[kleur]]flakken wurde faninoar skaat troch de bêzje kleurde [[side (anatomy)|siden]], dy't ljochter binne as de rêch, mar folle dûnkerder as de bealch. De pels fielt tige sêft en side-eftich oan. Ien fan 'e apartste [[anatomy]]ske nuveraardichheden fan 'e flaktemûsgoffer (en alle oare [[mûsgoffers]]) binne har ekterne [[wangpûde]]n. Dy sitte net yn 'e [[mûle]], mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]], oer de [[wang]]en hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e [[hals]]. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei [[hier (begroeiïng)|hier]] en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden. ==Biotoop== Flaktemûsgoffers libje op [[sân]]ige grûn yn [[drûchte|aride]] gebieten. [[Heuvel]]s en [[leechberchtme]] male se net om, mar yn it [[heechberchtme]] komme se net foar. {{clearleft}} ==Hâlden en dragen== De flaktemûsgoffer hat in [[libben]]sdoer fan 1 oant 2 [[jier]] en ûnderhâldt in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n 400&nbsp;[[m²]]. De [[peartiid]] rint fan [[april]] oant [[septimber]], mar falt foar it meastepart yn [[july]] en [[augustus]]. De [[draachtiid]] duorret 25–26&nbsp;[[dagen]]. It [[wyfke]] smyt yn 'e regel 4–5&nbsp;jongen, hoewol't nêsten fan 1–7 net ûngewoan binne. De jongen binne mei 10–17&nbsp;[[wike]]n [[geslachtsryp]]. Flaktemûsgoffers kinne 2 oant 3 nêsten jongen yn 't jier fuortbringe. ==Fretten== [[File:Apache_pocket_mouse_(Perognathus_flavescens_apache).jpg|left|thumb|250px|In flaktemûsgoffer.]] Flaktemûsgoffers binne [[herbivoar]]en, dy't benammen libje fan [[sied (plant)|sied]], hoewol't se ek wol oare dielen fan [[planten]] ite. Yn 'e [[wangpûde]]n fan fongen eksimplaren is sied fan û.o. [[feargers]] (''Stipa''), [[lampepoetsersgers]] (''Cenchrus'') en [[sypergers]] (''Cyperus'') oantroffen. Sels eksimplaren dy't yn [[nôt]]fjilden fongen wurde, hawwe ornaris inkeld sied yn 'e wangpûden fan planten dy't [[bou (lânbou)|bouboeren]] as [[ûnkrûd]] beskôgje soene. Yn 'e [[hoale]]n fan flaktemûsgoffers is fierders sied oantroffen fan twa soarten [[nuddelier]] (''Setaria'') en fan wylde [[boekweet]] (''Fagopyrum esculentum''). ==Status== De flaktemûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Plains_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Perognathus flavescens}} }} {{DEFAULTSORT:Flaktemusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 0g570nw61blfyz3kd0lpgp58tjgbuk9 0 169064 1233707 1176101 2026-07-05T21:39:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233707 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= berchgoffer |Ofbyld= [[File:Thomomys talpoides.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[goffers]] (''Geomyidae'') |Skaai= [[berchgoffers]] (''Thomomys'') |Wittenskiplike namme = Thomomys talpoides |Beskriuwer, jier= [[John Richardson (biolooch)|Richardson]], 1828 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Thomomys talpoides map.svg|center|250px]] }} De '''berchgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Thomomys talpoides''), ek wol '''gewoane berchgoffer''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goffers]] (''Geomyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[berchgoffers]] (''Thomomys''). It is lânseigen yn it noardwestlike fearn fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it midsuden en súdwesten fan [[Kanada]]. De berchgoffer is in middelgrut [[herbivoar]] [[kjifdier]], dat syn libben foar it oergrutte part trochbringt yn in ûndergrûnsk [[hoale]]stelsel. De [[IUCN]] klassifisearret de berchgoffer as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e berchgoffer wreidet him yn 'e [[Feriene Steaten]] út oer in grut diel fan it [[Amerikaanske Noardwesten]] en de oangrinzgjende [[Amerikaanske steaten]] fan 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. It omfiemet it hiele grûngebiet fan 'e steaten [[Idaho]], [[Montana]] en [[Wyoming]], en datselde jildt foar [[Noard-Dakota]] en [[Súd-Dakota]], útsein de eastlike râne. It beslacht ek [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]] beëasten de [[Cascades]], de westlike helte fan [[Kolorado]] en dielen fan westlik [[Nebraska]] en [[Kansas]], noardlik [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]], noardlik, eastlik en sintraal [[Utah]], noardlik [[Nevada]], noardeastlik [[Kalifornje]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e grins fan Kalifornje en Nevada. Fierdersoan komt de berchgoffer ek foar yn it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]], [[Saskatchewan]], [[Alberta]] en [[Britsk-Kolumbia]]. ==Uterlike skaaimerken== De berchgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 12,5–18,6&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,0–7,4&nbsp;sm en in gewicht fan 110–160&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Lykas by alle [[goffers]] is de [[sturt]] koart yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|liif]]. De [[pels]] is [[brún]], en kin fariëarje fan [[dûnkerbrûn]] oant [[ljochtbrún|gielbrún]] oant [[griis]][[brún]]. Under it [[kin]] sit faak in [[wyt]] befke. ==Biotoop== [[Biotopen]] dêr't berchgoffers yn foarkomme, binne [[greidlân]] yn 'e neite fan in [[beek]] of [[rivier]], gauris yn 'e [[berchtme|bergen]], mar ek wol yn [[flakte|leechlân]]. ==Hâlden en dragen== De berchgoffer bringt frijwol al syn tiid troch yn it komplekse ûndergrûnske [[hoale]]stelsel dat er graaft. Dat kin hûnderten [[meter]]s oan gongen omfetsje. Berchgoffers komme mar komselden boppe de grûn, en as se dat al dogge, weagje se har ornaris net mear as 75&nbsp;sm fan 'e yngong fan har hoale. Berchgoffers libje yn it wyld trochinoar mar 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2&nbsp;[[jier]], mar yn finzenskip kinne se wol 5–6&nbsp;jier wurde. De [[draachtiid]] duorret by de berchgoffer 18–20&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan trochinoar 3–6, mar almeast 5&nbsp;jongen smyt. Dy komme [[neaken]] en [[blinens|blyn]] te wrâld, mar ûntwikkelje har fluch. Mei 40&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]]. Mei 3–6&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne sawol mantsjes as wyfkes [[geslachtsryp]]. ==Fretten== Berchgoffers frette benammen [[plantewoartel]]s. Se hawwe eksterne [[wangpûde]]n; d.w.s. net yn 'e [[mûle]], mar oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en, mei de iepening nei foarren wizend. Dêr bergje se oerstallich fretten yn op om it mei te nimmen nei harren hoale en sa in itensfoarried op te bouwen. ==Status== De berchgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 43 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e berchgoffer: {{Kolommen3 |Kolom1= *''T. t. devexus'' *''T. t. douglasii'' *''T. t. duranti'' *''T. t. falcifer'' *''T. t. fisheri'' *''T. t. fossor'' *''T. t. fuscus'' *''T. t. gracilis'' *''T. t. immunis'' *''T. t. incensus'' *''T. t. kaibabensis'' *''T. t. kelloggi'' *''T. t. levis'' *''T. t. limosus'' *''T. t. loringi'' |Kolom2= *''T. t. macrotis'' *''T. t. medius'' *''T. t. meritus'' *''T. t. monoensis'' *''T. t. moorei'' *''T. t. nebulosus'' *''T. t. ocius'' *''T. t. oquirrhensis'' *''T. t. parowanensis'' *''T. t. pierreicolus'' *''T. t. pryori'' *''T. t. quadratus'' *''T. t. ravus'' *''T. t. relicinus'' |Kolom3= *''T. t. retrorsus'' *''T. t. rostralis'' *''T. t. rufescens'' *''T. t. saturatus'' *''T. t. segregatus'' *''T. t. shawi'' *''T. t. talpoides'' *''T. t. taylori'' *''T. t. tenellus'' *''T. t. trivialisuinta'' *''T. t. wallowa'' *''T. t. wasatchensis'' *''T. t. whitmani'' *''T. t. yakimensis'' }} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_pocket_gopher ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Thomomys talpoides}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Berchgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 1qzj9c58q5zev6mp60afeq4ya1j5xur 0 170034 1233687 1176100 2026-07-05T21:23:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233687 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Amerikaanske harmeling |Ofbyld= [[File:Ermine- Bacon Fiend (14083889879).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme = Mustela richardsonii |Beskriuwer, jier= [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske harmeling (Mustela richardsonii).png|center|250px]] }} De '''Amerikaanske harmeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela richardsonii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dat lânseigen is yn hast hiel [[Kanada]] en grutte dielen fan 'e [[Feriene Steaten]]. It is in lytse [[karnivoar]] dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is. Oant [[2021]] waard dit bist sjoen as in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[harmeling]] (''Mustela erminea''), mar nij ûndersyk hat útwiisd dat it eins in selsstannige [[soarte]] is. ==Taksonomy== De Amerikaanske harmeling waard hiel lang beskôge as in [[ûndersoarte]] (of eins in groep ûndersoarten) fan 'e gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea''), in bist dat ek yn [[Fryslân]] foarkomt. Mar yn 'e [[ienentweintichste iuw]] wiisde nij [[wittenskiplik ûndersyk]] nei it [[DNA]] fan harmelingen út dat wat foarhinne as ien [[soarte]] beskôge waard, eins trije nau besibbe mar selsstannige soarten wiene: de gewoane harmeling fan noardlik [[Jeraazje]], [[Alaska]], de [[Kanadeeske Arktyske Eilannen]] en [[Grienlân]]; de Amerikaanske harmeling fan it grutste part fan it [[fêstelân]] fan [[Noard-Amearika]]; en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] (''Mustela haidarum'') op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan [[Kanada]]. Dat lêste bist is nei alle gedachten in [[hybride soarte]], fuortkommend út in tige âld proses fan [[hybridisearring]] fan 'e gewoane harmeling en de Amerikaanske harmeling. Trijeresom foarmje dizze soarten no it [[ûnderskaai]] fan 'e [[harmelingen]] (''Mustela'') binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). De [[wittenskiplike namme]] fan 'e Amerikaanske harmeling, ''Mustela richardsonii'', is in ferwizing nei de [[Skotlân|Skotske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger|poalreizger]] [[John Richardson (biolooch)|John Richardson]]. ==Fersprieding== De Amerikaanske harmeling is lânseigen yn it grutste part fan [[Kanada]]. Yn it westen komt er lykwols net foar op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en yn 'e westlike [[Yukon]]. Yn it suden is er likemin te finen op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan súdlik [[Saskatchewan]]. En yn it noarden ûntbrekt er yn it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en fan [[Nûnavût]], en op alle [[eilannen]] fan 'e [[Arktyske Arsjipel]] bewesten [[Baffinlân]]. Dat lêste eilân fertsjintwurdiget it noardlikste punt fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske harmeling. Yn 'e [[Feriene Steaten]] komt de Amerikaanske harmeling foar yn 'e [[Panhandle fan Alaska|Panhandle]] fan [[Alaska]] en op 'e measte eilannen fan 'e [[Alexanderarsjipel]], útsein [[Kupreanof (eilân)|Kupreanof]], [[Kuiu (eilân)|Kuiu]], [[Prince of Wales (eilân yn Alaska)|Prince of Wales Island]], [[Dall (eilân)|Dall]] en [[Suemez (eilân)|Suemez]]. Yn 'e [[legere achtenfjirtich steaten]] libbet er yn it noardeasten yn [[Maine]], [[Nij-Ingelân]], [[New York (steat)|New York]], [[Nij-Jersey]], [[Marylân]], [[Delaware]] en [[Noardlik Firginia]]. Fierder westlik komt er yn 'e krite fan 'e [[Grutte Marren]] foar yn hiel [[Michigan]], [[Wisconsin]] en [[Minnesota]] en it noarden fan [[Ohio]], [[Indiana]] en [[Illinois]], en oanslutend ek yn it easten fan 'e [[Dakota's]] en it noarden fan [[Iowa]]. Bewesten de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] omfettet it areaal fan 'e Amerikaanske harmeling fierders noch de steaten [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]] en [[Idaho]] hielendal en [[Utah]] en [[Wyoming]] hast hielendal, mei dêropta it noarden fan [[Kalifornje]], [[Nevada]] en [[Nij-Meksiko]] en it westen fan [[Montana]]. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske harmeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 21^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–29&nbsp;[[sintimeter|sm]] lang, mei in sturtlingte fan 8–12&nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–4,5&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s binne wat foarser as [[wyfke]]s. It [[lichem (biology)|liif]] is rank en langhalich, en leit ticht by de grûn op koarte [[poat]]sjes. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]] [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[krêmkleur]]ich [[wyt]]. Krekt as de gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea'') [[ferhierjen|ferhierret]] de Amerikaanske harmeling [[hjerst]]mis, sadat er foar de [[winter]] in folslein wite pels kriget, útsein de [[sturt]]punt, dy't by 't simmer [[swart]] is en dat by 't winter ek bliuwt. [[File:American Ermine, FWG.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske harmeling yn syn [[pels|winterpels]].]] ==Biotoop== Amerikaanske harmelingen komme foar yn alle [[lânskip]]stypes, salang't der mar genôch beskûl is. Sadwaande kinne se oantroffen wurde yn 'e [[berchtme|bergen]], mar ek yn [[moeras]]gebieten en op [[flakte]]n. ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske harmeling is benammen in [[nachtdier]], hoewol't benammen [[wyfke]]s dy't jongen hawwe ek wol [[dei|oerdeis]] op 'e lapen binne. Dit bist libbet [[solitêr]] en ûnderhâldt in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat er [[agressyf]] ferdigenet tsjin soartgenoaten fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]]. De grutte fan it territoarium is ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en de foarriedichheid fan [[proai]]en, en kin dêrom útinoar rinne fan 4–50&nbsp;[[hektare|ha]]. De iennichste tiid fan it jier dat Amerikaanske harmelingen inoar opsykje, is de [[peartiid]], dy't fan [[maart]] oant [[juny]] falt. De [[pearing]] is de iennichste bydrage fan it [[mantsje]] oan 'e [[fuortplanting]]. Krekt as oare [[martereftigen]] hawwe Amerikaanske harmelingen in [[ferlinge draachtiid]]. Dêrby wurdt de ûntwikkeling fan 'e [[embryo|embryo's]] tsjinkeard oant [[febrewaris]] fan it folgjende jier, wannear't it slimste fan 'e [[winter]] foarby is. Nei in eigentlike [[draachtiid]] fan likernôch 10&nbsp;[[wike]]n smyt it wyfke dan yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan almeast 4–8&nbsp;jongen, dy't [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld komme. Wol hawwe se by de [[berte]] al in pluzige [[pels]]. De jongen wurde mei 5&nbsp;wiken [[ôfwûn]] en kinne mei 12&nbsp;wiken selsstannich oerlibje. De mantsjes binne nei har earste winter [[geslachtsryp]]; de wyfkes binne dat 5&nbsp;wiken nei de berte al. ==Fretten== Krekt as oare [[martereftigen]] is de Amerikaanske harmeling in [[karnivoar]]. Yn [[Jeropa]] fret de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') alderhanne [[proai]]en, fan lyts wrimelt lykas [[ynsekten]] oant [[wylde kninen]], dy't wol fjouwer kear sa grut binne as hysels. Yn [[Noard-Amearika]] wurdt de [[biology]]ske [[nys]] foar it fretten fan proaien ter grutte fan [[rotten]] en [[kninen]] lykwols al ferfolle troch de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''). Dêrom fret de Amerikaanske harmeling lytser guod, benammen [[mûzen]], [[wrotmûzen]], [[pipermûzen]] en de jongen fan 'e ûnderskate soarten [[katoensturtkninen]]. ==Status== De Amerikaanske harmeling is net bedrige, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. In offisjele [[IUCN-status]] foar dit bist ûntbrekt anno [[2023]] lykwols om't de erkenning as in selsstannige [[soarte]] noch sa farsk is. ==Undersoarten== Der binne 14 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske harmeling (''Mustela richardsonii''): * Admiraltyharmeling (''M. r. salva'') <small>([[Admiralty (eilân yn Alaska)|Admiralty Island]] yn 'e Alexanderarsjipel fan Súdeast-Alaska)</small> * Baffinlânharmeling (''M. r. semplei'') <small>([[Baffinlân]] en it eastlike fêstelân fan [[Nûnavût]])</small> * bangsharmeling of Bangs' harmeling (''M. r. bangsi'') <small>(westen fan 'e [[Grutte Marren]])</small> * bonaparteharmeling of Bonapartes harmeling (''M. r. cigognanii'') <small>(noarden en easten fan 'e Grutte Marren, [[Nij-Ingelân]], súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Nij-Breunswyk]])</small> * Britsk-Kolumbiaanske harmeling (''M. r. fallenda'') <small>(súdwesten fan it fêstelân fan [[Britsk-Kolumbia]])</small> * Cascadesharmeling (''M. r. streatori'') <small>(kuststripe fan Britsk-Kolumbia oant noardlik Kalifornje)</small> * Juneauharmeling (''M. r. alascensis'') <small>([[fêstelân]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * Olympyske harmeling (''M. r. olympica'') <small>(it [[Olympysk Skiereilân]] yn noardwestlik Washington)</small> * Platoharmeling (''M. r. invicta'') <small>(op it Plato yn súdeastlik Britsk-Kolumbia, súdlik [[Alberta]], [[Idaho]], westlik [[Montana]], eastlik Washington)</small> * richardsonharmeling of Richardsons harmeling (''M. r. richardsonii'') <small>(it meastepart fan Kanada, fan noardwestlik Britsk-Kolumbia oant [[Nijfûnlân]] en [[Nij-Skotlân]])</small> * Sitkaharmeling (''M. r. initis'') <small>(de eilannen [[Chichagof (eilân)|Chichagof]] en [[Baranof (eilân)|Baranof]] yn 'e [[Alexanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * súdwestlike harmeling (''M. r. muricus'') <small>(de [[Rocky Mountains]] fan súdlik [[Kanada]] oant noardlik [[Nij-Meksiko]], de [[Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oanbuorjende steaten en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn eastlik [[Kalifornje]])</small> * Vancouvereilânske harmeling (''M. r. anguinae'') <small>([[Vancouvereilân]])</small> * Washingtonharmeling (''M. r. gulosa'') <small>(noardlike [[Cascades]] yn noardwestlik [[Washington (steat)|Washington]])</small> ==Sjoch ek== * [[harmeling]] * [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_ermine ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mustela richardsonii}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] c6koa3s370uzw18lvcx0r7xorjgfela 0 170641 1233665 1176092 2026-07-05T21:00:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233665 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Alaskahazze |Ofbyld= [[File:Arctic Hare.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorphaa'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus othus |Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1900 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Alaskahazze (Lepus othus).png|center|250px]] }} De '''Alaskahazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus othus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist mei de [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') út noardlik [[Kanada]] en [[Grienlân]] en de [[sniehazze]] (''Lepus timidus'') út noardlik [[Jeraazje]] it [[ûnderskaai]] fan 'e [[sniehazzen]] (''Lepus''). De Alaskahazze komt inkeld foar yn westlik en súdwestlik [[Alaska]]. Troch syn relatyf koarte [[ear (anatomy)|earen]] (in oanpassing oan 'e [[kjeld]]) hat er mear it oansjen fan in [[knyn]]. De Alaskahazze is in [[solitêr]] libjend bist dat jiers mar ien smeet jongen fuortbringt. It wurdt net inkeld [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch [[rôfdier]]en, mar ek troch de lânseigen [[Eskimo]]-[[befolking]] fan syn wengebiet. De [[IUCN]] klassifisearret de Alaskahazze as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Alaskahazze begjint yn it noarden oan 'e noardkust fan 'e [[Kotzebue Sound]], súdlik fan it [[Brooksberchtme]], dat de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] fan 'e rest fan Alaska skiedt. Dêrwei rint it yn súdlike rjochting yn in brede stripe by de kust fan 'e [[Beringsee]] lâns nei it suden. It omfiemet it [[Sewardskiereilân]] en de [[Yukon-Kuskokwimdelta]], mar net de [[eilannen]] yn 'e Beringsee, lykas [[St. Lawrence (eilân)|St. Lawrence]] en [[Nunivak]]. Yn it suden rint de grins fan it ferspriedingsgebiet lykop mei de kust fan 'e [[Bristolbaai]] en bûgt sadwaande ôf yn eastlike rjochting om oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Alaska]] te einigjen. Dat betsjut dat ek it reuseftige [[Alaskaskiereilân]] ta it areaal fan 'e Alaskahazze heart, útsein allinnich de uterste westpunt. ==Uterlike skaaimerken== De Alaskahazze is ien fan 'e grutste hazzesoarten. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 50–70&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan likernôch 8&nbsp;sm. It gewicht bedraacht 2,9–7,2&nbsp;[[kg]] mei in gemiddelde fan 4,8&nbsp;kg. De [[efterpoat]]en mjitte 20&nbsp;sm, wat in oanpassing liket om makliker oer [[snie]] bewege te kinnen. In oare oanpassing oan syn [[kâld]]e [[biotoop]] is de koarte lingte fan 'e [[ear (anatomy)|earen]], dy't dizze hazzesoarte mear it foarkommen fan in [[knyn]] jout. De koartere earen soargje derfoar dat yn 'e [[winter]]kjeld minder [[lichemswaarmte]] fia de earen ferlern giet. By 't [[simmer]] hawwe Alaskahazzen in [[brune]] [[pels]], mar yn it neijier [[ferhierjen|ferhierje]] se en krije se foar it winterskoft in [[wite]] pels mei [[swart]]e puntsjes oan 'e úteinen fan 'e earen. ==Biotoop== Alaskahazzen komme it meast foar yn heger leine [[toendra]] of yn kriten mei [[rots]]en of in protte [[strewelleguod]], dêr't se beskûl sykje kinne foar [[rôfdier]]en. ==Hâlden en dragen== De Alaskahazze is ien fan mar twa [[soarte]]n hazzen dy't yn [[Alaska]] foarkomme; de oare is de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''), dy't in algemienere fersprieding hat. Oars as besibbe soarten graaft de Alaskahazze gjin [[hoale]]n, mar makket er allinne mar [[leger (hazze)|legers]], dy't besteane út in ûndjip dobke yn 'e [[snie]] of de [[planten|begroeiïng]]. Alaskahazzen libje in [[solitêr]] bestean, dat inkeld yn 'e [[april]] en [[maaie]] ûnderbrutsen wurdt foar de [[peartiid]]. Ornaris bringe de moerhazzen mar ien smeet neikommelingen yn it jier fuort, dy't bestiet út 4–8&nbsp;jongen. Dy komme te wrâld yn [[juny]] of [[july]] mei [[hier (begroeiïng)|hier]] derop en de [[each]]jes al iepen. Al rillegau nei de [[berte]] binne se aktyf en in goed [[moanne (tiid)|moanne]] letter kinne se selsstannich oerlibje. ==Fretten== Alaskahazzen binne [[herbivoar]]en, dy't [[blêd (plant)|blêden]] fan in ferskaat oan [[planten]] frette, en dêropta [[nút (frucht)|nuten]] en oare [[frucht (plant)|fruchten]], lykas [[bei]]en. Se foerazjearje benammen yn 'e [[moarnsdage]] en de [[jûnsskimer]]. [[Simmer]]deis frette se mear griene planten, wylst se by 't [[winter]] mear [[beamskoars]] en [[twigen]] lytsman meitsje. ==Natuerlik fijannen== [[File:Alaskan Hare Skeleton.jpg|right|thumb|180px|It [[skelet]] fan in Alakahazze.]] Natuerlike fijannen fan 'e Alaskahazze binne û.m. de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), gewoane [[foks]] (''Vulpes vulpes''), [[grize wolf]] (''Canis lupus''), [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx kanadensis''), [[iisbear]] (''Ursus maritimus''), [[warch]] (''Gulo gulo''), [[harmeling]] (''Mustela erminea''), [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), [[snieûle]] (''Bubo scandiacus'') en ferskate soarten [[rôffûgels]]. Der besteane dokumintearre foarfallen dat Alaskahazzen harren krêftige efterpoaten brûkten om by konfrontaasjes mei [[rôfdier]]en fan har ôf te huffen. Dêrnjonken wurdt de Alaskahazze ek [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch de [[minske]], benammen yn 'e foarm fan 'e lânseigen [[Eskimo]]-[[befolking]] fan syn [[ferspriedingsgebiet]]. De bisten wurde dêrby [[sjitten|sketten]] of [[strûp (jachtmetoade)|bestrûpt]] foar it [[fleis]] en/of de [[pels]]. De pels kin brûkt wurde as [[fuorring (klean)|fuorring]] fan [[fuotark]] en [[winterklean]]. ==Sykten== Alaskahazzen kinne dragers wêze fan 'e [[tûlaremia]], in [[baktearje|bakteriële]] [[sykte]] dy't [[besmetting|besmetlik]] is foar [[minske]]n en harren [[húsdier]]en. It kin [[ynfeksje|ynfektearre]] [[wûne]]n, opsette [[lymfeklier]]en en [[koarts]] feroarsaakje, of ek wol [[symptoom|symptomen]] dy't oanfiele as de [[gryp]]. ==Status== De Alaskahazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Sjoch ek== * [[poalhazze]] * [[sniehazze]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alaskan_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus othus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] iw1sx8hlrwuxwhexjo4vk5l5x40ov9h 0 170834 1233678 1215974 2026-07-05T21:08:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233678 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Amerikaanske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus americanus 5459 cropped.jpg|250px]]<br><small>simmerpels</small><br>[[File:Snowshoe Hare, Shirleys Bay.jpg|250px]]<br><small>winterpels</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] ('Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus americanus |Beskriuwer, jier= Erxleben, 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske hazze (Lepus americanus).png|center|250px]] }} De '''Amerikaanske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus americanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Amerikaanske hazzen]] (''Poecilolagus''). De Amerikaanske hazze komt foar yn it noarden fan [[Noard-Amearika]] yn in brede bân fan [[Alaska]] oant [[Nijfûnlân]], dy't fierhinne gearfalt mei de [[fegetaasjesône]] fan 'e [[taiga]]. De [[Ingelsk]]e namme ''showshoe hare'' ("snieskoechhazze") ferwiist nei syn grutte [[efterpoat]]en, dy't foarkomme dat er yn 'e [[snie]] weisakket. Krekt as oare noardlik libjende hazzesoarten kriget er [[winter]]deis in wite [[pels]]. It is foar it meastepart in [[nachtdier]], dat gjin [[wintersliep]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske hazze as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske hazze omfiemet it meastepart fan 'e noardlike helte fan [[Noard-Amearika]]. Dêrta heart hast hiel [[Alaska]], útsein de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]], it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]], de [[eilannen]] yn 'e [[Beringsee]] en de [[Kodiakarsjipel]]. Yn [[Kanada]] komt de Amerikaanske hazze foar op hast it hiele grûngebiet fan alle tsien [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]], útsein [[Vancouvereilân]] yn [[Britsk-Kolumbia]], it uterste súdeasten fan [[Alberta]], it uterste súdwesten fan [[Saskatchewan]], súdlik [[Ontario]], de noardpunt ([[Nûnavik]]) fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de noardlike punt fan [[Labrador (regio)|Labrador]] yn [[Nijfûnlân en Labrador]]. Yn 'e trije [[Kanadeeske territoaria]] ûntbrekt de Amerikaanske hazze yn [[Nûnavût]] en op 'e [[Arktyske Arsjipel]], en teffens yn it uterste noarden fan 'e [[Yukon]] en yn it easten en uterste noarden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn 'e [[Rocky Mountains]] oant yn [[Nij-Meksiko]] en yn 'e [[Appalachen]] oant yn [[Georgia]], en fierders yn [[Maine]], [[Nij-Ingelân]], [[New York (steat)|New York]], [[Opper-Michigan]], it noarden fan [[Neder-Michigan]], it grutste part fan [[Wiskonsin]], de noardlike helte fan [[Minnesota]], it noardeasten fan [[Noard-Dakota]], de [[Cascades]] fan [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]], en it easten fan [[Kalifornje]] oant en mei de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierrra Nevada]]. [[File:Snowshoe hare eating grass.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske hazze yt [[gers]].]] Populaasjes yn [[Firginia]], [[Marylân]], [[Nij-Jersey]], [[Noard-Karolina]], [[Ohio]] en [[Tennessee]] binne [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Nettsjinsteande dat hat de Amerikaanske hazze likegoed noch de grutste fersprieding fan alle hazzesoarten yn Noard-Amearika. Syn areaal oerlapet dat fan ferskate besibbe soarten, lykas de [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') yn noardlik Kanada en de [[Alaskahazze]] (''Lepus othus'') yn Alaska. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 37^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–46^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,9–5,2&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[kg]]. Oer it generaal binne de [[wyfke|moerhazzen]] justjes foarser fan stal as de [[mantsje|rammen]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne net lang foar in [[echte hazzen|hazze]], mar 6,2–7&nbsp;sm. De [[efterpoat]]en mjitte lykwols 11,7–14,7&nbsp;sm yn lingte. Dat ferdielt it gewicht fan it bist [[winter]]deis oer de [[snie]], sadat er der net (gau) yn wei sakket. Dêrfandinne de [[Ingelsk]]e namme fan it bist: ''snowshoe hare'', dat "snieskoechhazze" betsjut. De [[pels]] fan 'e Amerikaanske hazze is [[simmer]]deis [[grizich]] of [[readbrún|rodzich]] [[brún]], mei in dizinige [[swart]]e streek oer [[rêch]] fan 'e [[nekke]] oant de [[sturt]]. De earen binne ek brún, mei swarte puntsjes en [[wite]] of [[krêmkleur]]ige rânen. Op 'e [[bealch]] is de pels [[griis]] fan [[kleur]]. [[Hjerst]]mis [[ferhierjen|ferhierje]] Amerikaanske hazzen lykwols, sadat se foar de [[winter]] in hast hielendal wite [[pels]] krije, dy't in goede [[kamûflaazje|skutkleur]] is foar in [[snie|besnijd]] [[lânskip]]. Allinne de [[eachlid]]den en de earpunten bliuwe swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e [[poat]]en binne tsjûk [[hier (begroeiïng)|behierre]], mei stive útsteande hierren op 'e efterpoat dy't it oerflak fan 'e poat noch grutter meitsje as it al is. ==Biotoop== Amerikaanske hazzen libje benammen yn gebieten mei tsjûke begroeiïng fan [[beam]]men sawol as [[strewelleguod]]. Gaadlike [[biotopen]] binne foar har sadwaande de [[taiga]], heger leine [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]] yn [[berchtme]]n, en [[moeras]]sen yn leger leine kriten. Fan en ta binne se ek te sjen yn mear iepen romten lykas op [[lânbou]]grûn. [[File:Snowshoe Hare (6187109754).jpg|left|thumb|250px|Amerikaanske hazzen komme ornaris fral yn 'e [[skimer]] en by [[nacht]] op 'e lapen.]] ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske hazze is benammen [[nachtdier|by nacht]] en yn 'e [[skimer]] aktyf. It binne [[skrutenens|skrutene]] en geheimdoggerige bisten, dy't it meastepart fan 'e [[dei]] trochbringe yn in [[leger (hazze)|leger]]: in ûndjippe dobbe. Faak hawwe se dy útgroeven ûnder wat [[strewelleguod]], in klútsje [[rintfear]]ren of in omfallen [[beam]]. Yn 'e [[Cascades]] nimme se soms har yntrek yn 'e [[hoale]]n fan it [[stompsturtiikhoarntsje]] (''Aplondontia rufa''). De Amerikaanske hazze hâldt gjin [[wintersliep]] is dêrom it hiele jier rûn op 'e lapen. De aktiviteit oerdei nimt ta yn 'e [[peartiid]]. Healwoeksen eksimplaren binne altyd aktiver by deiljocht en minder foarsichtich as [[folwoeksene]]n. De [[djoeitiid]] begjint yn 'e regel yn [[desimber]] of [[jannewaris]] en duorret oant yn [[july]] of [[augustus]]. Yn [[Oregon]] en [[Ontario]] falt it hichtepunt fan 'e peartiid yn [[maaie]], mar yn [[Nijfûnlân]] yn [[juny]]. Dat hat dermei te krijen dat de hiele peartiid dêr letter begjint, mei't de moerhazzen dêr, en ek yn [[Alberta]] en [[Maine]], pas yn [[maart]] [[tyldrift|jachtich]] wurde. De [[draachtiid]] duorret 35–40&nbsp;[[dagen]]; út 'e measte ûndersiken komt in gemiddelde fan 37&nbsp;dagen nei foarren. De moerhazze smyt dêrnei in nêst fan 1–7, mar ornaris 3–5&nbsp;jongen. De grutte fan 'e smeet liket mei ôf te hingjen fan faktoaren as [[noarderbreedte]], hichte fan it terrein en faze fan 'e populaasjesyklus. De jongen binne al binnen in [[etmiel]] aktyf en bliuwe fan dy tiid ôf oerdeis byinoar yn 'e buert. Se drinke mar ienris deis by de [[mem]], yn 'e [[jûnsskimer]]. Mei 25–28&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]], útsein by de lêste smeet fan it jier, dy't soms twa [[moanne (tiid)|moannen]] of noch langer trochgiet mei it drinken by de mem. Moerhazzen kinne nei de 35e dei fan 'e draachtiid alwer op 'e nij [[swierens|drachtich]] wurde, dus noch foar't de foargeande jongen berne binne. Yn Nijfûnlân wiene der jiers trochinoar 2,9–3,5&nbsp;smeten, en yn Alberta 2,7–3,3. De jongen binne it jiers nei de berte [[geslachtsryp]] en nimme dan oer it algemien ek foar it earst oan 'e [[fuortplanting]] diel. Amerikaanske hazzen yn it noardlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] ûndergeane in sterk skommeljende populaasjesyklus fan 7–17&nbsp;[[jier]], wêrby't de populaasje tanimt oant ekstreme oantallen om dan ynienen yn te stoarten. De tiid tusken twa piken yn dy syklus is likernôch 10&nbsp;jier. De populaasje fan 'e wichtichste natuerlike fijân fan 'e Amerikaanske hazze, de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), folget yn dy kontreien in gelikense syklus dy't likernôch in jier efterrint op dy fan 'e Amerikaanske hazze. [[File:Schneehase 2004-11-14.jpg|right|thumb|200px|De [[wite]] [[winter]][[pels]] [[kamûflaazje|kamûflearret]] tige goed.]] ==Fretten== De Amerikaanske hazze is in [[herbivoar]], dy't in breed ferskaat oan [[plant]]aardich materiaal fret. By 't [[simmer]] giet it dêrby fral om [[blêd (plant)|blêden]] fan ûnderskate soarten fan 'e [[blebberbei]] (''Vaccinium'') en nije leaten fan 'e [[rûgebal]] (''Equisetum arvense'') en de [[tieneblom]] (''Epilobium angustifolium''). Hoewol't Amerikaanske hazzen wol [[gers]] meie en it frette sille as se der de kâns foar krije, makket it gjin grut diel fan harren dieet út om't der yn it beskutte [[wâld]]lân fan har [[habitat]] net folle gers groeit. Simmerdeis frette se ek blêden fan [[wylgen]], [[bjirken]] en de [[moerasroazemaryn]] (''Ledum groenlandicum'') en [[nulle (beam)|nullen]] fan 'e [[swarte spjirre]] (''Picea mariana''). By 't [[winter]] fret de Amerikaanske hazze [[twigen]] mei in [[diameter]] fan maksimaal 6,3&nbsp;[[mm]], benammen fan wylge- en bjirkebeammen. Regionaal wurde ek twigen fan oare beammen fretten, lykas fan [[elzen]] yn [[Alaska]] en fan [[spjirren]] yn [[Oregon]]. [[File:Fox (11983225834).jpg|left|thumb|180px|In [[foks]] mei in Amerikaanske hazze yn 'e bek.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste natuerlike fijân fan 'e Amerikaanske hazze is de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), mar dat is net it iennichste [[rôfdier]] dêr't de hazzen om tinke moatte. Oare natuerlike fijannen binne û.m. de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), [[foks]] (''Vulpes vulpes''), [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), [[grize wolf]] (''Canis lupus''), [[poema]] (''Puma concolor''), [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), [[raven]] (''Corvus corax''), [[streke wâldûle]] (''Strix varia''), [[bûnte wâldûle]] (''Strix occidentalis''), [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), [[hauk]] (''Accipiter gentilis'') en [[keningsearn]] (''Aquila chryseatos''). ==Status== De Amerikaanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Ien bedriging dêr't dizze soarte wol mei te krijen hat, is [[klimaatferoaring]]. Dat hat derfoar soarge dat it yn guon dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] no hast nea mear [[snie|snijt]]. Party hazzen hawwe har oan 'e nije sitewaasje oanpast troch de hiele winter in brune pels te hâlden, mar oaren wurde winterdeis noch altyd wyt, wat derfoar soarget dat se gauwer ta [[proai]] falle oan [[rôfdier]]en om't in wite pels yn snieleas terrein it tsjinstelde fan in [[kamûflaazje|skutkleur]] is. ==Undersoarten== [[File:Lepus americanus (31255566782).jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske hazze ferskûlet him yn [[strewelleguod]].]] Der binne 14 <small>(stân fan saken anno 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske hazze (''Lepus americanus''): *''L. a. americanus'' <small>(yn [[Ontario]], [[Manitoba]], [[Saskatchewan]], [[Alberta]], [[Montana]] en [[Noard-Dakota]])</small> *''L. a. cascadensis'' <small>(yn [[Britsk-Kolumbia]] en [[Washington (steat)|Washington]])</small> *''L. a. columbiensis'' <small>(yn Britsk-Kolumbia, Alberta en Washington)</small> *''L. a. dalli'' <small>(yn Britsk-Kolumbia, [[Alaska]] en de [[Yukon]])</small> *''L. a. klamathensis'' <small>(yn [[Oregon]] en [[Kalifornje]])</small> *''L. a. oregonus'' <small>(yn Oregon)</small> *''L. a. pallidus'' <small>(yn Britsk-Kolumbia)</small> *''L. a. phaeonotus'' <small>(yn Ontario, Manitoba, Saskatchewan, [[Michigan]], [[Wiskonsin]] en [[Minnesota]])</small> *''L. a. pineus'' <small>(yn Britsk-Kolumbia, [[Idaho]] en Washington)</small> *''L. a. seclusus'' <small>(yn [[Wyoming]])</small> *''L. a. struthopus'' <small>(yn [[Nijfûnlân en Labrador]], [[Nij-Skotlân]], [[Nij-Breunswyk]], [[Prins Edwardeilân]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Maine]])</small> *''L. a. tahoensis'' <small>(yn eastlik Kalifornje en westlik [[Nevada]])</small> *''L. a. virginianus'' <small>(yn Ontario, Kebek, Maine, [[Nij-Hampshire]], [[Vermont]], [[Massachusetts]], [[New York (steat)|New York]] en [[Pennsylvania]])</small> *''L. a. washingtonii'' <small>(yn Britsk-Kolumbia, Washington en Oregon)</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Snowshoe_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus americanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] qik0vhhb2cjsttatbbsbr8hacpn1b9o 0 170982 1233714 1195823 2026-07-05T21:42:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233714 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Birmeeske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus peguensis 86903732.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus peguensis |Beskriuwer, jier= Blyth, 1855 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Burmese Hare area.png|center|250px]] }} De '''Birmeeske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus peguensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei twa oare [[soarte]]n, de [[Hainanhazze]] (''Lepus hainanus'') en de [[swartnekhazze]] (''Lepus nigricollis''), foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Yndyske hazzen]] (''Indolagus''). It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Birmeeske hazze beslacht it grutste part fan [[Súdeast-Aazje]]. It is in [[herbivoar]] [[nachtdier]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Birmeeske hazze beslacht it grutste part fan [[Súdeast-Aazje]] en rint fan noardlik [[Birma]] oant de [[kust]] fan 'e [[Súdsineeske See]] yn it suden fan [[Fjetnam]]. Ek sintraal Birma, noardlik en eastlik [[Tailân]], de Birmeeske en Taiske dielen fan it uterste noarden fan it [[skiereilân]] [[Malakka]], westlik [[Laos]] en frijwol hiel [[Kambodja]] hearre derta. Yn sintraal Tailân, it noarden fan Fjetnam en yn 'e [[Mekongdelta]] yn it uterste suden fan dat lân ûntbrekt dit bist lykwols. ==Uterlike skaaimerken== De Birmeeske hazze is in lytse oan middelgrutte hazzesoarte, mei trochinoar in kop-romplingte fan 44–50&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 6^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–8&nbsp;sm. It gewicht bedraacht 2–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[kg]]. De lange [[ear (anatomy)|earen]] hawwe [[swart]]e punten. Fierders is de [[pels]] [[griis|grizich]] mei wat [[read|rodzich]] [[hier (begroeiïng)|hier]] dertrochhinne. De [[stuten|efterein]] is folle grizer as de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]], en de [[bealch]] en oare ûnderste lichemsdielen binne [[wyt]]. De [[sturt]] is wyt fan boppen en swart fan ûnderen. De [[poat]]en binne wyt by de [[ûndersoarte]] yn [[Birma]] (de echte Birmeeske hazze), mar by de ûndersoarte yn [[Tailân]] (de Siameeske hazze) binne se [[readbrún]] oant [[giel]]brûn. ==Biotoop== De Birmeeske hazze is in soarte dy't benammentlik yn it [[flakte|leechlân]] foarkomt, hoewol't er yn 'e [[berchtme|bergen]] fan noardlik [[Tailân]] oant in hichte fan 1.300&nbsp;[[meter|m]] waarnommen is. Yn oare bercheftige kriten komt er net heger foar as 800&nbsp;m. Karakteristike [[habitat]]s foar dit bist binne [[drûchte|drûch]] [[ûnlân]], [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn [[tropysk reinwâld]] en [[sân]]ige kontreien oan 'e [[kust]]. Teffens komme Birmeeske hazzen in protte foar oan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en, op lân dat der yn 'e [[reintiid]] [[oerstreaming|ûnder strûpt]]. De soarte is ek oanwêzich yn [[rys]]fjilden dy't op [[tradysje|tradisjonele]] manear bewurke wurde, mar sterk [[yrrigearre]] [[yntinsive lânbou|yntinsive]] [[sawa|sawa's]] mijt er. [[File:Siamese Hare, Lepus peguensis, in Kui Buri national park.jpg|left|240px|thumb|In jonge Birmeeske hazze.]] ==Hâlden en dragen== Birmeeske hazzen binne [[nachtdier]]en mei in [[herbivoar]] dieet, dy't benammen [[gers|gerzen]], [[twiich]]jes en [[beamskoars]] frette. De [[wyfke|moerhazze]] smyt, nei in [[draachtiid]] fan likernôch 37&nbsp;[[dagen]], in nêst fan trochinoar 3–4&nbsp;jongen. Der wurde ferskate nêsten jongen yn 't jier smiten. De libbensdoer fan 'e Birmeeske hazze bedraacht nei skatting 6&nbsp;[[jier]]. ==Status== De Birmeeske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Bedrigings foar lokale populaasjes binne fral de útwreiding fan [[yntinsive lânbou]] en [[oerbejaging]]. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Birmeeske hazze (''Lepus peguensis''): * ''L. p. peguensis'' <small>(echte Birmeeske hazze)</small> * ''L. p. siamensis'' <small>(Siameeske hazze)</small> * ''L. p. vassali'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Burmese_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus peguensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] ql674ydnxpeyi9kqfq81dsjwfpik4q3 0 171146 1233763 1172822 2026-07-05T22:08:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233763 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Etiopyske heechlânhazze |Ofbyld= [[File:Lepus starcki 165504490.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus starcki |Beskriuwer, jier= Petter, 1963 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Etiopyske heechlânhazze (Lepus starcki).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|de '''[[Etiopyske hazze]]''', in oare hazzesoarte}} De '''Etiopyske heechlânhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus starcki'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze soarte ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Etiopyske heechlânhazze komt inkeld foar yn it [[Etiopysk Heechlân]] yn sintraal [[Etioopje]]. It is in [[herbivoar]] dy't foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') sjoen waard. De [[IUCN]] klassifisearret de Etiopyske heechlânhazze as net bedrige. ==Taksonomy== De Etiopyske heechlânhazze waard yn [[1963]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Francis Petter]]. Dyselde miende dat it in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') wie, mar yn [[1983]] stelde syn [[kollega]] [[Renate Angermann]] fêst dat it om in selsstannige [[soarte]] gie. Yn [[1987]] befêstige [[Maria Luisa Azzaroli-Puccetti]] dat de Etiopyske heechlânhazze in aparte soarte wie, mar sy hold it derop dat it fan oarsprong in primitive foarm fan 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus'') west hie, dy't nei in [[ynterglasiaal]] troch de útwreiding fan [[gletsjer]]s fêst kommen wie te sitten yn it [[Etiopysk Heechlân]]. Dêr soe dit bist him doe yn isolaasje ta in aparte soarte ûntwikkele hawwe. Sûnt hawwe ek oare soölogen, dy't ûndersyk nei dit bist dien hawwe, de Etiopyske heechlânhazze as in selsstannige soarte erkend, wêrmei't der in wittenskiplike [[konsensus]] ûntstien is. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de Etiopyske heechlânhazze beheind ta it sintrale [[Etiopysk Heechlân]]. Spesifiker komt dit bist foar op it sintrale [[plato (lânfoarm)|plato]] fan 'e eardere [[provinsje]] [[Shoa (provinsje)|Shoa]] en yn 'e [[berchtme|bergen]] fan 'e eardere provinsjes [[Bale (provinsje fan Etioopje)|Bale]] en [[Arsi (provinsje)|Arsi]]. Hy ûntbrekt lykwols yn 'e [[Grutte Slink]], dy't de bergen fan dy lêste beide provinsjes faninoar skiedt. Alle trije neamde provinsjes hearre tsjintwurdich ta de regio [[Oromia]]. ==Uterlike skaaimerken== De Etiopyske heechlânhazze is in middelgrutte hazze. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 46–60&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7–12&nbsp;sm en in gewicht fan 2–3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan 10–11^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm, wylst de [[efterpoat]]en 8,8–12&nbsp;sm yn lingte mjitte. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de [[kop]] en it grutste part fan 'e [[side (anatomy)|siden]] [[ljochtgriis]], mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, wat hast persiis de [[kleur]] is fan [[rots]]en yn it [[ferspriedingsgebiet]]. Midden oer de siden rint fan it foarliif nei it efterliif in brede swarte streek. De [[bealch]] en oare ûnderste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] binne [[krêmkleur]]ich oant [[wyt]], en de [[sturt]] is hielendal wyt. De Etiopyske heechlânhazze liket dêrmei sterk op 'e [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus''), dy't ek yn 'e [[Hoarn fan Afrika]] foarkomt. ==Biotoop== Kwa [[biotoop]] is de Etiopyske heechlânhazze beheind ta [[heide]] en [[gers]]lân yn 'e [[berchtme|bergen]]. Hy komt foar op in hichte fan 2.500 oant 4.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Etiopyske heechlânhazzen binne [[herbivoar]]e bisten, dy't benammen [[gers|gerzen]] frette, lykas [[strúsgers]] (''Agrostis''), [[guozzegers]] (''Eleusine''), [[festûka]] (''Festuca''), [[fonteingers]] (''Pennisetum'') en [[miedgers]] (''Poa''). Sels stiet de Etiopyske heechlânhazze op it menu foar de [[Abessynske wolf]] (''Canis simensis''), fan wa't it dieet nûmeryk foar 1,6% út Etiopyske heechlânhazzen besiet (dus 1,6 Etiopyske heechlânhazzen op 100 [[proai]]en), mar rekkene neffens gewicht foar 11,6%. In oar [[rôfdier]] wêrfan't bekend is dat it Etiopyske heechlânhazzen fret, is de [[savanne-arend]] (''Aquila rapax''). Oer de [[fuortplanting]] fan 'e Etiopyske heechlânhazze is net folle bekend. De [[wyfke|moerhazze]] smyt ien nêst jongen yn 't jier, en dat bart yn 'e [[drûchte|drûge tiid]]. ==Status== De Etiopyske heechlânhazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er nettsjinsteande syn beheinde [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Sjoch ek== * [[Abessynske hazze]] * [[Etiopyske hazze]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ethiopian_highland_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus starcki}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] pu4vsezje9f8u3kxutsx86tvr0sqzys 0 171172 1233762 1195824 2026-07-05T22:08:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233762 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Etiopyske hazze |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus fagani |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1903 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Etiopyske hazze (Lepus fagani).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|de '''[[Abessynske hazze]]''', in oare hazzesoarte}} De '''Etiopyske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus fagani'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Yn 'e mande mei de [[savannehazze]] (''Lepus victoriae'') foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[savannehazzen]] (''Sabanalagus''). De Etiopyske hazze is in middelgrutte hazzesoarte, dy't inkeld foarkomt yn westlik [[Etioopje]]. Der is net folle oer it [[hâlden en dragen]] fan dit bist bekend. De Etiopyske hazze moat net betize wurde mei de [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus'') of de [[Etiopyske heechlânhazze]] (''Lepus starcki''), twa oare hazzesoarten dy't yn 'e [[Hoarn fan Afrika]] foarkomme. De [[IUCN]] klassifisearret de Etiopyske hazze as net bedrige. ==Taksonomy== De Etiopyske hazze waard foar it earst yn [[1903]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Oldfield Thomas]]. Dyselde joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Lepus fagani'', nei Charles E. Fagan, dy't de assistint-[[sekretaris]] fan it [[bestjoer]] fan it [[Britsk Natoerhistoarysk Museum]] yn [[Londen]] wie. De [[taksonomy]]ske [[skiednis]] fan dit bist is tige betize. Yn [[1959]] waard de Etiopyske hazze troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Francis Petter]] beskreaun as in [[ûndersoarte]] fan ''Lepus crawhayi'', dat no sels as in ûndersoarte fan 'e [[savannehazze]] (''Lepus victoriae'') beskôge wurdt. Yn [[1964]] befêstige [[A.A. Goerejev]] dy yndieling. Yn [[1972]] suggerearren [[Gordon Barclay Corbet]] en [[Derek Yalden]] dat de Etiopyske hazze mooglik itselde bist wie as ''Lepus whytei'', dat no ek as in ûndersoarte fan 'e savannehazze sjoen wurdt. Petter kaam yn [[1963]] op syn eardere [[taksonomy]] oangeande de Etiopyske hazze werom en dielde it bist doe yn as in ûndersoarte fan 'e [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus''). Yn [[1987]] kaam [[Maria Luisa Azzaroli-Puccetti]] ta de konklúzje dat it hielendal gjin ûndersoarte, mar in aparte soarte wie. Hoewol't de measte saakkundigen it dêr tsjintwurdich mei iens binne, skreaune [[John E.C. Flux]] en [[Renate Angermann]] yn [[1990]] dat de Etiopyske hazze "wierskynlik" in ûndersoarte fan 'e savannehazze of de [[strûkhazze]] (''Lepus saxatilis'') wie. De ''Kingdon Field Guide for African Mammals'', fan [[Jonathan Kingdon]] út [[2015]], behannelet de Etiopyske hazze as in ûndersoarte fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''). In ûndersyk út [[2017]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e Etiopyske hazze liket te suggerearjen dat it wis wol in aparte soarte is, dy't himsels frij resint ôfskaat hat fan 'e Abessynske hazze. ==Fersprieding== De Etiopyske hazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta westlik [[Etioopje]], dêr't er foarkomt op [[savanne]]s, mar ek yn it [[Etiopysk Heechlân]] en yn 'e [[Grutte Slink]]. Der libbet in grutte [[populaasje (biology)|populaasje]] om 'e [[igge]]n fan 'e [[Tanamar]] hinne. Der binne ûnwisse waarnimmings fan 'e Etiopyske hazze optekene yn súdeastlik [[Sûdaan]] en it uterste noardwesten fan [[Kenia]]. It areaal fan 'e Etiopyske hazze oerlapet mei dat fan twa besibbe hazzesoarten: de [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus'') en de [[Etiopyske heechlânhazze]] (''Lepus starcki''). [[Abessynje]] is in âlde namme foar Etioopje. De trije soarten moatte net betize wurde. ==Uterlike skaaimerken== De Etiopyske hazze is in middelgrutte hazzesoarte mei trochinoar in kop-romplingte fan 45–54&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 5–8,2&nbsp;sm. De tichte en rûge [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[brún]] oant [[bêzje]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, en op 'e [[bealch]] [[wyt]]. Op 'e [[kop]] is it hier dûnkerder as op 'e rêch. De relatyf lange [[sturt]] is fan boppen swart en fan ûnderen wyt oant [[krêm (kleur)|krêmkleurich]]. De [[ear (anatomy)|earen]], dy't ek krêmkleurich binne, hawwe in lingte fan 8,1–9,5&nbsp;sm en binne dêrmei middelgrut foar in hazze. Se hawwe in tinne swarte binnenrâne. De [[efterpoat]]en mjitte 9–11&nbsp;sm. ==Biotoop== De Etiopyske hazze libbet op [[savanne]] en iepen [[gers]]lân, yn [[steppe]]s, oan [[wâld]]siggen en op [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn it [[wâld]]. Dit bist jout de foarkar oan gebiet dat ferhâldingsgewiis minder iepen en mear begroeid is as wat de [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus'') it leafste hat. De foarkarren fan 'e Etiopyske hazze komme mear oerien mei dy fan 'e [[savannehazze]] (''Lepus victoriae'') yn [[Kenia]]. Yn it [[Etiopysk Heechlân]] komt de Etiopyske hazze foar oant hichten fan 2.500&nbsp;[[meter|m]] boppe seenivo. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Etiopyske hazze, syn [[ekology]], fretten en syn [[fuortplanting]] is neat bekend. Men mei oannimme dat dy net sa bot ferskille sille fan dy fan besibbe hazzesoarten. Wol is waarnommen dat de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') in wichtige [[predaasje|natuerlike fijân]] fan 'e Etiopyske hazze is. It liket foar de hân te lizzen dat ek de [[Abessynske wolf]] (''Canis simensis'') in [[rôfdier]] is dêr't dit bist foar oppasse moat. ==Status== De Etiopyske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Lykwols is de hjoeddeistige populaasjetrend fan dizze soarte ûnwis. Etiopyske hazzen komme yn elts gefal foar yn twa beskerme [[natoergebiet]]en: it [[Nasjonaal Park Abijatta-Shalla]] en it [[Nasjonaal Park Gambela]]. ==Sjoch ek== * [[Abessynske hazze]] * [[Etiopyske heechlânhazze]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ethiopian_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus fagani}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] bhxtm96qv07jayd4xt82pmmbu1qfhbh 0 171190 1233660 1172811 2026-07-05T20:57:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IU 1233660 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Abessynske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus habessinicus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus habessinicus |Beskriuwer, jier= Hemprich & Ehrenberg, 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Abessynske hazze (Lepus habessinicus).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|de '''[[Etiopyske hazze]]''', in oare hazzesoarte}} De '''Abessynske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus habessinicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist komt foar yn 'e [[Hoarn fan Afrika]]. Oer de status fan [[soarte]] foar de Abessynske hazze bestiet noch in beskate mjitte fan ûnienichheid, mei't party saakkundigen dit bist sjogge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''). De Abessynske hazze ("Abessynsk" komt fan [[Abessynje]], in âlde namme foar [[Etioopje]]) moat net betize wurde mei de [[Etiopyske hazze]] (''Lepus fagani''), in besibbe hazzesoarte. De [[IUCN]] klassifisearret de Abessynske hazze as net bedrige. ==Taksonomy== De [[soart]]status fan 'e Abessynsk hazze is omstriden mei't party [[soölooch|soölogen]] dit bist as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') beskôgje. Mar op grûn fan it oerlaapjen fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Abessynske hazze mei dat fan 'e Kaapske hazze nimme de measte saakkundigen oan dat it om ferskillende soarten giet. It soe nammers hiel ûngewoan wêze as der twa ûndersoarten fan ien soarte (yn dit gefal de Kaapske hazze) njonkeninoar yn in beskaat gebiet foarkamen. ==Fersprieding== De Abessynske hazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hast hielendal beheind ta de [[Hoarn fan Afrika]]. Dêr komt dit bist foar yn hiel [[Dzjibûty]], op it uterste súdwesten nei hiel [[Eritreä]] en it noardlike trijefearn fan [[Somaalje]]. Ek libbet de Abessynske hazze yn 'e [[Ogadenflakte]] fan súdeastlik [[Etioopje]], yn it suden fan it [[Etiopyske Heechlân]] yn súdlik Etioopje en yn 'e [[Danakildepresje]] yn it noardeasten fan it lân. Bûten de Hoarn fan Afrika komt de Abessynske hazze ek foar yn twa dielen fan eastlik [[Sûdaan]] en yn 'e grinsstreek fan noardlik [[Kenia]]. ==Uterlike skaaimerken== De Abessynske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 40–55&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan yn trochsneed 8^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 2&nbsp;[[kg]]. De sêfte en tichte [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[grizich]] [[brún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, en op 'e [[bealch]] [[wyt]]. In tinne [[sânkleur]]ige of [[bêzje]] bân oer de [[side (anatomy)|siden]] hâldt de beide [[kleur]]en útinoar. It [[kin]] is witich en guon eksimplaren hawwe ek witige rânen om 'e [[eagen]] hinne. De [[ear (anatomy)|earen]] binne yn ferhâlding ta de [[lichem (biology)|lichemsgrutte]] tige lang mei swarte rânen. De [[sturt]] is fan boppen swart en fan ûnderen wyt. ==Biotoop== Abessynske hazzen komme foar op [[savanne]]s, iepen [[gers]][[flakte]]n en [[steppe]]s, en dêrnjonken ek wol yn [[drûchte|drûgere]] [[healwoastyn]]- en [[woastyn]][[biotopen]], salang't der mar wat [[strewelleguod]] groeit dat beskûl biedt. Yn [[berchtme]]n komt dizze soarte foar oant in hichte fan 2.000–2.500&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Abessynske hazze is net folle bekend, mar men nimt oan dat it net folle ôfwykt fan dat fan besibbe hazzesoarten. It is in [[herbivoar]] bist, dat benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret. Wierskynlik is de Abessynske hazze in [[nachtdier]]. ==Status== De Abessynske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Sjoch ek== * [[Etiopyske hazze]] * [[Etiopyske heechlânhazze]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Abyssinian_hare ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Abyssinischer_Hase ''Belege'', op dizze side] ---- {{commonscat|Lepus habessinicus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] hq78dxo5grlc10zj0jh7vw96vorxgeq 0 171251 1233766 1214654 2026-07-05T22:10:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233766 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= ezelhazze |Ofbyld= [[File:JACKRABBIT, ANTELOPE (Lepus alleni)) (9-21-10) west end, pat lake state park, scc, az -02 (5012562665).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus alleni |Beskriuwer, jier= Mearns, 1890 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de ezelhazze (Lepus alleni).png|center|250px]] }} De '''ezelhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus alleni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist foarmet it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[ezelhazzen]] (''Macrotolagus''). De ezelhazze, dy't sa neamd wurdt omreden fan syn tige lange [[ear (anatomy)|earen]], komt foar yn it noardwesten fan [[Meksiko]] en it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dit bist is benammen [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]] en (by [[skimer]] en [[nachtdier|nacht aktfyf]]). It is in [[herbivoar]] bist dat net fan al te [[drûchte|drûge]] [[biotopen]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de ezelhazze as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e ezelhazze omfiemet yn [[Meksiko]] de eastkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]], in krite dy't bestiet út dielen fan 'e Meksikaanske steaten [[Sinaloä]], [[Nayarit]], [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] en [[Sonoara]]. De eastlike begrinzging fan it areaal wurdt foarme troch de [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Westlike Sierra Madre]]. Dêropta komt dit bist ek foar yn 'e [[Feriene Steaten]], yn it súdeasten fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Arizona]], rûchwei tusken [[Florence (Arizona)|Florence]] yn it westen en de grins mei [[Nij-Meksiko]] yn it easten. Yn [[july]] [[2017]] waard in ezelhazze opmurken en fotografearre troch in [[boskwachter]] by de [[Meadmar]] yn [[Nevada]], mar it tinken is dat it dêrby gie om in omdoarmjend eksimplaar. [[File:Antelope jackrabbit 2.JPG|left|thumb|250px|In ezelhazze siket beskûl tusken wat [[strewelleguod]].]] ==Uterlike skaaimerken== De ezelhazze is in grutte hazzesoarte mei trochinoar in kop-romplingte fan 52–58&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 5–10&nbsp;sm. It gewicht kin oprinne oant 4,1&nbsp;[[kg]]. De opfallende [[ear (anatomy)|earen]] binne ekstreem lang en mjitte 14–17&nbsp;sm. De [[krêft]]ige [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 20–30&nbsp;sm, wylst de [[foarpoat]]en mar 10–20&nbsp;sm binne. De ezelhazze hat fierders in tige lange [[plasse]] (foar in hazze) en in lange [[snút]]. De [[pels]] is [[wyt]] op 'e [[bealch]], [[ljochtgriis]] op 'e [[side (anatomy)|siden]], [[brún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne op 'e [[rêch]] en [[ljochtbrún]] útskaaiend nei [[oranje]] yn 'e [[nekke]], op 'e [[hals]] en op it [[boarstkas|boarst]]. ==Biotoop== Ezelhazzen komme foar yn in ferskaat oan [[tropysk]]e en [[subtropysk]]e [[biotopen]]. It leafst libje se op [[gers|gerzige]] [[flakte]]n en [[heuvels]], dêr't hjir en dêr wat [[strewelleguod]] boppe it lange gers útstekt. Se hâlde net fan al te [[drûchte|drûge]] biotopen lykas [[woastinen]], mar jouwe ynstee de foarkar oan gebieten mei in jierlikse [[delslach (waar)|delslach]]hoemannichte fan 90–360&nbsp;[[mm]]. ==Hâlden en dragen== De ezelhazze is in [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]] bist, wat sizze wol dat er benammen yn 'e [[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]], resp. [[nachtdier|by nacht aktyf]] is. Nettsjinsteande dat komt er soms ek [[dei|oerdeis]] op 'e lapen as de [[waar]]somstannichheden it talitte (by swiere [[bewolking]]). Foar de rest lûke dizze bisten har oerdeis werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e [[grûn]], dat se middenmank opgeande [[plant|begroeiïng]] oanlizze. Ezelhazzen hawwe in [[herbivoar]] dieet, dat bestiet út [[kaktus]]sen, [[gers|gerzen]], [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[mesquite]]plant en oare blêdige [[plant|fegetaasje]]. Fierders is waarnommen dat dizze bisten soms [[grûn|ierde]] ite om [[mineraal|mineralen]] en oare fiedingsstoffen ta har te nimmen. [[File:Antelope jackrabbit (Lepus alleni) captured on remote wildlife camera during monitoring at Organ Pipe Cactus National Monument (b0447088-822f-4a46-98ab-7eec57460fb7).JPG|left|thumb|250px|In ezelhazze op en út by [[nacht]], [[foto|fotogra-fearre]] mei in [[kamerafâle]].]] Lykas oare hazzesoarten hat de ezelhazze in twadielige strategy om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen. Yn it foarste plak fertrout er op syn [[kamûflaazje|skutkleur]], dy't him tige dreech op te merken makket yn syn natuerlike [[habitat]], salang't er him alteast net ferweecht. Wurdt er dochs opmurken, of komt in rôfdier troch klearebare [[tafal]] tichterby as noflik is, dan springt er oerein en naait mei hege [[faasje]] út. De wichtichste natuerlike fijannen fan dit bist binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''). De [[peartiid]] rint by de ezelhazze fan [[desimber]] oant [[septimber]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 42&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de [[wyfke|moerhazze]] yn har leger in nêst fan 1–5&nbsp;jongen smyt. Ien moerhazze kin jiers oant 4&nbsp;nêsten fuortbringe, oftewol maksimaal 20&nbsp;jongen. Dy jongen wurde [[berne]] mei it [[hier (begroeiïng)|hier]] der al op en de [[each]]jes iepen, sadat se binnen inkele [[minuten]] al mobyl binne en sa nedich binnen in pear [[oere]]n al útnaaie kinne foar rôfdieren. ==Status== De ezelhazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. De grutste bedriging foar dit bist komt fan 'e [[minske]] yn 'e foarm fan [[habitat]]ferlies. De ezelhazze hat ek te lijen ûnder [[bejaging]] troch de minsken, sawol foar it [[fleis]] as om't ezelhazzen [[rôfdier]]en oanlûke dy't in bedriging foar [[fee]] ynhâlde. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e ezelhazze (''Lepus alleni''): * ''L. a. alleni'' * ''L. a. palitans'' * ''L. a. tiburonensis'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Antelope_jackrabbit ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus alleni}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4cfymx864c23yknlmz6bg08gkqr1guv 0 172806 1233698 1172079 2026-07-05T21:35:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233698 wikitext text/x-wiki {{Biste-ûndersoarte |Namme=nuete kalkoen |Ofbyld= [[File:Male_north_american_turkey_supersaturated.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') |Skaai= [[kalkoenen]] (''Meleagris'') |Soarte= [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') |Wittenskiplike namme= Meleagris gallopavo domesticus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[domestisearre]] |lânkaart= }} De '''nuete kalkoen''' of '''hûskalkoen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Meleagris gallopavo domesticus'') is de [[domestisearre]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Dit bist waard teminsten twatûzen [[jier]] lyn en miskien noch wol earder nuet makke troch de [[Yndianen|Yndiaanske]] [[beskaving]]s fan [[Meso-Amearika]], en mooglik letter nochris yn 'e [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike kontreien]] fan wat no de [[Feriene Steaten]] binne. Alle hjoeddeistige nuete kalkoenerassen stamje lykwols ôf fan 'e kalkoenen dy't domestisearre waarden yn sintraal [[Meksiko]] en dêrwei troch de [[Spanje]]rts fan 'e [[sechstjinde iuw]] ôf yn [[Jeropa]] yntrodusearre waarden. De nuete kalkoen is tsjintwurdich nei de [[hin]] ien fan 'e [[populêr]]ste soarten [[plomfee]], om't it libbensûnderhâld fan 'e fûgel goedkeap is yn ferhâlding ta de hoemannichte [[fleis]] dy't er leveret. ==Skiednis== De nuete kalkoen stammet ôf fan 'e Súdmeksikaanske kalkoen (''M. g. gallopavo''), de súdlikste [[ûndersoarte]] fan 'e [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Dy is lânseigen op it [[Plato fan Anahuac]], de súdlike helte fan it [[Heechlân fan Meksiko]], dêr't no de [[stêdekloft]] fan [[Meksiko-Stêd]] leit. Eksimplaren fan dy ûndersoarte waarden djip yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]], omtrint it begjin fan 'e [[Westerske jiertelling]] of mooglik noch earder, [[domestisearre]] troch de [[Yndianen]] fan 'e preklassike [[beskaving]]s fan [[Meso-Amearika]]. Yn [[2010]] kaam by nij ûndersyk oan it ljocht dat der letter, tusken [[200]] en [[500]], mooglik in twadde domestikaasje fan 'e kalkoen plakfûn troch de [[foarâlden]] fan 'e lettere [[Pueblokultuer]] yn [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]. It [[fleis]] en de [[aai]]en fan 'e nuete kalkoen foarmen foar de Yndianen in wichtige boarne fan [[proteïne|aaiwiten]], wylst de [[fear (fûgels)|fearren]], benammen út 'e [[sturt]] en fan 'e [[wjuk]]ken, brûkt waarden as fersiering foar [[klean|pronkdracht]]. De [[Azteken]] assosjearren de kalkoen mei de [[god]]like [[trickster]] [[Tezcatlipoca]], mooglik fanwegen it as [[humor|grappich]] opfette [[hâlden en dragen]] fan 'e fûgels. [[File:Turkey_Whistle_LACMA_M.86.296.172.jpg|left|thumb|250px|In [[keramyk|keramysk]] [[fluit]]sje yn 'e foarm fan in kalkoen út 'e [[Westmeksikaanske skachttombekultuer]] ([[200&nbsp;f.Kr.]]–[[500|500&nbsp;n.Kr.]]).]] Nei de oerweldiging fan it [[Azteekske Ryk]] troch de [[Spanje|Spaanske]] ''[[conquistador]]'' [[Hernán Cortés]] yn [[1521]] waarden nuete kalkoenen troch de Spanjerts nei [[Jeropa]] brocht. De [[sechstjinde-iuwsk]]e [[seefarder]] [[William Strickland (seefarder)|William Strickland]] wurdt ornaris sjoen as dejinge dy't de kalkoen út Spanje wei yn it [[Keninkryk Ingelân]] yntrodusearre. Syn [[wapen (heraldyk)|famyljewapen]] is ien fan 'e ierst bekende ôfbyldings fan in kalkoen. Yn [[1573]] wie de kalkoen yn Ingelân al sadanich ynboargere dat kalkoenefleis troch [[boer]] en [[dichter]] [[Thomas Tusser]] neamd waard as in, miskien doe noch net [[tradysje|tradisjoneel]], mar al wol gebrûklik ûnderdiel fan it [[krystmiel]] fan [[rykdom|begoedige]] lju. Ek doe't de Ingelsen fan [[1608]] ôf sels [[koloanje]]s yn [[Noard-Amearika]] stiften, waarden kalkoenen dêr net, sa't men faaks ferwachtsje soe, út it wyld wei domestisearre, mar ynstee út Ingelân wei meinommen werom nei de [[Nije Wrâld]]. Yn Jeropa ûnstiene troch de iuwen hinne út 'e nuete kalkoen troch [[fokkerij|selektyf fokken]], krekt as by oare domestisearre bistesoarten, ferskate [[list fan kalkoenerassen|rassen]]. Oant yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wie kalkoenefleis yn Ingelân rikeljusiten, wylst de [[arbeidersklasse]] ek mei de [[kryst]] almeast [[goes]] of [[kowefleis]] iet. Yn it ferneamde [[krystferhaal]] ''[[A Christmas Carol]]'', fan [[Charles Dickens]], keapet de [[earmoede|earme]] [[klerk]] Bob Cratchit fan it hongerleantsje dat de [[rykdom|rike]] frek [[Ebeneezer Scrooge]] him betellet earst in goes om mei de kryst mei syn [[húshâlding]] op te iten, oant Scrooge troch it besyk fan 'e [[spûk|geasten]] fan 'e kryst fan it [[ferline]], it [[hjoed]] en de [[takomst]] in [[geast|mentale]] werberte trochmakket ta in [[goederjouskens|goederjouske]] [[goeddiedichheid|woldogger]] en de Cratchits in kalkoen bringt. [[File:Bourbon red turkey Tom-r2.jpg|right|thumb|250px|In [[mantsje|hoanne]] fan it ras [[reade fan Bourbon County]].]] Fan 'e [[1940-er jierren]] ôf waard de [[priis (kosten)|priis]] fan kalkoenefleis op drastyske wize ferlege troch de yntroduksje fan [[yntinsive lânbou|yntinsive feehâlderij]]. Dêrtroch waard it ek foar de legere [[maatskiplike klasse]]n betelber. Letter yn 'e [[tweintichste iuw]] makke de útfining fan [[kuolkast|meganyske kuolling]] dat hiele kalkoenen [[froast|beferzen]] nei fiere [[merk (ekonomy)|merken]] [[transport]]earre wurde koene sûnder [[ferrotting|ferkeard]] te wurden. Noch wer letter waarden ferskate stappen foarút set op it mêd fan 'e bestriding fan [[sykte]]n, mei as gefolch dat de kalkoeneproduksje noch fierder útwreide wurde koe. Kalkoenefleis is dêrtroch tsjintwurdich in goedkeap en hast oeral beskikber soarte fleis wurden. ==Uterlike skaaimerken== De [[mantsje|hoanne]] fan 'e [[wylde kalkoen]] hat trochinoar in kop-sturtlingte fan 100–125&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan 5–11&nbsp;[[kg]]. De nuete kalkoen is fan dyselde grutte, mar iuwen fan fokken foar de bêste [[fleis]]produksje hat him folle grouwer en swierder makke, oant 39&nbsp;kg. Dêrmei is de nuete kalkoen op it mêd fan maksimale [[massa (gewicht)|massa]] de op sân nei grutste libbene fûgelsoarte op 'e wrâld wurden. Troch it gewicht binne se [[flechtleaze fûgel|semy-flechtleas]]: jongere en lytsere eksimplaren kinne noch wol koarte ôfstannen [[fleanen|fleane]], mar neigeraden dat se âlder en grouwer wurde, ferlieze se dat fermogen. De swierste kalkoenen krije harren gewicht sels mei [[fladderjen]] as in [[hin]] net mear fan 'e grûn ôf. Kwa [[kleur]] besteane der grutte ferskillen tusken de ûnderskate [[List fan kalkoenerassen|kalkoenerassen]], mei't it fearrekleed útinoar rinne kin fan hielendal [[swart]] oant bûnt of [[brún]] oant hielendal [[wyt]]. [[File:Baby turkey in FL.jpg|left|thumb|250px|In kalkoenepykje.]] ==Hâlden en dragen== Jonge nuete kalkoenen kinne maklikernôch koart ôfstannen [[fleanen|fleane]], op [[tûke (beam)|tûken]] yn [[beam]]men lânje en dêr [[sliep]]e. Mar wat âlder (en grouwer) de fûgels wurde, wat minder faak se dat dogge. Uteinlik berikke se in gewicht dat harren [[wjuk]]ken hielendal net mear drage kinne. Nettsjinsteande dat klimme [[folwoeksen]] fûgels mei gragens op net al te hege foarwerpen, lykas in pak [[strie]], om mar net op 'e grûn sliepe te hoegen. Dêr hawwe se nammentlik in [[ynstinkt]]ive wjersin tsjin, dy't berne is út 'e [[eangst]] foar [[rôfdier]]en út 'e tiid dat se noch yn it wyld libben. Jonge fûgels begjinne gauris spontaan en om skynber frivoale redens te [[draven]], wat yn 'e kalkoenehâlderij yn 'e [[Ingelsk|Angelsaksyske wrâld]] ''frolicking'' ("mâltjirgjen") neamd wurdt. It tsjinnet gjin doel en liket poer in foarm fan [[boartsjen]] te wêzen. Nuete kalkoenen fertoane in wiid ferskaat oan [[hâlden en dragen]] dat op it eigen komfôr rjochte is, lykas klapwjukjen, it opsetten fan 'e [[fear (fûgel)|fearren]], it útrekken fan 'e [[poat]]en en it nimmen fan in [[stofbad]] (wat in foarm fan [[parasyt]]bestriding is). In protte types hâlden en dragen fan dizze fûgels binne sosjaal fasilitearjend, wat sizze wol dat it foarkommen fan sok hâlden en dragen by ien yndividu de kâns sterk fergruttet dat oare yndividuën út 'e selde groep dat type hâlden en dragen ek fertoane sille. Nuete kalkoenen [[stim|fokalisearje]] in protte, en de 'sosjale spannings' binnen in groep kinne (troch lju dy't wat fan kalkoenen witte) ôflêzen wurde oan 'e fokalisaasjes fan 'e leden fan 'e groep. In heechtoanige 'gjalp' wiist derop dat de fûgels [[agressyf]] wurde, wat liede kin ta [[slaanderij]] wêrby't de kalkoenen inoar oanfeane mei harren lange, skerpe [[kloer]]en en besykje inoar te pikken. Folwoeksen fûgels fertoane mear agresje as jonge eksimplaren. [[File:Turkeybird.JPG|right|thumb|250px|In [[mantsje|hoanne]] oan it pronkjen.]] Nuete kalkoenen binne tige sosjale bisten, dy't oerstjoer reitsje as se isolearre wurde fan soartgenoaten. As se troch omstannichheden allinnich libje, sykje se oar selskip. Der binne bygelyks dokumintearre gefallen fan nuete kalkoenen dy't '[[freonskip]]' sleaten mei [[hûn]]en. Folwoeksen kalkoenen merke it fuortendaliks as der in nij yndividu arrivearret. It pleatsen fan in frjemde fûgel yn in fêstige groep sil hast altyd resultearje yn in oanfal fan 'e groep op 'e nijynkommeling, mei soms de [[dea]] fan 'e 'ynkringer' ta gefolch. [[Mantsje|Hoannen]] besteegje in oansjenlik diel fan harren tiid oan it pronkjen om [[wyfke|hinnen]] te lokjen. Dat hâlden en dragen liket tige sterk op it pronkjen fan wylde kalkoenhoannen yn 'e [[peartiid]], wêrby't de sturtfearren opsteane ta in [[waaier]], wylst de rest fan it fearrekleed opset wurdt, de wjukken delhingje nei de grûn, it [[boarstkas|boarst]] foarút treaun wurdt en de [[hals]] efteroer bûgd wurdt om 'e [[lel (fûgels)|lellen]] en [[kop]] sa opfallend mooglik te toanen. De [[hûd]] fan 'e kop en de lellen is dêrby fel kleure yn [[read]], [[wyt]] en [[blau]], wylst de 'snútlel' (boppe de [[snaffel]]) langer wurdt. De fûgel 'proest' mei geregelde tuskenskoften wylst er grutsk omstapt en in 'gabbeljende' rop uteret. [[File:Black Spanish toms and hen.jpg|left|thumb|250px|In pear [[mantsje|hoannen]] en in [[wyfke|hin]] fan it ras [[Spaanske swarte]].]] ==Kalkoenerassen== {{Apart|List fan kalkoenerassen}} Der besteane gâns kalkoenerassen. De bekendste is nei alle gedachten de [[Amerikaanske wite (kalkoeneras)|Amerikaanske wite]], in ras dat, alteast yn 'e [[Feriene Steaten]], it meast holden wurdt as fleiskalkoen. Oare bekende rassen binne de [[Amerikaanske brûnskalkoen]], de [[standertbrûnskalkoen]], de [[reade fan Bourbon County]], de [[Amerikaanske blauwe (kalkoeneras)|Amerikaanske blauwe]], de [[Spaanske swarte]] (yn [[Ingelân]] de swarte fan Norfolk neamd), de [[Narragansett (kalkoeneras)|Narragansett]], de [[sûkelarjebrune]], de [[lytse wite fan Beltsville]] en de [[wite dwerch (kalkoeneras)|wite dwerch]]. ==Kalkoenehâlderij== Yn 'e [[kommersje]]le kalkoenehâlderij leverje spesjalisearre fokbedriuwen kalkoene-aaien oan bedriuwen dy't fleiskalkoenen produsearje. De aaien wurde yn in [[ynkubator (aaien)|ynkubator]] [[brieden (fûgels)|útbret]], wêrnei't de [[mantsje|hoannen]] en de [[wyfke|hinnen]] apart faninoar grutbrocht wurde om't se ferskillende groeifaasjes hawwe. [[File:Domestic turkey in Pakistan.jpg|right|thumb|250px|In nuete kalkoen yn [[Pakistan]].]] Yn it [[Feriene Keninkryk]] giet it by de kalkoenefokkerij sa om en ta. De earste [[wike]] fan harren libben wurde de [[fûgelpyk|piken]] yn kloften yn rûne bakken mei in [[diameter]] fan 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[meter|m]] holden. Foar de rûne foarm is keazen om't de piken de râne fan 'e bak folgje en sa altyd by [[fretten]] en [[wetter|drinkwetter]] lâns komme. Om it fretten oan te fiterjen wurde de [[lampe]]n boppe de bak de earst 48&nbsp;[[oere]]n faak oan ien wei troch oan holden. Om 'e piken te helpen by [[termoregulearring|it op peil hâlden fan 'e eigen lichemstemperatuer]] wurdt de [[temperatuer]] yn 'e bakken de earste trije [[dagen]] op in konstante 35&nbsp;[[°C]] holden. Dêrnei giet de temperatuer eltse twa dagen mei 3&nbsp;°C omleech oant er op 't lêst op 18&nbsp;°C útkomt. Nei in wike wurde de rûne bakken fuorthelle, sadat de piken de hiele [[loads (gebou)|loads]] troch kinne, dêr't soms wol tsientûzenen fan harren holden wurde. Dêr wurde se fierder fetmesten oant se nei it [[slachthûs]] geane. Hinnen wurde [[slachtsjen|slachte]] as se 14–16&nbsp;wiken âld binne, en hoannen mei 18–20&nbsp;wiken. Tsjin dy tiid weagje de hoannen al mear as 20&nbsp;[[kg]], wylst folwoeksen wylde kalkoenhoannen maksimaal 11&nbsp;kg weagje. [[File:Turkeys.jpg|left|thumb|250px|Nuete kalkoenen yn in moderne kalkoenefokkerij.]] Hoe ticht oft kalkoenen yn kommersjele plomfeehâlderijen opinoar holden wurde meie, ferskilt per lân. Yn [[Dútslân]], bygelyks, jild in maksimum fan 52&nbsp;[[kg]]/[[m²]] foar kalkoenhoannen en 58&nbsp;kg/m² foar kalkoenhinnen, wylst it maksimum yn it Feriene Keninkryk foar beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] op 61&nbsp;kg/m² leit (oftewol 8&nbsp;fûgels de m²). De [[RSPCA]], de Britske [[bistebeskerming]], riedt lykwols in populaasjetichtens oan fan maksimaal 25&nbsp;kg/m². Kalkoenen dy't holden wurde by de populaasjetichtens fan kommersjele fokkerijen fertoane mear en gruttere sûnensswierrichheden (yn ferhâlding ta fûgels dy't by legere tichtheden holden wurde), lykas problemen by it [[rinnen]], [[swolm]]s oan [[heup]]en en [[poat]]en, [[brutsen bonke|brutsen]] [[wjuk]]ken en in leger lichemsgewicht. Ek de ljochtmanipulaasje yn grutte fokkerijen liedt ta swierrichheden; sa kinne lange ljochtperioaden kombinearre mei lege ljochtyntensiteit by de kalkoenen liede ta [[blinens]]. In oar probleem is it (sels) útroppen fan fearren. Dit wurdt troch saakkundigen beskôge as in misse utering fan foerazjeargedrach, feroarsake troch in foerazjear-earm libbensfermidden. Om dat foar te kommen wurde gauris de [[snaffel]]s fan 'e kalkoen byknipt. Kalkoenen pikke inoar ek nei de kop. Yn in fermidden dêr't se sa ticht opinoar sitte dat útwiken of flechtsjen net mooglik is, liedt dat gauris ta de dea fan it slachtoffer. De fûgels moatte dêrom geregeldwei yn 'e rekken holden wurde, benammen as it giet om hoannen dy't hast folwoeksen binne, mei't dy it agressyfst binne. As in yndividu nei in skoft fan 'e kloft isolearre west te hawwen, reyntrodusearre wurdt, bestiet der grutte kâns dat er oanfallen wurde sil. As in hoanne by fersin by in kloft hinnen set wurdt, sil er nei alle wierskyn ek oanfallen wurde. As in hin by fersin by in kloft hoannen set wurdt, sille dy har fertraapje yn harren haast om mei har te [[pearjen]]. ==Kalkoenefleis== Likernôch 620&nbsp;miljoen kalkoenen wurde elts jier slachte foar it fleis. [[Tradysje|Tradisjoneel]] wurde kalkoenen fral yn 'e [[Ingelsk|Angelsaksyske wrâld]] iten as diel fan it [[krystmiel]] en yn 'e [[Feriene Steaten]] ek mei [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]]. Dêrby keapet men in hiele kalkoen (minus kop, kloeren en yngewant), dy't dan yn 'e [[ûne]] [[bakken|bakt]] of [[roasterjen|roastere]] wurdt. Yn 'e Feriene Steaten bestiet de aparte wizânsje dat elts jier by de [[Nasjonale Thanksgivingkalkoenpresintaasje]] ien kalkoen fan 'e [[Amerikaanske presidint]] "presidinsjele [[amnesty]]" kriget, wat betsjut dat er net slachte en opiten wurde sil. [[File:Thanksgiving Turkey.jpg|right|thumb|250px|In kalkoen tamakke foar [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]].]] De rest fan it jier wurdt der yn 'e Angelsaksyske wrâld ek in protte kalkoen iten, mar dan fral as [[bôlebelis]], kocht yn foarferpakte plakken. Kalkoenefleis wurdt faak oanpriizge as in sûn(er) alternatyf foar [[kowefleis]] en [[bargefleis]] om't der folle minder [[fet (stof)|fet]] yn sit. Behalven nuete kalkoen yt men yn 'e Feriene Steaten mei de kryst of Thanksgiving ek faak [[wylde kalkoen]], dy't dan troch [[jacht (aktiviteit)|jagers]] sels sketten wurdt. Hoewol't nuete en wylde kalkoenen winliken deselde soarte binne, hat it fleis fan wylde kalkoen in hiel oare smaak as dat fan nuete kalkoen. It ferskil is ferlykber mei it ferskil tusken [[hin]]nefleis en it fleis fan wylde fûgels dy't yn [[Nederlân]] wol sketten wurde, lykas [[fazant]]. De smaak fan wylde kalkoen is folle sterker as dy fan nuete kalkoen, wat ferbân hâldt mei it fretten fan 'e bisten. Ek tusken wylde kalkoenen ûnderling bestiet in seizoenaal smaakferskil: oan 'e ein fan 'e [[simmer]], as se moannenlang njonken [[plant]]aardich guod ek [[ynsekten]] fretten hawwe, smakket it fleis folle sterker as winterdeis, wannear't se in strikt plantaardich dieet folgje. Oars as [[aai]]en fan [[hin]]nen, [[nuete ein|einen]] en [[kwartel]]s wurde kalkoene-aaien oer it algemien net (mear) troch de minske iten. Dat hat dermei te krijen dat kalkoenen folle minder aaien lizze en dat alle aaien dêrom nedich binne om piken te produsearjen foar de kalkoenefokkerij. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Domesticated_turkey ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Turkeys}} }} [[Kategory:Fûgelûndersoarte]] [[Kategory:Kalkoen]] [[Kategory:Plomfee]] i3nry1ob6jpmah7syggouv4wt0hklep 0 174139 1233724 1173067 2026-07-05T21:48:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233724 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=boarstelhierrige mûsgoffer |Ofbyld= [[File:Chaetodipus hispidus2.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Chaetodipus'') |Wittenskiplike namme= Chaetodipus hispidus |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de boarstelhierrige mûsgoffer (Chaetodipus hispidus).png|center|250px]] }} De '''boarstelhierrige mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus hispidus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''). Dit bist is lânseigen op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en yn noardlik en sintraal [[Meksiko]]. De boarstelhierrige mûsgoffer is in [[herbivoar]] en ien fan 'e grutsten fan alle [[mûsgoffers]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze [[soarte]] as net bedrige. ==Fersprieding== De boarstelhierrige mûsgoffer komt foar op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]], dêr't syn [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e [[Feriene Steaten]] frijwol de hiele [[Amerikaanske steat|steat]] [[Teksas]] beslacht (útsein in part fan 'e [[Transpecos]]), mei dêropta it westen fan [[Louisiana]], hiel [[Oklahoma]] útsein it noardeastlike hoekje, it westlike twatrêdepart fan [[Kansas]], hiel [[Nebraska]] útsein it noardeasten, it westlike twatrêdepart fan [[Súd-Dakota]], it suden en súdwesten fan [[Noard-Dakota]], it uterste súdeasten fan [[Montana]], it easten fan [[Wyoming]], de eastlike helte fan [[Colorado]], de súdeastlike helte fan [[Nij-Meksiko]] en it súdeastlike hoekje fan [[Arizona]]. It areaal fan 'e boarstelhierrige mûsgoffer wurdt yn it easten rûchwei begrinzge troch de [[rivier]] de [[Missouri (rivier)|Missouri]] en yn it westen troch de [[Rocky Mountains]]. Yn [[Meksiko]] komt dit bist foar yn it dielen fan it noarden en noardeasten fan it lân, en yn it noardlike diel fan it [[Heechlân fan Meksiko]]. ==Uterlike skaaimerken== De boarstelhierrige mûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 10–11,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 9–11^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en in gewicht fan 35–60&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrmei is dit bist ien fan 'e grutste [[mûsgoffers]]. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne lyts en mjitte 1,2–1,4&nbsp;sm yn lingte, wylst de [[krêft]]ige [[efterpoat]]en 2,3–3&nbsp;sm lang binne. De [[pels]], dy't tige rûch is (dêrfandinne de oantsjutting "boarstelhierrich"), hat op 'e [[rêch]] en de [[kop]] in [[griis]]-[[brune]] of [[bêzje]] [[kleur]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. Oer de [[side (anatomy)|siden]] en de [[wang]]en rint in opfallende [[giel]] oant [[oranje]] streek, wylst de [[bealch]] en de [[kiel]] [[wyt]] binne. ==Biotoop== Boarstelhierrige mûsgoffers bewenje in ferskaat oan [[drûchte|drûge]], heger leine [[biotopen]], mar jouwe de foarkar oan gebieten mei [[sân]]ige [[grûn]] en plakken dêr't de grûn net troch [[plant|fegetaasje]] bedutsen wurdt. Kwa [[plant]]egroei hawwe se it leafst koart oant middelheech [[gers]], mei wat [[strewelleguod]] en [[kaktus]]sen. Se komme ek in protte foar yn kriten mei [[rots]]ige en/of [[liem]]ige grûn. Yn [[prêrje]] mei rotsen sil men omdôch nei har sykje, en se lykje ek [[sândunen]] en [[rivier]][[delling]]s te mijen. ==Hâlden en dragen== De boarstelhierrige mûsgoffer is foar it meastepart in [[herbivoar]], dy't libbet op in dieet dat fierhinne út [[sied (plant)|sied]] fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] liket te bestean. Dy wurde hiel selektyf gearfandele en yn 'e eksterne [[wangpûde]]n, dy't oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte, meinommen nei de [[hoale]]. Boarstelhierrige mûsgoffers frette dêrnjonken ek wol [[blêd (plant)|blêden]] en soms [[ynsekten]]. De boarstelhierrige mûsgoffer libbet [[solitêr]]. Hoalen wurde altyd groeven yn broazele ûndergrûn en hawwe 2–3 yngongen dy't gauris tichtset wurde mei in klute. Oars as oare mûsgoffers lit dit bist gauris in opfallende bulte útgroeven ierde by syn hoale lizze, krekt sa't [[goffers]] dat dogge, mar dan in stik lytser. Oer de [[fuortplanting]]ssyklus fan 'e boarstelhierrige mûsgoffer is net folle bekend. [[Mantsje]]s mei fergrutte [[testikels]] binne dokumintearre fan [[maart]] oant en mei [[oktober]], en [[swierens|drachtige]] [[wyfke]]s binne fongen yn [[july]] en [[augustus]]. De lingte fan 'e [[peartiid]], dy't dêrtroch suggerearre wurdt, makket it oannimlik dat wyfkes twa of mear nêsten jongen yn 't jier smite kinne. ==Status== De boarstelhierrige mûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e boarstelhierrige mûsgoffer (''Chaetodipus hispidus''): *''C. h. hispidus'' <small>(eastlik, sintraal en súdlik [[Teksas]], westlik [[Louisiana]] en noardeastlik [[Meksiko]])</small> *''C. h. paradoxus'' <small>( westlik [[Súd-Dakota]], súdwestlik [[Noard-Dakota]], súdeastlik [[Montana]], eastlik [[Wyoming]], westlik [[Nebraska]], eastlik [[Colorado]], westlik [[Kansas]], westlik [[Oklahoma]] en de [[Panhandle fan Oklahoma]], de [[Panhandle fan Teksas]], [[West-Teksas]], eastlik en súdlik [[Nij-Meksiko]], súdeastlik [[Arizona]] en noardlik Meksiko)</small> *''C. h. spilotus'' <small>(sintraal Oklahoma, sintraal Kansas en súdeastlik Nebraska)</small> *''C. h. zacatecae'' <small>([[Heechlân fan Meksiko]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hispid_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Chaetodipus hispidus}} }} {{DEFAULTSORT:Boarstelhierrige musgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] k4zfcbjuylq058knlihg7h0lz9cmxbx 0 175312 1233761 1173122 2026-07-05T22:07:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233761 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[antilopegrûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Ammospermophilus'') |Wittenskiplike namme= Ammospermophilus insularis |Beskriuwer, jier= Nelson & Goldman, 1909 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje (Ammospermophilus insularis).png|center|250px]] }} It '''Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ammospermophilus insularis'' of ''Ammospermophilus leucurus insularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[antilopegrûniikhoarntsjes]] (''Ammospermophilus''). Dit bist komt inkeld foar op in [[eilantsje]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. Saakkundigen binne it net iens oer de fraach oft it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje in selsstannige [[soarte]] is of net. Party fan harren klassifisearje dit bist as in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), dat op it oanbuorjende [[fêstelân]] libbet. ==Taksonomy== It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje waard yn [[1909]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch [[Edward William Nelson]] en [[Edward Alphonso Goldman]], dy't ornearren dat it gie om in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''). Dat is in wiid fersprate soarte mei in [[ferspriedingsgebiet]] dat him útstrekt oer it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noardwesten fan [[Meksiko]]. Yn [[1938]] besleat [[mammalooch]] [[Arthur H. Howell]] lykwols dat it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje yn status ferhege wurde moast ta in selsstannige [[soarte]] op basis fan 'e proporsjes fan syn [[plasse]], dy't justjes grutter binne as by it gewoane antilopegrûniikhoarntsje, en it net foarkommen fan 'e reduksje fan 'e trêde [[falske kies]] (premolaar) yn 'e [[boppekaak]], dy't wol foarkomt by it gewoane antilopegrûniikhoarntsje. Lettere [[DNA|DNA-ûndersiken]] leveren inoar tsjinsprekkende resultaten op. Yn [[2007]] suggerearren de útkomsten fan in ûndersyk nei it DNA kombinearre mei de uterlike skaaimerken fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje dat de ferskillen tusken dit bist en it gewoane antilopegrûniikhoarntsje net grut genôch binne om in status as apart soarte te rjochtfeardigjen. Sûnt bestiet der gjin wittenskiplike [[konsensus]] mear oer de status fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje: party saakkundigen beskôgje it bist noch altyd as in selsstannige soarte, wylst oaren it behannelje as in ûndersoarte fan it gewoane antilopegrûniikhoarntsje. Ta de lêste groep heart ek de [[IUCN]]. ==Fersprieding== It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje is lânseigen op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilantsje [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]], dat yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] leit, foar de [[kust]] fan it súdlike diel fan [[Kalifornysk Skiereilân]]. Dizze [[soarte]] komt nearne oars foar en it hiele [[ferspriedingsgebiet]] beslacht sadwaande net mear as 95&nbsp;[[km²]]. ==Uterlike skaaimerken== It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte 18,8–22,0&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,2–7,1&nbsp;sm en in gewicht fan 105–145&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[sturt]] [[dûnkerbrún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en hat op 'e siden in [[wite]] streek fan 'e [[skouder]]s oant it [[efterst]]. Under dy streek is de pels [[brún]], krekt as op 'e [[kop]]. De [[bealch]], de [[kiel]] en de ûnderkant fan 'e [[sturt]] binne wyt. Yn ferhâlding mei it nau besibbe [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus'') is it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje wat foarser fan stal en wat dûnkerder fan [[kleur]]. ==Biotoop== Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsjes libje op [[gers|gerzige]] en [[rots]]ige [[heuvel]]skeanten, en yn [[drûchte|drûch]], [[woastyn|woastinich]] gebiet middenmank gers, [[strewelleguod]] en [[kaktus]]sen. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje is net folle bekend. Krekt as oare [[antilopegrûniikhoarntsjes]] is it in [[herbivoar]] bistke dat oerdeis aktyf is en it fermogen hat om [[oerferhjitting (oandwaning)|oerferhjitting]] tsjin te gean, sadat er [[lichemstemperatuer]]en fan boppe de 40&nbsp;[[°C]] ferdrage kin. Njonken it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje sels komme op [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] mar fiif soarten [[sûchdier]]en foar: de [[swarte ezelhazze]] (''Lepus insularis''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[gewoane woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). Inkeld foar dat lêste bist stiet it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje op it menu. Oare [[rôfdier|natuerlike fijannen]] binne ferskate [[slange]]soarten en twa [[rôffûgel]]s: de [[tûfkarakara]] (''Caracara cheriway'') en de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius''). ==Status== It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje hat gjin [[IUCN-status]] om't de [[IUCN]] dit bist beskôget as in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), en net as in selstannige soarte. Mei't it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje sa'n beheind [[ferspriedingsgebiet]] hat, hoecht der net folle te barren om dizze soarte yn 'e swierrichheden te bringen. Nettsjinsteande dat liket de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl te wêzen. It eilân [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] hat gjin minsklike bewenners en falt ûnder it yn [[1995]] troch de [[UNESCO]] útroppen [[Biosfearreservaat De Eilannen yn de Golf fan Kalifornje]]. As sadanich hat it in beskerme status. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Espíritu_Santo_antelope_squirrel ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Espiritu Santo-antilopegruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Antilopegrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4xfq7p06wy57kvj1kqvibpo4c74kk3x 0 178216 1233706 1175960 2026-07-05T21:39:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233706 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=beldinggrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:2009-Beldings-Ground-Squirrel.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Urocitellus'') |Wittenskiplike namme= Urocitellus beldingi |Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it beldinggrûniikhoarntsje (Urocitellus beldingi).png|center|250px]] }} It '''beldinggrûniikhoarntsje''' of '''Beldings grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus beldingi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bistke is lânseigen yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]]. It is in [[deidier]] mei in fierhinne [[herbivoar]] dieet dat yn [[famylje (besibskip)|famyljegroepen]] libbet yn ûndergrûnske [[hoale]]n. It beldinggrûniikhoarntsje hâldt in lange [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan it beldinggrûniikhoarntsje leit yn it westlike part fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It beslacht rûchwei de eastlike helte fan [[Oregon]], it súdeasten fan [[Idaho]], it uterste noardwesten fan [[Utah]], it noarden en de midden fan [[Nevada]], it noardeasten fan [[Kalifornje]], en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan Kalifornje en Nevada. [[File:0237 ground squirrel munsel odfw (5806239856).jpg|left|thumb|250px|In beldinggrûniikhoarntsje sjocht ris bûtendoar.]] ==Uterlike skaaimerken== It beldinggrûniikhoarntsje hat in kop-romplingte fan 23–30&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,4–7,6&nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 290&nbsp;[[gram (gewicht)|gram]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne lyts, de [[poat]]en koart en ek de [[sturt]] is, yn ferhâlding ta besibbe [[soarte]]n [[grûniikhoarntsje]]s, oan 'e koarte kant. De sturt hat de foarm fan in ôfplatte [[plomsturt]]. Op 'e poaten groeit net folle [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[wangpûde]]n binne yn ferliking ta dy fan oare grûniikhoarntsjes net botte grut. De [[pels]] is [[grizich]] op 'e [[side (anatomy)|siden]], en feroaret dêrwei nei ûnderen en nei boppen ta stadichoan fan [[kleur]], oant er [[readbrún]] is op 'e [[rêch]] en [[bêzje]] op 'e [[bealch]]. ==Biotoop== Beldinggrûniikhoarntsjes jouwe de foarkar oan heger leine [[biotopen]], op in hichte fan 2.000–3.600&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. De bistkes komme benammen foar op [[berchgreide]]n, mar ek op mei [[aalst]]strûken begroeide [[heechflakte]]n, yn gebieten mei aalst en [[gers]] trochinoarhinne en op [[ikker]]s. It beldinggrûniikhoarntsje mijt [[wâld]]en, ticht [[strewelleguod]], lang gers en [[rots]]ige berchskeanten, mei't er dêr gjin útsjoch hat om [[rôfdier]]en op 'e tiid gewaar te wurden. Mar de begroeiïng, sij it gers of aalst, moat ek wer net te koart wêze, om't er dan gjin beskûl hat foar rôfdieren. ==Hâlden en dragen== It beldinggrûniikhoarntsje libbet yn [[famylje (besibskip)|famyljegroepen]] dy't besteane út besibbe [[wyfke]]s mei harren jongen. De mantsjes binne fierhinne [[solitêr]]. De bisten kenne inoar wer oan har [[rook]]. De mjitte fan gearwurking tusken yndividuën liket basearre te wêzen op hoe nau oft se mei-inoar besibbe binne. Beldinggrûniikhoarntsjes binne [[deidier]]en. Se libje yn in ûndergrûnske [[hoale]], dy't se ferlitte as de [[sinne-opgong|sinne opgiet]]. It earste iikhoarntsje dat bûten komt, giet op wacht stean en sjocht om him hinne om [[rôfdier]]en gewaar te wurden. Dat eksimplaar bliuwt by de yngong fan 'e hoale stean oant alle oare leden fan 'e groep feilich bûtendoar kommen binne. Beldinggrûniikhoarntsjes slane gjin iten op yn foarriedhoalen, mar lizze ûnderhûdske [[fetweefsel|fetfoarrieden]] oan dy't har troch de [[winter]] helpe moatte. Se bringe wol 40% fan 'e [[simmer]] troch mei [[iten]]. Dat dogge se steand op 'e [[efterpoat]]sjes, wylst se it fretten yn 'e [[foarpoat]]sjes hâlde. Sa kinne se ûnderwilens om har hinne sjen oft der ek rôfdieren op 'e loer lizze. De aktiviteit fan beldinggrûniikhoarntsjes belunet as de [[temperatuer]] oprint. In grut diel fan 'e dei lizze se op [[rots]]en te [[sinnebaaien]]. Fierders fiere se ek ûnderhâld út oan 'e hoale, [[boartsjen|boartsje]] se mei-inoar en [[fliejeien|fliejeie]] se by inoar. Likernôch midden op 'e [[middei (deidiel)|middei]] lûke se har wer yn 'e hoale werom. De [[wintersliep]] dy't it beldinggrûniikhoarntsje hâldt, is tige lang, mar fariëarret nei [[geslacht (sekse)|geslacht]] en [[âldens]]. [[Folwoeksen]] mantsjes geane heger yn 'e [[berchtme|bergen]] ein [[july]] of begjin [[septimber]] al yn wintersliep. Folwoeksen wyfkes dogge dat ein septimber of in pear [[wike]]n letter, ôfhinklik fan 'e hichte. Healwoeksen mantsjes geane ek ein septimber yn wintersliep, mar healwoeksen wyfkes wachtsje oant ein [[oktober]]. Mei it iere begjin fan 'e wintersliep mije de bisten de [[hjittens|hjitte]], [[drûchte|drûge]] simmersein. Wannear't se wer út har wintersliep wekker wurde, ferskilt ek nei hichte en oare faktoaren. Op legere hichten komme mantsjes yn [[febrewaris]] al foar 't ljocht, mar yn heger leine kontreien kin dat pas barre tsjin 'e ein fan [[april]]. De wyfkes komme wat dat oangiet oeral in pear wiken efterop. [[File:Belding's ground squirrel (Urocitellus beldingi) (28535348301).jpg|right|thumb|180px|In beldinggrûniikhoarntsje sjocht wach om him hinne.]] De [[peartiid]] falt foar beldinggrûniikhoarntsjes koart nei de ein fan 'e wintersliep, tusken ein [[febrewaris]] en begjin [[juny]]. Sawol de mantsjes as de wyfkes [[pearje]] mei mear as ien partner. De wyfkes binne elts jier net mear as fiif [[oere]]n [[tyldrift]]ich, dat wannear't soks bart, lûkt it gâns mantsjes oan, dy't fûleindich fjochtsje foar it rjocht om mei har te pearjen. Dat betsjut dat gruttere, âldere mantsjes mear kâns meitsje op it trochjaan fan harren [[gen]]en. Ien wyfke kin yn har tyldriftige perioade wol mei fiif mantsjes efterinoar pearje. Dat fergruttet de kâns dat se [[swierens|drachtich]] rekket en ek it [[genetysk]] ferskaat fan 'e [[populaasje (biology)|populaasje]], mei't de jongen út ien smeet fan ferskillende [[heit]]en wêze kinne. Wyfkes fan it beldinggrûniikhoarntsje smite mar ien nêst jongen yn it jier. As se drachtich reitsje, grave se in aparte nêsthoale, dêr't se in nêst fan [[gers]] en [[woartel (plant)|plantewoartels]] yn oanlizze. De nêsthoale wurdt [[agressyf]] ferdigene tsjin soartgenoaten dy't net besibbe binne. De reden foar dat [[hâlden en dragen]] is dat [[ynfantiside]] en [[kannibalisme]] fan jongen by beldinggrûniikhoarntsjes soms foarkomt as in net besibbe yndividu in nêsthoale binnenkringt. De [[draachtiid]] duorret 23–31&nbsp;[[dagen]], wêrnei't yn [[maart]] oant begjin [[july]] 3–8 jongen smiten wurde. Dy wurde troch de wyfkes allinnich [[opfieding|grutbrocht]], mei't de mantsjes nei de pearing fierders neat mei de [[fuortplanting]] te krijen hawwe. De earste [[wike]]n bliuwe de jongen ûnder de grûn. Mei 27&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]]. Dêrnei nimt it wyfke se mei út 'e hoale, en ferliest se har agresje foar ûnbesibbe soartgenoaten oer. Yn 't earstoan bliuwe de jongen deunby de nêsthoale, mar op 'e trêde dei boppegrûnsk begjinne se de omkriten te ferkennen. De mantsjes geane gau dêrnei op 'e swalk, wylst de wyfkes har by de famyljegroep fan 'e mem jouwe. [[File:Belding%27s_ground_squirrel_pups.jpg|left|thumb|250px|In pear jongen by de yngong fan in [[hoale]].]] ==Fretten== Beldinggrûniikhoarntsjes hawwe in fierhinne [[herbivoar]] dieet, dat foar it meastepart bestiet út [[blom]]men fan [[krûd (plant)|krûden]] en [[sied (plant)|sieden]] fan [[gers|gerzen]] en oare [[plant]]en. Dêrnjonken frette se ek wol [[nút (frucht)|nuten]], [[woartel (plant)|woartels]], [[bol (plant)|bollen]], [[poddestuollen]] en griene plantedielen. Ut en troch meitsje se lykwols ek [[ynsekten]] en oare lyts wrimelt, [[ies (kadaver)|ies]] en lytse [[wringedier]]en lykas [[hagedis]]sen lytsman. Soms jouwe se har oer oan [[kannibalisme]] troch soartgenoaten te beplúzjen. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it beldinggrûniikhoarntsje binne de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en ferskate oare soarten [[earnen]] en [[haukfûgels]]. Beldinggrûniikhoarntsjes hawwe twa [[alaarmrop]]pen om inoar foar sokke bisten te warskôgjen: in [[tsjirpen]]d lûd en in [[fluitsjen]]d lûd. De tsjirpende alaarmrop wurdt brûkt foar bedrigings dy't net fuortendaliks gefaar opsmite, oer it algemien fan grûnrôfdieren. De oare iikhoarntsjes reägearje derop troch op 'e efterpoaten stean te gean of op in rots te klimmen om it rôfdier better sjen te kinnen. De fluitsjende alaarmrop is foar bedrigings mei akút gefaar, almeast fan [[rôffûgel]]s. As se dat lûd hearre, flechtsje alle iikhoarntsjes halje-trawalje de hoale yn. [[File:Belding's Ground Squirrels DSC0977vv.jpg|right|thumb|250px|In trio beldinggrûniikhoarntsjes.]] ==Status== It beldinggrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it beldinggrûniikhoarntsje (''Urocitellus beldingi''): *''U. b. beldingi'' <small>(de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] en westlik [[Nevada]])</small> *''U. b. creber'' <small>(noardlik en sintraal Nevada, súdwestlik [[Idaho]], súdeastlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Utah]])</small> *''U. b. oregonus'' <small>(eastlik Oregon, noardwestlik Nevada en noardeastlik [[Kalifornje]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Belding's_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocitellus beldingi}} }} {{DEFAULTSORT:Beldinggrûniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] df2h5p8hh0zpl8vr3sspetv7gf42i4i 0 179882 1233679 1197971 2026-07-05T21:08:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233679 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske liuw |Ofbyld= [[File:PantheraLeoAtrox1.jpg|250px]] <br><small>Artistike rekonstruksje.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera atrox |Beskriuwer, jier= [[Joseph Leidy|Leidy]], 1853 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>(10.800 f.Kr.)</small> ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Amerikaanske liuw (Panthera atrox).png|center|250px]] }} De '''Amerikaanske liuw''' of '''Amerikaanske hoaleliuw''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera atrox'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] of loaihoarsen (''Panthera''). It libbe yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] yn [[Noard-Amearika]], fan likernôch 165.000 jier lyn oant 12.800 jier lyn. [[DNA|DNA-ûndersyk]] hat útwiisd dat de Amerikaanske liuw beslist in selsstannige [[soarte]] wie, dy't ôfstamme fan 'e ([[Jeraazje|Jeraziatyske]]) [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') en nau besibbe wie oan 'e moderne [[liuw]] (''Panthera leo''). De Amerikaanske liuw wie rûchwei 25% grutter as de hjoeddeistige liuw, en it wie ien fan 'e grutste en gefaarlikste [[rôfdier]]en fan syn tiid en wengebiet. ==Fersprieding== De Amerikaanske liuw kaam yn [[Pleistoseen]] rûnom foar yn it diel fan [[Noard-Amearika]] besuden de grutte [[gletsjer|iiskapen]]. Yn hjoeddeistige termen foelen dêr hast de hiele [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûnder, útsein it noarden fan [[Nij-Ingelân]]. De noardgrins fan 'e fersprieding rûn troch wat no de [[Amerikaanske steaten]] [[Maine]], [[Nij-Hampshire]] en [[Vermont]] binne, troch it it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Ontario]], [[Manitoba]] en [[Saskatchewan]], troch it suden en westen fan [[Alberta]] en troch it easten en suden fan [[Britsk-Kolumbia]]. Yn it suden rikte it [[ferspriedingsgebiet]] oant djip yn [[Sintraal-Amearika]], yn wat no it westen fan [[Panama]] is. ==Untdekkingsskiednis== It earste [[fossyl]] fan in Amerikaanske liuw waard yn 'e earste helte fan 'e [[1830-er jierren]] oantroffen troch in William Henry Huntington, dy't syn ûntdekking op [[1&nbsp;april]] [[1836]] bekendmakke oan it [[Amerikaansk Filosofysk Genoatskip]] (APS). It waard mei oare fossilen fan Huntington oerdroegen oan 'e kolleksje fan 'e [[Akademy fan Natuerwittenskippen fan de Drexel Universiteit|Akademy fan Natuerwittenskippen]] fan [[Philadelphia]] (ANSP). Huntington hie it fossyl fûn yn in [[ravyn]] yn 'e neite fan [[Natchez (Mississippy)|Natchez]], yn [[Mississippy (steat)|Mississippy]], yn in grûnlaach dy't datearre út it [[Pleistoseen]]. It [[spesimen]] bestie út net mear as de lofterhelte fan in [[ûnderkaak]] mei trije [[kiezzen]] en in part fan in [[hoektosk]]. Pas yn [[1853]] waard it [[wittenskip]]lik beskreaun, doe't [[paleöntolooch]] [[Joseph Leidy]] it fragmintaryske fossyl, oant doe ta bekend ûnder de prozayske oantsjutting ANSP&nbsp;12546, de [[wittenskiplike namme]] ''Felis atrox'' joech, dat "woeste kat" betsjut. [[File:Panthera_atrox_holotype_CAST.jpg|left|thumb|250px|In ôfjitsel fan it alderearste [[spesimen]] ([[holotype]]) fan in Amerikaanske liuw.]] Leidy, dy't útgroeide ta in paleöntolooch fan namme, bleau altyd mei de Amerikaanske liuw ferbûn, en op in [[stânbyld]] fan him, dat foar it gebou fan 'e Akademy fan Natuerwittenskippen yn Philadelphia stiet, hâldt er it kaakfragmint fan it earste spesimen fan 'e Amerikaanske liuw yn 'e hân. Yn [[1873]] neamde Leidy in oar fragmintarysk fossyl, dat opdobbe wie yn 'e [[Livermoredelling]] yn [[Kalifornje]], ''Felis imperialis'' ("keizerlike kat"). Letter soe lykwols dúdlik wurde dat ''F. imperialis'' in jonger [[synonym]] fan ''F. atrox'' wie. [[John C. Merriam]] beskreau yn [[1909]] in plasse dy't ôfkomstich wie út 'e [[Tarreputten fan La Brea]], by [[Los Angeles]] yn [[Súdlik Kalifornje]]. Hy woe hawwe, dit fossyl fertsjintwurdige in nije ûndersoarte, ''Felis atrox bebbi'', mar dy bliek letter synonym te wêzen mei ''Felis atrox''. Ut 'e Tarreputten fan La Brea kamen yn 'e earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] tsientallen fossilen fan 'e Amerikaanske liuw foar 't ljocht. Yn [[1932]] waarden dy oant yn detail beskreaun troch Merriam en Stock, dy't dêrby fêststelden dat in grut tal earder selsstannich beskreaune taksons eins synonimen fan ''Felis atrox'' wiene. Pas yn [[1941]] waard de Amerikaanske liuw fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') oerpleatst nei it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]]. Dat waard dien troch de paleöntolooch [[George Simpson (paleöntolooch)|George Simpson]], dy't miende dat it bist in ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca'') wie. Hy helle dêrby ferskate fossilen oan dy't yn sintraal en súdlik [[Meksiko]] fûn wiene en ferwiisde teffens nei guon út [[Nebraska]] en oare kriten fan 'e westlike Feriene Steaten. In fynst yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]] wreide it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske liuw yn [[1971]] nei it noarden ta út. Fossilen dy't fan 'e [[1890-er jierren]] ôf ûntdutsen waarden yn [[Patagoanje]] en op [[Fjoerlân]], yn it suden fan [[Sily]] en [[Argentynje]], binne troch guon saakkundigen beskôge as hearrend ta de Amerikaanske liuw. Dat soe betsjutte dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan it bist hielendal trochrûn oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]] ta. Hoewol't guon paleöntologen dy teory noch altyd oanhingje, is de [[wittenskiplike konsensus]] dat de Amerikaanske liuw net yn Súd-Amearika foarkaam. De fossilen út Patagoanje en Fjoerlân wurde troch de measte saakkundigen taskreaun oan ''Panthera onca mesembrina'', in útstoarne súdlike ûndersoarte fan 'e jagûar. Fan fossilisearre restanten út 'e [[Tarreputten fan Talara]], yn [[Perû]], wêrfan't foarhinne ek tocht waard dat se fan 'e Amerikaanske liuw wiene, hat DNA-ûndersyk útwiisd dat se eins fan in ûngewoan grutte jagûar binne. [[File:Panthera_leo_atrox_Page.jpg|right|thumb|250px|In [[skelet]] fan in Amerikaanske liuw, opdobbe út 'e [[Tarreputten fan La Brea]], tentoansteld yn it [[George C. Page Museum]] yn [[Los Angeles]].]] ==Taksonomy== By syn ûntdekking waard de Amerikaanske liuw troch [[Joseph Leidy]] beskreaun as in selsstannige [[soarte]] [[kateftige]], yn 't earstoan ûnder de no ferâldere [[wittenskiplike namme]] ''Felis atrox'' (no ''Panthera atrox''). Party oare paleöntologen akseptearren dy pleatsing, mar oaren wiene fan betinken dat it bist in ûndersoarte fan 'e [[liuw]] (''Panthera leo'') wêze moast. Letter wiene der ek guon dy't it as in ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca'') seagen. De [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch J.Th.&nbsp;Groiß woe yn [[1996]] sels hawwe dat de Amerikaanske liuw en de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') ûndersoarten fan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris'') wêze moasten, mar dy teory krige gjin neifolging. It idee dat de Amerikaanske liuw in ûndersoarte fan 'e liuw wie, ûntjoech him geandewei de [[tweintichste iuw]] ta de oerhearskjende miening, dat de Amerikaanske liuw waard gauris beskreaun as ''Panthera leo atrox''. Pas tusken [[2008]] en [[2016]] waard troch [[DNA|DNA-ûndersiken]] mei wissichheid fêststeld dat it giet om in selsstannige soarte, dy't eins ôfstamme fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''). ==Evolúsje== De Amerikaanske liuw ûntjoech him út 'e ierdere [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') út it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] en wie in sustersoarte fan 'e hoaleliuw sa't dy yn it [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]] bestie. De ôfspjalting fan 'e Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw waard feroarsake trochdat de [[populaasje (biology)|populaasje]] hoaleliuwen yn it súdlike diel fan [[Noard-Amearika]] op in stuit fan 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]] skaat rekke troch de útwreiding fan twa [[gletsjer]]s. Dêrby gie it om 'e [[Laurentide iiskape]] yn [[Arktis|Arktysk]] Noard-Amearika en de [[Kordillera-iiskape]] yn 'e noardlike [[Rocky Mountains]]. Yn wat no it noarden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] is, makken dy beide gletsjers kontakt en sniene sa in smelle trochgong ôf dy't earder troch [[fauna]] brûkt wie om fan it [[Beringlân]] oan wjerskanten fan 'e [[Beringstrjitte]] nei it suden fan Noard-Amearika te kommen en oarsom. Earst tochten saakkundigen dat de ôfspjalting fan 'e Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw omtrint 340.000 jier lyn plakfûn hie, mar út lettere ûndersiken die bliken dat it om 165.000 jier lyn hinne west hawwe moat, om't de hoaleliuw him pas tusken 190.000 en 130.000 jier lyn foar it earst nei Noard-Amearika fersprate. De hjoed de dei noch libbene kateftige dy't it naust oan 'e Amerikaanske liuw besibbe wie, is de [[liuw]] (''Panthera leo''), dêr't de hoaleliuw him omtrint 700.000 jier lyn fan ôfspjalte. De Amerikaanske liuw wie, ynsafier bekend, in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat er gjin [[ûndersoarte]]n hie. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske liuw moat in kop-romplingte hân hawwe fan nei skatting 160–250&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[skouder|skoft]]hichte fan trochinoar 120&nbsp;sm. Ta ferliking: de [[liuw]] (''Panthera leo'') hat trochinoar in kop-romplingte fan 160–208&nbsp;sm, mei in skofthichte fan 107–123&nbsp;sm. Krekt as by de liuw wiene by de Amerikaanske liuw de [[mantsje]]s oanmerklik foarser fan stal as de [[liuwinne]]n. Dyselde [[seksuele dimorfy]] utere him ek yn it gewicht, dat by mantsjes nei skatting 235–523&nbsp;[[kg]] bedroech, en by liuwinnen nei skatting 175–365&nbsp;kg. (By de liuw weagje de mantsjes 160–225&nbsp;kg en de liuwinnen 110–144&nbsp;kg.) [[File:American_lion_National_Park_Service_illustration.png|left|thumb|200px|In artistike rekonstruksje fan 'e Amerikaanske liuw.]] De Amerikaanske liuw wie dêrmei mear seksueel dimorf as de (gewoane) liuw, mei't de mantsjes 1,4 kear sa grut wiene as de liuwinnen, wylst de mantsjes by de liuw mar 1,26 sa grut binne as de liuwinnen. De skattings fan it gewicht fan 'e Amerikaanske liuw rinne trouwens frij sterk útinoar: in ûndersyk fan B.&nbsp;Sorkin et al. út [[2008]] woe hawwe, de mantsjes hiene yn trochsneed in gewicht fan 420&nbsp;kg, mar in ûndersyk fan P.&nbsp;Christiansen et al. út [[2009]] stelde dat gemiddelde fêst op 256&nbsp;kg. De swierste Amerikaanske liuw dêr't restanten fan bewarre bleaun binne, soe neffens it lêste ûndersyk 351&nbsp;kg weage hawwe. Ut 'e [[Tarreputten fan La Brea]], by [[Los Angeles]], binne sa'n tachtich ridlik komplete [[skelet]]ten fan 'e Amerikaanske liuw opdobbe, dat de [[morfology]] fan it bist is goed bekend. De [[bonke]]n fan 'e [[poat]]en fan 'e Amerikaanske liuw wiene grouwer as dy fan 'e (gewoane) liuw en hiene kwa robústens mear wei fan 'e bonken yn 'e lidden fan 'e [[brune bear]] (''Ursus arctos''). Ek wiene se 10% langer yn ferhâlding mei dy fan 'e (gewoane) liuw. Fierders liek de Amerikaanske liuw fan uterlik sterk op 'e (gewoane) liuw, mar de [[snút]] wie wat langer en smeller, krekt as by de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''). Ek wied er, sa't al neamd is, in stik grutter fan stal. Wat de [[kleur]] fan 'e [[pels]] fan 'e Amerikaanske liuw oangiet, binne der gjin direkte oanwizings. [[Read|Rodzich]] [[hier (begroeiïng)|hier]] fan [[kateftige]] restanten út [[grot]]ten yn [[Patagoanje]] wurdt troch de measte saakkundigen taskreaun oan ''Panthera onca mesembrina'', in útstoarne ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca''). Fan 'e nau besibbe hoaleliuw binne yn [[Sibearje]] [[mummifisearre]] [[liken]] weromfûn dêr't noch (in bytsje) hier op siet, en dat is [[ljochtgiel]]. Der wurdt dêrom oer it algemien fan útgien dat ek de Amerikaanske liuw in gielige kleur hie, dy't wat mear útskaaide nei [[wyt]] as de kleur fan 'e hjoeddeistige liuwen yn [[Afrika]]. Op [[grotskildering]]s út [[Jeropa]] dy't de hoaleliuw ôfbyldzje, ûntbrekke by de mantsjes de [[moannen (hier)|moannen]]. It liket dêrom oannimlik, yn acht nommen dat de Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw ôfstamme, dat ek de mantsjes fan 'e Amerikaanske liuw gjin of mar amper moannen hiene. ==Paleobiology== ===Biotoop=== Krekt as de [[hoaleliuw]]en dêr't se fan ôfstammen, wiene Amerikaanske liuwen benammen bisten fan 'e iepen romte. Se libben dêrom fral op [[flakte]]n, lykas [[toendra's]]. [[steppe]]s en [[savanne]]s. Nettsjinsteande dat kamen se ek wol foar yn [[berchtme]]n. Mar yn [[wâld]]en koene se net út 'e fuotten, en dy mijden se sadwaande. ===Ekology=== De Amerikaanske liuw wie ien fan 'e grutste en gefaarlikste [[rôfdier]]en fan syn tiid en ferspriedingsgebiet. Oare grutte rôfdieren, dêr't er mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moast, wiene û.o. de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'') en de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum''). Syn wichtichste [[proaidier]]en wiene [[harteftigen|harten]] lykas it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), it [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus'') en it [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus''); [[hynders]] lykas it [[westlik hynder|westlike hynder]] (''Equus occidentalis'') en it [[Meksikaansk hynder|Meksikaanske hynder]] (''Equus conversidens''); [[bizons]] lykas de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''), de [[reuzebizon]] (''Bison latifrons'') en de [[steppewisint]] (''Bison priscus''); [[slurfdieren]] lykas de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''), de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''), de [[Amerikaanske mastodont]] (''Mammut americanum'') en de [[Pasifyske mastodont]] (''Mammut pacificum''); en oare grutte bisten, lykas it [[westlik kamiel|westlike kamiel]] (''Camelops hesternus''), de [[Kalifornyske tapir]] (''Tapirus californicus''), [[harlangrûnloaiert|Harlans grûnloaiert]] (''Paramylodon harlani'') en de [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana''). De Amerikaanske liuw [[jacht (aktiviteit)|bejage]] syn proaien nei alle gedachten foar it meastepart sels, mar saakkundigen binne fan tinken dat er grif ek foar in diel oan syn proaien kaam troch [[kleptoparasitisme]], it stellen fan proaien dy't troch oare, swakkere, rôfdieren deade binne. Krekt sa't de moderne [[liuw]] (''Panthera leo'') tsjintwurdich yn Afrika wol proaien stelt fan it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), sa sil de Amerikaanske liuw perfoarst proaien ûntnadere hawwe oan it [[Amerikaansk jachtloaihoars|Amerikaanske jachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'' en ''M. trumani''). ===Hâlden en dragen=== Oft Amerikaanske liuwen ek yn [[troep (bistegroep)|troepen]] libben fan ien [[mantsje]] mei ferskate [[liuwinne]]n en harren [[liuw|welpen]], sa't (gewoane) [[liuw]]en dat dogge, of in [[solitêr]] bestean laten lykas [[tiger]]s, is ûndúdlik. In ûndersyk fan H.T.&nbsp;Wheeler en G.T.&nbsp;Jefferson út [[2009]] woe hawwe dat de Amerikaanske liuw wol deeglik yn troepen libbe, en dat dàt de reden wie dat der safolle jonge [[mantsje]]s yn 'e [[Tarreputten fan La Brea]] oantroffen wiene en mar sa'n bytsje jonge [[wyfke]]s. De riddenearring wie dat jonge mantsjes op in stuit út 'e troep ferdreaun waarden en lykme-allinne omdoarmje moasten oant se earnewêr oars in eigen troep stiftsje koene, wylst jonge wyfkes yn 'e troep bleaune dêr't se yn berne wiene sûnder dat se har op frjemd terrein hoegden te bejaan. [[File:Panthera_Atrox.jpg|right|thumb|250px|De [[plasse]] fan in Amerikaanske liuw yn it [[Nasjonaal Natoerhistoarysk Museum]], ûnderdiel fan it [[Smithsonian Ynstitút]] yn [[Washington, D.C.]]]] Der binne minder fossilen fan 'e Amerikaanske liuw út 'e Tarreputten fan La Brea foar 't ljocht kommen as fan oare grutte rôfdieren, lykas de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'') of de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''). Dat suggerearret dat Amerikaanske liuwen in grutter fermogen hiene ta it ûntrinnen fan 'e fâle dy't de [[tarre]]putten foarmen, mooglik trochdat se [[yntelligint]]er wiene. ==Utstjerren== It [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e Amerikaanske liuw wie ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]], dy't omtrint 13.000 oant 12.000 jier lyn plakfûn. Dêrby ferdwûn rûchwei tagelyk in grut part fan 'e [[megafauna]] yn [[Noard-Amearika]] (en in protte oare dielen fan 'e wrâld). It jongste fossyl fan in Amerikaanske liuw, dat ôfkomstich is út 'e neite fan [[Edmonton]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Alberta]], waard yn [[2010]] datearre op in âldens fan likernôch 12.877 jier. It is 400&nbsp;jier jonger as it jongste fossyl fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''), dat ôfkomstich is út [[Alaska]]. It útstjerren fan beide bisten datearret dêrmei fan nei de [[minsklike kolonisaasje fan Amearika|oankomst fan 'e earste minsken yn Amearika]], dy't omtrint 16.000 jier lyn plakfûn. De oarsaak fan it útstjerren fan 'e Amerikaanske liuw en in grut tal oare grutte bisten yn Noard-Amearika binne al hiel lang in striidkwestje. De measte saakkundigen hâlde it derop dat it gie om in kombinaasje fan 'e [[klimaatferoaring]] oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] en [[oerbejaging]] troch de [[minske]]. In ûndersyk út [[2017]] brocht oan it ljocht dat it gaadlike [[habitat]] foar Amerikaanske liuwen geandewei de lêste iistiid oansjenlik ynkrompen wie, wat it bist kwetsbar makke foar útstjerren. Oare paleöntologen binne fan tinken dat it útstjerren fan 'e Amerikaanske liuw feroarsake waard troch de effekten fan in [[trofyske kaskade]] (in ynfloedrike mar yndirekte feroaring yn in [[ekosysteem]]). Dat wurdt sa ferklearre: it op it toaniel ferskinen fan 'e [[Paleo-Yndianen]] betsjutte dat [[herbivoar]]en lykas [[harteftigen|harten]], [[gaffelantilope]]s, [[bizons]], [[hynders]] en [[mammoeten]] tenei troch in nij rôfdier bejage waarden (nammentlik: de minske), sadat der minder proaien oerbleaune foar de al besteande rôfdieren. Dat kaam yn in tiid dat it tal grutte proaidieren troch de oangeande klimaatferoaring dochs as oan it belúnjen wie fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't ek earder al neat te rom west hie troch de oerfloedige oanwêzigens fan rôfdieren. Dat soe net allinnich foar de Amerikaanske liuw de deadstek betsjut hawwe, mar ek foar oare grutte rôfdieren lykas de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis''), de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum'') en it [[Amerikaansk jachtloaihoars|Amerikaanske jachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'' en ''M. trumani''). De minske hie dêrby it grutte foardiel dat er in [[omnivoar]] wie, dy't oars de de Amerikaanske liuw en oare grutte [[karnivoar]]en yn itensboarnen net beheind wie ta proaidieren. Sa koe de minsklike populaasje oanwinne sels wylst de bisten dy't bejage waarden yn tal ôfnamen. ==Sjoch ek== * [[âldere hoaleliuw]] * [[hoaleliuw]] * [[liuw]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_lion ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera atrox}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Belize]] [[Kategory:Fossyl yn El Salvador]] [[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Fossyl yn Gûatemala]] [[Kategory:Fossyl yn Hondoeras]] [[Kategory:Fossyl yn Kanada]] [[Kategory:Fossyl yn Kosta Rika]] [[Kategory:Fossyl yn Meksiko]] [[Kategory:Fossyl yn Nikaragûa]] [[Kategory:Fossyl yn Panama]] st3rsoeeh78sghvt3t7s56fidv2pa8j 0 179989 1233781 1208493 2026-07-05T22:20:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233781 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=foks |Ofbyld= [[File:Vulpes_vulpes_ssp_fulvus.jpg|250px]] |lûd=[[File:Red_Fox_(Vulpes_vulpes)_(W1CDR0001529_BD12).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes vulpes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de foks (Vulpes vulpes).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} {{Oar|it hûneftige rôfdier|Foks (betsjuttingsside)}} De '''foks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes vulpes''), ek '''fokse''' of '''fos''',<ref name="Frysk">{{Fuotnoat|{{Berjocht:Frysk-Nederlânsk|306}}}}</ref> en ta ûnderskie fan oare foksesoarten ek wol de '''reade foks''' of '''rea'''('''d''')'''foks''' of de '''gewoane foks''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). In [[mantsje]] is in '''rikelfoks''' of koartwei '''rikel''', en in [[wyfke]] is in '''moerfoks'''. Dit bist is lânseigen yn hast hiel [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]], mei dêropta ferskate dielen fan [[Noard-Afrika]]. Hy komt ek in protte foar yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't er in skealike, troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] is. Fan oare foksesoarten ûnderskiedt de (reade) foks him troch syn [[oranje]] [[kleur]], syn mânskere [[lichem (biology)|lichemsgrutte]] en syn folle gruttere [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]], dy't it gefolch is fan syn bettere oanpassingsfermogen. Foksen binne foar it meastepart [[karnivoar]]en, dy't yn pearkes of lytse [[famylje (besibskip)|famyljegroepkes]] libje. Der wurde 46 [[ûndersoarte]]n erkend. De foks hat in lange [[skiednis]] fan ynteraksje mei de minske, net inkeld as [[ûngedierte]] dat bestriden wurde moat, mar ek as in bist dat [[jacht (aktiviteit)|bejage]] is om syn [[pels]] en [[domestisearre]] foar de [[pelsdierfokkerij]]. Yn 'e minsklike [[kultuer]] is de foks [[sprekwurd]]lik wurden foar [[slûchslimmens]]. De [[IUCN]] klassifisearret de foks as net bedrige. ==Etymology== It [[Frysk]]e [[wurd]] "foks" komt fan it [[Oergermaansk]]e *''fuhsaz'', krekt sa't dat it gefal is mei de korrespondearjende termen yn oare [[Westgermaanske talen]], lykas [[Noardfrysk]] ''foos'', [[Sealterfrysk]] ''Foaks'', [[Nederlânsk]] en [[Nedersaksysk]] ''vos'', [[Dútsk]] ''Fuchs'' en [[Ingelsk]] ''fox''. De Oergermaanske foarm giet werom op it [[Proto-Yndo-Jeropeesk]]e *''puḱ'', dat "tsjokbehierre" of "sturt" betsjut. Oare wurden fan dy woartel sjocht men werom yn [[Yndo-Jeropeeske talen]] as it [[Hindy (taal)|Hindy]] (''pū̃ch'', "sturt"), [[Tochaarsk&nbsp;B]] (''päkā'', "sturt") en [[Litousk]] (''pūkas'', "pels" of "dûns"). De [[wittenskiplike namme]] fan 'e foks, ''vulpes'', is simpelwei it [[Latyn]]ske wurd foar "foks". ==Taksonomy== De foks waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1758]] troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]], foar de tsiende [[edysje]] fan syn [[taksonomy]]sk ''[[magnum opus]]'', de ''[[Systema Naturæ]]''. Yn 't earstoan krige er de [[wittenskiplike namme]] ''Canis vulpes'', mei't ''Canis'', it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]], doedestiden foar alle [[hûneftigen]] brûkt waard. Yn [[1764]] yntrodusearre de [[Frankryk|Frânske]] biolooch [[Frânçois Alexandre Pierre de Garsault]] it skaai ''Vulpes'' foar de ûnderskate soarten [[foksen]]. De foks waard de [[typesoarte]] fan dat nije skaai. [[File:Yawning_red_and_corsac_fox.jpg|left|thumb|300px|Ferliking fan in foks (l.) en in [[steppefoks]] (rj.) by it [[gapjen]].]] ==Evolúsje== ===Oarsprong=== De foks as soarte is fan [[Jeraazje|Jeraziatyske]] oarsprong. As [[foarâlder]]soarte wurdt almeast ''Vulpes alopecoides'' oantsjut, dy't in Jeraziatyske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hie, mar it soe ek ''V. chikushanensis'' út [[Sina]] west hawwe kinne. Beide soarten libben yn it [[Villafranchyn|Mid-Villafranchyn]] fan it [[Pleistoseen]]. De ierste [[fossilen]] fan 'e foks komme út 'e [[Hongarije|Hongaarske]] [[provinsje]] [[Baranya (provinsje)|Baranya]] en datearje fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]], 3,4&nbsp;miljoen oant 1,8&nbsp;miljoen jier lyn. Ut dy en lettere fossilen blykt dat de iere foks lytser fan stal wie as syn hjoeddeistige neikommeling. Mei't de ierste fossile [[bonke]]n fan 'e foks oantroffen waarden op [[rúchskerne]]n fan [[minsklik]]e [[delsetting]]s, wurdt wol tocht dat de foks troch de minske [[jacht (aktiviteit)|bejage]] waard om syn [[pels]] en mooglik ek foar it [[fleis]]. Mar it is ek mooglik dat foksen geregeldwei by de rúchskernen fan minsklike delsettings omhongen op 'e siik nei de restanten fan [[slachtsjen|slachte]] [[kadaver|bistekarkassen]]. ===Relaasje mei besibbe soarten=== De foks wurdt beskôge as in mear spesjalisearre [[karnivoar]] as nau besibbe [[soarte]]n lykas de [[Afgaanske foks]] (''Vulpes cama''), de [[steppefoks]] (''V. corsac'') en de [[Bingaalske foks]] (''V. bengalensis''). It ferskil sit him benammen yn 'e gruttere [[lichem (biology)|lichemsfoarm]] en it heger ûntwikkele [[antlit]]. De [[Tibetaanske sânfoks]] (''V. ferrilata'') is lykwols noch better oanpast oan in poer karnivoar dieet. [[File:The_contemporary_land_mammals_of_Egypt_(including_Sinai)_(1980)_Fig._112.png|right|thumb|250px|In ferliking fan 'e [[plasse]] fan 'e foks (l.) mei dy fan 'e [[sânfoks]] (rj.).]] It naust is de (reade) foks besibbe oan 'e [[sânfoks]] (''V. rueppelli'') út [[Noard-Afrika]] en it [[Midden-Easten]], dêr't it in suster[[takson]] fan is. Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e beide soarten, út [[2023]] en [[2024]], wiist der sels op dat de sânfoks eins nauwer besibbe is oan guon [[ûndersoarte]]n fan 'e foks as dy ûndersoarten besibbe binne oan beskate oare ûndersoarten. Sa'n sitewaasje is eins [[parafyletysk]] ([[taksonomy]]sk ûnjildich), en der besteane twa oplossings foar: òf de foks moat opdield wurde yn ferskillende soarten, òf de sânfoks is winliken in ûndersoarte fan 'e foks. Net ien fan dy beide mooglikheden wurdt troch saakkundigen oanloklik achte. Hoe't de nauwe bân fan 'e foks en de sânfoks, dy't út neamde ûndersiken nei foarren kommen is, dan dochs útlein wurde kin, binne de folgjende [[hypoteze]]n foar betocht. Yn it foarste plak soe de sânfoks relatyf resint in sterk ôfwikende [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] ûntwikkeling trochmakke kinnen hawwe. Oard bestiet de mooglikheid dat der flaters makke of ûnfolsleinheden ûntstien binne, itsij yn 'e neamde ûndersiken, itsij by it fêstlizzen fan 'e ûndersoarten fan 'e foks. En trêd bestiet der ek noch in kâns dat de oerienkomsten fan it mitogondriaal DNA fuortfloeie út in relatyf resinte [[hybridisearring]] fan 'e beide soarten. Mei it each op it [[fossile]] bewiismateriaal oangeande beide soarten liket de lêste mooglikheid de oannimlikste. Dat wurdt ek skoarre troch de dúdlike [[ekology]]ske en [[morfology]]ske oerienkomsten tusken de foks en de sânfoks. ===Kolonisaasje fan Noard-Amearika=== De foks berikte [[Noard-Amearika]] fia de [[Beringlânbrêge]] en kolonisearre it [[kontinint]] yn twa weagen, yn 'e [[foarlêste glasiaal]] (194.000–135.000 jier lyn) en yn 'e [[lêste glasiaal]] (115.000–11.700 jier lyn). [[Genetysk]] ûndersyk hat útwiisd dat de (reade) foksen yn Noard-Amearika al 400.000&nbsp;jier isolearre binne fan harren hjoeddeistige wjergaders yn [[Jeraazje]], wat betsjut dat it kontakt ferlern gien wêze moat rom foardat se út noardeastlik [[Aazje]] de [[Beringstrjitte]] oerstieken. Foarhinne waard de foks yn Noard-Amearika as in selsstannige [[soarte]] sjoen ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes fulva''. Hjoed oan 'e dei wurdt de jildichheid fan dy yndieling net mear erkend, mar de lange perioade fan isolaasje betsjut dat it mooglik wêze kin dat de folksen fan Jeraazje en dy fan Noard-Amearika yn 'e tuskentiid [[evolúsjeteory|útinoar groeid]] binne, en dat de folksen fan Noard-Amearika yndie in aparte soarte foarmje kinne soene. [[File:North_American_Red_Fox.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske reafoks (''V. v. fulva'').]] [[Fossilen]] fan 'e foks yn Noard-Amearika dy't tebekgeane oant de [[lêste ynterglasiaal]] (130.000–115.000 jier lyn) binne opdobbe by [[Fairbanks (Alaska)]] en [[Medicine Hat (Alberta)]]. Guon dy't weromgeane oant de [[lêste glasiaal]] (115.000–11.700 jier lyn) binne op fiifentweintich ûnderskate plakken oantroffen, yn [[Arkansas]], [[Firginia]], [[Idaho]], [[Kalifornje]], [[Kolorado]], [[Missoery (steat)|Missoery]], [[Nij-Meksiko]], [[Ohio]], [[Tennessee]], [[Teksas]] en [[Wyoming]]. Dat lit sjen dat de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e foks yn dy tiid fier nei it suden ta trochrûn, mar yn 'e [[ynterglasialen]] ([[waarm]]ere perioaden tusken de [[glasialen]] yn) kromp it areaal yn nei it noarden ta. Pas frij resint hat de foks yn Noard-Amearika syn ferspriedingsgebiet wer nei it suden ta útwreidzje kinnen as gefolch fan feroarings yn it [[miljeu]] dy't feroarsake waarden troch [[minsklik]]e aktiviteiten. Genetysk ûndersyk hat oantoand dat foksen yn Noard-Amearika de [[lêste glasiaal]] (yn 'e folksmûle: de lêste iistiid) oerlibbe hawwe yn twa [[refugium (biology)|refugia]] (taflechtsoarden). It earste omfette dielen fan [[Alaska]] en westlik [[Kanada]], dêr't de gruttere Noardamerikaanske [[ûndersoarte]]n fan hjoed de dei út fuortkommen binne (lykas de Alaskafoks, de Britsk-Kolumbiaanske foks, de noardlike flaktefoks en de Nijskotlânske foks). It twadde refugium omfette de [[Rocky Mountains]], de [[Cascades]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn it westen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], dêr't in fjouwertal lytsere ûndersoarten wei komme (de Cascadesreafoks, de Wasatchreafoks, de Sierra-Nevadareafoks en de Sacramentodellingreafoks). De foksen út dat súdlike (of montane) refugium hawwe al sûnt teminsten it [[lêste glasiaal maksimum]] (it hichtepunt fan 'e lêste iistiid) gjin kontakt mear hân mei soartgenoaten fan bûten de eigen [[klade]]. It kin dêrom wêze dat se unike [[ekology]]ske en/of [[fysiology]]ske adaptaasjes ûntwikkele hawwe. ==Fersprieding== ===Lânseigen fersprieding=== ====Algemien foarkommen==== De foks hat it grutste [[ferspriedingsgebiet]] fan alle [[foksen]], dat bestiet út krapoan 70&nbsp;miljoen&nbsp;[[km²]] en dat him útwreidet oer hast hiel [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]], mei dielen fan [[Noard-Afrika]] der noch op ta. Yn [[Jeropa]] ûntbrekt de foks inkeld op guon [[eilannen]]. Dêrby giet it yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] om [[Iislân]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[Sjetlâneilannen]], de [[Orkaden]], de [[Hebriden]], [[Man (eilân)|Man]] en de [[Kanaaleilannen]]. Dêrnjonken binne der likemin foksen op it [[Denemark|Deenske]] [[Bornholm]], it [[Sweden|Sweedske]] [[Gotlân]] en de [[Finlân|Finske]] en [[Estlân|Estyske]] eilannen yn 'e [[Eastsee]]. Yn 'e [[Middellânske See]] hearre [[Korsika]], [[Sardynje]], [[Sisylje]] en [[Syprus]] wol ta it ferspriedingsgebiet fan 'e foks, mar ûntbrekt dit bist op 'e [[Baleären]], [[Kreta]], de [[Kroaasje|Kroätyske]] eilannen yn 'e [[Adriatyske See]] en de [[Grikelân|Grykske]] eilannen yn 'e [[Ioanyske See]] en de [[Egeyske See]]. [[File:Red_fox_(Vulpes_vulpes_crucigera)_Skalnate_Pleso.jpg|right|thumb|250px|In foks yn [[Slowakije]].]] Yn [[Aazje]] rint de fersprieding fan 'e foks yn it easten troch oant en mei [[Japan]], [[Sachalin]], de [[Koerilen]] en it [[Tsjûkotkaskiereilân]] oan 'e kust fan 'e [[Beringsee]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]]. Yn [[Noard-Aazje]] ûntbrekt de foks inkeld op it [[Taimyrskiereilân]] yn it uterste noarden fan Sibearje. De súdgrins fan it areaal rint oer it [[Yndysk subkontinint]], likernôch fan 'e [[metropoal|miljoenestêd]] [[Bombay]] ôf oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en dêrwei yn in rûchwei rjochte line nei it easten oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Bingalen]] ta. Yn [[Súdeast-Aazje]] folget de súdgrins fan 'e fersprieding in bochtsjende line fan westlik [[Birma]] oant súdlik [[Fjetnam]]. De foks komt net foar op 'e eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], en likemin op [[Taiwan]], [[Hainan]] of de [[Filipinen]]. Yn [[Noard-Afrika]] is de foks oanwêzich yn it noarden fan 'e [[Magreb]]lannen [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tuneezje]]. Der libbet ek in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn 'e [[Syrenaika]] yn eastlik [[Lybje]]. Yn [[Egypte]] folget de fersprieding fan 'e foks de rin fan 'e [[rivier]] de [[Nyl]] fan 'e [[Middellânske See]] ôf streamop oant yn noardlik [[Sûdaan]]. De westgrins fan it ferspriedingsgebiet yn Aazje rint yn Egypte oer it [[Sinaïskiereilân]]. Yn [[Noard-Amearika]] komt de foks foar op it hiele [[fêstelân]] fan [[Alaska]], mei dêropta de eilannen fan 'e [[Kodiakarsjipel]]. Yn [[Kanada]] heart ek it hiele fêstelân ta it ferspriedingsgebiet. Dêr komt dit bist fierders foar op [[Vancouvereilân]] yn 'e [[Stille Oseaan]], [[Prins Edwardeilân]], [[Anticosti (eilân)|Anticosti]] en [[Nijfûnlân]] yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] en [[Baffinlân]] yn 'e [[Noardlike Iissee]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekt de foks inkeld yn 'e [[Everglades]] oan 'e súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]], yn 'e [[moeras]]sen fan 'e [[Mississippydelta]] yn [[Louisiana]], en yn 'e [[woastyn|woastinige]] kriten fan [[Teksas]], it [[Amerikaanske Súdwesten]] en fuort bewesten de [[Rocky Mountains]]. Yn [[Kalifornje]] is de lânseigen fersprieding fragmintarysk. [[File:Red_fox.jpg|left|thumb|180px|In foks.]] ====Foarkommen yn Nederlân en Fryslân==== Yn [[Nederlân]] komt de foks fan âlds rûnom foar yn eastlik [[Grinslân]], it súdeasten fan [[Fryslân]], en fierders yn [[Drinte]], [[Oerisel]], [[Gelderlân]], [[Utert (provinsje)|Utert]], [[Noard-Brabân]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Sûnt de [[1980-er jierren]] wie der in algemiene opmars yn westlike rjochting gewaar te wurden. Dêrnjonken libbet de foks tsjintwurdich ek yn 'e [[dún|dunestripe]] fan [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en op guon plakken op [[Foarne-Putten]], [[Goeree-Oerflakkee]], [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]] en yn [[Siuwsk-Flaanderen]]. Yn [[Grinslân]] hat de foks syn areaal útwreide nei de [[it Hegelân]] en [[it Westerkertier]], en yn [[Fryslân]] nei de [[Klaai (regio)|Klaai]].<ref>{{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 191.</ref> ===Foarkommen as eksoat=== ====Austraalje==== Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] hat de foks him yn 'e [[njoggentjinde iuw]] as [[eksoat]] fêstige troch opsetlike yntroduksjes troch de [[minske]]. Al yn [[1833]] waarden foksen frijlitten troch [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[kolonist]]en op it doetiidske [[Van Diemenslân]] (no [[Tasmaanje]]), en yn [[Austraalje (kontinint)|kontinintaal Austraalje]] waarden se yn [[1845]] yn [[Nij-Súd-Wales]] yntrodusearre. De Britske [[hegerein]] hold fan 'e [[foksejacht]], en dat wie in [[tradysje]] dy't oerbrocht wurde moast nei it nije lân. Yn dy tiid hie men der noch alhiel gjin aan fan hoefolle skea yntrodusearre bisten yn in ôfsletten [[ekosysteem]] as dat fan Austraalje oanrjochtsje koene, en hie dat wol bekend west, dan is it mar de fraach oft it de minsken fan doe wat skele kinnen hie. Hoe dan ek, op Tasmaanje slagge it de foks yn 'e njoggentjinde iuw net om in permaninte [[populaasje (biology)|populaasje]] te fêstigjen. De algemiene oanname is dat de [[ekology]]ske [[nys]] dy't de foks ynnimt dêr al beset waard troch de [[Tasmaanske duvel]] (''Sarcophilus harrisii''), en dat de foks de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] mei dat better oanpaste [[bûdeldier]] net oankoe. Op it Australyske fêstelân, lykwols, fêstige de foks him wol deeglik en waard it ien fan 'e wichtichste [[lânrôfdier]]en. De soarte hat dêr alle gebiet kolonisearre útsein de djipste [[woastyn]] en it [[tropysk]]e noarden. De foks hat yn Austraalje [[nysdifferinsjaasje]] berikt mei oare yntrodusearre [[rôfdier]]en, lykas de [[ferwyldere hûn]] (''Canis lupus familiaris'') en de [[ferwyldere kat]] (''Felis catus''). Mei de [[dingo]] (''Canis lupus dingo''), de min ofte mear lânseigen wylde hûn fan Austraalje, is dat net sa, en yn kriten dêr't de dingo mear foarkomt, libje sadwaande minder foksen. [[File:Red fox in Great Otway National Park in Victoria (Australia) in 2019.jpg|right|thumb|250px|In foks yn it [[Nasjonaal Park Great Otway]] yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] steat [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] yn [[2019]].]] Op basis fan 'e skea dy't de foks yn Austraalje oanrjochte hat, stiet dit bist op 'e list fan 'e hûndert aaklikste ynvasive eksoaten, dy't gearstald is troch de Global Invasive Species Database (GISD). De úttynjende fersprieding fan 'e foks yn Austraalje komt oerien mei it yn it neigean reitsjen fan ferskate lânseigen bistesoarten, lykas de [[boarstelsturtkangoeroerôt]] (''Bettongia penicillata''), [[Lesueurs boarstelsturtkangoeroerôt]] (''Bettongia lesueur''), de [[reade kangoeroerôt]] (''Aepyprymnus rufescens''), de [[grutte langearbûdeldas]] (''Macrotis lagotis''), de [[numbat]] (''Myrmecobius fasciatus''), de [[leiestikelsturtkangoeroe]] (''Onychogalea fraenata'') en de [[kwokka]] (''Setonix brachyurus''). De measten fan dy soarten binne yn har fersprieding no beheind ta gebieten dêr't de foks net foarkomt, lykas lytse eilannen foar de Australyske kust of mei [[stek]]ken ôffrede [[natoergebiet]]en. Foar it [[útstjerren]] fan 'e [[lytse grutearbûdeldas]] (''Macrotis leucura'') en de [[woastynkangoeroerôt]] (''Caloprymnus campestris'') wurdt de foks as teminsten ien fan 'e dieders oanmurken. Yn [[1999]] of [[2000]] waard de foks, neffens it Tasmaanske regear by fersin, jitris yntrodusearre op [[Tasmaanje]], dat oant dy tiid frij fan dizze soarte bleaun wie. Diskear gie it mei de fersprieding fan it bist dat it slydjage, mooglik om't de Tasmaanske duvel no [[bedrige soarte|slim bedrige]] is en noch mar op in pear plakken foarkomt. De foks foarmet op Tasmaanje in slimme bedriging foar lânseigen soarten dy't it dochs al dreech hawwe, lykas de [[Tasmaanske boarstelsturtkangoeroerôt]] (''Bettongia gaimardi''). De oerheid begûn dêrom in programma dat rjochte wie op 'e folsleine útrûging fan 'e foks op it eilân. Dat die lykwols net fertuten: yn [[2010]] waard berjochte dat de foks doe op it eilân "wiidferspraat" rekke wie. ====Nij-Seelân==== Yn [[Nij-Seelân]] komt de foks net foar, om't er dêr nea troch de minske ynfierd is. Under de Nijseelânske [[wet]] is dit bist klassifisearre as in "ferbean nij organisme", dat út noch yn net [[ymport]]earre wurde mei. [[File:It_Must_be_Love_-_geograph.org.uk_-_2503970.jpg|left|thumb|250px|In foks fersoarget de pels fan syn partner op plakken dêr't dy der sels net by kin.]] ====Noard-Amearika==== Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waard de foks foar de [[pelsjacht]] troch de minske yntrodusearre op 'e hast alle eilannen fan 'e [[Aleoeten]], yn súdwestlik [[Alaska]], en fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], dêr't al ferskate lânseigen [[ûndersoarte]]n fan 'e foks libben, waarden troch [[jeropide ras|blanke]] [[kolonist]]en yn 'e [[njoggentjinde iuw]] op in stikmannich plakken foksen út [[Jeropa]] wei yntrodusearre, dy't fan 'e ûndersoarte fan 'e Jeropeeske foks (''Vulpes vulpes crucigera'') wiene. [[Genetysk]] ûndersyk út [[2012]] brocht lykwols in opmerklike ôfwêzigens oan it ljocht fan genetysk materiaal fan dy ûndersoarte yn it [[mitogondriaal DNA]] fan Noardamerikaanske populaasjes fan 'e foks. Oars sein: de yntroduksjes lykje gjin duorjend effekt hân te hawwen. Yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] kaam de foks yn 'e [[njoggentjinde iuw]] mar yn inkele isolearre kriten foar, û.m. yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] en it berchlân fan [[Noardlik Kalifornje]]. Foksen út ûndersoarten dy't lânseigen binne yn it easten fan [[Noard-Amearika]], waarden troch iere kolonisten yn Kalifornje loslitten, en dy hawwe ûnderwilens frijwol it hiele grûngebiet fan 'e steat kolonisearre. Op plakken dêr't se besteande lânseigen populaasjes tsjinkamen, binne smelle sônes fan [[hybride (biology)|hybridisearring]] ûntstien. ====Sardynje==== Op it [[Itaalje|Italjaanske]] eilân [[Sardynje]], yn 'e [[Middellânske See]], komt in [[ûndersoarte]] fan 'e foks foar, de Sardynske foks (''Vulpes vulpes ichnusae''). De oarsprong fan dat bist is ûnwis, mei't der alhiel gjin [[fossilen]] fan weromfûn binne yn [[Pleistoseen|Pleistosene]] ôfstettings op it eilân. It wurdt dêrom mooglik achte dat de foks yn it [[Neolitikum]] troch de minske op it eilân yntrodusearre is, mooglik út ferskillende doe al besteande [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn it gebiet fan 'e Middellânske See wei. Dat lêste soe nammentlik it [[fenotype|fenotypysk]] ferskaat fan 'e Sardynske foks ferklearje. [[File:Vulpes_vulpes_cascadensis.jpg|right|thumb|230px|In foks op 'e sneup.]] ==Uterlike skaaimerken== ===Lichemsfoarm=== De foks hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–90&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30–55^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en in gewicht fan 2,2–14&nbsp;[[kg]]. Lichemsgrutte en gewicht binne yn it foarste plak ôfhinklik fan 'e [[ûndersoarte]] dêr't it bist ta heart. Oer it generaal binne de noardlike ûndersoarten in stik grutter as de súdlike. De Jeropeeske foks (''Vulpes vulpes crucigera''), dy't ek yn [[Nederlân]] foarkomt, hat in kop-romplingte fan 56–78&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 34–49&nbsp;sm en in gewicht fan 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–10&nbsp;kg.<ref>{{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 187.</ref> Fierders wurde lichemsgrutte en gewicht ek foar in diel bepaald troch it [[geslacht (sekse)|geslacht]], mei't [[wyfke|moerfoksen]] troch [[seksuele dimorfy]] justjes lytser binne as [[mantsje|rikels]] en 15–20% minder weagje. De foks mei dan de grutste soarte fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') wêze, yn ferhâlding ta syn lichemsgrutte is er folle lichter boud as [[hûneftigen]] fan deselde grutte út it skaai fan 'e [[hûnen]] (''Canis''). De [[bonke]]n fan 'e [[poat]]en, bygelyks, weagje 30% minder as de bonken fan hûnen fan gelikense grutte. [[File:Vulpes_vulpes_ssp_fulvus_6568061.jpg|left|thumb|250px|In pear [[boartsjen]]de jonge foksen.]] Foksen hawwe in ferlingd [[lichem (biology)|lichem]] mei relatyf koarte [[poat]]en. De lange [[sturt]], wêrfan't de lingte likernôch 70% fan it lichem bedraacht, is pluzich, mei útsteand [[hier (begroeiïng)|hier]], en kin suver wol as in [[plomsturt]] omskreaun wurde. Hy is langernôch dat er de grûn rekket as er delhinget wylst de foks rjochtop [[stean|stiet]]. De [[ear (anatomy)|earen]], dy't 7,7–12,5&nbsp;sm mjitte, binne lang en lykje suver wol wat te grut. Yn 'e mande mei de spitse [[snút]], dy't útrint op in lyts [[swart]] [[noas]]ke, binne de plomsturt en de grutte earen de werkenberste uterlike skaaimerken fan 'e foks. De [[eagen]] hawwe in [[trêde eachlid]], mar dat beweecht inkeld as de eagen ticht binne. Oan 'e [[foarpoat]]en sitte fiif mei stompe [[klau]]wen tariste [[tean]]nen, mar de 12–18^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm mjittende [[efterpoat]]en hawwe mar fjouwer teannen. Fierders is de [[plasse]] frij lyts (12,9–16,7&nbsp;sm) en binne de [[hoektosk]]en lang. By moerfoksen is de plasse noch lytser (12,8–15,9&nbsp;sm), binne mar de noas en it [[ferwulft (anatomy)|hurde ferwulft]] breder. Moerfoksen hawwe ornaris acht [[oer]]en (yndield yn fjouwer pear), mar it is net botte seldsum om in moerfoks oan te treffen mei sân, njoggen of tsien oeren. [[File:Vulpes_vulpes_colour_variations.jpg|right|thumb|250px|De normale reade foks (rj. efteroan) en ferskate oare kleurfarianten fan 'e foks.]] ===Pels=== De [[pels]] fan 'e foks, fral de [[winter]]pels, is ticht, sêft en relatyf lang. Yn noardlike ûndersoarten is de pels tige lang, ticht en pluzich, mar de súdlike ûndersoarten, dy't yn minder [[kâld]]e [[klimaten]] libje, hawwe wat koarter, lichter en rûger [[hier (begroeiïng)|hier]]. Nettsjinsteande de oantsjutting "reade foks" is de pels fan in foks nea echt [[read]]. De normale [[kleur]]ing is boppe-op 'e [[kop]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[side (anatomy)|siden]] [[oranje]] of [[grizich]] útskaaiend nei oranje. De poaten en de sturt binne oer it algemien wat dûnkerder, útskaaiend nei [[brún]] of [[swart]]. De [[wang]]en, it [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]], de binnenkanten fan 'e poaten en de sturtpunt binne [[wyt]]. Fral by de noardlike ûndersoarten is in felle kleur oranje faak prominint oanwêzich, mar dêr komme ek eksimplaren foar dy't earder [[brún]] of [[readbrún]] neamd wurde kinne. De súdlike ûndersoarten binne earder [[grizich]] as oranje. Dêropta binne der ferskate natuerlik foarkommende kleurfarianten: de reekgrize foks, de krusing (oranje foarliif, grizich efterliif), de swart-brune foks, de [[sulverfoks (bist)|sulverfoks]] (swart mei griis), de platinafoks (griis mei wyt) en de amberfoks (ljochtbrún mei griis). De swart-brune foks is eins in foks út [[Jeropa]] mei de [[genetysk]]e ôfwiking [[melanisme]]; de sulverfoks is in foks út [[Noard-Amearika]] mei dyselde ôfwiking. [[File:Vulpes_vulpes_-_silver_fox_fur_skin.jpg|left|thumb|180px|De [[pels]] fan in [[sulverfoks]] (in kleurfariant fan 'e foks).]] ===Sintugen=== De foks hat in goed [[gesichtsfermogen]], mar dat is foar it meastepart basearre op it ûntdekken en folgjen fan beweging en sjocht gau oer in proai hinne as dy him net ferweecht. It [[gehoar]] is noch skerper: in foks kin in [[kuorhin]] (''Lyrurus tetrix'') op in ôfstân fan 300&nbsp;[[meter|m]] bewegen hearre en wurdt it piipjen fan in [[mûzen en rotten|mûs]] gewaar op in ôfstân fan 100&nbsp;m. De [[rooksin]] is ek tige akút, mar kin dat fan [[speurhûn]]en net belykje. ==Biotoop== Troch syn grutte oanpassingsfermogen komt de foks foar yn in grut ferskaat oan [[biotopen]], fan 'e [[taiga]] fan [[Sibearje]] oant it [[tropysk reinwâld]] fan [[Yndia]] en [[Súdeast-Aazje]], en fan it [[kultuerlân]] fan [[West-Jeropa]] oant de [[woastinen]] fan it [[Arabysk Skiereilân]]. Hy mijt lykwols [[heechberchtme]]n en de [[drûchte|alderdrûchste]] woastinen, en ek fan [[moeras]]sen hâldt er net. ==Hâlden en dragen== ===Fermogens=== De foks is in linich bist, dat oer [[stek]]ken [[springen|springe]] kin dy't mear as 2&nbsp;[[meter|m]] heech binne. By [[rinnen]] yn in normaal tempo makket er [[pas (fuotstap)|passen]] fan 25–35&nbsp;[[sm]]. Drafkjen docht er mei in [[faasje]] fan 6–13&nbsp;[[km]]/[[oere|h]], en hy hat in maksimumfaasje fan likernôch 50&nbsp;km/h by folút [[draven]]. Hoewol't er it oer it algemien net foar de poerlegrap docht, kin de foks ek goed [[swimmen|swimme]]. [[File:Red_Fox_(Vulpes_vulpes)_-British_Wildlife_Centre-8.jpg|right|thumb|250px|In pearke foksen yn it [[Ingelske greefskip]] [[Surrey]].]] ===Omgong mei soartgenoaten=== Oars as de measte [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') liedt de foks gjin [[solitêr]] bestean, mar libbet er yn 'e regel yn lytse [[famylje (besibskip)|famyljegroepen]]. Dy besteane ornaris út in [[monogaam]] pearke fan in [[mantsje|rikel]] en in [[wyfke|moerfoks]] en harren jongen. Yn gebieten dêr't genôch [[fretten]] foarhâns is, kin de groep ek 1–2 (mar yn ekstreme gefallen wol 8) folwoeksen eksimplaren omfiemje dy't ûnderhearrich binne oan it alfapear. Sokke ûnderhearrige foksen kinne âldere bisten wêze dy't earder [[dominânsje (biology)|dominant]] wiene (yn minsklike termen: "pakes en beppes"), mar faker giet it om jongen út it foargeande jier, dy't de [[âlden]] helpe by it [[opfieding|grutbringen]] fan har jongere [[bruorren en susters]]. Sa is waarnommen hoe't jonge moerfoksen de jongen fan it dominante wyfke bewekje, skjin hâlde en mei harren [[boartsjen|boartsje]], wylst de mem sels op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] giet. ===Territoaria=== Wylst oare [[foksen|foksesoarten]] faak in [[nomadysk]] bestean liede, fêstiget de foks in stabyl [[territoarium (biology)|territoarium]] yn in beskaat gebiet. Om dat territoarium ôf te setten, makket er gebrûk fan [[rookflagge]]n besteande út [[urine]]. Foksen hawwe teminsten tolve ûnderskate [[lichemshâlding]]s foar it oanbringen fan sokke rookflaggen, wêrmei't se de striel urine sa manipulearje kinne dat dy persiis it plak rekket dat se markearje wolle. Behalven har territoarium markearje se ek lege ferbergingsplakken foar itensfoarrieden, in foarm fan [[hâlden en dragen]] dy't troch [[biologen]] ynterpretearre is as in [[ûnthâld (psychology)|stipe foar it ûnthâld]] om gjin tiid te fergriemen mei sykjen nei earder opslein iten dat al opfretten is. [[File:Young_Fox_(16605353545).jpg|left|thumb|250px|In foks markearret syn [[territoarium (biology)|territoarium]] mei [[urine]].]] ===Kommunikaasje=== Foksen meitsje foar [[dierlike kommunikaasje|ûnderlinge kommunikaasje]] benammen gebrûk fan [[lichemshâlding]]s en bewegings fan 'e [[sturt]] en de [[ear (anatomy)|earen]]. [[Nijsgjirrigens]] wurdt werjûn troch te [[snuffeljen]] en de earen ferskate kearen fluch plat te lizzen en wer omheech te bringen. [[Boartlikens]] kin men weromkenne oan in foks dy't de earen rjocht omheech hâldt, de foarpoaten oan it [[boarstkas|boarst]] ta plat op 'e grûn te lizzen hâldt, mar it efterlichem oprjochtet troch mei de efterpoaten stean te gean. [[Agresje]] lit in foks blike troch de earen plat op 'e kop te lizzen, de [[tosk]]en sjen te litten en it lichem plat tsjin 'e grûn oan te drukken. Dêrby [[grânzgjen|grânzget]] er ek, krekt sa't [[hûn]]en dogge. In ûndersyk út [[2008]] brocht oan it ljocht dat folwoeksen foksen 12 ûnderskate [[lûd]]en produsearje om te [[kommunisearjen]], wylst foksejongen 8 ferskillende lûden meitsje. De foks hat in grut [[stim|fokaal]] berik, dat fiif [[oktaaf|oktaven]] omfiemet. It faakst fuortbrochte lûd is in [[blaffen]] dat 3–5&nbsp;kear werhelle wurdt en klinkt as ''ûoo-ûoo-ûoo''. Dat wurdt almeast utere troch twa mei-inoar bekende foksen dy't inoar benei komme. Wannear't foar in foks yn finzenskip dizze (earder opnommen) rop fan in oare foks ôfspile waard, beäntwurde er de rop as dy fan in lid fan syn groep kaam, mar net as it om it blaffen fan in frjemde foks gie. Wannear't foksen deun byinoar komme, bringe se in begroetsjend lûd fuort, dat klinkt as it [[keakeljen]] fan [[hin]]nen. Alden begroetsje harren jongen mei snuvende lûden. In ûnderhearrige foks begroetet in dominant bist mei heechtoanich gejank. Yn 'e peartiid bringe moerfoksen soms ek in lang útrutsen ''waaaaa''-lûd fuort. It tinken is dat se dêrmei rikels besykje oan te lûken en dat it in teken fan [[loopsk]]ens is. [[File:Red_foxes_fighting.jpg|right|thumb|250px|In pear foksen meitsje [[rûzje]] yn 'e [[Rocky Mountains]] en nimme [[agresje|agressive]] [[lichemshâlding]]s oan.]] ===Hoalen=== De measte foksen libje it grutste diel fan it jier yn 'e bûtenlucht, wêrby't se [[sliep]]e yn skûlplakken mank opgeande [[fegetaasje]] yn tichtbegroeide gebieten. Mar yn 'e [[peartiid]] lizze se in [[hoale]] oan dêr't de jongen yn te wrâld komme. Soms sykje se yn oare [[jiertiden]] ek beskûl yn in hoale om oan min [[waar]] te ûntkommen. Foksehoalen wurde faak groeven yn [[heuvel]]- of [[berch]]skeanten, [[klif]]fen of de steile [[igge]]n fan [[oerflaktewetter]]s lykas [[sleat (wetter)|sleatten]], [[feart (wetter)|fearten]], [[rivier]]en, [[beken]], [[mar]]ren en [[puollen]]. De [[grûn]] moat wol goed ôfwettere wêze, want in hoale dy't by [[rein (delslach)|rein]] folrint, is ûnbrûkber. Hoalen dy't op 'e [[steppe]] yn flak lân makke wurde, geane oer it algemien mar in pear jier mei, mar hoalen dy't yn in igge tusken de [[woartel (plant)|woartels]] fan in [[beam]] groeven binne, kinne [[desennia]] lang yn gebrûk bliuwe. Yn [[woastinige]] kriten yn [[Jeraazje]] nimme foksen soms hoalen fan oare grutte bisten oer, lykas de [[wolf]] (''Canis lupus'') of de [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''), of fergrutsje se de hoalen fan lytsere bisten, lykas in [[koloanje (biology)|koloanje]] [[jerboä's]]. Soms diele foksen har hoale sels mei [[boskmarmotten]] (''Marmota monax'') of mei [[dassen]] (''Meles meles''). By in útbraak fan [[rude]] ferlitte foksen soms de hoale dy't se al tiden brûke, mooglik as [[ynstinkt]]yf ferdigeningsmeganisme tsjin 'e fersprieding fan dy [[sykte]]. [[File:Lis_(Vulpes_vulpes)_WOB.JPG|left|thumb|250px|Mei dizze [[lichemshâlding]] jout in foks oan dat er [[nijsgjirrigens|nijsgjirrich]] is.]] Yn ferliking mei de hoalen dy't oanlein wurde troch de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), de [[das]] (''Meles meles'') of de [[Alpenmarmot]] (''Marmota marmota'') is de hoale fan 'e foks net bysûnder kompleks. De haadyngong liedt oer in hoeke fan 40–45[[graad (mjitkunde)|°]] omleech nei in 'keamer' dy't troch de moerfoks brûkt wurdt om yn te [[befalling|befallen]] en dêr't se neitiid ferbliuwt mei de jongen. Ferskate sydtunnels liede út dy romte wei nei needútgongen. De haadtunnel kin maksimaal in lingte fan 17&nbsp;[[meter|m]] berikke, mei is trochinoar net langer as 5–7&nbsp;m. De hoale hat ornaris in djipte fan ^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;m, en bliuwt oer it algemien boppe de [[grûnwetter]]spegel. By 't [[maityd]] ferwiderje foksen de oerstallige [[ierde (grûn)|ierde]] út 'e hoale, dy't foar de haadyngong mei skoppende beweging fan 'e efterpoaten oer in ôfstân fan 2&nbsp;m ferspraat wurdt. Troch kommen en gean fan 'e âlden wurdt dat platwâde en as de jongen lang om lett boppe de grûn komme, foarmet it in iepen romte dêr't se [[boartsjen|boartsje]] kinne. [[File:Red_foxes_mating_(2).jpg|right|thumb|250px|Foksen bliuwe nei de [[pearing]] soms mear as in [[oere]] oaninoar sitten troch de saneamde [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]], wêrby't de [[penis]] yn 'e [[fagina]] fêstsitten bliuwt.]] ===Fuortplanting=== De [[peartiid]] falt foar de foks ornaris yn [[febrewaris]], sadat de jongen yn 'e [[maityd]] [[berne]] wurde. (Foar de [[eksoat]]yske [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] moat by alle hjir jûne data in healjier opteld wurde, mei't de [[jiertiden]] op it [[súdlik healrûn]] krekt oarsom binne as op it [[noardlik healrûn]] dêr't de foks lânseigen is.) De [[loopsk]]ens fan 'e moerfoks duorret likernôch 3&nbsp;[[wike]], en yn dy tiid fine der ferskate [[dagen]] efterinoar [[pearing]]s plak, yn 'e regel ûnder de grûn yn in [[hoale]]. By de pearing rekket by de rikel de ''[[bulbus glandis]]'', in [[swellichem]] fan 'e [[penis]], fergrutte, mei as gefolch dat der in [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]] ûntstiet wêrby't de [[penis]] mear as in [[oere]] fêstsitten bliuwt yn 'e [[fagina]]. Dat meganisme fergruttet de kâns dat [[befruchting]] plakfine sil. Hoewol't de foks fierhinne [[monogaam]] is, hat [[DNA]]-materiaal fan in populaasje op 'e [[Britske Eilannen]] yn [[2008]] bewiis fan [[polygyny]], [[ynsest]] en nêsten jongen mei ferskillende [[heit]]en oan it ljocht brocht. Soms reitsje ek ûnderhearrige moerfoksen [[drachtich]], mar dat einiget almeast yn in [[miskream]] of oars wurde [[ynfantiside|de jongen koart nei de berte deade]] troch de dominante moerfoks of oare ûnderhearrige leden fan 'e groep. [[File:Red_fox_kits_(40215161564).jpg|left|thumb|250px|In pear foksejongen.]] De [[draachtiid]] duorret 49–58&nbsp;dagen, wêrnei't troch de bank nommen 4&nbsp;jongen smiten wurde. Yn ekstreme gefallen kin dat tal lykwols oprinne oant 13. Yn gebieten dêr't de stjerte fan foksen heger is, binne de smeten ornaris grutter. De jongen wurde [[blinens|blyn]], [[dôvens|dôf]] en sûnder [[tosk]]jes berne, mar hawwe al wol in dûnkerbrune pluzige [[pels]]. Se weagje by de [[berte]] 56–110&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en hawwe in kop-romplingte fan likernôch 14^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sm]] mei in [[sturt]]sje fan 7^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm. De moerfoks moat 2–3&nbsp;wiken lang ûnôfbrutsen by de jongen bliuwe, om't dy har eigen [[lichemstemperatuer]] noch net regulearje kinne. Yn dat skoft wurdt de moerfoks fuorre troch de rikel, dy't foar har op jacht giet. Mei 13–15&nbsp;dagen geane by de jongen de [[each]]jes iepen, en om dyselde tiid hinne geane ek de [[ear (anatomy)|earen]] iepen en brekke de tosken yn 'e [[boppekaak]] troch. De tosken yn 'e [[ûnderkaak]] folgje 3–4&nbsp;dagen letter. De eagen binne yn 't earstoan [[blauwe eagen|blau]], mar ferkleurje op 'e [[leeftyd]] fan 4–5&nbsp;wiken ta [[amber (kleur)|amber]]. De pels begjint mei 3&nbsp;wiken in [[oranje|oranjige]] [[tint]] oan te nimmen, en as de jongen omtrint in [[moanne (tiid)|moanne]] âld binne, bliuwe de earder slop delhingjende earen foar it earst rjochtop stean en begjint de [[snút]] langer te wurden. Mei 3–4&nbsp;wiken komme de jongen foar it earst boppe de grûn en mei 6–7&nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. As de moerfoks omkomt ear't de jongen mei 3–4&nbsp;moannen selsstannich oerlibje kinne, nimt de rikel alle soarch foar harren oer. Op 'e âldens fan 6–7&nbsp;moannen binne de jongen folwoeksen. [[File:Fox_kits_in_front_of_fox_hole.ogv|right|thumb|250px|Foksejongen komme út 'e [[hoale]] te foarskyn.]] De moerfoksen berikke [[geslachtsripens]] mei 9–10&nbsp;moanne, en kinne in jier nei har berte dus al oan it [[fuortplanting]]sproses dielnimme. Dat dogge se lykwols allinnich as se tsjin dy tiid har âlden ferlitten hawwe. As de kânsen op it fêstigjen fan in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]] lykwols net goed binne, bliuwe se yn 'e regel noch teminsten 1&nbsp;[[jier]] of soms langer by de âlden en helpe se de nije smeet jongen grut te bringen. Dêrmei stelle se har eigen fuortplanting út. Yn it wyld bedraacht de [[libbensferwachting]] fan in foks maksimaal 5&nbsp;jier, mar yn finzenskip kin dit bist wol 15&nbsp;jier wurde. ==Fretten== De foks is yn haadsaak in [[karnivoar]], dy't ornaris [[proai]]en pakt mei in maksimumgewicht fan likernôch 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[kg]]. In foks hat op deistige basis ferlet fan 500&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] fretten. Neffens in [[Ruslân|Russysk]] ûndersyk út [[1998]] hat de foks mear as 300 [[bist]]esoarten as [[proai]]. De wichtichste proadieren fan 'e foks binne lytse oant middelgrutte [[kjifdier]]en, wêrby't it giet om ferskate [[soarte]]n [[mûseftigen|mûzen en rotten]], [[wrotmûseftigen|wrotmûzen]], [[grûniikhoarntsjes]], [[hamsters]], [[jerboä's]], [[marmotten]], [[goffers]] en [[mûsgoffers]]. Ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[hazze]] (''Lepus europaeus'') en de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') steane op it menu. Fierders frette foksen ek wol [[fûgels]] (yn 't bysûnder [[moskeftigen]], [[hineftigen]] en [[goeseftigen]] en oare [[wetterfûgel]]s); [[kjifstikelbargen]] lykas de [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica'') en de [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum''); eksimplaren fan 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana''); [[reptilen]] lykas [[hagedis]]sen; en [[ynsekten]] en oar [[wringeleas]] [[dierte]]. [[File:Red_fox_with_nutria.jpg|left|thumb|250px|In foks hat in [[beverrôt]] (''Myocastor coypus'') fongen.]] Hiel selden kin in foks in [[harteftigen|jonghartsje]] oanfalle of in [[folwoeksen]] eksimplaar fan in tige lytse [[harteftigen|hartesoarte]], lykas de [[Sineeske muntjak]] (''Muntiacus reevesi''). De smaak fan [[mollen (famylje)|mollen]] liket foksen net te befallen, mar likegoed fange se dy libben, sadat har jongen dermei omboartsje kinne en sa de grûnbegjinsels fan 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] leare kinne. Behalven op wyld dierte hawwe foksen it ek wol foarsjoen op [[domestisearre]] bisten, lykas [[plomfee]] en [[nuete kninen]]. De foks is in [[opportunisme|opportunistyske]] iter, foar wa't ek [[ies (kadaver)|ies]] in oansjenlik diel fan it dieet útmakket. Neffens it boppeneamde Russyske ûndersyk út [[1998]] hearre njonken [[fleis]] ek dielen fan inkele tsientallen soarten [[planten]] ta it iten fan dit [[rôfdier]]. Oer it algemien is dat bysaak en net mear as in oanfolling op it menu, mar yn guon kriten kin [[hjerst]]mis 100% fan it dieet fan in foks út plantaardich materiaal bestean. Dêrby giet it benammen om [[frucht (plant)|fruchten]] en [[nút (frucht)|nuten]], lykas [[blauwe blebberbei]]en, [[swarte bei]]en, [[framboas|framboazen]], [[kers (frucht)|kersen]], [[moerbei]]en, [[apel (frucht)|apels]], [[prom (frucht)|prommen]], [[drúf|druven]] en [[ikel]]s. Oar planteguod dat foksen wol frette, binne [[woartel (plant)|woartels]] en ferskate soarten [[gers|gerzen]] en [[siggen]]. ==Natuerlike fijannen en konkurrinten== De foks makket net geregeldwei diel út fan it dieet fan lykfol hokker grutter [[rôfdier]], en de grutste bedriging foar dit bist waard sadwaande iuwenlang foarme troch de [[minske]]. Dat wol net sizze dat de foks gjin natuerlike fijannen hat. Mar dy fijannen binne gruttere en sterkere rôfdieren dy't inkeld efter de foks oangeane om in ferfelende [[konkurrinsje (biology)|konkurrint]] út 'e wei te romjen, en net om't se op foksefleis longerje. De [[wolf]] (''Canis lupus''), bygelyks, deadet sawol yn [[Noard-Amearika]] as yn [[Jeraazje]] foksen dy't meifrette wolle fan syn [[proai]]en. En wannear't se in foks deade hawwe, frette wolven him almeast ek op, mar dat is net de reden dat se efter him oangien binne. [[File:Interspecific_social_interaction_between_golden_jackal_(Canis_aureus)_and_red_fox_(Vulpes_vulpes)_(fig._1).png|right|thumb|300px|In moerfoks en har jongen geane op freonlik wize om mei in [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') (rjochts op 'e foto) yn súdwestlik [[Dútslân]].]] Yn Noard-Amearika hâldt ek de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') in mooglike bedriging yn foar de foks, mar de ynteraksjes tusken dizze beide soarten rinne útinoar fan [[agresje]] oant [[ûnferskilligens]]. As der agresje yn it spul is, wurdt de konfrontaasje tusken de beide bisten oer it algemien begûn troch de prêrjewolf, of it moat wêze dat de foks syn jongen ferdigenje wol. Foksen lykje prêrjewolven oer it algemien út 'e wei te gean en fêstigje har [[territoarium (biology)|territoarium]] ornaris bûten prêrjewolveterritoaria. Oan 'e oare kant is ek waarnommen hoe't prêrjewolven en foksen mei-inoar yn relative freedsumes in [[kadaver (ies)|kadaver]] opfrieten. Yn [[Jeraazje]] diele foksen har [[habitat]] mei in oare lytsere [[hûneftige]], de [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), dy't in frijwol identyk dieet hat en dus in regelrjochte konkurrint is. Foksen negearje de [[rook]] en [[spoar (printen)|spoaren]] fan goudjakhalzen yn harren territoaria en mije it om yn 'e neite fan dy bisten te kommen. Yn gebieten dêr't in hiel soad goudjakhalzen libje, rekket it mei de foksestân yn it neigean, blykber om't foksen dan fuortkonkurrearre wurde. Der bestiet lykwols teminsten ien dokumintearre gefal (út súdwestlik [[Dútslân]]) fan foksen dy't freedsum omgiene mei in goudjakhals. Oare gruttere rôfdieren dy't soms foksen deadzje, binne [[kateftigen]]. Yn Jeraazje giet it om it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''). Yn Noard-Amearika komt soks foar mei de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''). Ek fan 'e [[streekte hyena]] (''Hyaena hyaena''), wêrfan't it [[ferspriedingsgebiet]] dat fan 'e foks yn [[Noard-Afrika]] en it [[Midden-Easten]] en op it [[Yndysk subkontinint]] oerlapet, is bekend dat er wol foksen deadet dy't fan syn proaien besykje mei te fretten of fan kadavers dy't er as sines beskôget. De [[warch]] (''Gulo gulo''), de grutste [[martereftige]], dy't yn it noarden fan sawol Jeraazje as Noard-Amearika foarkomt, kin soms ek in foks deadzje, mar foksen kinne ek jonge wargen deadzje. [[File:Aquila_chrysaetos_1_(Bohu%C5%A1_%C4%8C%C3%AD%C4%8Del).jpg|left|thumb|250px|In [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') makket in foks lytsman.]] Oare lânrôfdieren wurde oer it algemien dominearre troch de foks troch se fuort te jeien of te deadzjen. It giet dan om bygelyks de [[gewoane waskbearhûn]] (''Nyctereutes procyonoides'') en om lytsere [[martereftigen]] as de [[stienmurd]] (''Martes foina''), de [[beamotter]] (''Martes martes''), de [[sabelmarter]] (''Martes zibellina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[murd]] (''Mustela putorius''), de [[steppemurd]] (''Mustela eversmannii''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[Sibearyske wezeling]] (''Mustela sibirica''). De [[das]] (''Meles meles'') is in martereftige dy't te grut liket te wêzen foar de foks om oan te pakken. It komt foar dat foksen en dassen yn ien-en-itselde [[hoale]]stelsel libje. Der kin him dan in [[mutualisme|mutualistyske]] relaasje ûntjaan dêr't beide bisten baat by hawwe: de sloardige foksen foarsjogge de dassen fan itensresten, wylst de op skjinnens stelde dassen de mienskiplike hoale himmelje. Oan 'e oare kant binne der ek gefallen bekend dat dassen in moerfoks út har hoale ferdreaune en de foksejongen deamakken sûnder se dêrnei op te fretten. [[Rôffûgels]] dêr't de foks mei konkurrearret, binne û.o. de [[mûzefalk]] (''Buteo buteo''), de [[hauk]] (''Astur gentilis'') en de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''). It komt sels foar dat er harren proaien stelt (in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] neamd wurdt). Foksejongen wurde dan wer geregeldwei bejage troch de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), dy't soms sels in folwoeksen eksimplaar ferskalket. Datselde jildt foar oare grutte rôffûgels, lykas de [[kylsturtearn]] (''Aquila audax''), de [[keizerearn]] (''Aquila heliaca''), de [[goesearn]] (''Haliaeetus albicilla'') en de [[stellersee-earn]] (''Haliaeetus pelagicus''), en teffens foar inkele grutte soarten [[ûlen]], te witten: de [[oehoe]] (''Bubo bubo''), de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[snieûle]] (''Bubo scandiacus''). [[File:Red_Fox_vs_Grey_Fox_-_San_Joaquin_National_Wildlife_Refuge.jpg|right|thumb|250px|In foks (yn it gesicht sjoen) oan it [[tsieren]] mei in [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') (op 'e rêch sjoen).]] Mei't de foks de grutste is fan alle [[foksen]], dominearret er oare soarten út syn [[skaai (taksonomy)|skaai]]. Yn [[Aazje]] is de foks in duchtige konkurrint fan 'e [[steppefoks]] (''Vulpes corsac''), mei't beide soarten deselde proaien bejeie. Inkeld yn woastinige gebieten, dêr't de foks net goed oan oanpast is, wurdt er troch de steppefoks fuortkonkurrearre. De [[Afgaanske foks]] (''Vulpes cana''), dy't nettsjinsteande syn namme ek yn it [[Midden-Easten]] foarkomt, ûntrint yn [[Israel]] konkurrinsje en konfrontaasjes mei de foks troch yn [[rots]]ich [[heuvel]]lân te bliuwen, wylst de foks dêr foarkomt op 'e iepen [[flakte]]n. De [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus'') ûntkomt oer it algemien oan direkte konkurrinsje mei de foks om't er sa heech yn it noarden foarkomt, dêr't net folle foksen libje. Mar doe't tusken rûchwei [[1830]] en [[1930]] sawol de foks as de poalfoks foar de [[pelsjacht]] troch de minsken yntrodusearre waard op 'e eilannen fan 'e [[Aleoeten]] en de [[Aleksanderarsjipel]] yn [[Alaska]], waarden de poalfoksen dêr meitiid útrûge troch de foksen. Op ien lyts eilân soe yn [[1866]] ien inkele rikelfoks sels alle oanwêzige poalfoksen deamakke hawwe. Yn kriten dêr't de foks en de poalfoks al fan natuere allebeide foarkomme, sitte se inoar ornaris net yn it paad trochdat de poalfoks benammen op [[lemmings]] jaget, en de foks benammen op [[wrotmûzen]]. [[File:Red_fox.jpg|left|thumb|180px|In foks.]] Súdliker yn Noard-Amearika dominearret de foks ek de [[kitfoks]] (''Vulpes velox'') en de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''). De grutearkitfoks ûntkomt foar in grut diel oan konkurrinsje mei de foks troch yn woastinige kriten te libjen, dy't troch de foks mijd wurde. De [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), dy't ek yn Noard-Amearika foarkomt, is minder nau oan 'e foks besibbe. Dizze soarte is útsûnderlik yn 'e sin dat er de foks dominearret oeral dêr't harren ferspriedingsgebieten inoar oerlaapje. Histoarysk hiene de beide soarten net folle omgong, mei't de grize foks yn tichte [[wâld]]en en [[drûchte|drûge]] gebieten libbe, wylst de foks de foarkar joech oan iepen en wietere kriten. Mar troch [[ûntbosking]] kringt de foks almar mear it wengebiet fan 'e grize foks binne, mei mear konfontaasjes ta gefolch. ==Status== De foks hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De foks hat de grutste fersprieding fan alle [[foksen]] (''Vulpes'') en ien fan 'e grutsten fan alle [[rôfdieren]] (''Carnivora''). It is ien fan 'e bisten dy't baat hân hawwe by de útwreiding fan 'e [[minsklik]]e oanwêzigens yn 'e wrâld, ek al wurdt er troch minsken [[jacht (aktiviteit)|bejage]] om't er as skealik [[ûngedierte]] sjoen wurdt en yn guon lannen ek foar [[ferdivedaasje]]. ==Undersoarten== Der binne 46 <small>(stân fan saken yn 2010)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e foks (''Vulpes vulpes''). De trêde [[edysje]] fan 'e gesachhawwende útjefte ''Mammal Species of the World'', út [[2005]], erkende 45 ûndersoarten, en in seisenfjirtichsten, de Sacramentodellingreafoks út [[Kalifornje]], waard yn [[2010]] ûntdutsen troch ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan foksen yn [[Noard-Amearika]]. De ûndersoarten fan 'e foks wurde ornaris opdield yn twa [[kategory]]en: de noardlike foksen, dy't grut en fel kleure binne, en de súdlike grize woastynfoksen, dy't folle lytser en folle grizer binne. ===Noardlike grutte reade foksen=== ====Noardlike foksen út Jeraazje==== [[File:Vulpes_vulpes_1_(Martin_Mecnarowski).jpg|right|thumb|230px|In Jeropeeske foks (''V. v. crucigera'').]] [[File:Vulpesvulpesjaponica.jpg|right|thumb|230px|In Japanske foks (''V. v. japonica'').]] [[File:Vulpes_vulpes_alacensis.jpg|right|thumb|230px|In Alaskafoks (''V. v. alascensis'').]] [[File:Sierra_Nevada_Red_Fox,_Lassen_Volcanic_National_Park-_Keith_Slausen_USFS_2002.jpg|right|thumb|230px|In Sierra-Nevadafoks (''V. v. necator'').]] [[File:Vulpesvulpesarabica.JPG|right|thumb|230px|In Arabyske foks (''V. v. arabica'').]] [[File:It%27s_my_habitat_!_(cropped).jpg|right|thumb|230px|In Atlasfoks (''V. v. atlantica'').]] * de Anadyrfoks (''V. v. beringiana'' <small>[[Alexander von Middendorff|Middendorff]], 1875</small>) <small>(it [[Tsjûkotkaskiereilân]] yn it uterste easten fan [[Sibearje]])</small> * de Anatoalyske foks (''V. v. anatolica'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1920</small>) <small>(it westen fan [[Lyts-Aazje]])</small> * de Ezofoks (''V. v. schrencki'' <small>[[Kyukichi Kishida|Kishida]], 1924</small>) <small>(it eilân [[Hokkaido]] yn noardlik [[Japan]] en it eilân [[Sachalin]] yn eastlik [[Sibearje]])</small> * de Ibearyske foks (''V. v. silacea'' <small>[[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1907</small>) <small>(it [[Ibearysk Skiereilân]])</small> * de Jakoetyske foks (''V. v. jakutensis'' <small>[[Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1923</small>) <small>(de [[taiga]] yn [[Sacha]], yn eastlik [[Sibearje]])</small> * de Japanske foks (''V. v. japonica'' <small>[[ Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1923</small>) <small>(de trije súdlike haadeilannen fan [[Japan]]: [[Honsjû]], [[Kjûsjû]] en [[Sjikokû]])</small> * de Jeropeeske foks (''V. v. crucigera'' <small>[[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1789</small>) <small>([[Jeropa]] útsein it [[Skandinavysk Skiereilân]], it [[Ibearysk Skiereilân]] en beskate eilannen yn 'e [[Middellânske See]], mar ynkl. de [[Britske Eilannen]]; [[eksoat|yntrodusearre]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en histoarysk ek yn dielen fan [[Noard-Amearika]])</small> * de Karagankafoks (''V. v. karagan'' <small>[[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777</small>) <small>([[Kirgyzje]])</small> * de Koerilenfoks (''V. v. splendidissima'' <small>[[Kyukichi Kishida|Kishida]], 1924</small>) <small>(de noardlike en sintrale eilannen fan 'e [[Koerilen]], yn eastlik [[Sibearje]])</small> * de Koreaanske foks (''V. v. peculiosa'' <small>[[Kyukichi Kishida|Kishida]], 1924</small>) <small>(it [[Koreaansk Skiereilân]], [[Mantsjoerije]] en oangrinzgjende dielen fan it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]])</small> * de Noardkaukazyske foks (''V. v. caucasica'' <small>[[Nikolaj Jakovlevitsj Dinnik|Dinnik]], 1914</small>) <small>(de [[Grutte Kaukasus]] en it suden fan 'e [[Koeban (regio)|Koeban]]regio yn súdlik [[Ruslân]])</small> * de Noardsineeske foks (''V. v. tschiliensis'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1907</small>) <small>(eastlik-sintraal en noardeastlik [[Sina]], útsein [[Mantsjoerije]])</small> * de Oessoerifoks (''V. v. dolichocrania'' <small>[[Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1926</small>) <small>(it [[Kustterritoarium]] en it [[kraj|territoarium]] [[Chabarovsk (territoarium)|Chabarovsk]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]])</small> * de Skandinavyske foks (''V. v. vulpes'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>([[Skandinaavje]], it [[Kolaskiereilân]], [[Autonome Republyk Kareelje|Kareelje]] en de rest fan noardlik [[Ruslân]] nei it easten oant de [[Oeral]] en nei it suden oant op 'e [[wâldsteppe]])</small> * de steppereafoks (''V. v. stepensis'' <small>[[Aleksander Aleksandrovitsj Brauner|Brauner]], 1914</small>) <small>(de [[Pontysk-Kaspyske Steppe]] yn súdlik [[Ruslân]] en de [[Oekraïne]])</small> * de Súdsineeske foks (''V. v. hoole'' <small>[[Robert Swinhoe|Swinhoe]], 1870</small>) <small>(súdeastlik [[Sina]])</small> * de Tobolskfoks (''V. v. tobolica'' <small>[[Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1926</small>) <small>(westlik [[Sibearje]])</small> * de Toerkestaanske readfoks (''V. v. ochroxantha'' <small>[[Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1926</small>) <small>(eastlik [[Sintraal-Aazje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]])</small> * de Transbaikalfoks of Dauryske foks (''V. v. daurica'' <small>[[Sergej Ivanovitsj Ognev|Ognev]], 1931</small>) <small>(de [[Transbaikal]] yn it súdeasten fan [[Sibearje]])</small> ====Noardlike foksen út Noard-Amearika==== * de Alaskafoks (''V. v. alascensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(sintraal en noardlik [[Alaska]])</small> * de Amerikaanske reafoks (''V. v. fulva'' <small>[[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1820</small>) <small>(eastlik [[Kanada]] en de eastlike [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]])</small> * de Britsk-Kolumbiaanske foks (''V. v. abietorum'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(de súdlike [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]], noardlik [[Alberta]], it binnenlân fan [[Britsk-Kolumbia]] en it fêstelân fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * de Cascadesreafoks (''V. v. cascadensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(de [[Cascades]] it [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]])</small> * de Kenaifoks (''V. v. kenaiensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(it [[Kenaiskiereilân]] yn súdlik [[Alaska]])</small> * de Kodiakfoks (''V. v. harrimani'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(de [[Kodiakeilannen]] foar de súdkust fan [[Alaska]])</small> * de Labradorfoks (''V. v. bangsi'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>([[Labrador (regio)|Labrador]])</small> * de Nijfûnlânske foks (''V. v. deletrix'' <small>[[Outram Bangs|Bangs]], 1898</small>) <small>([[Nijfûnlân]])</small> * de Nijskotlânske foks (''V. v. rubricosa'' <small>[[Outram Bangs|Bangs]], 1898</small>) <small>(it skiereilân fan [[Nij-Skotlân]] yn 'e [[Kanadeeske Kustprovinsjes]])</small> * de noardlike flaktefoks (''V. v. regalis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(it noardlike diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] yn súdlik [[Kanada]] en it noardlik-sintrale diel fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]])</small> * de Sacramentodellingreafoks (''V. v. patwin'' <small>Sacks et al., 2010</small>) <small>(de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]])</small> * de Sierra-Nevadareafoks (''V. v. necator'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1900</small>) <small>(de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e grins fan [[Kalifornje]] en [[Nevada]])</small> * de Wasatchreafoks (''V. v. macroura'' <small>[[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1852</small>) <small>(ferneamd nei it [[Wasatchberchtme]] yn noardlik [[Utah]], mar komt foar yn 'e sintrale [[Rocky Mountains]] fan Utah oant en mei [[Alberta]])</small> ===Súdlike lytse grize woastynfoksen=== * de Afgaanske reafoks (''V. v. griffithi'' <small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1854</small>) <small>([[Afganistan]])</small> * de Arabyske reafoks (''V. v. arabica'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1920</small>) <small>([[Dofar]] en it [[Hadjarberchtme]] yn westlik [[Omaan]])</small> * de Atlasfoks (''V. v. atlantica'' <small>[[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1841</small>) <small>(it [[Atlasberchtme]] yn 'e [[Magreb]]lannen fan [[Noard-Afrika]])</small> * de Barbarijske foks (''V. v. barbara'' <small>[[George Shaw (biolooch)|Shaw]], 1800</small>) <small>(de [[Barbarijske Kust]] fan 'e [[Magreb]]lannen yn [[Noard-Afrika]])</small> * de heuvelreafoks (''V. v. montana'' <small>[[Oliver Paynie Pearson|Pearson]], 1836</small>) <small>(de [[Himalaya]] en it noardlike diel fan it [[Yndysk subkontinint]])</small> * de Nylfoks (''V. v. niloticus'' <small>[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Saint-Hilaire]], 1803</small>) <small>(de [[Nyl]]delling yn [[Egypte]] en noardlik [[Sûdaan]])</small> * de Palestynske reafoks (''V. v. palaestina'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1920</small>) <small>(de [[Levant]])</small> * de rêchstreekfoks (''V. v. dorsalis'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1838</small>) <small>(fersprieding ûndúdlik)</small> * de Sardynske foks of Sardynske foks (''V. v. ichnusae'' <small>[[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1907</small>) <small>([[Sardynje]])</small> * de Syprioatyske foks (''V. v. idutus'' <small>[[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1907</small>) <small>([[Syprus]])</small> * de Transkaukazyske berchfoks of Koerdyske foks (''V. v. kurdistanica'' <small>[[Konstantin Aleksejevitsj Satûnin|Satûnin]], 1906</small>) <small>(noardeastlik [[Turkije]])</small> * de Transkaukazyske reafoks (''V. v. alpherakyi'' <small>[[Konstantin Aleksejevitsj Satûnin|Satûnin]], 1906</small>) <small>(noardlik [[Iraan]], westlik [[Turkmenistan]] en súdwestlik [[Kazachstan]])</small> * de Turkmeenske reafoks (''V. v. flavescens'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1838</small>) <small>(noardeastlik [[Iraan]] en súdlik en sintraal [[Turkmenistan]])</small> * de wytpoatfoks (''V. v. pusilla'' <small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1854</small>) <small>(de [[Pûndjaab]] yn eastlik [[Pakistan]])</small> [[File:Urban_fox_at_night.webm|left|thumb|250px|In stedske foks yn [[Londen]].]] ==Relaasje mei de minske== ===Foksen yn 'e stêd=== De foks kin him fan âlds prima rêde yn [[kultuerlân]] dat yn [[agrarysk]] gebrûk is. Mar geandewei de [[tweintichste iuw]] hat er him ek hieltyd mear oanpast oan it libben yn [[stêd|ferstedske]] gebieten, fier fan it [[plattelân]]. Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] is it frij normaal wurden om, fral yn it [[tsjuster]], in glimp fan in foks op te fangen yn stêden yn [[Noard-Amearika]], [[Jeropa]], [[Japan]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]]. De earste stêden dy't troch de foks kolonisearre waarden, wiene [[Londen]], [[Bristol (Ingelân)|Bristol]] en oare plakken yn [[Ingelân]], dêr't dizze soarte him al yn 'e [[1930-er jierren|1930-er]] en [[1940-er jierren]] fêstige. Yn it Australyske [[Melbourne]] waarden ek yn 'e 1930-er jierren de earste foksen waarnommen. Yn [[Zürich]], yn [[Switserlân]], ferskynden se pas fan 'e [[1980-er jierren]] ôf. Yn [[Ierlân]] komme foksen no rûnom foar yn 'e [[foarstêd]]en en [[bûtenwiken]] fan [[Dublin]]. Stedske foksen jouwe de foarkar oan [[wiken]] mei [[huzen]] dy't mar twa oant trije [[ferdjipping]]s hawwe en beskikke oer in romme [[tún]]. Se binne seldsum yn 'e [[binnenstêd]] (dêr't tunen amper foarkomme) en yn gebieten mei [[flat]]s en oare [[appartemintekompleks]]en. Ek [[yndustryterrein]]en mije se oer it algemien. It territoarium fan stedsfoksen bedraacht trochinoar 25–40&nbsp;[[hektare|ha]] (oftewol 0,3–0,4&nbsp;[[km²]]). Yn [[2006]] waard rûsd dat yn Londen likernôch 10.000 foksen libje. [[Iroanysk]] genôch is foar minsken de kâns om yn Londen in foks te sjen no folle grutter as op it Ingelske plattelân. [[File:Red_fox_crossing_road.jpg|right|thumb|250px|In stedske foks stekt op ljochtskyndei op syn gemak in [[strjitte]] oer yn [[Portegal]].]] Foksen yn 'e stêd binne foar it meastepart op 'e lapen fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]], wannear't se op 'e strún geane nei fretten. It grutste diel fan harren dieet bestiet út [[kjifdieren]] lykas [[mûzen en rotten]], wêrmei't se in weardefolle bydrage leverje oan ûngediertebestriding. Foar in diel sykje se har kostje byinoar út [[jiskefet]]ten en oar troch de minske weismiten [[ôffal]], en foar in diel wurde se mei opsetsin fuorre troch diereleafhawwers dy't se mei foer nei harren tún ta lokje. As dat geregeldwei dien wurdt, kinne foksen wenne oan sokke minsken, oant se har op 't lêst benei komme of sels aaie litte. Foksejongen litte sokke lju soms sels mei har [[boartsjen|boartsje]]. De [[dei]] bringe stedsfoksen troch yn skûlplakken yn [[park]]en, oerwoekere tunen, ferlitten [[skuorre]]n en [[hok (gebou)|hokjes]], leechsteande [[bedriuw]]sgebouwen of yn mear nei plattelân útskaaiende gebieten oan 'e râne fan in grutte stêd. Ornaris komme se oerdeis net op 'e strjitte, mar soms kin men har gewaarwurde as se op it [[dak]] fan in gebou oan it [[sinnebaaien]] binne. Guon stedsjers binne foksen leaver kwyt as ryk, mei't se foar swierrichheden soargje kinne lykas it deadzjen fan [[hin]]nen of [[postdo]]wen, it omsmiten fan jiskefetten en it tabringen fan skea oan tunen. Mei't it [[ôfskot|ôfsjitten]] fan foksen yn 'e stêd net feilich is foar omwenjenden, en [[fergiftiging]] fan foksen yn 'e measte lannen ferbean is, kinne oerlêstjaande eksimplaren eins inkeld fongen wurde troch se mei foer yn in fâle te lokjen, sadat se ôffierd en op in gaadliker plak wer yn it wyld útset wurde kinne. It fuortfangen fan foksen is lykwols net bysûnder effektyf, want in leech territoarium wurdt yn 'e regel al rillegau wer opfolle troch in oare foks. It helpt mear om skûlplakken dêr't se de dei trochbringe út te romjen en ûntagonklik te meitsjen. Ek kinne [[stank|sterk rûkende]] substânsjes útstruid of útgetten wurde, dêr't foksen in hekel oan hawwe, lykas [[kreosoat]], [[disel]]oalje of [[ammoniak]]. [[File:Urban_fox_and_rabbit.jpg|left|thumb|250px|In foks yn in [[tún]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Birmingham (Ingelân)|Birmingham]] ûndersiket hoe't er by de [[nuete knyn]] yn it hok komme kin.]] ===Predaasje fan fee=== Foksen kieze út en troch [[domestisearre]] bisten út ta [[proai]]. It giet dêrby benammen om [[plomfee]], lykas [[hin]]nen, [[foliêre]]fûgels, lykas [[fazant]]en, lytsere [[húsdier]]en, lykas [[nuete kninen]] en [[kavia|kavia's]], en jonge eksimplaren fan [[fee]], lykas de [[skiep|lammen]] fan [[skiep]]. Foar plomfee en kninen kin dit gefaar ornaris ôfward wurde troch de bisten nachts net los omrinne te litten en in stevich [[hinnehok]] of [[kninehok]] goed ôf te sluten. As der in bûtendoardiel by sa'n hok sit, is it de baas om dat ek fan ûnderen mei [[hinnegaas]] te beklaaien, sadat foksen sels troch graven gjin tagong krije kinne. Foksen dy't yn 'e stêd libje, komme geregeldwei [[kat]]ten tsjin en beide soarten frette soms side oan side, fral as de foksen troch minsken fuorre wurde. Hoewol't de foks grutter is, wurde fysike konfrontaasjes oer it algemien wûn troch de kat, dy't feller is. Der wurdt wol sein dat foksen soms katten deadzje, mar by alle dokumintearre gefallen fan soks gie it om kattejongen dy't troch in foks deabiten waarden. Saakkundigen achtsje it lykwols mooglik dat foksen wolris in folwoeksen kat deadzje kinne as se dy as [[konkurrinsje (biology)|konkurrint]] sjogge. [[File:Hunt Master exits Castle cropped.JPG|right|thumb|180px|Dielnimmers oan in [[foksejacht]] yn [[Ingelân]] tsjogge derop út yn begjin [[2005]].]] ===Foksejacht=== De [[foksejacht]] is it [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] fan foksen troch minsken. Dat hat in lange skiednis, mei't it al yn 'e [[fjirde iuw&nbsp;f.Kr.]] dien waard troch de [[Perzyske Ryk|Perzen]]. Ek fan 'e [[Griken|Grykske]] hearsker [[Aleksander de Grutte]] is bekend dat er út en troch op foksejacht gie, en de [[Aldgryksk]]e [[skriuwer]] [[Ksenofon]] beskôge it bejeien fan foksen as in wichtich part fan it [[ûnderrjocht]] fan in beleard man, en ek noch nuttich, mei't foksen neffens him [[ûngedierte]] wiene dat [[jachthûn]]en by de hazzejacht ôflate fan it doel. Ek de [[Romeinen]] diene oan 'e foksejacht, en letter waard it yn 'e [[Midsiuwen]] rûnom yn [[Jeropa]] in protte dien. Wylst it yn 'e rest fan [[Jeropa]] foar it meastepart útstoar, ûntjoech de foksejacht him tsjin it begjin fan 'e [[Renêssânse]] yn it [[Keninkryk Ingelân]] ta in [[hobby|tiidferdriuw]] fan 'e [[adel]]. Yn 'e [[tweintichste iuw]] waarden foksen yn Jeropa en [[Noard-Amearika]] rûnom as ûngedierte bestriden, mar allinnich yn Ingelân bleau de [[tradysje|tradisjonele]] foksejacht bestean, wêrby't in foks opspoard en efterfolge waard troch [[hynsteriden|ruters te pearde]] en in kliber byljende jachthûnen, oant de foks úteinlik besingele waard en ferskuord waard troch de jachthûnen. Tsjin 'e ein fan 'e tweintichste iuw begûn men soks as [[bistemishanneling]] te sjen en kaam tsjin 'e tradysje fan 'e foksejacht hieltyd mear ferset. Uteinlik lei it [[Feriene Keninkryk|Britske]] regear der yn [[2005]] it near op. [[File:V%C3%B6yri_-_Fur_farm_-_July_2020.jpg|left|thumb|250px|In foks yn in [[koai (ynslútplak)|koai]] yn in [[pelsdierfokkerij]] yn [[Vörå]], yn [[Finlân]].]] ===Pelsdierfokkerij=== De foks is ek wichtich yn 'e [[pelsdierfokkerij]], dêr't er fokt wurdt foar syn [[pels]]. Dêrfan wurde [[sjaal]]s, [[mof (dûbele hânwaarmer)|moffen]], [[jaske]]s, [[jas]]sen, [[mantel]]s en [[kraach|kragen]] makke. Fral de pelzen fan [[sulverfoks]]en, bisten mei in [[griis]]-[[swart]]e kleurôfwiking, is in protte fraach nei. Yn it topjier [[1985]]–[[1986]] waarden der wrâldwiid 1.543.995 foksepelzen ferhannele. ===Domestisearring=== De foks is in wyld bist, dat oer it algemien ûngaadlik is as [[húsdier]]. By 't [[maityd]] wurde in protte foksejongen dy't allinnich oantroffen wurde en troch de âlden ferlitten of ferstjitten wêze soene, mei nei hûs nommen troch goedmienende lju om 'e bistkes sels [[opfieding|grut te bringen]]. Yn fierwei de measte gefallen is dat ûnnedich, mei't fokse-âlden mar komselden har jongen ferstjitte; wierskynlik binne se yn sokke gefallen op jacht of is it jong in eintsje ôfdwaald by de hoale wei. It grutbringen fan jonge foksen falt ornaris noch net ta, want de bistkes hawwe suver oan ien wei troch ferlet fan tafersjoch. En wannear't se noch by de mem drinke, moatte se dei en nacht om 'e fjouwer [[oere]]n fuorre wurde. Nei't se [[ôfwûn]] binne, wurde se faker al as net destruktyf en bringe se skea ta oan [[lear (materiaal)|learen]] foarwerpen ([[skuon]], [[mulrym|rimen]], [[tas]]sen), [[meubilêr]] en [[elektrysk]]e [[snoer (elektrysk)|snuorren]]. Hoewol't se as lytse bistkes oer it algemien freonlik nei minsken ta binne, wurde se mei in wike as tsien benaud foar minsken, útsein har deistige fersoargers. Se hanthavenje it sterke [[ynstinkt]] om har te ferskûljen dat har wylde wjergaders ek hawwe en kinne in gefaar foarmje foar oare, lytsere húsdieren, sels as se goed trochfuorre binne. It komt foar dat se in bân foarmje mei in [[hûn]] of in [[kat]]. [[File:A_tame_fox_cub_at_home_with_Mr_and_Mrs_Gordon_Jones,_Talysarn_(4478261667).jpg|right|thumb|250px|In jonkje mei in nuet foksejong.]] Yn 'e twadde helte fan 'e [[tweintichste iuw]] besleat de [[Ruslân|Russyske]] [[genetikus]] [[Dmitry Beljajev]] te sjen oft it ek mooglik wie om wylde foksen nuet te meitsjen. Hy naam dêrfoar in stikmannich [[sulverfoks]]en út 'e Russyske pelsdierfokkerijsektor, dêr't er ferskate [[generaasje]]s mei fokte. Fan 'e jongen keas er eltse kear inkeld dyjingen út om mei troch te fokken, dy't de posityfste reäksjes op minsken sjen lieten. Uteinlik, nei likernôch tsien generaasjes, hie Beljajev yndie in [[nuete foks]] skepen. Eksimplaren dêrfan lieten nea mear [[eangst]] foar minsken blike, mar begûnen faak te [[wyspelsturtsjen]] as se minsken seagen en slikken har minsklike fersoargers om [[affeksje]] te toanen. Dy feroarings op it mêd fan [[hâlden en dragen]] giene mank mei lichaamlike oanpassings, lykas in bûnte pels en krolsturten, en binne ferlykber mei de feroarings dy't nuete hûnen ûnderskiede fan wylde [[wolf|wolven]]. [[File:ReynaertCloseup.JPG|thumb|left|180px|It stânbyld fan [[Rein de Foks]] yn it [[Sieusk-Flaanderen|Sieusk-Flaamske]] [[Hulst (plak)|Hulst]].]] ===De foks yn 'e minsklike kultuer=== Foksen spylje in foaroansteande rol yn 'e [[minsklik]]e [[kultuer]]en út harren [[ferspriedingsgebiet]]. Yn 'e [[Grykske mytology]] is de [[Teumessyske foks]] (of de Kadmyske moerfoks) in reuseftige foks dy't [[lotsbestimming|foarbestimd]] wie om nea fongen te wurden. It wie ien fan 'e [[bern (persoan)|bern]] fan it [[meunster (wêzen)|meunster]] [[Echidna (mytology)|Echidna]]. Neffens de [[folkloare]] fan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[Cotswolds]] namen [[heks (mytysk wêzen)|heksen]] dêre de foarm fan foksen oan om [[bûter]] te [[dieverij|stellen]] fan 'e [[buorlju]]. Yn 'e [[Midsiuwen]] kaam yn 'e [[literatuer]] fan [[Noardwest-Jeropa]] it [[personaazje]] fan [[Rein de Foks]] foar, dy't de [[sprekwurd]]like [[slûchslimmens]] fan in foks hie. Hy waard as [[byrol|byfiguer]] yntrodusearre yn it [[Latyn]]ske [[gedicht]] ''[[Ysengrimus]]'', út omtrint [[1150]], en kearde om [[1175]] hinne werom yn ''[[Le Roman de Renart]]'' fan [[Pierre Saint-Cloud]]. It bekendst waard er fan 'e yn it [[Midnederlânsk]] op [[rym (taalkunde)|rym]] stelde [[fabel]] ''[[Van den Vos Reynaerde]]'', dy't om [[1260]] hinne skreaun waard troch in auteur dy't inkeld bekend is ûnder de [[skûlnamme]] [[Willem die Madocke maecte]]. Yn it [[Ingelsk]]e taalgebiet makke er syn [[debút]] tsjin 'e ein fan 'e [[fjirtjinde iuw]] yn it [[koart ferhaal|ferhaal]] ''The Nun's Priest's Tale'' út ''[[The Canterbury Tales]]'' fan [[Geoffrey Chaucer]]. Yn 'e [[Sina|Sineeske]] folkloare besteane der foksegeasten dy't ''[[huli jing]]'' neamd wurde en dy't wol njoggen [[sturt]]en hawwe kinne. Yn [[Koreä]] steane stokke [[mytyske wêzens]] bekend as ''[[kumiho]]''. De [[Japan]]ske folkloare omfettet ek it leauwen yn it bestean fan rjusturtige foksegeasten, saneamde ''[[kitsune]]'', dy't like [[yntelligint]] binne as minsken en oer [[boppenatuerlike]] fermogens beskikke. Sa soene hja [[stalferwikseling|fan stal wikselje]] kinne troch in minsklike foarm oan te nimmen. ''Kitsune'' binne yn 'e [[Japanske skiednis]] ôfwikseljend beskôge as [[kwea|boasaardige]] [[heks (mytysk wêzen)|heksen]] en as [[trou]]we [[beskermingel]]s. Ek besteane der ferhalen oer ''kitsune'' dy't (yn har minsklike foarm) de [[leafde|minners]] fan minsken wurde; dat lêste motyf is ornaris beheind ta ferhalen oer in jonge [[man (sekse)|man]] en in [[skientme|tsjeppe]] [[frou]]like ''kitsune''. [[File:Prince Hanzoku terrorised by a nine- tailed fox.jpg|right|thumb|180px|In [[Japan]]ske yllustraasje fan [[prins]] Hanzoku, dy't kjel makke wurdt troch in ''[[kitsune]]'' mei njoggen [[sturt]]en.]] Yn 'e [[Arabieren|Arabyske]] folkoare waard de foks beskôge as in [[leffens|lef]] en [[bedroch|bedragend]], mar dochs ek slûchslim bist. Men woe hawwe dat foksen har de [[bealch]] opsetten mei [[lucht]] om derút te sjen as in [[kadaver]], wêrnei't se foar [[dea]] lizzen giene en wachten oant in [[ies (kadaver)|iesiter]] sûnder euvelmoed ticht genôch by kaam dat se dy gripe en fersline koene. De slûchslimmens fan 'e foks waard ek opmurken troch de skriuwers fan 'e [[Bibel]], dy't it [[Hebriuwsk]]e wurd foar "foks" yn ''[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]''&nbsp;13:4 tapasten om falske [[profeten]] te beskriuwen dy't de minsken op 'e doele bringe woene, wylst se yn it ''[[Evangeelje fan Lukas]]''&nbsp;13:32 it [[Gryksk]]e wurd foar "foks" brûkten om 'e [[skynhilligens]] fan [[kening]] [[Heroades Antipas]] te karakterisearjen. Yn 'e [[Yndiaanske mytology]] fan [[Noard-Amearika]] komt de slûchslimme Foks in protte foar. It is hast oanhâldend de selskipsman fan 'e [[trickster]] [[Coyote (godheid)|Coyote]]. Foks is lykwols in bedrager, dy't geregeldwei útnaaid mei it iten fan Coyote. Yn 'e [[skeppingsmyte]] fan 'e [[Atsjomawy (folk)|Atsjomawy]] út [[Kalifornje]] binne Foks en Coyote de beide [[skepper-god|skeppers]] fan 'e wrâld, dy't se dêrnei efterlitte foar de minsken. Yn in [[myte]] fan 'e [[Inûyt]] [[ferlieding|ferliedt]] Foks, yn 'e foarm fan in [[skientme|moaie]] jonge [[frou]], in jager om mei har te [[trouwen]], mar lit him yn 'e steek nei't er har [[mislediging|misledige]] hat. ====Frysk taaleigen==== De [[Frysk]]e [[taal]] omfiemet frijwat [[sprekwurd]]en, [[siswize]]n en útdrukkings oer de foks: <ref name="Frysk"/> *(sa hurd) rinne as in foks *sa liep as in foks *sa read as in foks *sa slim as in foks *mei de foks mjitte en de sturt derop ta <small>(in romme mjitte jaan)</small> *in foks lit him net gau fange <small>(in snoad persoan is men net gau te fluch ôf)</small> [[File:Fur_redfox.jpg|right|thumb|240px|Rispe [[pelzen]] fan foksen út 'e [[pelsdierfokkerij]].]] *in foks ferliest syn hier wol, mar syn aard/streken net <small>(immen kin him wol oars foardwaan, mar dat is mar uterlik fertoan)</small> *as de foks dûmny is, mei de boer syn guozzen wol neigean <small>(as in min persoan him hiel goed foardocht, hat er wat yn 't sin dat it deiljocht net ferdrage kin)</small> *ik gean, sei de foks, ear't de jagers komme Mei de beneaming "in foks" wurdt ek wol in [[slûchslimmens|slûchslim]] persoan oantsjut. In [[foks (hynder)|foks]] is ek in [[hynder]] mei in [[readbrún|readbrunige]] [[kleur]]. ==Sjoch ek== * [[nuete foks]] ==Keppelings om utens== *[https://www.zoogdiervereniging.nl/zoogdiersoorten/vos Side oer de foks op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e foks yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Red_fox ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Vulpes vulpes}} }} [[Kategory:Foks| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] 5ikqfgtxv6lroiz2ctxh8ghn5ayz9zf 0 180423 1233782 1184877 2026-07-05T22:21:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233782 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=franklingrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Ground Squirrel Nebraska 3719.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= '''franklingrûniikhoarntsjes''' (''Poliocitellus'') <small>[[Arthur H. Howell|Howell]], 1938 |Wittenskiplike namme= Poliocitellus franklinii |Beskriuwer, jier= [[Joseph Sabine|Sabine]], 1822 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it franklingrûniikhoarntsje (Poliocitellus franklinii).png|center|250px]] }} It '''franklingrûniikhoarntsje''' of '''Franklins grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Poliocitellus franklinii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''franklingrûniikhoarntsjes''' (''Poliocitellus''). Dit bistke, dat ferneamd is nei de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûntdekkingsreizger|poalreizger]] [[sir]] [[John Franklin]], is lânseigen yn 'e midden fan [[Noard-Amearika]]. It is in grûniikhoarntsje fan gemiddelde grutte mei in [[omnivoar]] dieet, dat acht [[moanne (tiid)|moannen]] fan it [[jier]] yn [[wintersliep]] is. Nettsjinsteande in delgeande [[populaasje (biology)|populaasjetrend]] klassifisearret de [[IUCN]] it franklingrûniikhoarntsje foarearst noch as net bedrige. ==Taksonomy== It franklingrûniikhoarntsje waard foar it earst yn [[1822]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Joseph Sabine]], dy't it bistke ferneamde nei de op ien fan syn reizen troch it [[poalstreek|poalgebiet]] spoarleas ferdwûne [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[sir]] [[John Franklin]] (pas yn [[1854]] kaam oan it ljocht wat der fan him en syn [[ekspedysje]] wurden wie). Foarhinne waard dit bist mei hast alle oare [[grûniikhoarntsjes]] ta de grutte [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Spermophilus]]'' rekkene, mar út [[DNA|DNA-ûndersyk]] die yn [[2004]] bliken dat dat [[parafyletysk]] en dêrom net jildich wie. Dêrop binne de grûniikhoarntsjes oer ferskate nije skaaien ferdield. It franklingrûniikhoarntsje hie binnen ''Spermophilus'' al in eigen [[ûnderskaai]], en dat ûnderskaai is doe promovearre ta it [[monotypysk skaai]] fan 'e franklingrûniikhoarntsjes (''Poliocitellus''). ==Fersprieding== It franklingrûniikhoarntsje hat in grutte [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn it sintrum fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]], dat it noardeastlike part fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] beslacht, mei dêropta in diel fan 'e oanbuorjende [[wâld]]gebieten direkt bewesten de [[Grutte Marren]]. Yn [[Kanada]] omfettet it areaal fan it franklingrûniikhoarntsje de súdwestlike helte fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Manitoba]], dielen fan it suden fan [[Saskatchewan]] en it súdeasten fan [[Alberta]] en it uterste súdwestlike hoekje fan [[Ontario]]. [[File:Franklin%27s_Ground_Squirrel.jpg|left|thumb|250px|In franklingrûniikhoarntsje oan it foerazjearjen.]] Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] wreidet it ferspriedingsgebiet fan it franklingrûniikhoarntsje him út oer hiel [[Iowa]] en hiel [[Minnesota]] útsein de [[Pylkpuntkrite]] yn it uterste noardeasten. Fierders hearre der ek ta: it eastlike twatrêdepart fan [[Noard-Dakota]], de eastlike helte fan [[Súd-Dakota]], it easten en suden fan [[Nebraska]], it noardeastlike twatrêdepart fan [[Kansas]], it noardeasten fan [[Oklahoma]], it noardlike trijefearn fan [[Missoery (steat)|Missoery]] en [[Illinois]], it westen en suden fan [[Wiskonsin]], it uterste noardwestlike hoekje fan [[Indiana]] en it uterste súdwestlike puntsje fan [[Neder-Michigan]]. ==Uterlike skaaimerken== It franklingrûniikhoarntsje is foar in [[grûniikhoarntsjes|grûniikhoarntsje]] fan gemiddelde grutte. It hat trochinoar in kop-romplingte fan 21–26&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 11–15&nbsp;sm. It gewicht ferskilt neffens de tiid fan it jier, mei't de bistkes sterk fermeagere út harren [[wintersliep]] wekker wurde. De [[mantsje]]s weagje by 't [[maityd]] likernôch 370&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] mar kinne oan 'e ein fan 'e simmer wol 950&nbsp;g wêze. De [[wyfke]]s binne wat lichter, mei 320&nbsp;g by 't maityd en oant 760&nbsp;g om simmersein hinne. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[brunich]] [[griis]] fan [[kleur]], mei sawol dûnkerder as ljochtere spikkels dertrochhinne. De [[side (anatomy)|siden]] ljochtsje wat leger wat mear ta en geane úteinlings oer yn it [[krêm (kleur)|krêm]]kleurige [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[bealch]]. De [[kop]] is effen griis, en de [[sturt]], dy't it oansjen fan in lytse [[plomsturt]] hat, is griis oant [[swart]]. Op in protte manearen hat it franklingrûniikhoarntsje sterk wei fan it [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), mar de plomsturt is koarter en hat minder lang hier, de [[ear (anatomy)|earen]] binne koarter en de [[klau]]wen langer. It franklingrûniikhoarntsje kin ek betize wurde mei it [[richardsongrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus richardsonii''), dat foarser is en in langere sturt hat, of mei it [[Kolumbiagrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus columbianus''), dat in [[read|rodziger]] pelskleur hat. ==Biotoop== Franklingrûniikhoarntsjes binne bewenners fan 'e langgerzige [[prêrje]], dêr't tichte, opgeande [[planten|fegetaasje]] is om beskûl te bieden. Ek kinne se oantroffen wurde by [[boskrâne]]n en de [[igge]]n fan [[moeras]]sen lâns. ==Hâlden en dragen== It franklingrûniikhoarntsje is in [[deidier]], dat de [[nacht]]en trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]]. Dy is almeast oanlein op in steile skeante en hat in [[diameter]] fan likernôch 8&nbsp;[[sm]]. Sokke hoalen binne trochinoar 43&nbsp;sm djip en hawwe oer it algemien trije útgongen. Se besteane út ien inkele, mei drûge planten beklaaide nêstromte en in stikmannich gongen dy't nei romten foar [[iten]]sopslach en in [[latrine]] liede. Eltse hoale wurdt by 't [[maityd]] en [[simmer]]deis bewenne troch ien of heechút twa franklingrûniikhoarntsjes, mei't de bistkes dan net botte sosjaal binne. By 't [[winter]] kloftsje ferskate bistkes gear yn ien hoale om mei-inoar wintersliep te hâlden. [[File:Grand Beach, Lake Winnipeg, Manitoba (370313) (9444567594).jpg|right|thumb|250px|In franklingrûniikhoarntsje oan it miel op it [[sân]] fan in [[strân]] oan 'e kust fan 'e [[Winnipegmar]].]] [[Mantsje]]s fêstigje maityds in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 24&nbsp;[[hektare|ha]], en [[wyfke]]s hawwe in territoarium fan sa'n 9&nbsp;ha. Dêrby moat oantekene wurde dat de territoaria fan ferskate bisten inoar foar in grut diel oerlaapje. De [[befolkingstichtens|populaasjetichtens]] rint sadwaande útinoar fan 1,3 oant 2,5 bisten de hektare. Franklingrûniikhoarntsjes hâlde acht [[moanne (tiid)|moannen]] yn it [[jier]] in [[wintersliep]], dy't rûchwei fan [[augustus]] oant [[april]] duorret. De krekte doer fariëarret nei yndividu. [[Mantsje]]s geane oer it algemien earder yn wintersliep as [[wyfke]]s, en wurde dan ek navenant earder wekker. Alle [[folwoeksen]] eksimplaren geane earder yn wintersliep as de healwoeksen jongen dy't datselde jier [[berne]] binne. It franklingrûniikhoarntsje hat ferskate [[rookklier]]en. Sa sitte der lytse klieren by de hoeken fan 'e [[bek]], dy't skynber brûkt wurde by it begroetsjen fan soartgenoaten. Oer de [[side (anatomy)|siden]] rint in rige rookklieren fan it [[skouder]] oant de [[heup]], dy't mooglik brûkt wurde om [[hoale]]n te markearjen. De grutste rookklieren fan it franklingrûniikhoarntsje binne lykwols de trije [[anaalklier]]en, ien boppe de [[anus]] en ien oan eltse sydkant. Dy komme foar by beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] en produsearje yn 'e [[peartiid]] in [[muskus]]eftige rook. De [[peartiid]] begjint foar franklingrûniikhoarntsjes sadree't de wyfkes by 't maityd út 'e wintersliep wekker wurde en giet troch oant yn [[juny]]. Yn dy tiid diele in mantsje en wyfke soms ien hoale. De [[draachtiid]] duorret 28&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke 2–13, mar trochinoar 8&nbsp;jongen smyt. Dy komme keal en [[blinens|blyn]] te wrâld. De [[each]]jes geane mei 18–20&nbsp;dagen iepen, en mei 30&nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Koart dêrnei moatte se foar harsels soargje. Mantsjes binne mei in jier [[geslachtsryp]], mar wyfkes nimme pas oan 'e [[fuortplanting]] diel as se 2&nbsp;jier binne. De wyfkes hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan 4–5&nbsp;jier, wylst de mantsjes yn 'e regel net âlder wurde as 2&nbsp;jier. ==Fretten== It franklingrûniikhoarntsje is in [[omnivoar]]. By 't [[maityd]] en tsjin simmersein bestiet it dieet fierhinne út [[plant]]aardich guod. Yn 't earstoan giet it dêrby fral om [[woartel (plant)|plantewoartels]] en nije útrinners, mar neigeraden dat de tiid foarderet, ferskoot it menu nei [[blêd (plant)|blêden]] en [[blom]]men, en úteinlik nei [[frucht (plant)|fruchten]] en [[sied (plant)|sieden]]. De (foar in diel) ynnommen planten binne û.o. de [[hynsteblom]] (''Taraxacum officinale''), de [[grutte brânnettel]] (''Urtica dioica''), de [[trosflear]] (''Sambucus racemosa''), de [[wite klaver]] (''Trifolium repens'') en ferskate wylde [[earten (skaai)|eartesoarten]] (''Lathyrus ''). Ek [[griente]]n en oare [[lânbougewaaks]]en yn [[kokentún|kokentunen]] meie franklingrûniikhoarntsjes graach beplúzje. Oan it begjin fan [[simmer]] foarmet [[dier]]lik fretten ek in wichtich part fan it dieet. Dêrby giet it om [[ynsekten]] en oar lyts [[wringeleas]] dierte, lykas [[spinnen]] en [[wjirms]], mar ek om [[aai]]en, [[hagedis]]sen, [[kikkerts]], [[fisk]]en, lytse [[kjifdieren]] en soms sels [[hazzen en kninen|kninen]] of in folgroeide [[wylde ein]] (''Anas platyrhynchos''). [[File:Flickr - Furryscaly - Franklin's Ground Squirrel.jpg|left|thumb|250px|In franklingrûniikhoarntsje.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan it franklingrûniikhoarntsje is de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). Oare bisten dy't wolris in franklingrûniikhoarntsje snippe, binne de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[slangen]]. ==Status== It franklingrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige". Nettsjinsteande dat bestiet der in delgeande [[populaasje (biology)|populaasje]]trend, dy't sa stadichoan by [[natoerbeskerming (beweging)|natoerbeskermers]] soargen opropt. Fral yn it eastlike part fan it [[ferspriedingsgebiet]] buorket it franklingrûniikhoarntsje hurd efterút, wat benammen te witen is oan [[habitatferlies|habitatfragmintaasje]]. ==Undersoarten== It franklingrûniikhoarntsje is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin (of alteast gjin algemien erkende) [[ûndersoarte]]n binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Franklin's_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Poliocitellus franklinii}} }} {{DEFAULTSORT:franklingruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Iikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] khhiasdxgi04lhm6owlfqgt4s9fllex 0 180738 1233668 1197969 2026-07-05T21:01:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233668 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=âldere hoaleliuw |Ofbyld= [[File:W._Gornig_-_P._spelaea_fossilis.png|250px]]<br><small>Artistike rekonstruksje.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera fossilis |Beskriuwer, jier= [[Wilhelm von Reichenau (biolooch)|Reichenau]], 1906 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>([[fossyl]])</small> ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de âldere hoaleliuw (Panthera fossilis).png|center|250px]] }} De '''âldere hoaleliuw''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera fossilis'' of ''Panthera spelaea fossilis''), ek wol de '''fossile hoaleliuw''' neamd (ek al binne alle hoaleliuwen fossyl), is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panter (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist libbe rûchwei fan 700.000 oant 300.000 jier lyn yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] en kaam foar yn [[Jeropa]] en westlik [[Aazje]]. De krekte [[taksonomy]]ske pleatsing fan 'e âldere hoaleliuw is ûndúdlik; guon saakkundigen beskôgje it as in selsstannige [[soarte]] mei de wittenskiplike namme ''Panthera fossilis'', wylst oaren it as in iere [[ûndersoarte]] fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') sjogge, mei as wittenskiplike namme ''Panthera spelaea fossilis''. Foar beide sjenswizen is wat te sizzen, mei't de âldere hoaleliuw him geandewei ûntwikkele ta de (lettere) hoaleliuw. De âldere hoaleliuw wie in reuseftich [[rôfdier]] en de grutste [[kateftige]] dy't ea libbe hat. ==Taksonomy== De âldere hoaleliuw waard yn [[1906]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Wilhelm von Reichenau]], op basis fan in [[fossyl]] dat opdobbe wie yn 'e neite fan [[Mauer (Baden)|Mauer]] yn it [[Gruthartochdom Baden]]. Omtrint deselde snuorje waarden ek [[bonke]]fragminten fan dit bist oantroffen by [[Pakefield]] yn [[Ingelân]], dy't nei skatting sa'n 680.000 jier âld wiene. Yn [[Poalen]] waarden op ferskate plakken (dielen fan) fossilen fûn, dy't kwa âldens útinoar rinne fan 750.000 oant 240.000 jier. Restanten dy't by [[Isernia]] yn [[Itaalje]] opdobbe waarden, binne 600.000 oant 620.000 jier âld. It earste fossyl fan 'e âldere hoaleliuw yn [[Aazje]] waard yn 'e [[Kûznjetskdobbe]] fan westlik [[Sibearje]] fûn en datearret út it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]]. Histoarysk waard de âldere hoaleliuw beskôge as in iere [[ûndersoarte]] fan 'e [[liuw]] (''Panthera leo''), mei de [[wittenskiplike namme]] ''Panthera leo fossilis''. Guon [[paleöntologen]] rjochten binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera'') in [[ûnderskaai]] foar de liuwen (''Leo'') op, dêr't se de liuw yn gearbrochten mei alle op liuwen lykjende fossile panters, lykas de âldere hoaleliuw, de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') en de [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox''). Geandewei de [[tweintichste iuw]] waard de hoaleliuw, dy't ek lang as in ûndersoarte fan 'e liuw sjoen wie, hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge. De âldere hoaleliuw waard dan ornaris as in iere ûndersoarte fan 'e hoaleliuw sjoen, as ''Panthera spelaea fossilis''. [[File:Panthera_fossilis.jpg|left|thumb|250px|In [[plasse]] fan 'e âldere hoaleliuw, opdobbe by [[Azé]], yn [[Frankryk]].]] [[DNA|DNA-ûndersiken]] brochten tusken [[2008]] en [[2016]] oan it ljocht dat de hoaleliuw yndie in selsstannige soarte wie, dy't dan wol nau besibbe wie oan 'e (gewoane) liuw, mar gjin ûndersoarte fan dat bist wie. In fierder ûndersyk út [[2022]] troch Martin Sabo et al. wiisde út dat de hoaleliuw him út 'e âldere hoaleliuw ûntwikkele hie yn in [[evolúsjeteory|evolúsjeproses]] dat hûnderttûzenen jierren duorre hie. Foar de status fan 'e âldere hoaleliuw wol dat sizze dat men dit bist sjen kin as in iere ûndersoarte fan 'e hoaleliuw, as ''Panthera spelaea fossilis'', mar dat men de âldere hoaleliuw ek as in aparte soarte beskôgje kin, as ''Panthera fossilis''. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e âldere hoaleliuw besloech it grutste part fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kontinint]], útstekkende dielen lykas it [[Ibearysk Skiereilân]], it [[Apenynsk Skiereilân]], de [[Peloponnesos]] en [[Jutlân]] ynbegrepen. Hy ûntbriek op it [[Skandinavysk Skiereilân]] en de eilannen yn 'e [[Eastsee]] en de [[Middellânske See]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] kaam er inkeld yn it suden fan [[Ingelân]] en it uterste súdeasten fan [[Wales]] foar. Bûten Jeropa libbe de âldere hoaleliuw ek yn [[Transkaukaazje]], [[Sintraal-Aazje]] en westlik [[Sibearje]]. ==Evolúsje== De âldere hoaleliuw moat him tusken 700.000 en 600.000 jier lyn ûntjûn hawwe út in grutte [[panters (skaai)|panterynske]] [[kateftige]], dy't de foarâlder fan alle liuwen en liuw-eftige [[panters (skaai)|panters]] wie. Dat bist fûn tusken 1,7 en 1,2&nbsp;miljoen jier lyn syn oarsprong yn 'e [[Olduvaikleau]] yn wat no [[Tanzania]] is, en wreide syn [[ferspriedingsgebiet]] dêrwei oer hiele [[Afrika]] út. Tusken 780.000 en 700.000 jier lyn fersprate dy kateftige him fia it [[Midden-Easten]] foar it earst nei [[Jeraazje]], dêr't er al rillegau hiel Jeropa besuden de [[iiskape]]n en teffens westlik Aazje kolonisearre. De ierste [[fossilen]] dy't sûnder mis as de âldere hoaleliuw klassifisearre wurde kinne, datearje fan 660.000 oant 612.000 jier lyn. Der binne noch ierdere fossilen fûn, dy't tebek geane oant 780.000 jier lyn, mar dêrby is it twifelich oft der al fan 'e âldere hoaleliuw sprutsen wurde kin, mei't dêryn de skaaimerken fan 'e soarte noch net folslein ta utering komme. In ûndersyk yn [[2020]] fan M. de Manuel et al. nei it [[mitogondriaal DNA]] fan [[liuw]]en, [[hoaleliuw]]en en âldere hoaleliuwen wiisde út dat hoaleliuwen en (gewoane) liuwen har oant 500.000 jier lyn noch mei-inoar [[fuortplanting|fuortplanten]], mar nei 470.000 jier lyn net mear. De fêstiging fan 'e âldere hoaleliuw yn westlik Jeraazje moat yn it ljocht sjoen wurde fan in [[fauna-oerdracht]]barren yn it iere [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] wêrby't in protte soarten [[útstjerren (biology)|útstoaren]] dy't karakteristyk wiene foar it [[Villafranchyn]] (de foargeande [[geologysk tiidrek|geologyske perioade]]). Wat de [[rôfdier]]en oangiet, stoaren bgl. de [[koartsnútreuzehyena]] (''Pachycrocuta brevirostris'') en de [[Jeropeeske sabeltosktiger]] (''Megantereon cultridens'') út, wylst nei de oankomst fan 'e âldere hoaleliuw de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens'') en de [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis'') folle seldsumer waarden. It lêste bist stoar úteinlik yn it lette Mid-Pleistoseen út. [[Konkurrinsje (biology)|Konkurrinsje]] mei de âldere hoaleliuw liket dêrby in wichtige rol spile te hawwen. Tusken 300.000 en 100.000 jier lyn ûntjoech de âldere hoaleliuw him stadichoan ta de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') sa't dy yn it [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]] bestie. Dat gie mank mei in oansjenlik belúnjen yn lichemsgrutte en in stikmannich feroarings yn 'e [[anatomy]] fan it [[skelet]]. Fossilen mei skaaimerken dy't de midden hâlde tusken dy fan 'e âldere hoaleliuw en dy fan 'e (lettere) hoaleliuw, wurde oantsjut as de tuskenbeiden hoaleliuw (''Panthera spelaea intermedia''). Hoewol't ornaris steld wurdt dat de âldere hoaleliuw omtrint 300.000 jier lyn útstoarn is, wie dat dus gjin útstjerren yn 'e sin sa't dy term ornaris begrepen wurdt, mar in ferdwining fan eksimplaren mei de oarspronklike anatomyske skaaimerken dy't yn harren neikommelingen net mear foarkamen. [[File:Panthera_fossilis_size_diagram (bewurke).png|right|thumb|300px|In diagram dat de grutte fan 'e âldere hoaleliuw werjout yn ferhâlding ta de grutte fan in [[man (sekse)|man]] en in [[frou]] fan gemiddelde lingte.]] ==Uterlike skaaimerken== De fossilen fan 'e âldere hoaleliuw litte sjen dat it de grutste kateftige wie dy't ea bestien hat. It bist hie in kop-romplingte fan nei skatting 250–290&nbsp;[[sintimeter|sm]], in [[skouder|skofthichte]] fan 140–150&nbsp;sm en in gewicht fan 400–500&nbsp;[[kg]]. Dêrmei hied er de [[kop]] ter hichte fan 'e [[skouder]]s fan in [[minske]] fan gemiddelde lingte. Ta ferliking, in hjoeddeistige [[liuw]] (''Panthera leo'') hat in kop-romplingte fan 160–208&nbsp;sm, mei in skofthichte fan 107–123&nbsp;sm en in gewicht fan 110–225&nbsp;kg. En de [[tiger]] (''Panthera tigris''), de grutste libbene kateftige, hat in kop-romplingte fan 140–280&nbsp;sm, in skofthichte fan 80–110&nbsp;sm en in gewicht fan 100–260&nbsp;kg (ôfhinklik fan [[sekse]] en [[ûndersoarte]]). Fossilen fan 'e âldere hoaleliuw ôfkomstich út westlike [[Sibearje]] binne dúdlik grutter as dy út [[Midden-Jeropa]]. En ek wat âlder oft se binne, wat grutter, en wat jonger, wat lytser. De [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]], dêr't de âldere hoaleliuw him úteinlik ta ûntwikkele, wie nammentlik in stik lytser, hoewol doe noch altyd de grutste kateftige op 'e wrâld, mei in kop-romplingte fan nei skatting 200–221&nbsp;sm en in skofthichte fan 110–120&nbsp;sm. Ek hie de âldere hoaleliuw, yn ferhâlding ta syn lytsere neikommeling, in justjes bredere [[snút]] en [[bek]], lytsere [[eagen]] en [[snijtosk]]en, en smellere en minder ôfplatte [[hoektosk]]en. ==Ekology== De âldere hoaleliuw wie miskien wol it grutste [[rôfdier]] fan syn tiid, in tige gefaarlik bist. Hy wie ek foar oare rôfdieren nei alle gedachten ôfskriklik genôch om harren te ferdriuwen fan [[proai]]en dy't se sels deade hiene (in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit). Foarbylden fan sokke oare rôfdieren, dêr't de âldere hoaleliuw mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moast, wiene de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[hoalehyena]] (''Crocuta spelaea''), it [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea''), de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens''), de [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis'') en de [[warch]] (''Gulo gulo''). [[Herbivoar]]en dy't troch de âldere hoaleliuw bejage waarden, wiene û.o. de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''), de [[Jeraziatyske boskoaljefant]] (''Palaeoloxodon antiquus''), de [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis''), de [[bosknoashoarn]] (''Stephanorhinus kirchbergensis''), de [[steppenoashoarn]] (''Stephanorhinus hemitoechus''), de [[wisint]] (''Bison bonasus''), de [[steppewisint]] (''Bison priscus''), de [[oerokse]] (''Bos primigenius''), it [[wylde hynder]] (''Equus ferus''), it [[reuzehart]] (''Megaloceros giganteus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), de [[eland]] (''Alces alces''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[deim]] (''Dama dama''), de [[ree]] (''Capreolus capreolus'') en de [[saiga-antilope]] (''Saiga tatarica''). ==Relaasje mei de minske== It iennichste bewiis dat (oant no ta) fûn is fan ynteraksje fan [[minsken]] mei de âldere hoaleliuw, wurdt foarme troch fossilisearre dielen fan in [[skelet]] dat yn [[Gran Dolina]], yn [[Spanje]], opdobbe is en datearret fan omtrint 300.000 jier ferlyn. De bonken fertoane sneden, wêrfan't oannommen wurdt dat it spoaren binne fan it [[slachtsjen]] fan it bist foar syn [[fleis]] troch primitive minsken. ==Sjoch ek== * [[Amerikaanske liuw]] * [[hoaleliuw]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_fossilis ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera fossilis}} }} {{DEFAULTSORT:Aldere hoaleliuw}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl yn Abgaazje]] [[Kategory:Fossyl yn Albaanje]] [[Kategory:Fossyl yn Armeenje]] [[Kategory:Fossyl yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Fossyl yn Belgje]] [[Kategory:Fossyl yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]] [[Kategory:Fossyl yn Denemark]] [[Kategory:Fossyl yn Dútslân]] [[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]] [[Kategory:Fossyl yn Estlân]] [[Kategory:Fossyl yn Frankryk]] [[Kategory:Fossyl yn Georgje]] [[Kategory:Fossyl yn Grikelân]] [[Kategory:Fossyl yn Guernsey]] [[Kategory:Fossyl yn Hongarije]] [[Kategory:Fossyl yn Ingelân]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Jersey]] [[Kategory:Fossyl yn Kazachstan]] [[Kategory:Fossyl yn Kosovo]] [[Kategory:Fossyl yn Kroaasje]] [[Kategory:Fossyl yn Letlân]] [[Kategory:Fossyl yn Litouwen]] [[Kategory:Fossyl yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Fossyl yn Moldaavje]] [[Kategory:Fossyl yn Montenegro]] [[Kategory:Fossyl yn Nederlân]] [[Kategory:Fossyl yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Fossyl yn de Oekraïne]] [[Kategory:Fossyl yn Poalen]] [[Kategory:Fossyl yn Portegal]] [[Kategory:Fossyl yn Roemeenje]] [[Kategory:Fossyl yn Servje]] [[Kategory:Fossyl yn Sibearje]] [[Kategory:Fossyl yn Sloveenje]] [[Kategory:Fossyl yn Slowakije]] [[Kategory:Fossyl yn Spanje]] [[Kategory:Fossyl yn Switserlân]] [[Kategory:Fossyl yn Tsjechje]] [[Kategory:Fossyl yn Turkije]] [[Kategory:Fossyl yn Wales]] [[Kategory:Fossyl yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Iran]] [[Kategory:Fossyl yn Kirgyzje]] [[Kategory:Fossyl yn Oezbekistan]] [[Kategory:Fossyl yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Fossyl yn Turkmenistan]] rzlm4h9i9dljjj25o78p3bk8b13lgqu 0 180802 1233667 1186221 2026-07-05T21:01:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233667 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Alaskawrotmûs |Ofbyld= [[File:Microtus_miurus_crop.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |Wittenskiplike namme= Microtus miurus |Beskriuwer, jier= [[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1901 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Alaskawrotmûs (Microtus miurus).png|center|250px]] }} De '''Alaskawrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus miurus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidea'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus''), dat lânseigen is yn [[Alaska]] en de oangrinzgjende dielen fan noardwestlik [[Kanada]]. It is in middelgrutte [[wrotmûseftigen|wrotmûs]] dy't sawol [[deidier|oerdeis]] as [[nachtdier|nachts aktyf]] is en de [[winter]] trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]]. De Alaskawrotmûs is in [[herbivoar]] dy't net inkeld ûndergrûnsk [[iten]]sfoarrieden oanleit, mar ek sels [[hea]] makket troch [[gers]] bûtendoar drûgje te litten. Nettsjinsteande de hege [[breedtegraad]] fan syn [[ferspriedingsgebiet]] hâldt dit bist gjin [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Alaskawrotmûs as net bedrige. ==Fersprieding== De Alaskawrotmûs komt, sa't de namme fan dit bist al oanjout, benammen foar yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] is dêr lykwols beheind ta [[Súdlik Sintraal-Alaska]], ynkl. it [[Kenaiskiereilân]] dat útstiket yn 'e [[Golf fan Alaska]], en fierders it [[Binnenlân fan Alaska]] (minus it súdwesten en westen), it [[Sewardskiereilân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Beringsee]], en it súdlike diel fan 'e [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]]. It ferspriedingsgebiet omfettet dêrmei ek it hege [[Brooksberchtme]], dat it Binnenlân fan Alaska skiedt fan 'e Noarderbedelte. De Alaskawrotmûs ûntbrekt lykwols yn [[Súdeast-Alaska]], yn 'e [[Yukon-Kuskokwimdelta]], oan 'e kust fan 'e [[Beaufortsee]] yn it noarden, op it [[Alaskaskiereilân]] en op 'e [[Aleoeten]], de [[Kodiakeilannen]] en oare eilannen. It ferspriedingsgebiet fan 'e Alaskawrotmûs wreidet him út oant oer de eastgrins fan Alaska, nei it noardwesten fan [[Kanada]] ta, mar hoefier't it dêr trochrint is noch net alhiel dúdlik. Yn elts gefal komt dit bist foar yn 'e noardlike helte fan it [[Kanadeeske territoarium]] [[Yukon]] en teffens yn in relatyf smelle stripe by de Alaskaanske grins lâns yn 'e súdlike helte fan itselde territoarium. Wierskynlik libbet er ek yn in lyts diel fan it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]]. ==Evolúsje== De Alaskawrotmûs is bekend fan [[fossilen]] út 'e omkriten fan [[Fairbanks (Alaska)]], dy't tebekgeane oant it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]], sa'n 300.000&nbsp;[[jier]] ferlyn. Yn 'e [[iistiden]] fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] wie it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist folle grutter. It bewiis dêrfoar wurdt foarme troch fossilen dy't oantroffen binne op folle súdliker [[breedtegraden]], oant yn [[Iowa]] (dat doe nei alle gedachten itselde [[klimaat]] hie as [[Alaska]] no). De neiste sibbe dy't de Alaskawrotmûs yn Alaska hat, is de [[eilânwrotmûs]] (''Microtus abbreviatus''), dy't foarkomt op 'e eilannen [[St. Matthew (eilân)|St.&nbsp;Matthew]] en [[Hall (eilân yn Alaska)|Hall]] yn 'e [[Beringsee]]. It tinken mank saakkundigen is dat de beide soarten útinoar groeid binne nei't de eilannen troch it stigende [[seenivo]] ôfsnien waarden fan 'e [[Beringlânbrêge]]. ==Uterlike skaaimerken== De Alaskawrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9–16&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–4&nbsp;sm. It gewicht kin útinoar rinne fan 11–60&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], ôfhinklik fan 'e [[âldens]] en it resinte dieet fan it oangeande eksimplaar. Alaskawrotmûzen kinne fan oanbuorjende besibbe soarten [[fjildmûzen]] (''Microtus'') ûnderskaat wurde troch harren koartere [[sturt]] en de [[kleur]] fan har [[lichem (biology)|ûnderlichem]]. Der bestiet gjin [[seksuele dimorfy|ferskil tusken de geslachten]] wat lichemsgrutte of [[kleur]] oanbelanget. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne koart en wurde faak alhiel ferburgen troch de [[pels]]. Dy is sêft en ticht, fral by 't [[winter]]. Fan kleur fariëarje Alaskawrotmûzen fan [[ljochtbrún]] oant [[ljochtgriis]], mei [[bêzje]]eftige plakken dy't fan 'e basis fan 'e earen oer de [[side (anatomy)|siden]] oan 'e [[stuten]] ta rinne. De [[bealch]] is bêzje of [[oker (kleur)|oker]]. Winterdeis is de pels grizer fan kleur en by 't simmer is er bruner. De [[poat]]sjes hawwe skerpe, smelle [[klau]]wen, dy't ek wer fierhinne troch de útsteande pels ferburgen wurde. [[Mantsje]]s hawwe [[talchklier]]en op har siden, dy't se brûke foar it efterlitten fan [[rookflagge]]n. By guon [[molke]]produsearjende [[wyfke]]s binne deselde [[klier (anatomy)|klieren]] opmurken. De [[penis]] is by Alaskawrotmûsmantsjes relatyf lang en smel, mei in komplekse [[penisbonke]]. ==Biotoop== Alaskawrotmûzen komme benammen foar op 'e [[toendra]] boppe de noardlike [[beamgrins]]. Se mije de ekstreemste [[habitat]]s yn dat gebiet en jouwe de foarkar oan iepen, goed ôfwettere [[berchskeante]]n en [[púnskeante]]n dy't wielderich begroeid binne mei [[strewelleguod]] en [[siggen]]. ==Hâlden en dragen== Yn it [[Ingelsk]] wurdt de Alaskawrotmûs de ''singing vole'' ("sjongende wrotmûs") neamd fanwegen syn [[dierlike kommunikaasje|alaarmrop]], in heechtoanich fibrearjend [[lûd]], dat ornaris makke wurdt by de yngong fan 'e hoale wei. Hoewol't se gjin wiere [[koloanje (biology)|koloanjes]] foarmje, hawwe Alaskawrotmûzen dochs teminsten in semy-koloniale libbenswize, mei't se harren eigengroeven [[hoale]]n diele mei [[famyljeleden]]. It binne bisten sûnder dúdlike foarkar foar in beskaat deidiel, en se binne sadwaande sawol [[deidier|oerdeis]] as [[nachtdier|nachts aktyf]]. Se meitsje rillen troch de [[plant|fegetaasje]] dy't as paden tsjinje fan fêste foerazjearplakken nei de yngongen fan 'e hoale. Harren rillen binne lykwols net sa maklik werom te kennen as dy fan oare soarten [[fjildmûzen]]. De hoale sels bestiet út in stikmannich 'keamers', wêrfan't it meastepart brûkt wurdt om [[iten]]sfoarrieden foar de [[winter]] op te slaan. De 'keamers' wurde ferbûn troch tige krappe gongen mei in [[diameter]] fan trochinoar sa'n 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sm]]. Se wurde mei opsetsin sa krap holden, mei't dat it hiel dreech makket foar sels sokke linige [[rôfdier|jagers]] as [[wezeling]]en om 'e hoale binnen te kringen. De hoalen komme, mei troch de [[permafrost]] op 'e [[toendra]], net djipper as 20&nbsp;sm. Se wreidzje har ek mar komselden mear as 1&nbsp;[[meter|m]] út by in yngong wei. De [[peartiid]] falt foar de Alaskawrotmûs fan [[maaie]] oant [[septimber]], en yn dy snuorje kin elts [[wyfke]] wol 3&nbsp;smeten jongen produsearje. De [[draachtiid]] duorret 21&nbsp;[[dagen]], wêrnei't der 6–14, mar trochinoar 8&nbsp;jongen te wrâld komme. Om't it wyfke mar 8&nbsp;[[oer]]en hat, is it ûnwierskynlik dat mear as 8&nbsp;jongen oerlibje sille. De jongen weagje by de [[berte]] 2–2,8&nbsp;g en groeie de earste trije [[wiken]] tige fluch. Mei 4&nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]] en dan is de [[mem]] mei-iens wer [[tyldrift]]ich. De wyfkes binne oer it generaal pas yn har twadde jier [[geslachtsryp]], mar de mantsjes kinne al in [[moanne (tiid)|moanne]] nei de berte oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme. Yn it wyld is de [[libbensferwachting]] fan Alaskawrotmûzen tige leech en oerlibbet de mearderheid de earste winter net iens. Yn finzenskip libje se trochinoar 10&nbsp;moanne, mei in maksimum fan rom 2&nbsp;[[jier]] en 2&nbsp;moanne. ==Fretten== De Alaskawrotmûs is in [[herbivoar]], waans menu foar it meastepart bestiet út [[lupine]], [[readskonk (plant)|readskonk]], [[blaugerzen]], [[rûgebal]] en [[wylch]]. It iten dat dit bistke net daliks bepluzet, nimt er mei werom nei syn hoale om it op te slaan foar de [[winter]]. Dat dogge oare soarten [[wrotmûseftigen|wrotmûzen]] ek. Mar unyk foar de Alaskawrotmûs is dat er dêrnjonken ek sels [[hea]] makket. Dat docht er troch fan [[augustus]] ôf steapeltsjes ôfbiten [[stâle (plant)|stâlen]] en [[blêd (plant)|blêden]] te meitsjen op [[rots]]en, leechhingjende [[tûke (plant)|tûken]] en bleatlizzende [[woartel (plant)|woartels]]. Sokke steapeltsjes kinne útgroeie ta oansjenlike grutte, mei dokumintearre útsjitters oant wol 50&nbsp;sm heech. Troch oanhâldende bleatstelling oan 'e [[sinne]]skyn en oan [[waar]] en [[wyn (waar)|wyn]] yn it algemien feroaret it gers meitiid út himsels yn hea. Soks foarmet winterdeis in boarne fan streksum iten, ynsafier't de heabulten tsjin dy tiid net al fûn en lytsman makke binne troch oare bisten. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Alaskawrotmûs binne de [[warch]] (''Gulo gulo''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), en fierders [[skraitsen]], [[haukfûgels]] en [[ûlen]]. ==Status== De Alaskawrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2024)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Alaskawrotmûs (''Microtus miurus''): *''M. m. cantator'' <small>(it easten fan [[Súdlik Sintraal-Alaska]] en it suden fan it [[Binnenlân fan Alaska]] en de [[Yukon]])</small> *''M. m. miuriei'' <small>(it westen fan Súdlik Sintraal-Alaska en it súdwesten fan it Binnenlân fan Alaska)</small> *''M. m. miurus'' <small>(it [[Kenaiskiereilân]])</small> *''M. m. oreas'' <small>(it noarden fan it Binnenlân fan Alaska, it [[Sewardskiereilân]], de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] en it noarden fan 'e Yukon)</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Singing_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus miurus}} }} {{DEFAULTSORT:Alaskawrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] btrphc8rdoi6d1z5p0762xa0drmiifg 0 180810 1233745 1186230 2026-07-05T21:59:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233745 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Cozumelwaskbear |Ofbyld= [[File:Cozumel_Raccoon2.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') |Skaai= [[waskbearen]] (''Procyon'') |Wittenskiplike namme= Procyon pygmaeus |Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1901 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Cozumelwaskbear (Procyon pygmaeus).png|center|250px]] }} De '''Cozumelwaskbear''' of '''dwerchwaskbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Procyon pygmaeus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[waskbearen]] (''Procyon''). Dit bist komt inkeld foar op it [[Meksiko|Meksikaanske]] [[eilân]] [[Cozumel]], yn 'e [[Karibyske See]]. It is de lytste fan 'e trije [[soarte]]n [[waskbearen]]. De Cozumelwaskbear is in [[omnivoar]] dy't in [[solitêr]] bestean as [[nachtdier]] liedt. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. ==Taksonomy== De Cozumelwaskbear waard foar it earst yn [[1901]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Clinton Hart Merriam]]. Dyselde omskreau dit bist as [[morfology]]sk ûnderskaat fan 'e neiste sibbe, de gewoane [[waskbear]] fan 'e [[ûndersoarte]] ''Procyon lotor hernandezii'', dy't op it [[fêstelân]] fan it [[Jûkatanskiereilân]] libbet. Dêrom parte er de Cozumelwaskbear de status fan in selsstannige [[soarte]] ta. Sûnt hawwe oare [[biologen]] har oer it algemien by dat oardiel oansletten. Dat gou yn 't bysûnder foar [[Kristofer Helgen]] en [[Don E. Wilson]], wa har wurk út [[2003]] en [[2005]] de basis foarme foar it weromsetten fan 'e oare fjouwer eilânwaskbearen nei de status fan ûndersoarten fan 'e gewoane waskbear. (Dêrby gie it om 'e [[Bahamaanske waskbear]], de [[Barbadoswaskbear]], de [[Gûadelûpwaskbear]] en de [[Tres-Maríaswaskbear]].) It tinken is dat de Cozumelwaskbear him earne tusken 69.000 en 26.000&nbsp;jier lyn ôfspjalten hat fan 'e gewoane waskbear. ==Fersprieding== De Cozumelwaskbear is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it [[eilân]] [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it [[Meksiko|Meksikaanske]] [[Jûkatanskiereilân]] yn 'e [[Karibyske See]] leit. It eilân beslacht in [[oerflak]] fan 478&nbsp;[[km²]]. Der komme ferskate oer lytse [[rôfdier]]en foar, wêrûnder de [[Cozumelnoasbear]] (''Nasua narica nelsoni''), in ûndersoarte fan 'e [[noasbear]] (in 'neef' fan 'e waskbearen), en de [[Cozumelfoks]], in sibbe fan 'e [[grize foks]] (''Urocyon cinereargenteus'') dy't wierskynlik in selsstannige soarte is, mar dy't noch net wittenskiplik beskreaun is. [[File:Cozumel_Raccoon1.jpg|left|thumb|180px|In Cozumelwaskbear.]] ==Uterlike skaaimerken== De Cozumelwaskbear hat trochinoar in kop-romplingte fan 58–82&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–26&nbsp;sm en in gewicht fan 3–4&nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er in flinke slach lytser as de oare beide [[soarte]]n [[waskbearen]], de gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor'') út [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]] en de [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus'') út [[Súd-Amearika]], dy't allebeide in kop-romplingte fan 40–70&nbsp;sm en in gewicht fan 5–8&nbsp;kg hawwe. Dat wol sizze dat se 18% yn lingte en 45% yn gewicht mei de Cozumelwaskbear skele. De Cozumelwaskbear is alsa in foarbyld fan [[eilândwerchgroei]]. Dizze soarte lit ek in beskate foarm fan [[seksuele dimorfy]] sjen, mei't de [[mantsje|bearen]] oer it algemien foarser boud en 20% swierder binne as de [[wyfke|sûgen]]. Utsein dat er lytser is en dat syn [[snút]] rûner is, liket de Cozumelwaskbear fierders kwa lichemsfoarm sterk op 'e gewoane waskbear. De [[pels]] is op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) [[bêzje]]-[[grizich]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. De ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[boarstkas|boarst]] en [[bealch]]) binne bleek bêzje oant [[krêm (kleur)|krêmkleurich]]. De boppekant fan 'e [[kop]] is griis, mei't dêr de bêzjige tint ûntbrekt dy't de pels fierders oeral hat. Oer de [[eagen]] hinne rint, krekt as by de oare soarten waskbearen, in swart '[[masker]]', dat oer de boppekant fan 'e [[snút]] nei de allyksa swarte [[noas]] ta rint. De [[wang]]en, it [[kin]] en de [[snorhierren]] binne [[wyt]]. De [[poat]]en binne swart en de [[sturt]] is [[giel]]ich, mei 6–7&nbsp;swarte of [[brune]] ringen dy't nei de ûnderkant ta wat langer wat dizeniger wurde. De yn ferhâlding ta de gewoane waskbear belune [[tosk]]en wize op in lange perioade fan isolaasje. ==Biotoop== Op [[Cozumel]] bewennet de Cozumelwaskbear in ferskaat oan [[biotopen]], mar yn haadsaak giet it dêrby om 'e [[mangrove]]wâlden oan 'e [[kust]] en de [[sân]]ige [[sompe]]n op 'e noardwestpunt fan it eilân. Der binne lykwols ek eksimplaren oantroffen yn oanbuorjende kriten mei [[nullewâld]]en en op [[ikker]]s dy't yn [[agrarysk]] gebrûk wiene, en teffens yn it [[natoergebiet|ekologysk park]] [[Punta Sur]] oan 'e súdpunt fan it eilân. ==Hâlden en dragen== De Cozumelwaskbear is in [[solitêr]] libjend bist dat benammentlik [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[befolkingstichtens|populaasjetichtens]] bedraacht oer it algemien 17–27&nbsp;eksimplaren de [[km²]], elts mei in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n 67&nbsp;[[hektare|ha]]. Dy territoaria lykje lykwols net bot ferdigene te wurden en oerlaapje inoar mooglik foar in part. De gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor'') kin, as der genôch [[fretten]] beskikber is, yn tige hege populaasjetichtheden foarkomme, dat it kin skoan wêze dat dat foar de Cozumelwaskbear net oars is. Hoewol't der gjin detaillearre ûndersyk dien is nei de [[fuortplanting]] fan dizze soarte, lykje de [[wyfke|sûgen]] foar it meastepart tusken [[novimber]] en [[jannewaris]] te [[befalling|jongjen]], mooglik mei in twadde smeet geandewei de [[simmer]]. [[File:Raccoons_of_North_%26_Middle_America_(1950)_P._lotor_%26_P._pygmaeus.png|right|thumb|250px|Ferliking fan 'e [[plasse]] fan 'e (gewoane) [[waskbear]] (''Procyon lotor''), lofts, en fan 'e Cozumelwaskbear, rjochts.]] ==Fretten== Cozumelwaskbearen binne [[omnivoar]]en, dy't frette wat der foarhâns is. Foar it meastepart giet it dêrby om [[krabben]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[kikkerts]], [[hagedis]]sen en [[ynsekten]]. Om't se grutdiels oan 'e [[kust]] libje, meitsje krabben mear as 50% fan it dieet út. Dat is lykwols wat bûn oan 'e [[jiertiden]]. Yn 'e [[reintiid]] binne fruchten en [[planten]] oerfloediger oanwêzich en meitsje dy sadwaande ek in navenant grutter diel út fan it dieet fan 'e Cozumelwaskbear. Yn 'e [[drûge tiid]] frette se mear krabben, ynsekten, hagedissen en oare lyts [[dierte]]. ==Status== De Cozumelwaskbear hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|krityk]]", mei't it hiele [[ferspriedingsgebiet]] net mear as 478&nbsp;[[km²]] beslacht. Der wurdt rûsd dat de hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan dizze soarte mar 250–300&nbsp;eksimplaren omfiemet. It grutste gefaar foar de Cozumelwaskbear bestiet út [[habitatferlies]] troch de útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten, yn 't bysûnder de [[toerisme]]sektor, dy't krekt yn it wengebiet fan 'e waskbearen yn 'e noardwestlike hoeke fan it eilân hieltyd mear lân yn beslach nimt. De bedriging dy't dêrfan útgiet, is nammenste slimmer om't de Cozumelwaskbear yn [[Meksiko]] gjin inkele [[wet]]like beskerming genietet. Oare bedrigings binne [[sykte]]n en [[parasyt|parasiten]] dy't oerbrocht wurde troch kontakt mei [[hûn]]en en [[kat]]ten. ==Undersoarten== De Cozumelwaskbear is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. ==Sjoch ek== * [[Bahamaanske waskbear]] * [[Barbadoswaskbear]] * [[Gûadelûpwaskbear]] * [[Tres-Maríaswaskbear]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cozumel_raccoon ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Procyon pygmaeus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Waskbear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] 0jbfg007sxwln8zn9lxbq4nzlszgl26 0 181843 1233669 1191140 2026-07-05T21:02:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233669 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Aldsineeske tiger |Ofbyld= [[File:Panthera_palaeosinensis_IVPP.jpg|250px]] <br><small>Diel fan in [[plasse]] (VPP V13538), hearrend ta de kolleksje fan it [[Paleosoölogysk Museum fan Sina]]. |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera palaeosinensis |Beskriuwer, jier= [[Otto Zdansky|Zdansky]], 1924 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>([[fossyl]])</small> |lânkaart= }} De '''Aldsineeske tiger''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera palaeosinensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). De namme wiist op in nauwe besibskip oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris''). De Aldsineeske tiger kaam yn it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]] foar yn it noarden fan [[Sina]]. ==Untdekking== De Aldsineeske tiger waard foar it earst yn [[1924]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Eastenryk]]ske [[paleöntolooch]] [[Otto Zdansky]] yn syn wurk ''Jungtertiäre Carnivoren Chinas''. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Felis palaeosinensis'', mar letter waard dit bist oerpleatst nei it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). De datearring fan 'e Aldsineeske tiger is ûnwis, mar de bêste skattings pleatse dit bist om 'e oergong fan it [[Plioseen]] nei it [[Pleistoseen]] hinne (3–2&nbsp;miljoen jier lyn). ==Skaaimerken== De [[plasse]] fan in Aldsineeske tiger hie in lingte fan 26,2&nbsp;[[sm]], wylst de [[ûnderkaak]] 16,9&nbsp;sm lang wie. In libben eksimplaar soe nei alle gedachten mear wei hân hawwe fan in [[jagûar]] as fan in tiger, mei in gnobsk, spiersterk [[lichem (biology)|lichem]] relatyf ticht by de grûn op koarte [[poaten]]. De kegelfoarmige [[hoektosk]]en út 'e [[boppekaak]] binne by it [[fossyl]] net bewarre bleaun, mar de hoektosken út 'e ûnderkaak hawwe de fertikale groeven dy't karakteristyk binne foar [[panters]]. ==Synonym?== Anno [[2025]] binne der teminsten trije ûndersiken dien mei as útkomst dat it wierskynlik is dat de yn [[2011]] wittenskiplik beskreaune fossile [[Longdantiger]] (''Panthera zdanskyi''), ek út Sina, [[synonym]] is mei de Aldsineeske tiger. De foarsleine ferskillen tusken de beide [[soarte]]n soene neffens de neamde ûndersiken binnen it berik fan fariaasje tusken yndividuën falle. ==Sjoch ek== * [[Longdantiger]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_palaeosinensis ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera palaeosinensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] 3s1te0gswcf2j0kpmba2zqzi1ui4296 0 182973 1233744 1195273 2026-07-05T21:57:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233744 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Córdobapoema |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[poema's]] (''Puma'') |Wittenskiplike namme= Puma pumoides |Beskriuwer, jier= [[Alfredo Castellanos|Castellanos]], 1956 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>([[fossyl]])</small> |lânkaart= }} De '''Córdobapoema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma pumoides'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist libbe fan likernôch 3–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;miljoen jier lyn yn [[Súd-Amearika]]. __TOC__ ==Taksonomy== De Córdobapoema waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1956]] troch de [[paleöntolooch]] [[Afredo Castellanos]]. Dyselde dobbe in [[fossyl]] fan dit bist op yn 'e [[Reartes (rivier)|Reartes]]delling yn 'e [[Argentynje|Argentynske]] [[provinsje]] [[Córdoba (Argentynje)|Córdoba]], dat nei alle gedachten datearret út it [[Plioseen]], fan likernôch 3–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;miljoen jier lyn Castellanos neamde de nije kateftige foarearst ''Felis pumoides'', wêrmei't er him yndielde yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]], ''pumoides'', bestjut "op in [[poema]] lykjend". De hiele namme kin dêrfandinne oerset wurde as "op in poema lykjende wylde kat". Omreden fan 'e oerienkomsten fan dielen fan it [[holotype]] mei de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''; foarhinne ''Puma yagouaroundi''), waard de Córdobapoema yn [[2014]] oerpleatst nei it skaai fan 'e [[poema's]] (''Puma''). ==Beskriuwing== It [[holotype]] (earst fûne [[fossyl]]) fan 'e Córdobapoema bestiet út in [[boppekaaksbien]], it [[eachkas]]part fan in [[foarhollebien]], in diel fan in [[ûnderkaak]], in [[rotsbien]], in [[bilbonke]], in [[mulwringe]] en in pear fragminten elts fan in [[boppe-earmbien]], in [[skynbonke]], in [[piipbonke]] en in [[speakbonke]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puma_pumoides ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Cordobapoema}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Poema]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Argentynje]] l5vtdm1abjc8et3m2auwpaor5aw5hvn 0 183922 1233662 1204955 2026-07-05T20:58:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233662 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Afrikaanske goudkat |Ofbyld= [[File:Caracal_aurata_2.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[karakals]] (''Caracal'') |Wittenskiplike namme= Caracal aurata |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Afrikaanske goudkat (Caracal aurata).png|center|250px]] }} De '''Afrikaanske goudkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caracal aurata''; foarh. ''Profelis aurata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[karakals]] (''Caracal''). Dit is in tige [[skouwens|minskeskou]] en heimsinnich bist dat foarkomt yn it [[tropysk reinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[West-Afrika]]. De Afrikaanske goudkat is in lytseftige kat mei in spikkelbûnte [[skutkleur]] dy't [[solitêr]] libbet en [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as kwetsber, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. ==Taksonomy== De Afrikaanske goudkat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1827]] troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Dyselde wurke dêrby op basis fan in [[readbrune]] [[pels]] dy't er fan in [[keapman]] yn [[Londen]] kocht hie. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis aurata'', oftewol "gouden kat". (''Felis'', in in [[skaai (taksonomy)|skaai]] dat no foar de [[wylde katten]] reservearre is, waard doe as in soarte fan sammelbak foar alle [[kateftigen]] brûkt.) Fuort neitiid beskreau Temminck ek in [[grize]] kateftige út in Londenske [[menazjery]]. Dat bist neamde er ''Felis celidogaster''. Letter die bliken dat it om twa [[ûndersoarte]]n fan deselde [[soarte]] gie. Nije kateftigen dy't foarsteld waarden troch û.o. [[John Edward Gray]] (''Felis neglecta'', [[1838]]), [[George Robert Waterhouse]] (''Felis rutilus'', [[1842]]) en [[Richard Lydekker]] (''Felis chrysothrix'', [[1906]]) blieken letter [[synonimen]] fan ''Felis aurata'' te wêzen. It skaai fan 'e [[Afrikaanske goudkatten]] (''Profelis'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]], mei ''Felis celidogaster'' as [[typesoarte]]. Yn [[1917]] dielde de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] ek de [[Aziatyske goudkatten]] by it skaai ''Profelis'' yn. Dy yndieling waard oernommen troch ferskate oare auteurs, mar lang om let waard foar de Aziatyske goudkatten it eigen skaai ''Catopuma'' reyntrodusearre. Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] die út nij ûndersyk bliken dat de Afrikaanske goudkat nau besibbe is mei de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[serval]] (''Leptailurus serval''). Op basis dêrfan waard de Afrikaanske goudkat yn [[2017]] oerpleatst nei it skaai fan 'e [[karakals]] (''Caracal''), wêrmei't it eigen skaai ''Profelis'' efterhelle en yn ûnbrûk rekke. De wat minder nau besibbe serval behold wol syn eigen [[monotypyske skaai]]. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Afrikaanske goudkat bestiet út twa grutte, net opinoar oanslutende dielen. It grutste part beslacht it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] mei oanbuorjende kriten. It rint fan súdeastlik [[Nigearia]] by de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]] fan [[Afrika]] lâns oant yn sintraal [[Angoala]] en omfettet it binnenlân oant en mei noardlik [[Sambia]], westlik [[Tanzania]], dielen fan [[Boerûndy]] en [[Rûanda]], westlik [[Oeganda]], súdwestlik [[Súd-Sûdaan]] en it suden fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en [[Kameroen]]. Ek is der noch in lytse isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn eastlik Oeganda en westlik [[Kenia]]. It oare grutte diel fan it ferspriedingsgebiet beslacht it suden fan [[West-Afrika]], fan súdlik [[Senegal]] by de kust lâns nei súdlik [[Benyn]] en it binnenlân yn oant de sintrale dielen fan [[Guinee]], [[Ivoarkust]] en [[Gana]]. [[File:Profelis_aurata_(African_golden_cat)_fur_skins.jpg|left|thumb|250px|De [[pelzen]] fan in pear Afrikaanske goudkatten.]] ==Uterlike skaaimerken== De Afrikaanske goudkat is in lytseftige [[kateftige]], mar noch altyd twaris sa grut as in gewoane [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat in gnobske, swiere [[lichem (biology)|lichemsbou]] mei in frij koarte [[sturt]] en grutte [[poat]]en. De Afrikaanske goudkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 61–101&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 16–46&nbsp;sm, in [[skouder|skofthichte]] fan 38–55&nbsp;sm en in gewicht fan 5^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–16&nbsp;[[kg]]. De [[pels]] fan in Afrikaanske goudkat kin men wer kenne oan in opfallende yninoar om draaide kaam fan [[hier (begroeiïng)|hier]] oan 'e basis fan 'e [[hals]] en [[nekke]], krekt foar de [[skouder]]s, dêr't de hierren fan groeirjochting wikselje. De [[kleur]] fan 'e pels rint útinoar fan [[kastanjebrún]] of [[readbrún]] oant [[griis]][[brún]] en [[dûnkergriis]]. (De rodzige en grize kleurfarianten waarden yn it ferline oansjoen foar ferskillende [[soarte]]n.) De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]], binnenkant fan 'e poaten en ûnderkant fan 'e sturt) binne ljochter fan kleur as de rest fan 'e pels, en skaaie soms sels út nei [[wyt]]. Itselde jildt foar ringen om 'e [[eagen]] hinne. De [[wringe (rêchbonke)|wringe]], en yn it ferlingde dêrfan ek de boppekant fan 'e sturt, is krekt dûnkerder kleure as de rest fan it lichem. Guon eksimplaren binne oer it hiele lichem bespikkele, wêrby't de spikkels nei yndividu yn kleur fariëarje fan dizenich brún oant [[swart]]. By oare Afrikaanske goudkatten is it spikkelpatroan beheind ta de bealch en de binnenkant fan 'e poaten, wylst de rest fan 'e pels effen kleure is. De sturt kin dûnkerbrune of swarte ringen hawwe, ljochtere ringen of hielendal gjin ringen. De sturtpunt is lykwols altyd swart. Eksimplaren út [[West-Afrika]] hawwe ornaris faker, mear en dúdliker spikkels as guons út [[Sintraal-Afrika]]. Oer it algemien hat de Afrikaanske goudkat gâns wei fan syn neiste sibbe, de [[karakal]] (''Caracal caracal''), mar hy is lytser fan stal, en syn [[ear (anatomy)|earen]] binne koarter en rûner en misse de toefkes dy't sa karakteristyk binne foar de karakal. Ek is de sturt fan 'e Afrikaanske goudkat langer yn ferhâlding ta syn lichemsgrutte en hat er in rûnere [[kop]]. ==Biotoop== De Afrikaanske goudkat is in bewenner fan [[tropysk reinwâld]] fan [[seenivo]] oant in hichte fan 3.000&nbsp;[[meter|m]] dêrboppe. Hy jout de foarkar oan wiet [[wâld]] mei in protte [[leechhout]] deunby streamend [[oerflaktewetter]] lykas [[rivier]]en of [[beken]]. Dêrnjonken komt er ek foar yn [[dizewâld]]en, [[bamboe]]wâlden en yn [[habitat]]s op [[heechfean]]. ==Hâlden en dragen== Afrikaanske goudkatten binne ekstreem [[skouwens|minskeskouwe]] bisten, dy't in heimsinnich bestean liede yn it djippe [[reinwâld]]. Der is sadwaande net in soad oer dizze bisten bekend. Se libje in [[solitêr]] bestean en binne ornaris [[nachtdier|nachts aktyf]] of [[krepuskulêr]] (aktyf by [[moarnsdage]] en yn 'e [[jûnsskimer]]). Ofhinklik fan 'e beskikberens fan [[proai]] yn harren wengebiet kinne se ek [[deidier|oerdeis op 'e lapen]] wêze. Hoewol't de Afrikaanske goudkat in earsten [[klimmen|klimmer]] is, [[jacht (aktiviteit)|jaget]] er oer it algemien op 'e [[wâldflier]]. Alle kennis fan 'e [[fuortplanting]] fan 'e Afrikaanske goudkat is basearre op wat by eksimplaren yn finzenskip waarnommen is. It is mooglik dat yndividuën ûnder sokke omstannichheden net folslein natuerlik [[hâlden en dragen]] fertoane. It [[mantsje]] hat nei de [[pearing]] neat mear mei it fuortplantingsproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret likernôch 75&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–2&nbsp;jongen smyt, dy't [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme. Mei 1&nbsp;[[wike]] geane de [[each]]jes iepen, en mei 6–8&nbsp;wiken wurde de jongen [[ôfwûn]]. Jongen fan 'e Afrikaanske goudkat groeie fluch en binne ierryp yn ferhâlding ta de jongen fan oare soarten [[kateftigen]]. Ien jong beklom mei 16&nbsp;dagen al in muorke fan 40&nbsp;[[sm]] heech. Dat wiist op in hege mjitte fan [[motoryk|motoaryske feardichheden]] op sa'n jonge [[leeftyd]]. De wyfkes binne mei 11&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]] en de mantsjes mei likernôch 18&nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] bedraacht yn finzenskip 12&nbsp;[[jier]]. Hoelang't de bisten yn it wyld libje is ûnbekend, mar dat sil grif minder as 12&nbsp;jier wêze. [[File:Profelis_aurata_02_MWNH_254.jpg|right|thumb|250px|De [[plasse]] fan in Afrikaanske goudkat yn it [[Museum Wiesbaden]] yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Wiesbaden]].]] ==Fretten== De Afrikaanske goudkat is in [[karnivoar]] dy't benammen lytsere [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]], lykas de [[westlike beamklipdas]] (''Dendrohyrax dorsalis''), de [[súdlike beamklipdas]] (''Dendrohyrax arboreus''), [[kjifdieren]], [[dûkers (antilopes)|dûkers]] en oare lytse [[antilopes]], lytse [[apen]] en [[bich|biggen]] fan it [[reuzeboskswyn]] (''Hylochoerus meinertzhageni''). Ek [[fûgels]] fan ferskate [[soarte]]n steane op it menu. Fierders fertaaste Afrikaanske goudkatten har ek wolris oan [[lytsfee]] (lykas [[geit]]en) en [[plomfee]] (lykas [[hin]]nen), wêrmei't se har net dierber meitsje by [[feehâlder]]s. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Afrikaanske goudkat binne gruttere [[rôfdieren]], lykas it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Jongen binne ek kwetsber foar oanfallen fan [[rôffûgels]], lykas [[earnen]] en [[haukfûgels|hauken]], en foar lytsere rôfdieren, lykas de [[hunichdas]] (''Mellivora capensis''). ==Status== De Afrikaanske goudkat hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. De wichtichste bedriging foar dit bist wurdt foarme troch [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]]. Gaadlik [[habitat]] wurdt yn in heech tempo omfoarme ta [[palmoalje]][[plantaazje]]s, [[mynbou|minen]] en [[wegen]]. Benammen yn it [[Kongoreinwâld]] wurdt de Afrikaanske goudkat ek slim [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch [[streuperij|streupers]] foar de [[hannel]] yn [[bushmeat]] ("boskfleis"). Om 'e efterútgong fan dit bist tsjin te kearen is de Afrikaanske goudkat opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e oantsjutte bisten. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2017)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Afrikaanske goudkat (''Caracal aurata''): *de Sintraalafrikaanske goudkat (''C. a. aurata'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827</small>) <small>([[Sintraal-Afrika]] fan 'e rivier de [[Cross (rivier yn Nigearia)|Cross]] yn súdlik [[Nigearia]] ôf nei it easten ta)</small> *de Westafrikaanske goudkat (''C. a. celidogaster'' <small>Temminck, 1827</small>) <small>([[West-Afrika]] fan 'e rivier de Cross yn súdlik Nigearia ôf nei it westen ta)</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_golden_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Caracal aurata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Karakal]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] jmbagvn724gebxfbct3j9iis2gvpw4a 0 184309 1233701 1199501 2026-07-05T21:36:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233701 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Bate's grutte mûs |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |Wittenskiplike namme= Mus minotaurus |Beskriuwer, jier= [[Dorothea Bate|Bate]], 1942 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>([[fossyl]])</small> ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan Bate's lytse mûs (Mus bateae) en Bate's grutte mûs (Mus minotaurus).png|center|250px]] }} '''Bate's grutte mûs''' of de '''grutte batemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus minotaurus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte mûzen (ûnderskaai)|echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke kaam fan it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] oant yn it [[Holoseen]] foar op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Kreta]]. It is ferneamd nei syn beskriuwster, de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]]. ==Taksonomy== Bate's grutte mûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1942]] troch de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]]. It tinken is dat dit bistke him oan it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]], likernôch 600.000&nbsp;jier lyn, troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] ûntjoech út [[Bate's lytse mûs]] (''Mus bateae''). Dat bist stamme nei alle gedachten sels wer ôf fan in lytse [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e gewoane [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] isolearre rekke wie op [[Kreta]]. ==Beskriuwing== Bate's grutte mûs wie ien fan 'e grutste soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''). Mei in gewicht fan likernôch 54&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] wied er mear as trijeris sa grut as de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't syn oarspronklike [[foarâlder]] wie, en mear as twaris sa grut as syn direkt foarâlder, [[Bate's lytse mûs]] (''Mus bateae''). It is dêrmei in dúdlik foarbyld fan [[eilânreuzegroei]] of eilângigantisme. ==Paleobiology== Bate's grutte mûs libbe op [[Kreta]] njonken oare [[sûchdieren]] dy't [[endemysk]] op it eilân wiene, lykas de [[Krentinzyske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon creutzburgi''), it [[Kretinzysk hart]] (''Candiacervus cretensis''), it [[Kretinzysk dwerchhart]] (''Candiacervus ropalophorus'') en de [[Kretinzyske otter]] (''Lutrogale cretensis''). Dat binne allegearre soarten dy't [[útstjerren (biology)|útstoaren]] by de [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. In oare soarte dêr't Bate's grutte mûs mei gearlibbe, dy't ek tsjintwurdich noch foarkomt, wie de [[Kretinzyske pipermûs]] (''Crocidura zimmermanni''). De foarnaamste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan Bate's grutte mûs wie foar 't neist de (ek útstoarne) [[Kretinzyske ûle]] (''Athene cretensis''), mei't yn 'e [[kjitte]] fan dat bist oerfloedich de restanten fan 'e mûs oantroffen binne. ==Utstjerren== Bate's grutte mûs [[útstjerren (biology)|stoar út]] yn it [[Holoseen]]. [[Subfossilen]] binne noch oantroffen yn troch [[minske]]n bewenne [[argeologysk fynplak|argeologyske fynplakken]] dy't datearje út it [[Neolitikum]] en de [[Brûnstiid]] (likernôch 8.000&nbsp;jier lyn, dus omtrint [[6000&nbsp;f.Kr.]]). Saakkundigen ornearje dat it skoan kinne soe dat Bate's grutte mûs útstoarn is trochdat er de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] net oankoe mei de nau besibbe, troch de minske (by fersin) op [[Kreta]] yntrodusearre [[hûsmûs]] (''Mus musculus''). ==Sjoch ek== * [[Bate's lytse mûs]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mus_minotaurus ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Bates grutte mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Grikelân]] [[Kategory:Skiednis fan Kreta]] s10vek8229e7pw2larckqnjdxwu0ndk 0 184312 1233702 1199439 2026-07-05T21:37:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233702 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Bate's lytse mûs |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |Wittenskiplike namme= Mus bateae |Beskriuwer, jier= [[David F. Mayhew|Mayhew]], 1977 |IUCN-status= status: '''útstoarn''' <small>([[fossyl]])</small> ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan Bate's lytse mûs (Mus bateae) en Bate's grutte mûs (Mus minotaurus).png|center|250px]] }} '''Bate's lytse mûs''' of de '''lytse batemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus bateae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte mûzen (ûnderskaai)|echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke kaam fan 'e ein fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] oant it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] foar op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Kreta]]. It soartespesifike diel fan 'e wittenskiplike namme (''bateae'') is in ferneaming nei de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]]. ==Taksonomy== It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') waard op [[Kreta]] yn 'e [[prehistoarje]] fertsjintwurdige troch twa [[soarte]]n, dy't bekend steane as Bate's lytse mûs (''Mus bateae'') en [[Bate's grutte mûs]] (''Mus minotaurus''). Bate's lytse mûs wie de ierste fan 'e beide, dy't tsjin 'e ein fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] (likernôch 1&nbsp;miljoen [[jier]] lyn) op it eilân ferskynde en dêr troch [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] de [[jongere Kretinzyske reuzerôt]] (''Kritimys catreus'') ta [[útstjerren (biology)|útstjerren]] dreau. [[Fossilen]] fan Bate's lytse mûs en de jongere Kretinzyske reuzerôt binne tegearre oantroffen yn deselde [[sedimint]]laach yn 'e Stavrosgrot, wat bewiist dat de besteansperioaden fan 'e beide soarten inoar oerlapen. Bate's grutte mûs ûntjoech him yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] (omtrint 600.000&nbsp;jier lyn) troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] út Bate's lytse mûs. ==Beskriuwing== It tinken is dat Bate's lytse mûs him troch evolúsje ûntwikkele út in lytse [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e gewoane [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] isolearre rekke wie op [[Kreta]]. It komôf fan 'e Bate's mûzen lit in dúdlike niging ta [[eilânreuzegroei]] sjen, mei't Bate's lytse mûs al wat grutter wie as de hûsmûs, wylst syn neikommeling, [[Bate's grutte mûs]], mear as trije kear sa grut groeide. ==Paleobiology== De foarnaamste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan Bate's lytse mûs wie foar 't neist de (ek útstoarne) [[Kretinzyske ûle]] (''Athene cretensis''). ==Sjoch ek== * [[Bate's grutte mûs]] {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|Lyras, George A.}}; {{Aut|Athanassiou, Athanassios}}, en {{Aut|Geer, Alexandrie A.E. van der}}, ''The Fossil Record of Insular Endemic Mammals from Greece'', yn: {{Aut|Vlachos, Evangelos}} (red.), ''Fossil Vertebrates of Greece, Vol. 2'', 2022 (Springer International Pulbishing), s. 661–701. }} {{DEFAULTSORT:Bates litse mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Grikelân]] [[Kategory:Skiednis fan Kreta]] jc5qxtrh9s1g1qjxplvh943dqq5alkz 0 184863 1233661 1200860 2026-07-05T20:57:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233661 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Afrikaanske dwerchmûs |Ofbyld= [[File:Mus_minutoides00.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |Wittenskiplike namme= Mus minutoides |Beskriuwer, jier= [[Andrew Smith (soölooch)|A. Smith]], 1834 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Afrikaanske dwerchmûs (Mus minutoides).png|center|250px]] }} De '''Afrikaanske dwerchmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus minutoides'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke is lânseigen yn it meastepart fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. It is in tige lytse mûs mei in [[omnivoar]] dieet, dy't yn [[koloanje (biology)|koloanje]]s of yn pearkes libbet en benammen yn 'e [[skimer]] en [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de Afrikaanske dwerchmûs as net bedrige, mei't it ien fan 'e algemienste mûzesoarten fan it [[kontinint]] is. Bûten Afrika wurdt de Afrikaanske dwerchmûs ek wol as [[húsdier]] holden. ==Taksonomy== De Afrikaanske dwerchmûs waard yn [[1834]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Skotlân|Skotske]] [[soölooch]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]]. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]], ''minutoides'', betsjut "lykjend op 'e [[nôtmûs]]" (''Micromys minutus''). Dat mei sa wêze, mar de Afrikaanske dwerchmûs en de nôtmûs binne net nau besibbe. De nauste famyljebân ûnderhâldt de Afrikaanske dwerchmûs mei de [[temminckmûs]] (''Mus musculoides''), in oare [[Afrika]]anske [[soarte]], dêr't er in [[soartekompleks]] mei foarmet. ==Fersprieding== De Afrikaanske dwerchmûs is lânseigen yn it grutste part fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. Dit bistke ûntbrekt lykwols yn 'e [[Sahel]]sône fan [[West-Afrika|West]]- en [[Sintraal-Afrika]], en teffens yn 'e [[Hoarn fan Afrika]]. De noardgrins fan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is in ridlik rjochte line fan westlik [[Guinee]] nei noardeastlik [[Kenia]], dy't dêrwei ôfbûcht nei it suden om 'e súdpunt fan [[Somaalje]] noch mei te nimmen. Afrikaanske dwerchmûzen komme inkeld foar op it Afrikaanske [[fêstelân]], en misse dus op eilannen as [[Madagaskar]], de [[Komoaren]], [[Bioko]], [[Sao Tomee en Prinsipe]] en de [[Kaapverdyske Eilannen]]. ==Uterlike skaaimerken== De Afrikaanske dwerchmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4–6&nbsp;sm en in gewicht fan 5&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is [[griis]] oant [[readbrún]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]), en [[wyt]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[snút]], [[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes). De [[sturt]] is frijwol keal en hat dúdlik sichtbere [[skob]]ringen. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne rûn en yn ferhâlding ta it lichem frij grut. De [[eagen]] binne grut en [[swart]]. De [[noas]] en de [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten binne [[rôze]]. [[File:Mus minutoides 320757230.jpg|left|thumb|250px|In (wiete) Afrikaanske dwerchmûs, mei in pear [[minsklik]]e [[finger]]s derby ta ferliking fan grutte.]] ==Biotoop== Afrikaanske dwerchmûzen libje op 'e iepen [[savanne]] en de mei wat fersille pôlen [[strewelleguod]] begroeide [[steppe]], salang't der mar genôch lang [[gers]] is om harren beskûl te bieden. In betingst foar har oanwêzigens is wol dat der [[oerflaktewetter]] yn 'e neite wêze moat. Dêrnjonken komt dit bistke ek yn 'e neite fan 'e [[minske]] op [[kultuerlân]] foar, dêr't er graach op mei [[lânbougewaaks]]en lykas [[gierst]] beplante [[ikker]]s libbet. ==Hâlden en dragen== De Afrikaanske dwerchmûs is in tige sosjaal bistke, dat yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] of yn pearkes libbet, mar beslist net allinnich. Hy graaft in ûndergrûnske [[hoale]] om yn te wenjen, soms mei wiidweidige gongestelsels alle kanten út. Hy is sawol [[deidier|oerdeis]] as [[nachtdier|nachts aktyf]], mar komt dochs it measte yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] en yn it nachtlik [[tsjuster]] op 'e lapen. Nettsjinsteande dat er sa lyts is, kin de Afrikaanske dwerchmûs út stilstân wei oant 50&nbsp;[[sm]] fier [[springen|springe]], wat er docht as er earne [[skrik|kjel]] fan wurdt. Ek is er in tige behindige [[klimmen|klimmer]]. Yn [[drûchte|drûge]] gebieten hat er it foar de moade en steapelje [[keizelstien]]tsjes foar de yngong fan syn hoale op. [[Nacht]]s reitsje dy wiet fan 'e [[dau]], en yn 'e [[moarn (deidiel)|moarntiid]] slikket de Afrikaanske dwerchmûs dat wetter op. De Afrikaanske dwerchmûs hat gjin spesifike [[peartiid]], mar kin him by foldwaande besikberens fan [[fretten]] it hiele jier troch [[fuortplantsje]]. Der is datoangeande ek gjin ôfhinklikheid fan 'e [[reintiid]]. De [[draachtiid]] duorret 19–20&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan almeast 2–4&nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]], [[dôvens|dôf]], keal en helpleas [[berne]]. Se hawwe trochinoar in gewicht fan 0,8&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] by de [[berte]]. De jongen wurde mienskiplik troch de hiele koloanje [[opfieding|grutbrocht]]. Mei 8&nbsp;dagen begjint it [[hier (begroeiïng)|hier]] te groeien en mei 12&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 16–18&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei likernôch 21&nbsp;dagen binne se [[ôfwûn]]. Jonge Afrikaanske dwerchmûzen binne mei 5–8&nbsp;wiken al [[geslachtsryp]], dat se kinne binnen 2&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] nei de berte oan 'e fuortplanting dielnimme. Afrikaanske dwerchmûzen hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] likernôch 2&nbsp;[[jier]], hoewol't guon yndividuën yn finzenskip mear as 4&nbsp;jier libbe hawwe. ==Fretten== De Afrikaanske dwerchmûs is in [[omnivoar]], wêrfoar't [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[ynsekten]] op it menu steane. Yn finzenskip wurdt de bistkes [[gierst]], [[lynsied]] en [[sinneblom]]mepitten foarset, oanfolle mei stikjes [[apel]], [[banaan]] en [[mango]] en teffens mei [[imerkes]] en [[moalwjirm]]s (de [[larve]]n fan 'e [[moalkrob]]). ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Afrikaanske dwerchmûs binne ferskate soarten [[martereftigen]], de [[kateftige]] [[serval]] (''Leptailurus serval'') en ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûle-eftigen|ûlen]]. [[File:Afrikai törpeegér.jpg|right|thumb|250px|In groepke Afrikaanske dwerchmûzen (mei ta ferliking in [[muntstik]] fan 100 [[Hongaarske forint]]).]] ==Status== De Afrikaanske dwerchmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Domestisearring== Bûten Afrika wurde Afrikaanske dwerchmûzen wol as [[húsdier]]en holden. De bistkes binne net útsûndlike [[skouwens|skou]]; sadree't se oan in sitewaasje wend reitsje en trochkrije dat har neat oerkomt, negearje se minsklike aktiviteiten yn har neite. Afrikaanske dwerchmûzen binne maklik yn 'e fersoarging, mar kinne net oppakt wurde om't se sa lyts en tear binne dat se by it minste of geringste al ynterne [[ferwûning]]s oprinne. Ek it feit dat se hiele einen fuortspringe as se skrikke, is net befoarderlik foar in goede ôfrin as se oppakt wurde. It is dêrom de baas en hâldt dizze bistke yn in oerdutsen [[terrarium]], dêr't se feilich binne en net út ûntsnappe kinne. Moatte se dochs ris beetpakt wurde, dan wurdt oanrikkemandearre om se by de sturt, ticht by it lichem fêst te hâlden. Men moat der om tinke dat it sosjale bistkes binne, dy't weikwine as se allinnich holden wurde. Dêrom moatte se altyd yn pearkes en better noch yn lytse [[koloanje (biology)|koloanjes]] holden wurde. It handichst is it miskien om in stikmannich wyfkes te hâlden, sadat se har net fuortplantsje kinne. Der kinne ek ferskate mantsjes holden wurde, mar allinnich as der teminsten likefolle wyfkes binne, oars begjinne se te tsieren. It letter tafoegjen fan in nij yndividu oan in besteande groep jout yn 'e regel swierrichheden en wurdt dêrom ôfret. It kin lykwols dien wurde as der ferskate nije yndividuën tagelyk yntrodusearre wurde nei't it terrarium folslein op 'e nij ynrjochte is, sadat de âlde mûzen it as in nij [[territoarium (biology)|territoarium]] sjogge en net de oanstriid fiele om it tsjin 'e nijynkommelingen te ferdigenjen. ==Undersoarten== De Afrikaanske dwerchmûs liket in [[monotypyske soarte]] te wêzen, d.w.s. in soarte dy't gjin [[ûndersoarte]]n hat. Guon [[soölogen]] beskôgje lykwols de [[temminckmûs]] as in ûndersoarte fan 'e Afrikaanske dwerchmûs. De temminckmûs kriget yn dat systeem de [[wittenskiplike namme]] ''Mus minutoides musculoides'', wylst de "gewoane" Afrikaanske dwerchmûs de wittenskiplike namme ''Mus minutoides minutoides'' kriget. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_pygmy_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mus minutoides}} }} {{DEFAULTSORT:Afrikaanske dwerchmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Húsdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 9wi2azbcs837mpnhooijyyzssg23mbh 0 184871 1233783 1200870 2026-07-05T22:22:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233783 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Frijsteatske dwerchmûs |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |Wittenskiplike namme= Mus orangiae |Beskriuwer, jier= [[Austin Roberts (soölooch)|Roberts]], 1926 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Frijsteatske dwerchmûs (Mus orangiae).png|center|250px]] }} De '''Frijsteatske dwerchmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus orangiae'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''). Dit tige lytse bistke komt foar yn 'e súdpunt fan [[Afrika]]. Lange tiid waard de Frijsteatske dwerchmûs as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides'') beskôge. It is in [[omnivoar]] [[nachtdier]], dat libbet op iepen [[gerslân|gersflakten]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Frijsteatske dwerchmûs as net bedrige. ==Taksonomy== De Frijsteatske dwerchmûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1926]] troch de [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[soölooch]] [[Austin Roberts (soölooch)|Austin Roberts]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't er it bistke joech, ''Mus orangiae'', ferwiist nei de [[Oranje Frijsteat]], dat yn 'e [[njoggentjinde iuw]] in ûnôfhinklik lân wie stifte troch de [[Afrikaners]], en letter [[Oranje Frijsteat (provinsje)|in provinsje]] fan [[Súd-Afrika]]. Sûnt de [[1990-er jierren]] hjit it gebiet koarwei de [[Frijsteat (provinsje)|Frijsteat]]. Lange tiid waard oannommen dat de Frijsteatske dwerchmûs eins in [[ûndersoarte]] wie fan 'e op it [[Afrika]]anske [[kontinint]] algemiener foarkommende [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides''). In ûndersyk út [[2014]] brocht lykwols oan it ljocht dat der by [[spesimina]] yn [[museä]] dy't de Afrikaanske dwerchmûs tarekkene waarden, trije ûnderskate [[karyotype]]s ([[gebit]]sfoarmen) foarkamen. Dat betsjutte dat it ek om trije ûnderskate [[soarte]]n gie. Ien fan 'e soarten dy't op basis fan dat ûndersyk erkend waarden, wie de Frijsteatske dwerchmûs. ==Fersprieding== Frijsteatske dwerchmûzen komme foar yn it sintrale diel fan [[Súd-Afrika]], yn 'e [[provinsje]] [[Frijsteat (provinsje)|Frijsteat]] (foarhinne de [[Oranje Frijsteat]]), en teffens yn it noarden fan 'e provinsje [[East-Kaap]]. Dêrnjonken is dit bistke ek lânseigen yn it meastepart fan it alhiel troch Súd-Afrika omsletten lân [[Lesoto]], útsein de eastlike [[grins (line)|grinsregio]]. ==Uterlike skaaimerken== De Frijsteatske dwerchmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5,2–6,9&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,6–4,0&nbsp;sm en in gewicht fan 8&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne rûn en mei in lingte fan 0,9–1,4&nbsp;sm yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] frij grut. De [[efterpoat]]en mjitte 1,2–1,4&nbsp;sm yn lingte. De [[snút]] is frij spits en de [[snorhierren]] binne lang. De [[wyfke]]s hawwe 4 pear [[oer]]en. De [[pels]] is op 'e boppeste lichemsdielen [[readbrún]], hoewol't troch de [[swart]]e úteinen fan yndividuele [[hier (begroeiïng)|hierren]] op 'e [[rêch]] in suver spikkelbûnt oansjen ûntstiet. De ûnderste lichemsdielen binne [[wyt]]. ==Biotoop== De Frijsteatske dwerchmûs libbet op 'e iepen [[gerslân|gersflakten]]. Hy hâldt him dêr op 'e [[grûn]] op, middenmank it lange [[gers]], dat er as beskutting brûkt tsjin [[rôfdier]]en. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Frijsteatske dwerchmûs is net folle bekend. Dit bist is in [[nachtdier]], dat by [[dei]] útrêst yn in spjalt tusken de ûnderskate dielen fan in [[rots]]formaasje of yn in [[hoale]] dy't makke is yn in [[termiteheuvel]]. By [[nacht]] komt er foar it ljocht om te foerazjearjen. De [[fuortplanting]] fan 'e Frijsteatske dwerchmûs is foar [[soölogen]] noch hielendal in ûnbeskreaun blêd. Mar de nau besibbe [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides'') hat gjin fêste [[peartiid]] en kin him by foldwaande besikberens fan [[fretten]] it hiele jier troch fuortplantsje. It leit yn 'e reden dat soks foar de Frijsteatske dwerchmûs krekt-en-gelyk it gefal wêze kin. De [[draachtiid]] duorret by de Afrikaanske dwerchmûs 19–20&nbsp;[[dagen]], en de smeetgrutte is 2–4&nbsp;jongen dy't mei likernôch 21&nbsp;dagen [[ôfwûn]] wurde. ==Fretten== De Frijsteatske dwerchmûs is in [[omnivoar]], dy't benammen [[sied (plant)|sieden]] fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret, mar ek wol [[frucht (plant)|fruchten]] en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Frijsteatske dwerchmûs binne ferskate soarten [[martereftigen]], de [[kateftige]] [[serval]] (''Leptailurus serval'') en ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûle-eftigen|ûlen]]. ==Status== De Frijsteatske dwerchmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== De Frijsteatske dwerchmûs is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin (bekende) [[ûndersoarte]]n binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Südafrikanische_Zwergmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side]. }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] 92e9i3crx0gkajcte9pgd851cvx92zl 0 184878 1233694 1204957 2026-07-05T21:32:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233694 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Aziatyske goudkat |Ofbyld= [[File:Asian_Golden_cat.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[goudkatten]] (''Catopuma'') |Wittenskiplike namme= Catopuma temminckii |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Aziatyske goudkat (Catopuma temminckii).png|center|250px]] }} De '''Aziatyske goudkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Catopuma temminckii''), ek wol de '''temminckkat''' of '''Temmincks kat''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudkatten]] (''Catopuma''). Dit bist komt foar yn in sterk fragmintearre [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súdeast-Aazje]] en oanbuorjende dielen fan [[East-Aazje|East]]- en [[Súd-Aazje]]. It is in middelgrutte kateftige dy't yn [[wâld]]en en op 'e [[savanne]] libbet. In eardere fêststelling dat de Aziatyske goudkat yn haadsaak in [[nachtdier]] wie, is troch nije ynsichten ûnderút helle. It is yn elts gefal in [[solitêr]] libjende [[karnivoar]], waans wichtichste [[proai]]en [[fûgels]], [[hazze-eftigen]], [[kjifdieren]], [[reptilen]] en lytse [[harteftigen|harten]] binne. De [[IUCN]] klassifisearret de Aziatyske goudkat as gefoelich. ==Taksonomy== De Aziatyske goudkat waard foar it earst yn [[1827]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ierlân|Ierske]] [[soölooch]] [[Nicholas Aylward Vigors]] en syn [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[kollega]] [[Thomas Horsfield]]. De beide mannen basearren har op in [[hûd]] fan in eksimplaar dat op [[Sumatra]] fongen wie. Mei de [[wittenskiplike namme]] ''Catopuma temminckii'' (oarspronklik ''Felis temminckii'') woene se de foaroansteande [[Nederlân]]ske soölooch [[Coenraad Jacob Temminck]] earje. Yn lettere jierren waarden ferskate kateftigen beskreaun dy't neitiid [[synonym]] mei ''Catopuma temminckii'' blieken te wêzen, wêrûnder ''Felis moormensis'', beskreaun yn [[1831]] troch [[Brian Houghton Hodgson]], en ''Felis tristis'', beskreaun yn [[1872]] troch [[Alphonse Milne-Edwards]]. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudkatten]] (''Catopuma'') waard yn [[1853]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]]. [[File:Fishing%26goldencatskulls.png|left|thumb|250px|In yllustraasje fan 'e [[plasse]] fan in Aziatyske goudkat (ûnder) yn ferliking mei de plasse fan in [[fiskjende kat]] (''Prionailurus viverrinus'') (boppe).]] De [[sustersoarte]] fan 'e Aziatyske goudkat is de [[Borneogoudkat]] (''Catopuma badia'') fan [[Borneo]]. Tegearre foarmje dy beide [[soarte]]n it skaai fan 'e [[goudkatten]] (''Catopuma''). Justjes minder nau oan harren besibbe is de [[moarmerkat]] (''Pardofelis marmorata''), dy't rûchwei deselde [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hat as de Aziatyske goudkat. De nauwe besibskip fan dy trije soarten soarge derfoar dat de Aziatyske goudkat en de Borneogoudkat yn [[2006]] yn it skaai fan 'e [[moarmerkatten]] (''Pardofelis'') yndield waarden. Letter ûndersyk brocht lykwols oan it ljocht dat de beide soarten goudkatten in dúdlik neiere besibskip dielden as dat se hiene mei de moarmerkat. Dêrom waard yn [[2016]] besletten it skaai fan 'e goudkatten te rehabilitearjen. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Aziatyske goudkat beslacht yn it foarste plak it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]], it [[skiereilân]] [[Malakka]] ynbegrepen. Fierders heart it grutte [[eilân]] [[Sumatra]] derta, yn it uterste westen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]]. Yn it noarden rint it ferspriedingsgebiet troch om súdlik en súdeastlik [[Sina]] te omfetsjen. Dêropta is der yn it westen noch in lange útrinner by de súdflank fan 'e [[Himalaya]] lâns oant yn eastlik [[Nepal]]. De fersprieding fan 'e Aziatyske goudkat is tige fersnipele, mei in protte gruttere en lytsere [[populaasje (biology)|populaasjes]] dy't [[habitatfragmintearring|faninoar isolearre]] wurde troch [[kultuerlân|lân dat troch de minske yn kultuer brocht is]]. ==Uterlike skaaimerken== De Aziatyske goudkat is in middelgrutte [[kateftige]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 66–105&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 40–57&nbsp;sm en in gewicht fan 9–16&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht trochinoar 56&nbsp;sm. Hy is dêrmei likernôch twaris sa grut en trijeris sa swier as in [[hûskat]] (''Felis catus''). De [[pels]] fan 'e Aziatyske goudkat is fierhinne effen: dûnkerder op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en en [[witich]] op 'e ûnderste lichemsdielen. Op 'e [[kop]] en op it rekflak fan 'e beide kleuren sitte wat spikkels en streekjes. De krekte [[kleur]] fan 'e pels op it boppelichem is in [[polymorfy (biology)|polymorfysk]] skaaimerk. [[Goud (kleur)|Goudkleurige]], [[readbrune]], [[grize]] en [[bêzje]] yndividuën binne dokumintearre yn 'e [[Himalaya]]. Fan [[Sumatra]] en út [[Súdeast-Aazje]] binne benammen readbrune eksimplaren bekend, mar [[melanisme|melanistyske]] ([[swart]]e) bisten lykje oeral foar te kommen. Fierders is der ek noch in foarm wêrby't de boppeste lichemsdielen net effen kleure, mar hielendal spikkele binne, mei grutte rozetten op 'e [[skouder]]s, [[side (anatomy)|siden]] en [[heup]]en. Dy foarm is bekend út súdlik [[Sina]], mar ek út 'e eastlike Himalaya. ==Biotoop== [[Biotopen]] dêr't de Aziatyske goudkat yn libbet, binne fral [[wâld]]en, fan it [[tropysk reinwâld]] fan [[Súdeast-Aazje]] oant de [[berchwâld]]en fan 'e [[Himalaya]]. Mei [[kamerafâle]]n is de oanwêzigens fan dit bist ek fêststeld yn [[sekundêr wâld]] begroeid mei [[bamboe]]. Fierders komt de Aziatyske goudkat, alteast yn 'e [[Yndia]]aske steat [[Assam]], ek foar op 'e [[savanne]]. Yn 'e [[berchtme|bergen]] fan [[Bûtan]] waard dit bist filme op in hichte fan 3.738&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. In ûndersyk op [[Sumatra]] út [[2019]] brocht oan it ljocht dat de Aziatyske goudkat dêr nei alle gedachten algemiener foarkomt as oare [[lytse katten]]. [[File:Catopuma_temminckii_2.jpg|right|thumb|250px|In grize Aziatyske goudkat yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Arunachal Pradesh]].]] ==Hâlden en dragen== Aziatyske goudkatten libje benammentlik op 'e grûn, mar se kinne goed [[klimme]] en skrilje der net foar tebek om heech yn 'e [[beam]]men te gean as dat nedich is foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] of foar it [[selsbehâld]]. [[Stim|Fokalisaasjes]] fan dit bist binne [[miaukjen]], [[spinnen (kateftigen)|spinnen]], [[grânzgjen]], 'goarreljen' en [[blazen (kateftigen)|blazen]]. De Aziatyske goudkat is in [[solitêr]] libjend bist, dat inkeld foar de [[fuortplanting]] kontakt mei soartgenoaten siket. Eardere waarnimmings suggerearren dat dit bist yn haadsaak in [[nachtdier]] is, mar út fjildûndersyk nei twa fan in stjoerderke foarsjoene eksimplaren kaam in aktivititeitspatroan oan it ljocht dat benammen [[krepuskulêr]] (yn 'e [[skimer]]) en [[diurnaal]] (by [[dei]]ljocht) wie, mei folle minder aktiviteit by [[nacht]]. By in oar ûndersyk yn noardeastlik [[Yndia]] wiene Aziatyske goudkatten ek aktiver by dei as by nacht, mei in hichtepunt yn 'e aktiviteit om 'e [[middeisoere]] hinne. Sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s fan 'e Aziatyske goudkat fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]]. Yn ien ûndersyk meat it territoarium fan in mantsje 47,7&nbsp;[[km²]] yn 'e [[drûchte|drûge tiid]], mar dêr kaam yn 'e [[rein (deslach)|reintiid]] 15% (7,2&nbsp;km²) by. It territoarium fan in wyfke dêr't ûndersyk nei dien is, besloech 32,6&nbsp;km². It tinken is lykwols dat de grutte fan plak nei plak ferskille sil, al neigeraden de beskikberens fan [[proai]]dieren en de aktiviteit fan [[minske]]n. Territoaria wurde ôfset mei [[rookflagge]]n troch it sproeien fan [[urine]], it omklauwen yn it [[hout]] fan beammen en it wriuwen mei de [[kop]] by in ferskaat oan foarwerpen lâns. Sawol mantsjes as wyfkes kinne mear as 9&nbsp;[[km]] deis ôflizze, mar soms bliuwe se de hiele dei op itselde plak omhingjen en lizze se mar 55&nbsp;[[meter|m]] ôf. Oer de [[fuortplanting]] fan dizze frijwat heimsinnige kat yn it wyld is net folle bekend. Wat wol sein wurde kin oer dat ûnderwerp, komt oer it algemien fan Aziatyske goudkatten dy't yn finzenskip holden wurde. Dat betsjut dat it net wis is oft de details wol hielendal oerienkomme mei de sitewaasje yn it wyld. Eksimplaren yn finzenskip litte gjin fêste [[peartiid]] sjen, mar kinne har it hiele jier rûn fuortplantsje. It wyfke is om 'e 39&nbsp;[[dagen]] [[maartsk]] en lit dat blike troch markearrings mei urine efter te litten. Wannear't in mantsje dêrop ôf komt, reägearret it wyfke troch ferwolkomjende [[lichemshâlding]]s oan te nimmen. By de [[pearing]] [[biten|byt]] it mantsje it wyfke yn it [[nekfel]]. Nei de pearing hat it mantsje fierders neat mear mei it fuortplantingsproses út te stean. Nei in [[draachtiid]] fan 78–80&nbsp;dagen smyt it wyfke op in beskut plak in nêst fan 1–3&nbsp;jongen. De jongkatsjes weagje by de [[berte]] 220–250&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], mar fertrijedûbelje yn gewicht yn in perioade fan 8&nbsp;[[wike]]n. Se komme te wrâld mei in yngroeide [[pels]] mei itselde patroan as dy fan [[folwoeksen]] yndividuën, mar binne by de berte wol noch [[blinens|blyn]]. De [[each]]jes geane iepen mei 6–12&nbsp;dagen. Mei likernôch in healjier wurde de jongen [[ôfwûn]]. Wyfkes binne mei 18–24&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]], mar mantsjes net earder as mei 24&nbsp;moannen. Yn finzenskip hawwe Aziatyske goudkatten in [[libbensferwachting]] fan maksimaal 20&nbsp;[[jier]]. [[File:Asiatische-Goldkatze-Catopuma-temminckii-tier-katze-0001_2.JPG|right|thumb|250px|Itenstiid foar in Aziatyske goudkat yn in [[dieretún]].]] ==Fretten== Aziatyske goudkatten binne [[karnivoar]]en, dy't [[jacht (aktiviteit)|jacht]] meitsje op [[fûgels]], [[hazze-eftigen]], [[kjifdieren]], [[reptilen]] en lytse [[evenhoevigen]], lykas [[muntjaks]] en jonge [[sambar]]s (''Rusa unicolor'') (in soarte [[harteftigen|hart]]). Nei't it skynt binne se by steat om proaien oermânsk te wurden dy't folle grutter binne as sysels, lykas [[keal]]len fan 'e [[wylde wetterbuffel]] (''Bubalus arnee''). Yn 'e [[Himalaya]] fan [[Sikkim]] (in dielsteat fan [[Yndia]]) skine Aziatyske goudkatten jacht te meitsjen op [[goarals]] (in type [[antilope]]s). ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Aziatyske goudkat binne gruttere [[kateftige]]n, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Jongen binne kwetsber foar folle mear [[rôfdier]]en, lykas [[martereftigen]] en grutte [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. ==Status== De Aziatyske goudkat hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich". It [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist omfettet guon fan 'e fluchst ûntwikkeljende [[lannen en territoaria|lannen]] fan 'e wrâld, lykas [[Yndia]], [[Tailân]], [[Maleizje]] en [[Sina]]. Hoewol't de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e Aziatyske goudkat oant no ta ridlik stabyl liket te wêzen, bestiet de frees dat [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]] en [[ûntbosking]] dit bist yn 'e neie [[takomst]] yn it nau bringe sille. Op it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]] en yn [[Sina]] spilet ek [[streuperij]] in rol. Dêrby giet it de dieders benammen om 'e [[pelzen]]. De Aziatyske goudkat is sadwaande tafoege oan Taheakke&nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. Yn [[Bangladesj]], [[Birma]], [[Fjetnam]], [[Yndia]], [[Yndoneezje]], [[Maleizje]], [[Nepal]], [[Sina]] en [[Tailân]] is de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op dit bist hielendal ferbean. Yn [[Laos]] is jacht regulearre en binne jagers [[fergunning]]plichtich. Yn [[Bûtan]] mei de Aziatyske goudkat bûten beskerme [[natoergebiet]]en gewoan bejage wurde. Hoe't it datoangeande yn [[Kambodja]] sit, is ûnbekend. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2017)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Aziatyske goudkat (''Catopuma temminckii''): *de noardlike Aziatyske goudkat (''C. t. moormensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1831</small>) <small>(it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]], súdeastlik [[Sina]] en by de súdkant fan 'e eastlike [[Himalaya]] lâns oant yn eastlik [[Nepal]])</small> *de súdlike Aziatyske goudkat (''C. t. temminckii'' <small>[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1827</small>) <small>([[Malakka]] en [[Sumatra]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Asian_golden_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Catopuma temminckii}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Goudkat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] rxbbmn5lpf24ilbri6m5pzkwancxlf9 0 185052 1233736 1201497 2026-07-05T21:54:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233736 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=buldochrôt |Ofbyld= [[File:Rattus_nativitatis.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus nativitatis |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de buldochrôt (Rattus nativitatis) en Maclears rôt (Rattus macleari).png|center|250px]] }} De '''buldochrôt'''<ref>{{Berjocht:Frysk Hânwurdboek|259}} ("buldoch, [[meartal|mt.]] buldoggen, stevich boude hûn mei brede stompe kop en ôfhingjende liphoeken".)</ref> ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus nativitatis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist wie [[endemysk]] op [[Krysteilân]] yn 'e eastlike [[Yndyske Oseaan]]. It wie ien fan twa rottesoarten dy't allinnich mar op dat eilân foarkamen; de oare wie [[Maclears rôt]] (''Rattus macleari''). Beiden stoaren út yn [[1903]] by in yndirekt troch de [[minske]] feroarsake barren. ==Taksonomy== De buldochrôt waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1888]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. It bist waard tradisjoneel ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus'') rekkene, en soe dêrmei nau besibbe west hawwe oan 'e [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus'') en de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''), de meast algemien foarkommende rottesoarten. Mar neffens in nije [[hypoteze]], dy't yn [[2020]] op 't aljemint brocht waard, soe de buldochrôt eins ta de [[heuvelrotten]] (''Bunomys'') hearre, in skaai wêrfan't de sân libbene soarten foarkomme op [[Selebes]] en omlizzende eilannen yn it easten fan [[Yndoneezje]]. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] wie de buldochrôt beheind ta [[Krysteilân]], in eilân mei in [[oerflak]] fan 135&nbsp;[[km²]], yn it noardeasten fan 'e [[Yndyske Oseaan]], likernôch 350&nbsp;[[km]] súdwestlik fan it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] haadeilân [[Java]]. It (doe ûnbewenne) eilân waard yn [[1888]] [[anneksearre]] troch it [[Feriene Keninkryk]] en net folle letter troch de [[Feriene Keninkryk|Britten]] [[kolonisearre]]. (Tsjintwurdich is it [[List fan lannen en territoaria#Ofhinklike territoaria|ôfhinklik gebiet]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]].) ==Uterlike skaaimerken== [[File:Skull_MaclearsRat_BulldogRat.png|left|thumb|180px|[[Anatomy]]ske tekenings fan 'e [[plasse]]n fan 'e buldochrôt (''Rattus navitatis'') en [[Maclears rôt]] (''Rattus macleari'').]] De buldochrôt hie trochinoar in kop-romplingte fan 25–27&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 17^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en in gewicht fan 250–300&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrmei wie dit bist oansjenlik grutter as de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'') en fan ferlykbere grutte mei de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''). Opmerklike skaaimerken fan 'e buldochrôt wiene de yn ferhâlding ta de lichemsgrutte koarte, grouwe [[sturt]], en de 2&nbsp;sm tsjûke laach [[fet (weefsel)|fet]] dêr't de [[rêch]] mei bedutsen wie, en dy't de kop frij lyts lykje liet. De [[pels]] wie ticht en rûch en dûnker [[readbrunich]] fan [[kleur]], mar justjes ljochter op 'e [[bealch]]. ==Libbenswize== Buldochrotten wiene echte [[nachtdier]]en en soene yn [[dei]]ljocht heal ferbline en ferdwaasd west hawwe. It wiene frij trage bisten, dy't op 'e [[grûn]] libben en nea yn [[beam]]men of [[strûk]]en [[klimmen|klommen]]. Se kamen foar op 'e hegere [[heuvel]]s en yn it tichtere [[tropysk reinwâld]] op it eilân. It wiene sosjale bisten, dy't yn lytse [[koloanje (biology)|koloanjes]] libben yn ûndergrûnske [[hoale]]n mank de [[woartel (plant)|woartels]] fan beammen of ûnder de holle [[beamstam|stammen]] fan [[sagopalm]]en. ==Utstjerren== De lêste dokumintearre waarnimming fan in buldochrôt datearret út [[1903]]. It tinken is dat dizze soarte derûnder strûpt is troch in [[epidemy]] fan in ûnbekende [[sykte]] (mooglik feroarsake troch in [[trypanosoom]], in [[parasitêr]] [[ienselligen|iensellich]] [[organisme]]). Dy soe op Krysteilân brocht wêze troch [[swarte rôt|swarte rotten]] (''Rattus rattus'') dy't by fersin op it eilân [[eksoat|yntrodusearre]] wiene fan [[Jeropa|Jeropeeske]] [[skip]]pen ôf. De ûnderbouwing foar dy [[hypoteze]] is de massale [[stjerte]] ûnder buldochrotten (en [[Maclears rôt|Maclears rotten]]), dy't yn [[1902]] en [[1903]] troch de minsklike bewenners fan Krysteilân optekene waard, wêrnei't der nea wer in buldochrôt libben weromsjoen waard. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bulldog_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus nativitatis}} }} {{DEFAULTSORT:Buldochrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]] [[Kategory:Utstoarn sûchdier]] [[Kategory:Bist útstoarn yn 1903]] gihlzl3udtebr52rc0it3xavtgwzshr 0 185259 1233727 1202336 2026-07-05T21:49:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233727 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Borneogoudkat |Ofbyld= [[File:Bay_cat_1_Jim_Sanderson-cropped.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[goudkatten]] (''Catopuma'') |Wittenskiplike namme= Catopuma badia |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1874 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Borneogoudkat (Catopuma badia).png|center|250px]] }} De '''Borneogoudkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Catopuma badia'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudkatten]] (''Catopuma''). Dit bist komt foar yn 'e binnenlannen fan [[Borneo]] (dêrfandinne de namme). It is in lytse, relatyf seldsume kateftige, dy't [[deidier|oerdeis aktyf]] is en in [[karnivoar]] dieet hat. De [[IUCN]] klassifisearret de Borneogoudkat as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy== De Borneogoudkat waard yn [[1874]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]], op basis fan in [[hûd]] en [[plasse]] dy't yn [[1856]] yn [[Sarawak]] sammele wiene troch de Ingelske [[biolooch]] en [[geograaf]] [[Alfred Russel Wallace]]. Dy wiene doe al hast tweintich jier trochgien foar [[spesimina]] fan in jong fan 'e [[Aziatyske goudkat]] (''Catopuma temminckii''). Gray pleatste de Borneogoudkat yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis''. Tsjintwurdich bestiet dat út 'e [[wylde katten]], mar yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waard it noch brûkt as in soartemint sammelbak foar alle kateftigen. De Ingelske [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] yntrodusearre foar de Borneogoudkat yn [[1932]] it [[monotypyske skaai]] ''Badiofelis'', mar yn [[1978]] waard dit bist yn it skaai fan 'e [[goudkatten]] (''Catopuma'') pleatst. De [[sustersoarte]] fan 'e Borneogoudkat is de Aziatyske goudkat, dy't foarkomt op it [[eilân]] [[Sumatra]] en op it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]]. Justjes minder nau oan harren besibbe is de [[moarmerkat]] (''Pardofelis marmorata''), dy't rûchwei deselde [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hat as de Aziatyske goudkat. De nauwe besibskip fan dy trije soarten soarge derfoar dat de Borneogoudkat en de Aziatyske goudkat yn [[2006]] yn it skaai fan 'e [[moarmerkatten]] (''Pardofelis'') yndield waarden. Letter ûndersyk brocht lykwols oan it ljocht dat de beide soarten goudkatten in dúdlik neiere besibskip dielden as dat se hiene mei de moarmerkat. Dêrom waard yn [[2016]] besletten it skaai fan 'e goudkatten te rehabilitearjen. In [[morfology]]ske en [[genetysk]]e analyze út [[1999]] brocht oan it ljocht dat de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e Borneogoudkat en de Aziatyske goudkat 5,3–4,9&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn libbe hawwe moat. Dat betsjut dat de beide soarten útinoar gien binne lang foar't it eilân [[Borneo]] him [[geology]]sk ôfspjalte fan it Aziatyske fêstelân. ==Fersprieding== De Borneogoudkat is [[endemysk]] op [[Borneo]], it grutste [[eilân]] fan 'e [[Yndyske Arsjipel]]. It is opspjalten yn in [[Yndoneezje|Yndonezysk]] diel ([[Kalimantan]]) yn it suden en easten, in [[Maleizje|Maleizysk]] diel (besteande út 'e dielsteaten [[Sabah]] en [[Sarawak]]) yn it noarden en noardwesten, en it ûnôfhinklike [[sultanaat]] [[Brûnei]] oan 'e noardwestkust. De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e Borneogoudkat is beheind ta de binnenlannen fan it eilân. De measte resinte waarnimmings komme út Sabah en Kalimantan. Yn Sarawak liket de Borneogoudkat seldsum wurden te wêzen. Yn Brûnei komt er amper noch foar. [[File:Chat_Bai_1874.jpg |left|thumb|250px|In yllustraasje fan in Borneogoudkat.]] ==Uterlike skaaimerken== De Borneogoudkat is in lytseftige kat mei in kop-romplingte fan 49,5–67,0&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 30,0–40,3&nbsp;sm. It gewicht wurdt rûsd op 3–4&nbsp;[[kg]]. Dêrby moat oantekene wurde dat tusken [[1874]] en [[2004]] mar 12 eksimplaren opmetten binne, wat eins te min is om ta goede [[gemiddelde]]n te kommen. Dizze sifers binne dus net folslein betrouber. De [[sturt]] is lang yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]], en wurdt neigeraden dat men tichter by de punt komt almar finer. De [[kop]] is relatyf lyts en rûn. De [[pels]] fan 'e Borneogoudkat hat op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[heup]]en, [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]en in [[kastanjebrún|kastanjebrune]] [[kleur]], dy't it felst is op 'e poaten en de sturt. De ûnderste [[lichemsdiel]]en ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten) binne [[witich]]. Oer de ûnderkant fan 'e sturt rint yn 'e midden in wite streek dy't nei de útein ta hieltyd breder en feller wyt wurdt. De sturtpunt is [[swart]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne earder rûn fan foarm as trijehoekich (lykas by de [[hûskat]]), en binne op 'e bûtenkant begroeid mei koart swart-brunich [[hier (begroeiïng)|hier]]. ==Biotoop== De Borneogoudkat libbet yn [[wâld]][[biotopen]], fan [[mangrove]]sompen by de [[igge]]n fan [[rivier]]en lâns oant de [[berchwâld]]en yn it [[Ibanberchtme]] en op 'e skeanten fan 'e [[berch]] de [[Kinabalu]]. Yn [[berchtme]]n komt dit bist foar oant op in hichte fan teminsten 500&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], en ien ûnbefêstige waarnimming wie op in hichte fan 1.800&nbsp;m. In betingst foar de oanwêzigens fan Borneogoudkatten yn in krite liket de neite fan [[oerflaktewetter]] te wêzen. [[Sekundêr wâld]] en [[plantaazje]]s wurde mijd. ==Hâlden en dragen== Borneogoudkatten, alteast dejingen dêr't ûndersyk nei dien is yn [[Sabah]] en [[Sarawak]], binne [[deidier]]en mei hichtepunten yn harren aktiviteit yn 'e twadde helte fan 'e [[moarn (deidiel)|moarn]] en yn 'e iere [[middei (deidiel)|middei]]. By in [[jacht (aktiviteit)|jacht]]ekspedysje yn Sarawak waard in Borneogoudkat waarnommen dy't op in [[tûke (beam)|tûke]] lei, likernôch 1&nbsp;[[meter|m]] fan 'e grûn ôf, deunby in rivier. It mei oannommen wurde dat Borneogoudkatten, lykas oare [[lytse katten]], goed [[klimme]] kinne, mar dochs lykje se ornaris op 'e [[wâldflier]] te libjen. De Borneogoudkat is sa'n seldsum en [[skouwens|skou]] bist, dat fierders neat bekend is oer it [[hâlden en dragen]]. Dêrom kin bygelyks neat sein wurde oer it [[fuortplanting]]sproses fan dizze soarte. [[File:Borneo_fires_and_smoke,_2002.jpg|right|thumb|180px|In [[satellyt]]foto fan [[Borneo]] dy't de [[reek]] sjen lit fan [[boskbrannen]] dy't oanstutsen binne om lân frij te meitsjen foar [[lânbou]]grûn.]] ==Fretten== Hoewol't it trochhinne dúdlik is dat de Borneogoudkat in [[karnivoar]] is, kin neat mei wissichheid sein wurde oer wat krekt syn [[proai]]dieren binne. Nei alle gedachten sille dat oer it algemien lytse [[sûchdieren]] wêze, lykas [[kjifdieren]] en miskien [[pipermûzen]], mooglik oanfolle mei [[fûgels]] en [[hagedis]]sen. ==Status== De Borneogoudkat hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", om't dizze soarte folle seldsumer is as oare [[lytse katten]] út 'e [[Yndyske Arsjipel]]. Der wurdt skatten dat de totale [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] minder as 2.500 [[folwoeksen]] eksimplaren omfiemet. De grutste swierrichheden dêr't de Borneogoudkat mei te krijen hat, wurde foarme troch [[habitatferlies]] feroarsake troch [[ûntbosking]]. Driuwfearen dêrfoar binne sawol de [[kommersje]]le [[houtkap]] foar de [[hout]]- en [[papier]]yndustry, as it frijmeitsjen fan grûn om grutte [[palmoalje]]plantaazjes op oan te lizzen. Borneo hat ien fan 'e heechste ûntboskingstempo's fan 'e wrâld; yn 'e midden fan 'e [[1980-er jierren]] waard it eilân noch foar 75% mei [[reinwâld]] oerdutsen, mar tsjin [[2005]] wie dat sifer sakke nei 52%. [[Streuperij]] foar de [[yllegale hannel yn bisten]] spilet ek in rol by de efterútgong fan 'e Borneogoudkat. De soarte is dêrom opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. ==Undersoarten== De Borneogoudkat is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bay_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Catopuma badia}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Goudkat]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] bccrfanluujd0th6ds5hbzhi0vhqqrg 0 185288 1233713 1214931 2026-07-05T21:42:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233713 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Bingaalske loaihoarskat |Ofbyld= [[File:Close-up of a Leopard Cat in Sundarban.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') |Wittenskiplike namme= Prionailurus bengalensis |Beskriuwer, jier= [[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Bingaalske loaihoarskat (Prionailurus bengalensis).png|center|250px]] }} De '''Bingaalske loaihoarskat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus bengalensis''), soms ek wol de '''Bingaalske tigerkat''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist is lânseigen yn grutte dielen fan [[East-Aazje|East]]-, [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[Súd-Aazje]]. It is in lytseftige kat, mei in [[solitêr]]e libbenswize en in [[karnivoar]] dieet, dy't yn haadsaak [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[ûndersoarte]]n ferskille gâns yn [[kleur]], grutte en gewicht. Foarhinne waard ek de [[Sûndaloaihoarskat]] (''Prionailurus javanensis''), dy't foarkomt op 'e westlike eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], as in ûndersoarte fan 'e Bingaalske loaihoarskat beskôge, mar nij ûndersyk hat oan it ljocht brocht dat dat in selsstannige soarte is. De [[IUCN]] klassifisearret de Bingaalske loaihoarskat as net bedrige. ==Taksonomy== De Bingaalske loaihoarskat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1792]] troch de [[Skotlân|Skotske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Robert Kerr (skriuwer)|Robert Kerr]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] út [[Bingalen]]; dêrfandinne de ferwizing nei dat gebiet yn sawol de [[wittenskiplike namme]] (''bengalensis'') as yn 'e gebrûksnamme. De oarspronklike wittenskiplike namme fan dit bist wie trouwens ''Felis bengalensis''. ''Felis'' is tsjintwurdich it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]]; it skaai fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Nikolaj Severtsov]]. Yn jierren nei [[1792]] waarden gâns [[lytse katten]] út [[Aazje]] beskreaun dy't letter [[synonimen]] blieken te wêzen fan ''Prionailurus bengalensis''. Foarbylden binne ''Felis nipalensis'', beskreaun troch [[Thomas Horsfield]] en [[Nicholas Aylward Vigors]] yn [[1829]], ''Felis chinensis'', beskreaun troch [[John Edward Gray]] yn [[1837]], en ''Felis microtis'', beskreaun troch [[Alphonse Milne-Edwards]] yn [[1872]]. [[File:Leopard Cat in Sundarban.jpg|left|thumb|250px|In Bingaalske loaihoarskat yn it wyld.]] Yn [[1939]] bestudearre de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] en [[biolooch]] [[Reginald Innes Pocock]] de kolleksje [[spesimina]] fan 'e Bingaalske loaihoarskat dy't yn it besit wie fan it [[Britsk Museum]] te [[Londen]]. Hy sloech foar om ûnderskie te meitsjen tusken de ûndersoarten ''P.&nbsp;b.&nbsp;bengalensis'' fan it [[Yndysk subkontinint]] en út [[Súdeast-Aazje]], ''P.&nbsp;b.&nbsp;horsfieldi'' út 'e eastlike en sintrale [[Himalaya]] en ''P.&nbsp;b.&nbsp;trevelyani'' út 'e krite [[Gilgit]] yn 'e westlike Himalaya. Neitiid waarden dêr noch twa oare ûndersoarten oan tafoege: yn [[1949]] ''P.&nbsp;b.&nbsp;alleni'' fan it eilân [[Hainan]] yn 'e [[Súdsineeske See]], en yn 'e [[1990-er jierren]] ''P.&nbsp;b.&nbsp;iriomotensis'' (de [[Iriomotekat]]) fan it eilân [[Iriomote]] yn 'e súdlike [[Rjûkjû-eilannen]] fan [[Japan]], dy't earder as in selsstannige soarte beskôge wie. Yn 'e [[1970-er jierren|1970-er]] en [[1980-er jierren]] wiene ferskate Russyske soölogen, ûnder wa [[Vladimir Geptner]], [[Igor Gromov]] en [[Galina Baranova]], it net iens mei dy yndieling. Sy leine de klam op 'e ferskillen tusken de spesimina út it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] en dy út waarmere gebieten, lykas Súdeast-Aazje en it Yndysk subkontinint, en woene hawwe dat wat sy de Amoerboskkat neamden in selsstannige soarte wie. Yn [[1987]] waard dy teory wjerlein troch in groep [[Sina|Sineeske]] soölogen, dy't krekt de oerienkomsten tusken spesimina út noardlike en súdlike regio's beljochten. In [[molekulêre genetika|molekulêre analyze]] fan meunsters fan 39 loaihoarskatten út it hiele [[ferspriedingsgebiet]] brocht yn [[2006]] oan it ljocht dat de soarte bestie út trije dúdlike faninoar ûnderskate [[klade]]n: in noardlikenien en twa súdliken. De noardlike klade omfette Bingaalske loaihoarskatten fan it [[fêstelân]] fan noardlik [[East-Aazje]], it [[Kustterritoarium]] fan [[Sibearje]], it [[Koreaanske Skiereilân]] en de eilannen [[Taiwan]], [[Iriomote]] en [[Tsushima]]. De earste súdlike klade omfette spesimina fan it [[Yndysk subkontinint]], út 'e [[Himalaya]], fan it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]] en súdlik East-Aazje en fan it eilân [[Hainan]]. Yn 'e twadde súdlike klade wiene de spesimina fan 'e eilannen yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] garre. De twadde súdlike klade stie [[genetysk]] sjoen op grutte ôfstân fan 'e oare beide. Op basis fan dat ûndersyk waard yn [[2017]] besletten om 'e Bingaalske loaihoarskat op te spjalten yn twa selsstannige [[soarte]]n: de Bingaalske loaihoarskat op it fêstelân fan [[Aazje]] en de eilannen fan East-Aazje, en de [[Sûndaloaihoarskat]] (''Prionailurus javanensis'') op 'e eilannen yn it westlike part fan 'e Yndyske Arsjipel. [[File:Leopard_cat_India.jpg|right|thumb|250px|In Bingaalske loaihoarskat fotografearre troch in [[kamerafâle]] yn 'e [[sompe]]n fan 'e [[Sundarbans]], yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[West-Bingalen]].]] ==Fersprieding== De Bingaalske loaihoarskat hat in mânsk [[ferspriedingsgebiet]], dat him útwreidet oer grutte dielen fan [[East-Aazje|East]]-, [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[Súd-Aazje]]. Yn East-Aazje giet it om rûchwei de eastlike helte fan [[Sina]], it eilân [[Hainan]] yn 'e [[Súdsineeske See]], it súdeastlike trêdepart fan [[Mantsjoerije]], it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], it [[Koreaansk Skiereilân]], [[Taiwan]], it ta [[Japan]] hearrende eilân [[Tsushima]] yn 'e [[Strjitte Koreä]] tusken [[Súd-Koreä]] en Japan yn, en it eilân [[Iriomote]], noardeastlik fan Taiwan, oan 'e suderein fan 'e string fan 'e ek ta Japan hearrende [[Rjûkjû-eilannen]]. [[Fossilen]] út it [[Pleistoseen]] suggerearje dat de Bingaalske loaihoarskat yn 'e [[prehistoarje]] op 'e [[Japanske Arsjipel]] in gruttere fersprieding hie. Op it fêstelân ûntbrekt dit bist yn it omskreaune gebiet yn in smelle stripe by hast de hiele eastkust fan Sina lâns en teffens op it [[Liaodongskiereilân]] yn it suden fan Mantsjoerije. Yn Súdeast-Aazje komt de Bingaalske loaihoarskat foar op hast it hiele fêstelân, it nei it suden útstykjende [[skiereilân]] [[Malakka]] ynbegrepen. Hy ûntbrekt dêr lykwols yn in stikmannich tichtbefolke gebieten, wêrûnder de [[rivierdelta|delta's]] fan 'e [[Reade Rivier (Fjetnam)|Reade Rivier]] yn noardlik [[Fjetnam]], de [[Mekong]] yn súdlik Fjetnam, de [[Menam (rivier)|Menam]] yn sintraal [[Tailân]] en de [[Irrawaddy]] yn súdlik [[Birma]], en teffens yn it streamgebiet fan 'e Mekong en om it [[Tonlé Sap]] hinne, in grutte [[mar]] yn sintraal [[Kambodja]]. Yn Súd-Aazje libbet de Bingaalske loaihoarskat yn it op it ferspriedingsgebiet yn Súdeast-Aazje oanslutende easten fan [[Yndia]] en it meastepart fan [[Bangladesj]]. Dêrwei rint in langrutsen, nei it noardwesten ta útstekkende stripe fan it areaal by de súdflank fan 'e [[Himalaya]] lâns oant yn 'e [[Hindoe Kûsj]] fan eastlik [[Afganistan]] en súdlik [[Tadzjikistan]]. In oare útrinner fan it ferspriedingsgebiet omfettet de noardlike helte fan 'e [[Koromandel]], de eastkust fan it [[Yndysk subkontinint]]. Fierders bestiet der in grutte isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] oan 'e [[Malabar]], de westkust fan it subkontinint. De Bingaalske loaihoarskat ûntbrekt lykwols yn 'e delta fan 'e [[Brahmaputra]] yn sintraal Bangladesj. [[File:Leopard_cat_vertical_pupils_nocturnal_ambush_predator.jpg|left|thumb|180px|In Bingaalske loaihoarskat fan deunby besjoen.]] ==Uterlike skaaimerken== De Bingaalske loaihoarskat is in [[kateftige]] fan ferlykbere grutte mei de [[hûskat]] (''Felis catus''), mar ranker fan stal, mei yn ferhâlding langere [[poat]]en, in lytsere en rûnere [[kop]] en [[ear (anatomy)|earen]] dy't in minder puntige útein hawwe. Eksimplaren út 'e [[tropen]] hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 38,8–66&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 17,2–31&nbsp;sm en in gewicht fan 0,6–3,8&nbsp;[[kg]]. Yndividuën út noardlik [[Sina]] en it [[Ruslân|Russyske]] [[Kustterritoarium]] binne oer it algemien grutter en kinne in kop-romplingte fan wol 75&nbsp;sm hawwe, mei in gewicht fan oant 7,1&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] fan dit bist bedraacht trochinoar sa'n 41&nbsp;sm. Yn syn grutte ferspriedingsgebiet is der by de Bingaalske loaihoarskat safolle fariaasje yn kleur, grutte en gewicht dat lange tiid miend waard dat men mei ferskillende [[soarte]]n kateftigen te krijen hie. De grûnkleur fan 'e [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en [[bêzje]] oant [[giel]]ich [[ljochtbrún]] by de súdlike [[populaasje (biology)|populaasjes]], mar bêzje oant bleek [[sulver (kleur)|sulvergriis]] by eksimplaren út it noarden fan it [[ferspriedingsgebiet]]. It ûnderste diel fan it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] binne yn alle gefallen ljochter, útskaaiend nei [[brutsen wyt]]. Datselde jildt foar de [[snút]], it [[kin]] en de [[kiel]]. De grûnkleur wurdt oerdutsen troch in patroan fan [[swart]]e spikkels en streekjes dy't oan 'e rânen oergeane yn [[readbrún]]. De spikkels en streekjes binne fan ferskillende grutte en foarm. Ofhinklik fan 'e [[ûndersoarte]] kin it gean om solide foarmen, mar ek om [[rozet]]ten. Op 'e [[rêch]] rinne 2–4 rigen fan ta streken ferlingde spikkels. Op 'e kop rinne twa promininte streken fan 'e [[eagen]] omheech tusken de earen troch, en twa oaren fan 'e bûtenste [[eachhoeke]]n fansiden ûnder de earen troch. De earen sels hawwe op 'e efterkant in wyt plak sitten. de [[sturt]] is likernôch heal sa lang as de kop-romplingte en hat, krekt as it [[lichem (biology)|lichem]], in spikkelpatroan. Deunby de sturtpunt giet dat oer yn in pear dizenige ringen. De sturtpunt sels is swart. [[File:Prionailurus_bengalensis_bengalensis_2-D%C3%A9coupe.JPG|right|thumb|250px|In Bingaalske loaihoarskat út [[Yndia]] (''P.&nbsp;b.&nbsp;bengalensis'').]] ==Biotoop== De Bingaalske loaihoarskat libbet benammen yn [[wâld]][[biotopen]]. Yn [[Súdeast-Aazje]] en op it [[Yndysk subkontinint]] komt dat fral del [[tropysk reinwâld]], mar dit bist komt dêr ek foar yn [[sekundêr wâld]] en yn [[plantaazje]]s. Oan 'e foet fan 'e [[Himalaya]] en yn [[Sina]] libbet er benammen yn [[leafwâld]]en en [[mingde wâlden]] en heger op yn 'e Himalaya en yn [[Mantsjoerije]] en it uterste easten fan [[Sibearje]] komt er foar yn mingde wâlden en [[nullewâld]]en. Yn 'e Himalaya libbet de Bingaalske loaihoarskat oant in hichte fan sa'n 3.500&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], hoewol't ien eksimplaar yn [[septimber]] [[2012]] troch in [[kamerafâle]] yn it [[Natoergebiet Kanchenjunga]] yn eastlik [[Nepal]] filme waard op in hichte fan 4.474&nbsp;m. Yn kriten sûnder [[beam]]men is dit bist seldsum. Yn 'e [[berchtme|bergen]] en yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet mijt er gebieten mei mear as 10&nbsp;[[sm]] [[snie]]. ==Hâlden en dragen== De Bingaalske loaihoarskat hâldt der in [[solitêr]]e libbenswize op nei en siket inkeld yn 'e [[peartiid]] kontakt mei soartgenoaten. Guon yndividuën binne [[dei|oerdeis]] aktyf, mar de grutte mearderheid bestiet út [[nachtdier]]en, dy't oerdeis in beskut plak opsykje om te rêsten. Faak dogge se dat yn in [[beam]], mar soms ek tusken [[stikel (botany)|stikelige]] [[ûndergroei]] op 'e [[wâldflier]] of yn gebieten sûnder beammen. Bingaalske loaihoarskatten binne earsten [[klimme]]rs en bringe in grut diel fan 'e tiid, ek by it [[jacht (aktiviteit)|jeien]], yn 'e beammen troch. [[File:Chat_L%C3%A9opard_de_Sib%C3%A9rie.jpg|left|thumb|250px|In Bingaalske loaihoarskat út it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] (''P.&nbsp;b.&nbsp;euptilura'').]] Harren jachtstrategy is om 'e proai te beslûpen en dan te bespringen. Dêrnei wurdt er fuortendaliks [[dea]]makke mei in [[biten|byt]]. Oars as in protte oare soarten [[lytse katten]], [[boartsjen|boartsje]] Bingaalske loaihoarskatten net mei har iten. It tinken mank [[mammalogen]] is dat soks te krijen hat mei it relatyf hege persintaazje fûgels dat se fange. As se dy wer loslitte soene om dermei te boartsjen, fleagen se fuort. De Bingaalske loaihoarskat kin wol [[swimme]], mar docht dat mar komselden. Hy produsearret in ferskaat oan [[stim|fokalisaasjes]], dy't sterk lykje op dy fan 'e [[húskat]] (''Felis catus''). Foarbylden binne: [[miaukjen]], [[spinnen (kateftigen)|spinnen]], brommen en [[blazen (kateftigen)|blazen]]. It binne territoriale bisten. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] sette har [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf mei [[rookflagge]]n troch [[urine]] te sproeien, [[dong]] ûnbedobbe efter te litten, de [[klau]]wen te skerpjen oan [[hout]] en mei de kop by foarwerpen lâns te wriuwen. Wannear't de [[peartiid]] falt, hinget ôf fan it [[klimaat]]. Yn 'e [[tropen]] kinne Bingaalske loaihoarskatten har it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], mar yn [[kâld]]ere kriten yn it noardlike part fan it [[ferspriedingsgebiet]] falt de peartiid oan 'e ein fan 'e [[winter]], sadat de jongen yn 'e [[maityd]] te wrâld komme. It wyfke is 5–9&nbsp;[[dagen]] efterinoar [[maartsk]]. De [[draachtiid]] duorret 60–70&nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke op in beskut plak in nêst fan 2–3&nbsp;jongen smyt. Yn finzenskip weagje dy by de [[berte]] 75–130&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It is net alhiel wis dat dat ek opgiet foar yndividuën yn it wyld. Binnen 2&nbsp;[[wike]]n ferdûbelje se har gewicht, en mei 5&nbsp;wiken hawwe se har bertegewicht ferfjouwerfâldige. Mei 4&nbsp;[[wike]]n brekke de [[hoektosk]]jes troch en wurde se [[ôfwûn]]. Yn finzenskip wiene wyfkes op 't gaust [[geslachtsryp]] mei 1&nbsp;[[jier]] en krigen se op 't gaust jongen mei 13–14&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Yn finzenskip bedraacht de [[libbensferwachting]] fan 'e Bingaalske loaihoarskat maksimaal 13&nbsp;jier. [[File:Leopard_Cat_Tennoji.jpg|right|thumb|250px|In Bingaalske loaihoarskat.]] ==Fretten== De Bingaalske loaihoarskat is in [[karnivoar]], dy't in grut ferskaat oan [[proai]]en fret. Dêrby giet it om lytse [[sûchdieren]], lykas [[kjifdieren]], [[pipermûzen]] (dat gjin kjifdieren binne) en [[hazze-eftigen]], mar ek lytse [[fûgel]]s, [[fûgelpiken]], [[hagedis]]sen, [[amfibyen]] en [[ynsekten]] wurde wol lytsman makke. Dat menu wurdt noch oanfolle mei út en troch in [[aai]], wat [[plomfee]] en in [[fisk]]. Mar [[mûseftigen]] meitsje fierwei it grutste part fan it dieet út. Yn gebieten sûnder of mei net folle beammen, jeie Bingaalske loaihoarskatten benammen op [[echte rotten|rotten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Bingaalske loaihoarskat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[wolf]] (''Canis lupus''), mar ek beskate grutte soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. Jongen binne kwetsber foar mear rôfdieren, lykas [[martereftigen]] en [[slangen]]. ==Status== De Bingaalske loaihoarskat hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande is dizze soarte opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat strange betingsten ferbynt oan 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. De wrâldpopulaasje leit rom boppe de 50.000 eksimplaren, en hoewol't der in delgeande trend bestiet, is dit bist (noch) net [[bedrige soarte|bedrige]]. Yn [[Japan]] steane de populaasjes op [[Tsushima]] en [[Iriomote]] (de [[Iriomotekat]]) wol op 'e nasjonale [[reade list]] as krityk bedrige. Yn lannen as [[Sina]], [[Birma]] en [[Tailân]] wurdt de Bingaalske loaihoarskat noch legaal [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar syn [[pels]]. Tusken [[1984]] en [[1989]] waarden yn Sina allinnich al 200.000 Bingaalske loaihoarskatten deade en út in [[enkête]] ûnder Sineeske [[bûnt]]keaplju die yn dat lêste jier bliken dat se noch 800.000 Bingaalske loaihoarskattehûden op foarrie hiene. Sûnt de [[Jeropeeske Uny]] de [[ynfier]] fan sok bûnt yn [[1989]] ferbea, is [[Japan]] de wichtichste ymporteur wurden. Anno [[2025]] is de hannel sterk belune. Los fan 'e pelshannel wurde Bingaalske loaihoarskatten ek deade troch [[boer]]en om't se har soms oan [[plomfee]] fertaaste, en teffens wurde se wol libben fongen om as eksoatyske [[húsdier]]en ferkocht te wurden. [[File:Tsushima_Cat_001.jpg|right|thumb|180px|In loaihoarskat op [[Tsushima]].]] ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2017)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Bingaalske loaihoarskat (''Prionailurus bengalensis''): *''P. b. bengalensis'' <small>[[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792</small> <small>([[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en súdlik [[Sina]], ynkl. [[Hainan]])</small> *''P. b. euptilura'' <small>[[Daniel Giraud Elliott|Elliott]], 1871</small> <small>(noardlik [[Sina]], [[Mantsjoerije]], it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], it [[Koreaanske Skiereilân]], [[Taiwan]] en de [[Japan]]ske eilannen [[Iriomote]] en [[Tsushima]])</small> De [[Iriomotekat]] (foarh. ''P. b. iriomotensis'') is in [[bedrige soarte|krityk bedrige]] foarm fan 'e Bingaalske loaihoarskat op it eilân Iriomote yn 'e súdlike [[Rjûkjû-eilannen]]. Oarspronklik genoat dat bist fan [[1967]] ôf erkenning as in selsstannige soarte, doe waard er yn 'e [[1990-er jierren]] degradearre ta in ûndersoarte fan 'e Bingaalske loaihoarskat, en sûnt [[2017]] wurdt er ornaris sjoen as in [[morfology]]sk en [[geografy]]sk ôfwikende [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e noardlike ûndersoarte. Dy saak is lykwols noch net alhiel útiten, mei't der noch fierder ûndersyk dien wurde moat nei dit tige seldsume bist. ==Domestisearring== [[Argeology]]ske fynsten fan [[fossilen]] yn [[delsetting]]s út it [[Neolitikum]] yn 'e [[Sina|Sineeske]] provinsjes [[Shaanxi]] en [[Henan]] toane oan dat de Bingaalske loaihoarskat eins de earste [[soarte]] [[kateftige]] wie dy't yn [[East-Aazje]] troch de [[minske]] [[domestisearre]] waard. Dat moat teminsten 5.000&nbsp;jier lyn, en miskien wol langer lyn, syn beslach krigen hawwe. It tinken is dat de bisten brûkt waarden as [[ûngedierte]]bestriders fan benammen [[mûseftigen|mûzen]], [[wrotmûseftigen|wrotmûzen]] (lykas [[fjildmûzen]]) en [[echte rotten|rotten]]. Tûzenen jierren letter, mar yn elts gefal foarôfgeande oan it begjin fan 'e [[Tang-dynasty]] ([[618]]–[[907]]), waard de domestisearre Bingaalske loaihoarskat yn dy hoedanichheid ferfongen troch de út it [[Midden-Easten]] ôfkomstige [[hûskat]] (''Felis catus''). Tsjintwurdich wurde Bingaalske loaihoarskatten net mear as [[húsdier]] holden. Mar de [[Bingaalske kat]], in [[katteras|ras]] fan 'e hûskat, is yn 'e [[1970-er jierren]] ûntstien troch de [[krusing (biology)|hybridisearring]] fan húskatten mei Bingaalske loaihoarskatten dy't yn finzenskip holden waarden. De Bingaalske kat is folle wylder as oare hûskatterassen, en eltse fyfde [[generaasje]] hat deselde pelskleur en itselde spikkele kleurpatroan as de Bingaalske loaihoarskat. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Leopard_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Prionailurus bengalensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Loaihoarskat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] 8y27ld3bmyt9b4orhib7msg13zncxh0 0 185401 1233683 1202341 2026-07-05T21:10:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233683 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Australyske somprôt |Ofbyld= [[File:Australische Sumpfratte (Rattus lutreolus), Seitenansicht.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus lutreolus |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1841 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Australyske somprôt (Rattus lutreolus).png|center|250px]] }} De '''Australyske somprôt''' of '''Australyske moerasrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus lutreolus''), ek wol bekend as de '''eastlike somprôt''' of '''eastlike moerasrôt''', is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is [[endemysk]] yn eastlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]]. It is in relatyf lytse rôt, dy't sawol [[nachtdier|nachts]] as [[deidier|oerdeis aktyf]] is en in [[omnivoar]] dieet hat. De [[IUCN]] klassifisearret de Australyske somprôt as net bedrige. ==Fersprieding== De Australyske somprôt is [[endemysk]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]]. Hy komt dêr foar yn in brede stripe by de east- en súdeastkust fan [[Austraalje (wrâlddiel)|it fêstelân]] lâns, fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn noardlik [[Queenslân]] fia [[Nij-Súd-Wales]], it [[Australysk Haadstedsk Territoarium]] en [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] oan it midsuden fan [[Súd-Austraalje]] ta. Dêrnjonken libbet dit bist ek op [[Tasmaanje]] en guon lytsere eilannen foar de kust, lykas [[Fraser Island]], en yn 'e [[Bass-strjitte]], lykas [[Flinders (eilân)|Flinders]] en [[King Island (eilân yn Austraalje)|King Island]]. ==Uterlike skaaimerken== De Australyske somprôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 11&nbsp;sm en in gewicht fan 120&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrmei is er oan 'e lytseftige kant foar in [[echte rotten|echte rôt]]. It bist is fierders gnobsk boud, mei in [[swart]]-[[brune]] [[pels]] en lytse [[ear (anatomy)|earen]] dy't soms suver beskûl geane ûnder it [[hier (begroeiïng)|hier]]. De yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] koarte [[sturt]] is [[dûnkergriis]] fan kleur, [[skob]]bich en mar krap behierre. [[File:Captured Swamp Rat.jpg|left|thumb|250px|In fongen Australyske somprôt.]] ==Biotoop== De Australyske somprôt jout, wat [[biotoop]] oanbelanget, de foarkar oan tichtbegroeide kriten by [[rivier]]en en [[beken]] lâns en yn [[sompe]]n. Eilantsjes foar de [[kust]] dy't in tichte [[plant|fegetaasje]] hawwe en der by [[floed]] net ûnder strûpe, foldogge ek. Australyske somprotten kinne ek libje yn [[heide]], [[dunen]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]] en yn mear iepen gebieten begroeid mei lange [[gerzen]] of [[siggen]]. Drûge fegetaasje mei it risiko op [[natoerbrannen]] wurde mijd. ==Hâlden en dragen== Australyske somprotten meitsje op grûnnivo rillen troch de opgeande [[fegetaasje]] om fluch fan it iene nei it oare plak te kommen en teffens om oan [[rôfdier]]en ûntsnappe te kinnen. Se binne foar in diel [[nacht]]s en foar in diel [[deidier|oerdeis aktyf]]. It tinken mank [[soölogen]] is dat it eins wol [[nachtdier]]en binne, mar dat se nachts net genôch [[fretten]] garje kinne om op tarre te kinnen, sadat se ek oerdeis noch foerazjearje moatte. De Australyske somprôt hat in tige sterke [[rooksin]], wêrmei't er rôfdieren faak al gewaarwurdt ear't sy him opmurken hawwe. De [[peartiid]] begjint foar de Australyske somprôt yn [[oktober]] en rint de hiele [[simmer]] (op it [[súdlik healrûn]]) troch, oant en mei [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 23–25&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke 1–11&nbsp;jongen smyt. Dy binne tsjin [[augustus]] allegearre [[geslachtsryp]], sadat se binnen in jier oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme kinne. ==Fretten== De Australyske somprôt hat ornaris in fierhinne [[herbivoar]] dieet dat bestiet út [[reid]]en, [[sied (plant)|sieden]] en de [[stâle]]n fan [[gerzen]] dy't yn [[somp]]en groeie. Yn 'e [[simmer]] follet er dat fretten oan mei [[ynsekten]] en [[poddestuollen]]. By 't [[maityd]] (tink derom: [[septimber]]–[[desimber]]) wurde lykwols inkeld sieden iten, om't dy der dan yn oerfloed binne en mooglik ek om't se in hege [[fiedingswearde]] hawwe yn wat de [[peartiid]] fan 'e Australyske somprôt is. [[File:Rattus_lutreolus_-_Gould.jpg|right|thumb|250px|In [[yllustraasje]] fan 'e Australyske somprôt publisearre yn it [[mammalogy]]ske wurk ''The Mammals of Australia'', fan [[John Gould]].]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Australyske somprôt binne ferskate soarten [[rôffûgels]], [[ûle-eftigen|ûlen]] en [[slangen]], mar ek de [[dingo]] (''Canis lupus dingo'') en de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), dat yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] in ynvasive [[eksoat]] is. ==Status== De Australyske somprôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2025)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Australyske somprôt (''Rattus lutreolus''): *''R. l. lacus'' <small>(guon isolearre stikken heech lein [[tropysk reinwâld]] yn 'e neite fan [[Atherton (Queenslân)|Atherton]] yn noardwestlik [[Queenslân]])</small> *''R. l. lutreolus'' <small>(by de east- en súdeastkust fan [[Austraalje (wrâlddiel)|it fêstelân]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] lâns, fan noardlik [[Queenslân]] oant sintraal [[Súd-Austraalje]])</small> *''R. l. velutinus'' <small>([[Tasmaanje]] en de eilannen yn 'e [[Bass-strjitte]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_swamp_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus lutreolus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] 548cx3rmnyeqsprdj2laupklo4ag8ik 0 185512 1233684 1202966 2026-07-05T21:10:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233684 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Australyske strûkrôt |Ofbyld= [[File:Australian_Bush_Rat_5783.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus fuscipes |Beskriuwer, jier= [[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1839 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Australyske strûkrôt (Rattus fuscipes).png|center|250px]] }} De '''Australyske strûkrôt''' of '''Australyske strewelrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus fuscipes'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is [[endemysk]] op [[Austraalje (wrâlddiel)|it fêstelân]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't it (mei ûnderbrekkings) by de [[kust]] lâns foarkomt fan it noardeasten oant it súdwesten. De Australyske strûkrôt is in op 'e grûn libjend [[nachtdier]] mei in [[nomadysk]]e libbenswize en in yn haadsaak [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Taksonomy== De Australyske strûkrôt waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1839]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[George Robert Waterhouse]]. De beskriuwing waard publisearre yn it twadde diel fan 'e rige ''[[Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle]]'', dy't ferskynde ûnder [[redaksje]] fan [[Charles Darwin]]. It bist waard oarspronklik yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') pleatst, dat doe noch in bredere klassifikaasje besloech as tsjintwurdich. Letter waard it oerpleatst nei de [[echte rotten]] (''Rattus''). It eksimplaar dêr't de beskriuwing op basearre waard, wie fongen yn [[Little Grove (West-Austraalje)|Little Grove]], 6&nbsp;[[km]] besuden de hjoeddeistige [[stêd]] [[Albany (West-Austraalje)|Albany]] yn [[West-Austraalje]]. ==Fersprieding== De Australyske strûkrôt hat in grut, langrutsen [[ferspriedingsgebiet]], dat de [[kust]]line fan it [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[Austraalje (wrâlddiel)|fêstelân]] folget. It rint (mei ferskate ûnderbrekkings) fan it súdeastlike diel fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn it noarden fan [[Queenslân]] by de eastkust lâns fia [[Nij-Súd-Wales]] en it [[Australysk Haadstedsk Territoarium]] nei [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] oan 'e súdeastkust, en dêrwei fia [[Súd-Austraalje]] nei it súdwesten fan [[West-Austraalje]]. Foar de kust omfiemet de fersprieding ferskate lytsere [[eilannen]], lykas [[Kangaroo Island]] yn Súd-Austraalje. ==Uterlike skaaimerken== De Australyske strûkrôt fariëarret sterk yn grutte en [[kleur]], mar [[folwoeksen]] eksimplaren binne yn alle gefallen lytser as de [[Australyske somprôt]] (''Rattus lutreolus''), dy't foar in part in oerlaapjende [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hat. De Australyske strûkrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 10–20^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 10–19^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en in gewicht fan 50–225&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] by dit bist, yn 'e sin dat de [[mantsje]]s grutter binne as de [[wyfke]]s. De wyfkes hawwe tsien [[oer]]kes, útsein by de ûndersoarte op it [[Kaap-Yorkskiereilân]], dêr't it foarste pear oeren ûntbrekt. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e [[poat]]sjes binne [[rôze]] fan [[kleur]], wylst de soallen fan 'e Australyske somprôt [[dûnkerbrún]] binne. De poaten hawwe fiif [[tean]]nen mei [[klau]]wen oan 'e úteinen. De [[sturt]] is rôzich [[brún]], foar it meastepart keal en bedutsen mei [[skob]]ben dy't inoar oerlaapje en dêrtroch in ringde yndruk jouwe. De grutte [[swart]]e [[eagen]] dominearje it [[gesicht]], en dat ûnderskiedt de Australyske strûkrôt fan 'e [[Kaap-Yorkrôt]] (''Rattus leucopus''), dy't behalven lytsere eagen ek in smellere [[snút]] hat. Krekt as by de lichemsgrutte bestiet der ek by de kleur fan 'e [[pels]] gâns fariaasje by de Australyske strûkrôt. Oer it algemien kin lykwols sein wurde dat de boppeste [[lichemsdiel]]en ([[nekke]] en [[rêch]]) brunich of grizich brún binne, in kleur dy't op 'e [[side (anatomy)|siden]] wat mear útskaait nei [[readbrún]] en op 'e [[kop]] nei [[griis]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) binne [[ljochtgriis]] of [[krêmkleur]]ich. ==Biotoop== Australyske strûkrotten jouwe de foarkar oan [[oerflaktewetter|wetterrike]] gebieten mei tichte [[ûndergroei]]. Se libje sawol yn [[bosk]]en as dêrbûten, as der mar genôch opgeande [[fegetaasje]] ta beskûl is. Yn 'e [[Australyske Alpen]] komt de Austalyske strûkrôt ek op gruttere hichten foar. ==Hâlden en dragen== De Australyske strûkrôt libbet op 'e [[grûn]] en graaft in ûndjippe [[hoale]] mei in nêstromte dy't beklaaid wurdt mei [[gers]] en oare [[fegetaasje]]. Hy kin wol [[klimme]], mar [[folwoeksen]] eksimplaren dy't yn [[bosk]]en libje, ferlitte mar komselden de [[wâldflier]]. Australyske strûkrotten binne [[nachtdier]]en, dy't [[dei|oerdeis]] net op 'e lapen komme. Se binne it hiele jier rûn aktyf en hâlde gjin [[simmersliep|simmer]]- of [[wintersliep]]. Folwoeksen bisten lykje in [[nomadysk]] bestean te lieden. De [[peartiid]] begjint foar de Australyske strûkrôt yn of omtrint [[novimber]]. Nei in [[draachtiid]] fan 22–24&nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke yn 'e beskerming fan har hoale in nêst fan ornaris 4–5&nbsp;jongen. Dy komme keal en helpleas te wrâld, en wurde mei 20–25&nbsp;dagen [[ôfwûn]]. De Australyske strûkrôt hat sa'n koarte [[libbensferwachting]] dat de mearderheid fan 'e yndividuën net oan in twadde [[fuortplanting]]ssyklus takomt. [[File:The_zoology_of_the_voyage_of_H.M.S._Beagle_(Pl._25)_BHL40299935.jpg|right|thumb|250px|De [[yllustraasje]] fan 'e Australyske strûkrôt dy't tafoege wie oan 'e oarspronklike [[wittenskip]]like beskriuwing út [[1839]].]] ==Fretten== De Australyske strûkrôt is yn haadsaak in [[herbivoar]], dy't [[simmer]]deis benammen [[frucht (plant)|fruchten]] en [[sied (plant)|sieden]] fret, oanfolle mei [[lidpoatigen|lidpoatich]] [[dierte]]. Mar by 't [[winter]] is de wichtichste itensboarne foar dit bist in beskate soarte [[blaugerzen (famylje)|blaugers]]. Eksimplaren dy't yn [[bosk]][[biotopen]] libje, frette winterdeis fral [[poddestuollen]] en [[rizel]]ryk [[plant]]aardich materiaal. Der is waarnommen hoe't Australyske strûkrotten [[nektar]] opslikje út [[blom]]men sûnder dy te skansearjen, wat betsjutte moat dat dizze soarte ek fan belang is as [[bestowing|bestower]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Australyske strûkrôt binne ferskate soarten [[rôffûgels]], [[ûle-eftigen|ûlen]] en [[slangen]], mar ek de [[dingo]] (''Canis lupus dingo''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[kat]] (''Felis catus''). De lêste beide binne yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ynvasive [[eksoat]]en. De Australyske strûkrôt is gasthear foar mear yn- en útwindige [[parasiten]] as lykfol hokker oar [[kjifdier]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ek. ==Status== De Australyske strûkrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bist hâldt net fan [[minsklik]] yngripen yn syn om-en-by, en populaasjes belúnje sadwaande ornaris yn grutte wannear't minsklike aktiviteiten yn in krite oanboazje. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2011)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Australyske strûkrôt (''Rattus fuscipes''): *de Eastaustralyske strûkrôt (''R. f. assimilis'') <small>(by de kust lâns fan [[Rockhampton (Queenslân)|Rockhampton]] yn [[Queenslân]] oant [[Timboon (Fiktoaria)|Timboon]] yn [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]], mei in ûnderbrekking yn westlik Fiktoaria)</small> *de Kaap-Yorkstrûkrôt (''R. f. coracius'') <small>(oan 'e súdeastkust fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn it noarden fan [[Queenslân]], fan [[Cooktown (Queenslân)|Cooktown]] oant [[Townsville (Queenslân)|Townsville]])</small> *de Súdaustralyske strûkrôt (''R. f. greyi'') <small>(by de kust lâns yn it suden fan [[Súd-Austraalje]], mei in ûnderbrekking yn 'e midden fan 'e [[Grutte Australyske Bocht]], fierders op [[Kangaroo Island]] en yn it uterste westen fan [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]])</small> *de Westaustralyske strûkrôt (''R. f. fuscipes'') <small>(de [[nominaat]], by de kust lâns yn it suden fan [[West-Austraalje]] fan 'e [[Jurienbaai]] oant de [[Israelitebaai]])</small> De Kaap-Yorkstrûkrôt waard foarhinne lange tiid as de [[sustersoarte]] beskôge fan 'e [[Kaap-Yorkrôt]] (''Rattus leucopus''), dêr't er syn [[ferspriedingsgebiet]] en in [[morfology]]ske likenis mei dielt. Letter ûndersyk hat lykwols útwiisd dat it beslist om in ûndersoarte fan 'e Australyske strûkrôt giet. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bush_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus fuscipes}} }} {{DEFAULTSORT:Australyske strukrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] 7atzqtqlnk7ry6bav526xfffyeghubm 0 185605 1233695 1212779 2026-07-05T21:32:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233695 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Aziatyske swarte rôt |Ofbyld= [[File:Rattus_tanezumi_59901569_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus tanezumi |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Aziatyske swarte rôt (Rattus tanezumi).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]<br>{{Color box|#0000FF}} oarsprong ûnwis</small> }} De '''Aziatyske swarte rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus tanezumi'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist komt foar yn [[East-Aazje|East]]- en [[Súdeast-Aazje]], de [[Himalaya]], de [[Yndyske Arsjipel]] en dielen fan [[Oseaanje]]. De Aziatyske swarte rôt is in middelgrutte rôt mei in [[nachtdier|nokturnale]] libbenswize en in [[omnivoar]] dieet. Lang waard dit bist beskôge as de [[Aazje|Aziatyske]] foarm fan 'e [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''). De [[IUCN]] klassifisearret de Aziatyske swarte rôt as net bedrige. ==Taksonomy== De Aziatyske swarte rôt waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1844]], troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. De status fan dit bist wie lange tiid omstriden, om't er troch de measte saakkundigen oansjoen waard foar neat oars as de Aziatyske foarm fan 'e (gewoane) [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''). Tsjintwurdich is lykwols troch nij ûndersyk dúdlik wurden dat it om twa ferskillende [[soarte]]n giet. Sa hat de Aziatyske swarte rôt net inkeld beskate oare [[morfology]]ske en [[biogemy]]ske skaaimerken, mar ek in oar [[gebit]] ([[karyotype]] 2n=42, yn tsjinstelling ta karyotype 2=38-40 foar de swarte rôt). Op basis fan [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk is fêststeld dat de Aziatyske swarte rôt en de swarte rôt likernôch 400.000&nbsp;jier lyn faninoar ôfspjalten binne. De groep dy't dy beide soarten omfettet en de groep dy't de [[Polynezyske rôt]] (''Rattus exulans'') omfiemet, giene likernôch 2,2&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn útinoar, en de groep fan 'e Aziatyske swarte rôt en de groep dy't de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus'') omfettet, giene likernôch 2,9&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn útinoar. ==Fersprieding== De Aziatyske swarte rôt is lânseigen yn eastlik [[Sina]] ([[Hainan]] ynbegrepen), op it [[Koreaansk Skiereilân]], yn [[Fjetnam]], [[Kambodja]], [[Laos]], [[Tailân]], [[Birma]] en in lange smelle útrinner nei it westnoardwesten ta, dy't sawol de [[Himalaya]] omfettet as it súdlike foarlân fan dat [[berchtme]], oant yn eastlik [[Afganistan]]. Der bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[Sinkiang-Oeigoerje]], krekt besuden de [[grins (line)|grins]] mei [[Mongoalje]]. [[File:Tanezumi_-_Side.jpg |left|thumb|350px|In [[spesimen]] fan 'e Aziatyske swarte rôt yn profyl.]] Fan 'e populaasjes op 'e trije súdlike haadeilannen fan [[Japan]] ([[Honsjû]], [[Sjikokû]] en [[Kjûsjû]]), de [[Rjûkjû-eilannen]], [[Taiwan]] en it [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] eilân [[Djedjû]] is it ûnwis oft se wol lânseigen binne. Dúdlik (by fersin) troch de [[minske]] yntrodusearre as [[eksoat]] binne de populaasjes op it it [[skiereilân]] [[Malakka]] fan 'e [[Lâningte fan Kra]] ôf nei it suden ta, yn sawol [[Tailân]], it uterste suden fan [[Birma]] as yn [[Maleizje]] en [[Singapoer]]. Itselde jildt foar de populaasjes op 'e eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] yn [[Yndoneezje]], wêrûnder [[Sumatra]], de [[Mentawai-eilannen]], [[Java]], [[Baly]] en de oare [[Lytse Sûnda-eilannen]] (ynkl. [[East-Timor]]), hiel [[Borneo]] (ynkl. it Maleizyske diel en [[Brûnei]]), [[Selebes]], de noardlike [[Molukken]] en it [[Fûgelkopskiereilân]] fan [[Nij-Guineä]]. De Aziatyske swarte rôt libbet ek as eksoat op 'e ta [[Yndia]] hearrende [[Nikobaren]], en op 'e [[Kokoseilannen]] en [[Krysteilân]], twa [[Australyske Territoaria yn de Yndyske Oseaan|eksterne territoaria]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], allegearre yn it noardeasten fan 'e [[Yndyske Oseaan]]. Fierders komt er yn deselde hoedanichheid foar yn 'e [[Filipinen]], [[Fidzjy]] en de [[Karolinen]] ([[Palau]] en de [[Federearre Steaten fan Mikroneezje]]) oant op it [[atol]] [[Eniwetok]] yn 'e noardwestlike [[Marshalleilannen]]. ==Uterlike skaaimerken== De Aziatyske swarte rôt is in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 10^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–21^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 12–23&nbsp;sm en in gewicht fan 200&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]en berikke in lingte fan 26–35&nbsp;[[mm]]. De rûne [[ear (anatomy)|earen]] binne frij grut en mjitte 17–23&nbsp;mm. De mânske [[swart]]e [[eagen|kraaleagen]] dominearje de [[kop]], dy't in spitse [[snút]] hat. De [[pels]] is koart en rûch, en fan [[kleur]] [[grizich]] oant [[swart]]ich [[brún]]. De [[rêch]] is it dûnkerst; op 'e [[side (anatomy)|siden]] ljochtet de kleur wat ta, en de [[bealch]] is [[ljochtgriis]] oant [[brutsen wyt]]. De [[sturt]] is ienkleurich brún, mar oan 'e ûnderkant wat ljochter as oan 'e boppekant. ==Biotoop== De Aziatyske swarte rôt is in bist dat him goed oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] oanpast hat en profitearret fan 'e oanhâldende útwreiding fan minsklike aktiviteiten yn gebieten dy't earder [[wyldernis]] wiene. Hy libbet benammen yn [[delsetting]]s en om delsettings hinne, en op [[ikker]]s en oar [[yn kultuer brocht lân]]. Dêrby set er him nei wenjen sawol op 'e grûn as hegerop yn [[gebou]]wen. ==Hâlden en dragen== Aziatyske swarte rotten binne generalisten, dy't har goed oan nije sitewaasjes oanpasse kinne. Se kinne hurd [[drave]] en goed [[klimme]] en [[springe]]. It binne strikt [[nachtdier]]en, dy't [[dei|oerdeis]] in skûlplak opsykje om te rêsten. Aziatyske swarte rotten binne sosjale bisten, dy't yn groepen mei in dúdlik [[hierargy]]ske rangestruktuer libje. Der bestiet foar de Aziatyske swarte rôt gjin fêste [[peartiid]]; by geunstige omstannichheden kin er him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. De [[draachtiid]] duorret 21–23&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan ornaris 3–7&nbsp;jongen smyt, hoewol't it tal jongen oprinne kin oant 13. Dy komme keal en [[blinens|blyn]] te wrâld. De [[each]]jes geane iepen mei 15&nbsp;dagen, en de jongen wurde [[ôfwûn]] mei 30&nbsp;dagen. Mei 3&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne Aziatyske swarte rotten [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] bedraacht by dizze soarte trochinoar mar 2&nbsp;[[jier]]. [[File:Rattus_tanezumi_59901604_%28cropped%29.jpg|right|thumb|250px|In Aziatyske swarte rôt yn [[Singapoer]].]] ==Fretten== De Aziatyske swarte rôt is in [[omnivoar]], dy't net sinnich is wat syn [[iten]] oanbelanget. Hy fret benammen [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]], [[ynsekten]] en oar [[wringeleas]] [[dierte]], mar ek [[hagedis]]sen, [[fûgelaai]]en en, as er it oprêde kin, lytsere [[sûchdieren]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Aziatyske swarte rôt binne beskate soarten [[slangen]] en teffens de [[hûskat]] (''Felis catus''). Ek foar gruttere [[ûlen]] moat er oppasse. ==Status== De Aziatyske swarte rôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== De Aziatyske swarte rôt wurdt beskôge as in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. It is lykwols mooglik dat it by dit bist om in [[soartekompleks]] giet dat ferskate nau besibbe soarten omfettet. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Asiatische_Hausratte ''Literatur'' en ''Belege'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus tanezumi}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Birma]] [[Kategory:Eksoat yn Brûnei]] [[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]] [[Kategory:Eksoat yn East-Timor]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Yndia]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Maleizje]] [[Kategory:Eksoat yn Singapoer]] [[Kategory:Eksoat yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Taiwan]] [[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]] [[Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]] [[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Palau]] [[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]] bnpenobfrioo1dzoe29fojkfpneansb 0 185684 1233723 1203594 2026-07-05T21:48:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233723 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=bleke fjildrôt |Ofbyld= [[File:Rattus tunneyi collecting seed from Macrozamia pauli-guilielmi (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus tunneyi |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1904 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bleke fjildrôt (Rattus tunneyi).png|center|250px]] }} De '''bleke fjildrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus tunneyi''), ek wol de '''tunneyrôt''' of '''Tunney's rôt''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is [[endemysk]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't er foarkomt yn dielen fan it noarden fan it lân, hoewol't er foarhinne in gruttere [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hie. It is in middelgrutte rôt mei in [[herbivoar]] dieet, dy't [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de bleke fjildrôt as net bedrige. ==Taksonomy== De bleke fjildrôt waard foar it earst yn [[1904]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. De eksimplaren dêr't hy syn beskriuwing op basearre, waarden sammele troch de [[Austraalje (lân)|Australyske]] gearfandelder fan soölogyske [[spesimina]] [[John Tunney (natoerûndersiker)|John Tunney]] en opstjoerd nei it [[Britsk Museum]] yn [[Londen]], dêr't Thomas oan ferbûn wie. Dyselde skonk erkenning oan 'e wichtigens fan it fjildwurk troch it soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] fan it bist nei Tunney te ferneamen. Thomas dielde de bleke fjildrôt oarspronklik yn by de [[echte mûzen]] (''Mus''), mar joech oan dat dit bist neffens him nau besibbe wie oan 'e [[swarte rôt]] (doe ''Mus rattus'', no ''Rattus rattus''). Letter waarden beide bisten oerpleatst nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). ==Fersprieding== De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e bleke fjildrôt omfieme ienris hast it [[Austraalje (kontinint)|hiele fêstelân]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], safier nei it binnenlân ta as [[Alice Springs]]. [[Subfossilen]] fan 'e bleke fjildrôt binne fûn op [[Kangaroo Island]], foar de súdkust fan [[Súd-Austraalje]]. Mar yn 'e rin fan 'e [[tweintichste iuw]] is it areaal gâns ynkrompen en no is it beheind ta gebieten oan 'e noard- en eastkust. Oan 'e eastkust rint it ferspriedingsgebiet fan 'e bleke fjildrôt fan [[Coen (Queenslân)|Coen]], healwei it grutte [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn it noarden fan 'e Australyske steat [[Queenslân]], by de kust lâns nei it suden ta oant [[Coffs Harbour]] yn it noardeasten fan [[Nij-Súd-Wales]]. Oan 'e noardkust rint it areaal fan 'e súdkust fan 'e [[Golf fan Carpentaria]] yn it uterste noardwesten fan Queenslân en it noardeasten fan it [[Noardlik Territoarium]] fia [[Arnhimlân]] yn it uterste noarden fan it Noardlik Territoarium oant de noardkust fan 'e [[Kimberley (regio)|Kimberley]], it noardlikste diel fan [[West-Austraalje]]. It omfettet ek ferskate grutte [[eilannen]] foar de kust: [[Bathurst (eilân yn Austraalje)|Bathurst]] en [[Melville (eilân yn Austraalje)|Melville]] yn 'e [[Timorsee]] en [[Groote Eylandt]] yn 'e Golf fan Carpentaria. Fierder nei it westen ta komt de bleke fjildrôt ek noch foar op in stikmannich eilantsje foar de kust fan 'e [[Pilbara]]-regio fan West-Austraalje. ==Uterlike skaaimerken== De bleke fjildrôt is middelgrut foar in lid fan [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 12–19^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8–15&nbsp;sm en in gewicht fan 50–210&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[kop]] is yn ferhâlding ta besibbe [[soarte]]n frij breed en de [[eagen]] binne grut en lykje wat út te puoljen. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in bleek [[rôze|rôzige]] [[kleur]] en in lingte fan 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2&nbsp;sm. In opmerklik skaaimerk is de [[sturt]], dy't yn alle gefallen dúdlik koarter is as de kop-romplingte. De [[wyfke]]s hawwe fiif pear [[oer]]en. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], yn 'e [[nekke]] en op 'e boppekant fan 'e kop [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]], mar skaait oer de [[side (anatomy)|siden]] en de [[wang]]en hieltyd ljochter út, oant er op it [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] [[grizich]] [[wyt]] of [[krêm (kleur)|krêm]] wurden is. [[File:Rattus tunneyi.jpg|left|thumb|250px|In bleke fjildrôt.]] ==Biotoop== Bleke fjildrotten jouwe de foarkar oan [[tropysk reinwâld]], hoewol't se ek foarkomme op plakken dêr't in tichte begroeiïng fan [[sigge]]n bestiet. In betingst liket te wêzen dat der yn 'e neite in [[oerflaktewetter]] wêze moat, lykas in [[rivier]] of in [[beek]]. Ek moat de ûndergrûn sêft genôch wêze om yn te graven. ==Hâlden en dragen== De bleke fjildrôt libbet op 'e [[grûn]], dêr't er foar it meastepart foerazjearret tusken ôffallen [[blêd (plant)|blêden]] en oar [[ferrotting|fergeand]] [[plant]]aardich materiaal. It is in [[nachtdier]], dat [[dei|oerdeis]] rêst yn in eigengroeven ûndjippe [[hoale]] yn 'e mulle boaiem. Foar de [[populaasje (biology)|populaasje]] oan 'e Australyske eastkust falt de [[peartiid]] yn 'e súdlike [[maityd]] ([[septimber]]–[[novimber]]), wylst de populaasje oan 'e noardkust him [[fuortplanting|fuortplantet]] yn 'e [[drûchte|drûge tiid]] ([[maart]]–[[augustus]]). De [[draachtiid]] duorret 21–22&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan 2–11, mar meastal 4&nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]], mar ûntjouwe har fluch. Mei 20&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]]. Bleke fjildrotten kinne mei 5&nbsp;[[wike]]n al [[geslachtsryp]] wêze. De [[libbensferwachting]] fan dizze bisten yn it wyld is ûnbekend, mar foar nau besibbe soarten bedraacht dy 1–3&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== Bleke fjildrotten binne [[herbivoar]]en, dy't besteane op in menu fan [[stâle (plant)|stâlen]], [[sied (plant)|sieden]] en [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. [[File:Rattus tunneyi juvenile emerging from burrow.jpg|right|250px|thumb|In bleke fjildrôt komt te foarskyn út syn [[hoale]].]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e bleke fjildrôt binne ferskate soarten [[slangen]] en [[ûlen]]. [[Rôffûgels]] dy't oerdeis aktyf binne, sille net sa gau in bleke fjildrôt tsjinkomme, om't dy dan rêste yn harren hoalen. ==Status== De bleke fjildrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bist hat wol lêst fan 'e útwreiding fan [[feehâlderij]] yn it gebiet dêr't er foarkomt, mei't swiere [[ko]]wepoaten de grûn oanstampe oant de bleke fjildrôt der net mear yn grave kin. Ek de yntroduksje troch de [[minske]] fan [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[kat]]ten (''Felis catus'') hat in negative ynfloed op 'e bleke fjildrôt. Yn [[Queenslân]] stiet dizze soarte te boek as in [[agrarysk]] [[pleachdier]], mei't er de [[woartel (plant)|woartels]] oanfret fan 'e [[hoepedin]] (''Araucaria cunninghamii''), in beam dy't foar de [[boskbou]] oanplante wurdt. Dêrtroch geane healwoeksen beamkes dea. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2011)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e bleke fjildrôt (''Rattus tunneyi''): *''R. t. culmorum'' <small>(oan 'e eastkust fan it [[Queenslân]] en yn it noardeasten fan [[Nij-Súd-Wales]])</small> *''R. t. tunneyi'' <small>(de [[nominaat]], yn it uterste noardwesten fan Queenslân en oan 'e noardkust fan it [[Noardlik Territoarium]] en [[West-Austraalje]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pale_field_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus tunneyi}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] o8bo2rqvd76gfbvchltbez0azx9yyfe 0 185761 1233770 1203870 2026-07-05T22:15:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233770 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Filipynske boskrôt |Ofbyld= [[File:Rattus_everetti.png|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus everetti |Beskriuwer, jier= [[Albert Günther|Günther]], 1879 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Filipynske boskrôt (Rattus everetti).png|center|250px]] }} De '''Filipynske boskrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus everetti'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is [[endemysk]] yn 'e [[Filipinen]], dêr't er yn it grutste part fan it lân foarkomt. It is in grutte rôt, dy't [[nachtdier|nachts aktyf]] is en in [[omnivoar]] dieet hat. De [[IUCN]] klassifisearret de Filipynske boskrôt as net bedrige. ==Taksonomy== De Filipynske boskrôt waard foar it earst yn [[1879]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Albert Günther]]. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Rattus everetti'' is in earbetoan oan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[koloanje|koloniaal]] [[bestjoer]]der en [[soölogy]]sk gearfandelder [[Alfred Hart Everett]]. De Filipynske boskrôt kin net yndield wurde by ien fan 'e bekende ûndergroepen fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). In ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan ferskate rottesoarten hie as útkomst dat de Filipynske boskrôt òf in tige argayske, oarspronklike rottesoarte is, òf nauwer besibbe is mei oare skaaien út 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[mûzen en rotten fan de Alde Wrâld]] (''Murinae''), lykas de [[langpoatrotten]] (''Tarsomys'') of de [[Filipynske berchrotten]] (''Limnomys''). It kin net útsletten wurde dat de Filipynske boskrôt yn 'e [[takomst]] noch ris by in oar skaai yndield wurde sil. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Filipynske boskrôt wreidet him yn 'e [[Filipinen]] oer it grutste part fan 'e [[arsjipel]] út. Dizze soarte komt foar op 'e haadeilannen [[Luzon]], [[Mindoro]], [[Samar (eilân)|Samar]], [[Leyte]], [[Bohol]] en [[Mindanao]], en hy komt ek foar yn it westlike diel fan [[Panay]]. Lytsere eilannen dêr't de Filipynske boskrôt libbet, binne: [[Catanduanes]], [[Marinduque]], [[Burias]], [[Sibuyan]], [[Biliran]], [[Dinarget]], [[Siargao]], [[Camiguin]] en [[Basilan]]. Dit bist ûntbrekt lykwols op [[Negros (eilân)|Negros]], [[Cebu (eilân)|Cebu]], [[Masbate]], [[Palawan]] en oanbuorjende lytsere eilannen, de [[Sulu-eilannen]] (útsein Basilan) en de [[Polillo-eilannen]]. ==Uterlike skaaimerken== De Filipynske boskrôt is in grut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 17,7–26,9&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 21,1–25,7&nbsp;sm en in gewicht fan 170–490&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]en mjitte 4,0–5,3&nbsp;sm en de [[ear (anatomy)|earen]] binne 2,2–3,0&nbsp;sm lang. De boppekant fan it [[lichem (biology)|lichem]] is oerdutsen mei in rûge [[brune]] [[pels]], dy't dûnkerder liket om't der [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] trochhinne sitte. Op it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] hat de pels in [[wyt|witige]] [[kleur]], soms mei plakken dy't nei [[giel]] of [[oranje]] útskaaie. De [[sturt]], dy't langer is as de kop en de romp mei-inoar, is deun by it lichem dûnker fan kleur, mar de lêste 50–20% nei de sturtpunt ta is wyt. It [[wyfke]] hat fjouwer pear [[oer]]en. ==Biotoop== De Filipynske boskrôt is in bewenner fan [[tropysk reinwâld]], [[mangrove]]wâld en [[berchwâld]]. Dêrwei besiket er op nachtlike foerazjeartochten ek oanbuorjende [[biotopen]] sûnder [[beam]]men, salang't dêr mar [[strewelleguod]] of in oare foarm fan opgeande [[fegetaasje]] is om yn gefal fan gefaar beskûl ûnder te sykjen. Yn [[berchtme]]n komt de Filipynske boskrôt foar oant op in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Filipynske boskrotten binne [[nachtdier]]en, dy't [[dei|oerdeis]] foar it meastepart rêst hâlde. Hoewol't se almeast op 'e grûn libje, kinne se goed [[klimme]] en ûnderfine se gjin swierrichheden as se by it foerazjearjen de [[beam]] yn moatte. De Filipynske boskrôt hat gjin fêste [[peartiid]], mar stiet bekend om syn oerfloedige [[fuortplanting]], dy't it hiele jier rûn trochgiet. De [[draachtiid]] is likernôch 21&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan 6–20&nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]], mar ûntjouwe har tige fluch. Mei 5–8&nbsp;[[wike]]n binne se [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] is net alhiel dúdlik by dizze soarte, mar der wurdt ornearre dat it meastepart fan 'e Filipynske boskrotten noch gjin [[jier]] âld wurdt. ==Fretten== De Filipynske boskrôt is in [[omnivoar]], dy't benamme [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[wringeleas]] [[dier]]te fret. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Filipynske boskrôt binne ferkate soarten [[slangen]] en [[ûlen]]. ==Status== De Filipynske boskrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Besibbe rottesoarten dy't troch de [[minske]] yn 'e [[Filipinen]] yntrodusearre binne as [[eksoat]], lykas de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''), de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''), de [[Aziatyske swarte rôt]] (''Rattus tanezumi'') en de [[Polynezyske rôt]] (''Rattus exulans''), binne yn direkte [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] net tsjin 'e Filipynske boskrôt opwoeksen. ==Undersoarten== De Filipynske boskrôt is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n ekend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Philippine_forest_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Philippinische_Waldratte ''Einzelnachweise'', op dizze side] ---- {{commonscat|Rattus everetti}} }} {{DEFAULTSORT:Filipynske boskrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] 5mwaj1gqhn6ruigeaw99kgcxvv2hzsz 0 185867 1233773 1204988 2026-07-05T22:16:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233773 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=fiskjende kat |Ofbyld= [[File:Fishing_cat_in_San_Diego_Zoo.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') |Wittenskiplike namme= Prionailurus viverrinus |Beskriuwer, jier= [[Edward Turner Bennett|Bennett]], 1833 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de fiskjende kat (Prionailurus viverrinus).png|center|250px]] }} De '''fiskjende kat''' of '''fiskkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus viverrinus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist is lânseigen yn dielen fan [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]]. It is in middelgrutte, [[solitêr]] libjende kateftige, dy't alhiel gjin ôfkear fan [[wetter]] hat en benammen [[fisk]]en en oare wetterdieren [[iten|fret]]. Hy kin goed [[swimme]], ek oer langere ôfstannen en ûnder wetter. De fiskjende kat is nei alle wierskyn foar it meastepart in [[nachtdier]]. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as kwetsber, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. ==Taksonomy== De fiskjende kat waard yn [[1833]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Edward Turner Bennett]], op basis fan in [[spesimen]] dat him út [[Britsk-Ynje]] wei tastjoerd wie troch de Ingelske [[metallurch]] en [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Josiah Marshall Heath]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Felis viverrinus''; It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionaulurus'') waard pas yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]]. [[Fylogeny|Fylogenetyske]] analyze fan it [[nukleêr DNA]] fan [[kateftigen]] yn [[2006]] en fan harren [[mitogondriaal DNA]] yn [[2016]] brochten oan it ljocht dat de neiste sibben fan 'e fiskjende kat de [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis'') fan it [[fêstelân]] fan [[Aazje]] en de [[Sûndaloaihoarskat]] (''Prionailurus javanensis'') fan 'e westlike eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] binne. [[File:Prionailurus_viverrinus_01.jpg|left|thumb|250px|In fiskjende kat giet der ris by lizzen.]] ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e fiskjende kat is tige fragmintearre en fan gefolgen besteane der gâns islolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]. It swiertepunt fan 'e ferprieding leit yn 'e [[Ganges-Brahmaputradelta]] fan [[Bangladesj]] en de [[Yndia]]aske dielsteat [[West-Bingalen]], en op [[Sry Lanka]]. Ek is der in langrutsen ferspriedingsgebiet by de súdflank fan 'e [[Himalaya]] lâns fan westlik [[Nepal]] fia [[Bûtan]] oant yn it uterste noardeasten fan [[Yndia]] (de dielsteat [[Arunachal Pradesh]]). Oare populaasjes libje fersille by de noardlike [[Koromandelkust]] fan Yndia lâns en komme foar yn it midnoarden fan it [[Yndysk subkontinint]], yn it súdeasten fan [[Pakistan]] by de [[Chotiaridaam]], yn 'e [[rivierdelta|delta]] fan 'e [[rivier]] de [[Irrawaddy]] yn súdlik [[Birma]], yn it noarden fan [[Tailân]], oan 'e noardwestkust fan 'e [[Golf fan Tailân]], by de [[Giele Mar]] yn 'e neite fan [[Songkhia]] op it Taiske diel fan it [[skiereilân]] [[Malakka]], en by de [[Kambodja]]anske kust fan 'e Golf fan Tailân lâns. Foarhinne wie it ferspriedingsgebiet fan 'e fiskjende kat net inkeld mear oaniensletten, mar ek grutter, mei't it dielen fan lannen omfette dêr't dit bist no (nei alle gedachten) net mear foarkomt. Dêrby giet it om [[Laos]], [[Fjetnam]], súdeastlik [[Sina]], it [[Maleizje|Maleizyske]] diel fan it skiereilân [[Malakka]] en it eilân [[Java]] yn [[Yndoneezje]]. Op it Yndysk subkontinint kaam de fiskjende kat foarhinne mooglik ek foar oan 'e [[Malabarkust]], yn 'e súdwestlike Yndiaaske dielsteat [[Kerala]], mar dat is ûnwis. ==Uterlike skaaimerken== De fiskjende kat is in middelgrutte [[kateftige]], likernôch twaris sa grut as in [[hûskat]] (''Felis catus''). Dêrmei is er it grutste lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 57–78&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 20–30&nbsp;sm. Der bestiet yn dizze soarte [[seksuele dimorfy]], dy't him uteret yn lichemsgrutte en fral ek yn gewicht. De [[mantsje]]s binne foarser as de [[wyfke]]s, mei in gewicht fan 8–17&nbsp;[[kg]], wylst wyfkes mar 5–9&nbsp;kg weagje. [[File:Prionailurus_viverrinus_in_Smithsonian_National_Zoological_Park_(2689196827).jpg|left|thumb|200px|In fiskjende kat yn it [[Nasjonaal Soölogysk Park (Feriene Steaten)|Nasjonaal Soölogysk Park]] yn [[Washington, D.C.]] [[blazen (kateftigen)|blaast]] nei de [[fotograaf]].]] De lytse, rûne [[ear (anatomy)|earen]] sitte leech op 'e [[kop]], mear nei de sydkant ta as by de measte oare kateftigen. De [[sturt]] is koart en mjit minder as de helte fan 'e kop-romplingte. Krekt as oare kateftigen hat de fiskjende kat fiif [[tean]]nen oan 'e [[foarpoat]]en en fjouwer oan 'e [[efterpoat]]en. Oars as by oare kateftigen wurdt de romte tusken de teannen opfolle troch [[swimflues|swimfluezzen]], dy't lykwols net hielendal oan 'e teanpunten ta rikke. De [[pels]] fan 'e fiskjende kat is koart, mar tige ticht. [[Mammalogen]] geane derfan út dat dy wetterticht is en ek [[temperatuer|termale]] isolaasje biedt. De pels hat in [[giel]]ige oant [[griis|grizige]] grûnkleur, mei dêroerhinne in patroan fan [[swart]]e spikkels en streken. It [[gesicht]] wurdt markearre troch twa streken oer de [[wang]]en en twa boppe de [[eagen]], dy't mei ûnderbrekkings op 'e [[foarholle]] nei de [[nekke]] rinne. De spikkels op 'e [[skouder]]s en tusken de [[skouderblêd]]en yn binne wat ferlinge ta streekjes, mar op 'e rest fan 'e [[rêch]] en op 'e [[side (anatomy)|siden]], [[poat]]en en [[sturt]] binne se rûn fan foarm. Op 'e [[bealch]] is de pels ljochter fan [[kleur]] as op 'e rest fan it [[lichem (biology)|lichem]]. Op 'e efterkant fan 'e earen sit in [[wite]] stip. [[File:Fishing_Cat_in_Sundarban,_West_Bengal,_India.jpg|right|thumb|250px|In fiskjende kat yn syn natuerlik [[biotoop]] yn 'e [[moeras]]sen fan 'e [[Sundarbans]] yn 'e [[Gangesdelta]].]] ==Biotoop== Fiskjende katten libje benammentlik yn [[oerflaktewetter]]rike kriten mei in tichte [[fegetaasje]]. Men kin dan tinke oan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en en [[beken]] yn [[tropysk reinwâld]], mar ek oan [[moeras]]sen, [[reid]]fjilden en [[mangrove]]wâlden. [[Sâltwetter]] liket har net te dearen. ==Hâlden en dragen== Fiskjende katten binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten opsykje. Se hâlde har benammen op yn 'e tichte, opgeande [[fegetaasje]] by de [[igge]]n fan [[oerflaktewetter]]s lykas [[rivier]]en, [[beken]], [[mar]]ren en [[puollen]] lâns. It tinken is dat se foar it meastepart [[nachtdier]]en binne, dy't oerdeis op in beskut plak rêste. De fiskjende kat kin tige goed [[swimme]], ek ûnder wetter en oer langere ôfstannen, en liket, oars as de measte [[kateftigen]], alhiel gjin ôfkear fan wetter en wietichheid te hawwen. [[File:Prionailurus_viverrinus_03.jpg|left|thumb|250px|In fiskjende kat [[nachtdier|by nacht aktyf]] yn [[Nepal]].]] Sawol de [[mantsje]]s as de [[wyfke]]s fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]], hoewol't dat fan 'e mantsjes, mei in [[oerflak]] fan trochinoar 16–22&nbsp;[[km²]], oansjenlik grutter is as dat fan 'e wyfkes, dat mar 4–6&nbsp;km² mjit. Wierskynlik oerlapet it territoarium fan in mantsje dat fan ferskate wyfkes. De fiskjende kat beakenet syn territoarium ôf troch it útsetten fan [[rookflagge]]n. Dêr hat er ferskate metoaden foar: hy wriuwt mei de [[kop]] by objekten lâns om der syn [[rook]] oan te jaan, hy besproeit [[beam]]men, [[strûk]]en of [[rots]]en mei [[urine]] en ek klaut er wol om yn [[hout]] of yn 'e [[grûn]]. De [[peartiid]] falt foar de fiskjende kat nei alle gedachten yn [[jannewaris]] en [[febrewaris]], mei't de meast jongkatsjes yn it wyld yn [[maart]] en [[april]] waarnommen binne. Mar it is ek dokumintearre dat fiskjende katten soms yn [[juny]] noch pearje. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders part noch diel mear oan it [[fuortplanting]]sproses. Yn finzenskip duorret de [[draachtiid]] 63–70&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–4, mar ornaris 2–3&nbsp;jongen smyt. Dy weagje by de [[berte]] 170&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mei 1&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] ferlitte se it nêst en begjinne se it om-en-by te ferkennen. Mei 2&nbsp;moannen frette se foar it earst fêst iten, mar se wurde pas mei 6&nbsp;moannen folslein [[ôfwûn]]. [[File:Fishing-Cat.jpg|right|thumb|250px|Fiskjende katten hawwe in earsten [[skutkleur]].]] Fiskjende katten binne mei 8^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;moannen [[folwoeksen]], alteast kwa lichemsgrutte, hoewol't de [[hoektosk]]en fan in folwoeksen eksimplaar pas mei 11&nbsp;moannen yngroeie. Se berikke [[geslachtsripens]] mei 15&nbsp;moannen. De maksimale [[libbensferwachting]] foar in fiskjende kat is yn finzenskip sa'n 10&nbsp;[[jier]] en yn it wyld nei alle gedachten likernôch de helte dêrfan. Fiskjende katten binne fetber foar it [[karnivoareprotoparvofirus&nbsp;1]]. Dat is in [[sykte]] dêr't se oan deagean kinne, mei't dy oansjenlike skea tabringt oan har [[nier]]en, [[milt]] en [[spiisfertarring]]sstelsel. ==Fretten== Sa't de namme al oanjout, fret de fiskjende kat benammen [[fisk]], dat likernôch trijefjirdepart fan syn dieet foarmet. Foar de rest bestiet it menu út [[fûgels]] (yn 't bysûnder [[wetterfûgel]]s), lytse [[sûchdieren]] (lykas [[kjifdieren]]), [[kreefteftigen]] (lykas [[krabben]]), [[ynsekten]], [[weakdieren]], lytse [[reptilen]] (benammen lytsere soarten [[slangen]]), [[amfibyen]], [[ies (kadaver)|ies]] (fral fan [[kij]]) en [[gers]]. De meast brûkte [[jacht (aktiviteit)|jachtmetoade]] fan fiskjende katten liket te wêzen om by de [[igge]] lâns yn in [[mûklaach]] te lizzen en te wachtsjen oant in [[proai]] ticht genôch by komt, om him dan mei in ûnferhoedse oanfal út it wetter te skuorren. Mar it is ek waarnommen en filme hoe't se soms hielendal yn it wetter [[dûken|dûke]] en kopke-ûnder geane en dan mei in fisk yn 'e bek (of net, as de jacht mislearret) wer boppe komme en by de wâl op klauwe. [[File:Prionailurus_viverrinus_07.jpg|left|thumb|250px|Behalven [[swimme]] kinne fiskjende katten ek muoiteleas [[klimme]].]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e fiskjende kat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus''). Foar jongen foarmje ek ferskate soarten [[rôffûgels]], [[ûlen]] en [[martereftigen]] in gefaar. ==Status== De fiskjende kat hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. Dat hat yn it foarste plak te krijen mei it tige [[habitatfragmintearring|fragmintearre ferspriedingsgebiet]] fan dit bist, dat laat hat ta it ûntstean fan in protte isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]. Mar dêrnjonken hat de fiskjende kat te lijen ûnder [[habitatferneatiging]] troch it [[drûchlizzing|drûchlizzen]] fan [[moeras]]sen en oare [[wetland]]s en it omfoarmjen fan [[mangrove]]wâlden ta [[kommersje]]le [[akwakultuer]]fivers. [[Oerbefisking]] troch de [[fiskerij]]sektor is ek in oanboazjend probleem, as gefolch wêrfan't dit bist gjin [[proai]]en mear oerhâldt. As er, troch dy omstannichheden twongen, de fivers fan in [[fiskkwekerij]] plonderet, rekket er behelle yn in [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikt mei de minsklike eigners]], dy't, benammen yn [[Yndia]] en [[Bangladesj]], gauris fiskjende katten deadzje om't se dy as skealik [[ûngedierte]] beskôgje. Ek yn it [[ferkear]] komme gâns fiskjende katten om. [[File:Fishing_cat_amidst_mangroves.jpg|right|thumb|250px|In fiskjende kat yn in [[mangrove]]wâld yn [[Yndia]].]] Om 'e fiskjende kat te beskermjen, is dit bist opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e fiskjende kat is ferbean yn [[Bangladesj]], [[Yndia]], [[Birma]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Sry Lanka]] en [[Tailân]], en teffens yn trije lannen dêr't dit bist nei alle gedachten al [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is: [[Yndoneezje]], [[Sina]] en [[Laos]]. Yn [[Bûtan]] genietet de fiskjende kat lykwols bûten offisjele [[natoergebiet]]en gjin beskerming, en dyselde sitewaasje jildt yn [[Maleizje]] en [[Fjetnam]], dêr't er wierskynlik net mear foarkomt. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2022)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e fiskjende kat (''Prionailurus viverrinus''), wêrfan't ien [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is: *de gewoane fiskjende kat (''P. v. viverrinus'' <small>[[Edward Turner Bennett|Bennett]], 1833</small> <small>(de [[nominaat]]; op it fêstelân fan [[Aazje]])</small> *de Javaanske fiskjende kat (†''P. v. rhizophoreus'' <small>[[Henri Jacob Victor Sody|Sody]], 1936</small> <small>(op [[Java]], [[útstjerren (biology)|útstoarn]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fishing_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Prionaulurus viverrinus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Loaihoarskat]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] cjinbjt20omvyaivudepxccc1rurhql 0 186242 1233755 1233616 2026-07-05T22:04:35Z SencBorz 50363 de stân bywurke 1233755 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje | namme = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026<br />2026 FIFA World Cup | gastlân = {{USAf}}<br>{{CANf}}<br>{{MEXf}} | kampioen = | ôfbylding = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | iepeningswedstryd = [[11 juny]] [[2026]] | finale = [[19 july]] [[2026]] | tiims = 48 | stadions = 16 | foarige = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]] | folgjende = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]] | wedstriden = | doelpunten = | besikers = | topskoarder(s) = | beste spiler = | beste doelman = }} It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament]</ref> <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]</ref> {{clear}} == Stadions == ===Kanada=== {{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}} {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Vancouver]]<br>([[Britsk-Kolumbia]]) | [[BC Place Stadium]] | [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]] |54.500 |- | [[Toronto]]<br>([[Ontario]]) | [[BMO Field]] | [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]] |30.000 |} {{clear}} ===Feriene Steaten=== {{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&T|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]<br>([[Nij-Jersey]]) | [[MetLife Stadium]] | [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]] |82.500 |- | [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]<br>([[Kalifornje]]) | [[SoFi Stadium]] | [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]] |70.240 |- | [[Arlington (Teksas)|Arlington]]<br>([[Teksas]]) | [[AT&T Stadium]] | [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]] |80.000 |- | [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]<br>([[Missoery]]) | [[Arrowhead Stadium]] | [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]] |76.416 |- | [[Houston]]<br>([[Teksas]]) | [[NRG Stadium]] | [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]] |72.220 |- | [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]<br>([[Kalifornje]]) | [[Levi's Stadium]] | [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]] |68.500 |- | [[Seattle]]<br>([[Washington (steat)|Washington]]) | [[Lumen Field]] | [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]] |69.000 |- | [[Atlanta]]<br>([[Georgia]]) | [[Mercedes-Benz Stadium]] | [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]] |71.000 |- | [[Foxborough]]<br>([[Massachusetts]]) | [[Gillette Stadium]] | [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]] |65.878 |- | [[Miami]]<br>([[Floarida]]) | [[Hard Rock Stadium]] | [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]] |64.767 |- | [[Philadelphia]]<br>([[Pennsylvania]]) | [[Lincoln Financial Field]] | [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]] |69.796 |} ===Meksiko=== {{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Meksiko-Stêd]] | [[Estadio Azteca]] | [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]] | 87.523 |- | [[Zapopan]]<br>([[Jalisco]]) | [[Estadio Akron]] | [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]] | 49.850 |- | [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]<br>([[Nuevo León]]) | [[Estadio BBVA]] | [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]] | 53.500 |} == Groepen == ''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.'' {{Kolommen4 |Kolom1= ; Groep A * {{MEXf}} * {{RSAf}} * {{KORf}} * {{CZEf}} ; Groep B * {{CANf}} * {{BIHf}} * {{QATf}} * {{SUIf}} ; Groep C * {{BRAf}} * {{MARf}} * {{HAIf}} * {{SCOf}} |Kolom2= ; Groep D * {{USAf}} * {{PARf}} * {{AUSf}} * {{TURf}} ; Groep E * {{GERf}} * [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] * {{CIVf}} * {{ECUf}} ; Groep F * {{NEDf}} * {{JPNf}} * {{SWEf}} * {{TUNf}} |Kolom3= ; Groep G * {{BELf}} * {{EGYf}} * {{IRIf}} * {{NZLf}} ; Groep H * {{ESPf}} * {{CPVf}} * {{URUf}} * {{KSAf}} ; Groep I * {{FRAf}} * {{SENf}} * {{IRQf}} * {{NORf}} |Kolom4= ; Groep J * {{ARGf}} * {{ALGf}} * {{AUTf}} * {{JORf}} ; Groep K * {{PORf}} * {{CODf}} * {{UZBf}} * {{COLf}} ; Groep L * {{ENGf}} * {{CROf}} * {{GHAf}} * {{PANf}} }} == Groepsfaze == === Groep A === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{RSAf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{KORf}}''' | {{CZEf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''18 juny''</small> | {{CZEf}} | {{RSAf}} | '''1 - 1 ''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{CZEf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{RSAf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0''' |} === Groep B === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{CANf}} | {{BIHf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{QATf}} | {{SUIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SUIf}}''' | {{BIHf}} | '''4 - 1 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CANf}}''' | {{QATf}} | ''' 6 - 0 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SUIf}} | {{CANf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{BIHf}} | {{QATf}} | '''3 - 1''' |} === Groep C === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{BRAf}} | {{MARf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{HAIf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{SCOf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | {{HAIf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | {{HAIf}} | '''4 - 2''' |} === Groep D === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{PARf}} | '''4 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUSf}}''' | {{TURf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{AUSf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{TURf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{PARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{TURf}} | {{USAf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | {{PARf}} | {{AUSf}} | '''0 - 0''' |} === Groep E === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''7 - 1''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | {{ECUf}} | '''1 - 0''' |- |<small>''[[Toronto]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | {{CIVf}} | '''2 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''20 juny''</small> | {{ECUf}} | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''0 - 0''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | '''0 - 2''' |- |<small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ECUf}}''' | {{GERf}} | '''2 - 1''' |} === Groep F === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''14 juny''</small> | {{NEDf}} | {{JPNf}} | '''2 - 2''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SWEf}}''' | {{TUNf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | {{SWEf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''20 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{JPNf}}''' | '''0 - 4''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''25 juny''</small> |{{JPNf}} |{{SWEf}} | '''1 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> |<small>''25 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | '''1 - 3''' |} === Groep G === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Seattle]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{BELf}} | {{EGYf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{IRIf}} | {{NZLf}} | '''2 - 2''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''21 juny''</small> | {{BELf}} | {{IRIf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{EGYf}}''' | '''1 - 3''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{EGYf}} | {{IRIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BELf}}''' | '''1 - 5''' |} === Groep H === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{ESPf}} | {{CPVf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{KSAf}} | {{URUf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''21 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ESPf}}''' | {{KSAf}} | '''4 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{URUf}} | {{CPVf}} |'''2 - 2''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{CPVf}} | {{KSAf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{URUf}} |bgcolor="ccccff"| {{ESPf}} |'''0 - 1''' |} === Groep I === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{SENf}} |'''4 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''16 juny''</small> | {{IRQf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' |'''1 - 4''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{IRQf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' | {{SENf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NORf}} |bgcolor="ccccff"| {{FRAf}} | '''1 - 4''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''26 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SENf}} | {{IRQf}} | '''5 - 0''' |} === Groep J === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{ALGf}} |'''3 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUTf}}''' | {{JORf}} |'''3 - 1''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{AUTf}} |'''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''22 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ALGf}}''' |'''1 - 2''' |- | <small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{ALGf}} | {{AUTf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' |'''1 - 3''' |} === Groep K === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{PORf}} | {{CODf}} |'''1 - 1''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{UZBf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' |'''1 - 3''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{PORf}}''' | {{UZBf}} | '''5 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]<small>'' | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' | {{CODf}} | '''1 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> | {{COLf}} | {{PORf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Atlanta]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{CODf}} | {{UZBf}} | '''3 - 1''' |} === Groep L === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | {{CROf}} | '''4 - 2''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GHAf}}''' | {{PANf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{ENGf}} | {{GHAf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | '''0 - 2''' |- | <small>''[[Philadelpia]]''</small> | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | {{GHAf}} | '''2 - 1''' |} === Klassearring nûmers trije=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Team !width=20|Wed !width=20|W !width=20|G !width=20|V !width=20|Foar !width=20|Tsjin !width=20|DoelS !width=20|Pnt. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- |align="left"| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- |align="left"| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3''' |- |align="left"| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' |- |align="left"| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' |} == Knock-outfase == <small>''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''</small> {{Wedstrydskema lêste 32 | RD1 = Lêste 32 | RD2 = Achtste finale | RD3 = Kwartfinale | RD4 = Heale finale | RD5 = Finale <!-- selbreedte --> | team-width = 175 | score-width = 50 <!-- Lêste 32 --> | RD1-seed01 = | RD1-team01 = {{GERf}} | RD1-score01= 1 (3) | RD1-seed02 = | RD1-team02 = '''{{PARf}}''' | RD1-score02= 1 '''(4)''' | RD1-seed03 = | RD1-team03 = '''{{FRAf}}''' | RD1-score03= '''3''' | RD1-seed04 = | RD1-team04 = {{SWEf}} | RD1-score04= 0 | RD1-seed05 = | RD1-team05 = {{RSAf}} | RD1-score05= 0 | RD1-seed06 = | RD1-team06 = '''{{CANf}}''' | RD1-score06= '''1''' | RD1-seed07 = | RD1-team07 = {{NEDf}} | RD1-score07= 1 (2) | RD1-seed08 = | RD1-team08 = '''{{MARf}}''' | RD1-score08= 1 '''(3)''' | RD1-seed09 = | RD1-team09 = '''{{PORf}}''' | RD1-score09= '''2''' | RD1-seed10 = | RD1-team10 = {{CROf}} | RD1-score10= 1 | RD1-seed11 = | RD1-team11 = '''{{ESPf}}''' | RD1-score11= '''3''' | RD1-seed12 = | RD1-team12 = {{AUTf}} | RD1-score12= 0 | RD1-seed13 = | RD1-team13 = '''{{USAf}}''' | RD1-score13= '''2''' | RD1-seed14 = | RD1-team14 = {{BIHf}} | RD1-score14= 0 | RD1-seed15 = | RD1-team15 = '''{{BELf}}''' | RD1-score15= '''3''' | RD1-seed16 = | RD1-team16 = {{SENf}} | RD1-score16= 2 | RD1-seed17 = | RD1-team17 = '''{{BRAf}}''' | RD1-score17= '''2''' | RD1-seed18 = | RD1-team18 = {{JPNf}} | RD1-score18= 1 | RD1-seed19 = | RD1-team19 = {{CIVf}} | RD1-score19= 1 | RD1-seed20 = | RD1-team20 = '''{{NORf}}''' | RD1-score20= '''2''' | RD1-seed21 = | RD1-team21 = '''{{MEXf}}''' | RD1-score21= '''2''' | RD1-seed22 = | RD1-team22 = {{ECUf}} | RD1-score22= 0 | RD1-seed23 = | RD1-team23 = '''{{ENGf}}''' | RD1-score23= '''2''' | RD1-seed24 = | RD1-team24 = {{CODf}} | RD1-score24= 1 | RD1-seed25 = | RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' | RD1-score25= 3 | RD1-seed26 = | RD1-team26 = {{CPVf}} | RD1-score26= 2 | RD1-seed27 = | RD1-team27 = {{AUSf}} | RD1-score27= 1 (2) | RD1-seed28 = | RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' | RD1-score28= 1 '''(4)''' | RD1-seed29 = | RD1-team29 = '''{{SUIf}}''' | RD1-score29= '''2''' | RD1-seed30 = | RD1-team30 = {{ALGf}} | RD1-score30= 0 | RD1-seed31 = | RD1-team31 = '''{{COLf}}''' | RD1-score31= '''1''' | RD1-seed32 = | RD1-team32 = {{GHAf}} | RD1-score32= 0 <!-- Achtste finales --> | RD2-seed01 = | RD2-team01 = {{PARf}} | RD2-score01= 0 | RD2-seed02 = | RD2-team02 = '''{{FRAf}}''' | RD2-score02= '''1''' | RD2-seed03 = | RD2-team03 = {{CANf}} | RD2-score03= 0 | RD2-seed04 = | RD2-team04 = '''{{MARf}}''' | RD2-score04= '''3''' | RD2-seed05 = | RD2-team05 = {{PORf}} | RD2-score05= | RD2-seed06 = | RD2-team06 = {{ESPf}} | RD2-score06= | RD2-seed07 = | RD2-team07 = {{USAf}} | RD2-score07= | RD2-seed08 = | RD2-team08 = {{BELf}} | RD2-score08= | RD2-seed09 = | RD2-team09 = {{BRAf}} | RD2-score09= 1 | RD2-seed10 = | RD2-team10 = '''{{NORf}}''' | RD2-score10= '''2''' | RD2-seed11 = | RD2-team11 = {{MEXf}} | RD2-score11= | RD2-seed12 = | RD2-team12 = {{ENGf}} | RD2-score12= | RD2-seed13 = | RD2-team13 = {{ARGf}} | RD2-score13= | RD2-seed14 = | RD2-team14 = {{EGYf}} | RD2-score14= | RD2-seed15 = | RD2-team15 = {{SUIf}} | RD2-score15= | RD2-seed16 = | RD2-team16 = {{COLf}} | RD2-score16= <!-- kwartfinales --> | RD3-seed01 = | RD3-team01 = {{FRAf}} | RD3-score01= | RD3-seed02 = | RD3-team02 = {{MARf}} | RD3-score02= | RD3-seed03 = | RD3-team03 = | RD3-score03= | RD3-seed04 = | RD3-team04 = | RD3-score04= | RD3-seed05 = | RD3-team05 = {{NORf}} | RD3-score05= | RD3-seed06 = | RD3-team06 = | RD3-score06= | RD3-seed07 = | RD3-team07 = | RD3-score07= | RD3-seed08 = | RD3-team08 = | RD3-score08= <!-- Heale finales --> | RD4-seed01 = | RD4-team01 = | RD4-score01= | RD4-seed02 = | RD4-team02 = | RD4-score02= | RD4-seed03 = | RD4-team03 = | RD4-score03= | RD4-seed04 = | RD4-team04 = | RD4-score04= <!-- Finale --> | RD5-seed01 = | RD5-team01 = | RD5-score01= | RD5-seed02 = | RD5-team02 = | RD5-score02= }} == Keppeling om utens == * [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|FIFA World Cup 2026}} }} {{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}} [[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] tuctcde5xh1ibn569notbnaxhwx970i 1233765 1233755 2026-07-05T22:09:36Z SencBorz 50363 mear ynformaasje tafoege 1233765 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje | namme = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026<br />2026 FIFA World Cup | gastlân = {{USAf}}<br>{{CANf}}<br>{{MEXf}} | kampioen = | ôfbylding = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | iepeningswedstryd = [[11 juny]] [[2026]] | finale = [[19 july]] [[2026]] | tiims = 48 | stadions = 16 | foarige = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]] | folgjende = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]] | wedstriden = | doelpunten = | besikers = | topskoarder(s) = | beste spiler = | beste doelman = }} It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament]</ref> <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]</ref> {{clear}} == Stadions == ===Kanada=== {{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}} {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Vancouver]]<br>([[Britsk-Kolumbia]]) | [[BC Place Stadium]] | [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]] |54.500 |- | [[Toronto]]<br>([[Ontario]]) | [[BMO Field]] | [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]] |30.000 |} {{clear}} ===Feriene Steaten=== {{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&T|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]<br>([[Nij-Jersey]]) | [[MetLife Stadium]] | [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]] |82.500 |- | [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]<br>([[Kalifornje]]) | [[SoFi Stadium]] | [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]] |70.240 |- | [[Arlington (Teksas)|Arlington]]<br>([[Teksas]]) | [[AT&T Stadium]] | [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]] |80.000 |- | [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]<br>([[Missoery]]) | [[Arrowhead Stadium]] | [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]] |76.416 |- | [[Houston]]<br>([[Teksas]]) | [[NRG Stadium]] | [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]] |72.220 |- | [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]<br>([[Kalifornje]]) | [[Levi's Stadium]] | [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]] |68.500 |- | [[Seattle]]<br>([[Washington (steat)|Washington]]) | [[Lumen Field]] | [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]] |69.000 |- | [[Atlanta]]<br>([[Georgia]]) | [[Mercedes-Benz Stadium]] | [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]] |71.000 |- | [[Foxborough]]<br>([[Massachusetts]]) | [[Gillette Stadium]] | [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]] |65.878 |- | [[Miami]]<br>([[Floarida]]) | [[Hard Rock Stadium]] | [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]] |64.767 |- | [[Philadelphia]]<br>([[Pennsylvania]]) | [[Lincoln Financial Field]] | [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]] |69.796 |} ===Meksiko=== {{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Meksiko-Stêd]] | [[Estadio Azteca]] | [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]] | 87.523 |- | [[Zapopan]]<br>([[Jalisco]]) | [[Estadio Akron]] | [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]] | 49.850 |- | [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]<br>([[Nuevo León]]) | [[Estadio BBVA]] | [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]] | 53.500 |} == Groepen == ''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.'' {{Kolommen4 |Kolom1= ; Groep A * {{MEXf}} * {{RSAf}} * {{KORf}} * {{CZEf}} ; Groep B * {{CANf}} * {{BIHf}} * {{QATf}} * {{SUIf}} ; Groep C * {{BRAf}} * {{MARf}} * {{HAIf}} * {{SCOf}} |Kolom2= ; Groep D * {{USAf}} * {{PARf}} * {{AUSf}} * {{TURf}} ; Groep E * {{GERf}} * [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] * {{CIVf}} * {{ECUf}} ; Groep F * {{NEDf}} * {{JPNf}} * {{SWEf}} * {{TUNf}} |Kolom3= ; Groep G * {{BELf}} * {{EGYf}} * {{IRIf}} * {{NZLf}} ; Groep H * {{ESPf}} * {{CPVf}} * {{URUf}} * {{KSAf}} ; Groep I * {{FRAf}} * {{SENf}} * {{IRQf}} * {{NORf}} |Kolom4= ; Groep J * {{ARGf}} * {{ALGf}} * {{AUTf}} * {{JORf}} ; Groep K * {{PORf}} * {{CODf}} * {{UZBf}} * {{COLf}} ; Groep L * {{ENGf}} * {{CROf}} * {{GHAf}} * {{PANf}} }} == Groepsfaze == === Groep A === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{RSAf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{KORf}}''' | {{CZEf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''18 juny''</small> | {{CZEf}} | {{RSAf}} | '''1 - 1 ''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{CZEf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{RSAf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0''' |} === Groep B === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{CANf}} | {{BIHf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{QATf}} | {{SUIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SUIf}}''' | {{BIHf}} | '''4 - 1 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CANf}}''' | {{QATf}} | ''' 6 - 0 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SUIf}} | {{CANf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{BIHf}} | {{QATf}} | '''3 - 1''' |} === Groep C === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{BRAf}} | {{MARf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{HAIf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{SCOf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | {{HAIf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | {{HAIf}} | '''4 - 2''' |} === Groep D === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{PARf}} | '''4 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUSf}}''' | {{TURf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{AUSf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{TURf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{PARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{TURf}} | {{USAf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | {{PARf}} | {{AUSf}} | '''0 - 0''' |} === Groep E === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''7 - 1''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | {{ECUf}} | '''1 - 0''' |- |<small>''[[Toronto]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | {{CIVf}} | '''2 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''20 juny''</small> | {{ECUf}} | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''0 - 0''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | '''0 - 2''' |- |<small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ECUf}}''' | {{GERf}} | '''2 - 1''' |} === Groep F === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''14 juny''</small> | {{NEDf}} | {{JPNf}} | '''2 - 2''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SWEf}}''' | {{TUNf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | {{SWEf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''20 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{JPNf}}''' | '''0 - 4''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''25 juny''</small> |{{JPNf}} |{{SWEf}} | '''1 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> |<small>''25 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | '''1 - 3''' |} === Groep G === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Seattle]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{BELf}} | {{EGYf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{IRIf}} | {{NZLf}} | '''2 - 2''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''21 juny''</small> | {{BELf}} | {{IRIf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{EGYf}}''' | '''1 - 3''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{EGYf}} | {{IRIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BELf}}''' | '''1 - 5''' |} === Groep H === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{ESPf}} | {{CPVf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{KSAf}} | {{URUf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''21 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ESPf}}''' | {{KSAf}} | '''4 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{URUf}} | {{CPVf}} |'''2 - 2''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{CPVf}} | {{KSAf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{URUf}} |bgcolor="ccccff"| {{ESPf}} |'''0 - 1''' |} === Groep I === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{SENf}} |'''4 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''16 juny''</small> | {{IRQf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' |'''1 - 4''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{IRQf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' | {{SENf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NORf}} |bgcolor="ccccff"| {{FRAf}} | '''1 - 4''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''26 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SENf}} | {{IRQf}} | '''5 - 0''' |} === Groep J === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{ALGf}} |'''3 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUTf}}''' | {{JORf}} |'''3 - 1''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{AUTf}} |'''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''22 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ALGf}}''' |'''1 - 2''' |- | <small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{ALGf}} | {{AUTf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' |'''1 - 3''' |} === Groep K === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{PORf}} | {{CODf}} |'''1 - 1''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{UZBf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' |'''1 - 3''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{PORf}}''' | {{UZBf}} | '''5 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]<small>'' | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' | {{CODf}} | '''1 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> | {{COLf}} | {{PORf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Atlanta]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{CODf}} | {{UZBf}} | '''3 - 1''' |} === Groep L === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | {{CROf}} | '''4 - 2''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GHAf}}''' | {{PANf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{ENGf}} | {{GHAf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | '''0 - 2''' |- | <small>''[[Philadelpia]]''</small> | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | {{GHAf}} | '''2 - 1''' |} === Klassearring nûmers trije=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Team !width=20|Wed !width=20|W !width=20|G !width=20|V !width=20|Foar !width=20|Tsjin !width=20|DoelS !width=20|Pnt. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- |align="left"| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- |align="left"| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3''' |- |align="left"| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' |- |align="left"| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' |} == Knock-outfase == <small>''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''</small> {{Wedstrydskema lêste 32 | RD1 = Lêste 32 | RD2 = Achtste finale | RD3 = Kwartfinale | RD4 = Heale finale | RD5 = Finale <!-- selbreedte --> | team-width = 175 | score-width = 50 <!-- Lêste 32 --> | RD1-seed01 = | RD1-team01 = {{GERf}} | RD1-score01= 1 (3) | RD1-seed02 = | RD1-team02 = '''{{PARf}}''' <small>([[Strafskop|w.n.s.]])</small> | RD1-score02= 1 '''(4)''' | RD1-seed03 = | RD1-team03 = '''{{FRAf}}''' | RD1-score03= '''3''' | RD1-seed04 = | RD1-team04 = {{SWEf}} | RD1-score04= 0 | RD1-seed05 = | RD1-team05 = {{RSAf}} | RD1-score05= 0 | RD1-seed06 = | RD1-team06 = '''{{CANf}}''' | RD1-score06= '''1''' | RD1-seed07 = | RD1-team07 = {{NEDf}} | RD1-score07= 1 (2) | RD1-seed08 = | RD1-team08 = '''{{MARf}}''' | RD1-score08= 1 '''(3)''' | RD1-seed09 = | RD1-team09 = '''{{PORf}}''' | RD1-score09= '''2''' | RD1-seed10 = | RD1-team10 = {{CROf}} | RD1-score10= 1 | RD1-seed11 = | RD1-team11 = '''{{ESPf}}''' | RD1-score11= '''3''' | RD1-seed12 = | RD1-team12 = {{AUTf}} | RD1-score12= 0 | RD1-seed13 = | RD1-team13 = '''{{USAf}}''' | RD1-score13= '''2''' | RD1-seed14 = | RD1-team14 = {{BIHf}} | RD1-score14= 0 | RD1-seed15 = | RD1-team15 = '''{{BELf}}''' <small>([[Ferlinging|w.n.f.]])</small> | RD1-score15= '''3''' | RD1-seed16 = | RD1-team16 = {{SENf}} | RD1-score16= 2 | RD1-seed17 = | RD1-team17 = '''{{BRAf}}''' | RD1-score17= '''2''' | RD1-seed18 = | RD1-team18 = {{JPNf}} | RD1-score18= 1 | RD1-seed19 = | RD1-team19 = {{CIVf}} | RD1-score19= 1 | RD1-seed20 = | RD1-team20 = '''{{NORf}}''' | RD1-score20= '''2''' | RD1-seed21 = | RD1-team21 = '''{{MEXf}}''' | RD1-score21= '''2''' | RD1-seed22 = | RD1-team22 = {{ECUf}} | RD1-score22= 0 | RD1-seed23 = | RD1-team23 = '''{{ENGf}}''' | RD1-score23= '''2''' | RD1-seed24 = | RD1-team24 = {{CODf}} | RD1-score24= 1 | RD1-seed25 = | RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' <small>([[Ferlinging|w.n.f.]])</small> | RD1-score25= 3 | RD1-seed26 = | RD1-team26 = {{CPVf}} | RD1-score26= 2 | RD1-seed27 = | RD1-team27 = {{AUSf}} | RD1-score27= 1 (2) | RD1-seed28 = | RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' <small>([[Strafskop|w.n.s.]])</small> | RD1-score28= 1 '''(4)''' | RD1-seed29 = | RD1-team29 = '''{{SUIf}}''' | RD1-score29= '''2''' | RD1-seed30 = | RD1-team30 = {{ALGf}} | RD1-score30= 0 | RD1-seed31 = | RD1-team31 = '''{{COLf}}''' | RD1-score31= '''1''' | RD1-seed32 = | RD1-team32 = {{GHAf}} | RD1-score32= 0 <!-- Achtste finales --> | RD2-seed01 = | RD2-team01 = {{PARf}} | RD2-score01= 0 | RD2-seed02 = | RD2-team02 = '''{{FRAf}}''' | RD2-score02= '''1''' | RD2-seed03 = | RD2-team03 = {{CANf}} | RD2-score03= 0 | RD2-seed04 = | RD2-team04 = '''{{MARf}}''' | RD2-score04= '''3''' | RD2-seed05 = | RD2-team05 = {{PORf}} | RD2-score05= | RD2-seed06 = | RD2-team06 = {{ESPf}} | RD2-score06= | RD2-seed07 = | RD2-team07 = {{USAf}} | RD2-score07= | RD2-seed08 = | RD2-team08 = {{BELf}} | RD2-score08= | RD2-seed09 = | RD2-team09 = {{BRAf}} | RD2-score09= 1 | RD2-seed10 = | RD2-team10 = '''{{NORf}}''' | RD2-score10= '''2''' | RD2-seed11 = | RD2-team11 = {{MEXf}} | RD2-score11= | RD2-seed12 = | RD2-team12 = {{ENGf}} | RD2-score12= | RD2-seed13 = | RD2-team13 = {{ARGf}} | RD2-score13= | RD2-seed14 = | RD2-team14 = {{EGYf}} | RD2-score14= | RD2-seed15 = | RD2-team15 = {{SUIf}} | RD2-score15= | RD2-seed16 = | RD2-team16 = {{COLf}} | RD2-score16= <!-- kwartfinales --> | RD3-seed01 = | RD3-team01 = {{FRAf}} | RD3-score01= | RD3-seed02 = | RD3-team02 = {{MARf}} | RD3-score02= | RD3-seed03 = | RD3-team03 = | RD3-score03= | RD3-seed04 = | RD3-team04 = | RD3-score04= | RD3-seed05 = | RD3-team05 = {{NORf}} | RD3-score05= | RD3-seed06 = | RD3-team06 = | RD3-score06= | RD3-seed07 = | RD3-team07 = | RD3-score07= | RD3-seed08 = | RD3-team08 = | RD3-score08= <!-- Heale finales --> | RD4-seed01 = | RD4-team01 = | RD4-score01= | RD4-seed02 = | RD4-team02 = | RD4-score02= | RD4-seed03 = | RD4-team03 = | RD4-score03= | RD4-seed04 = | RD4-team04 = | RD4-score04= <!-- Finale --> | RD5-seed01 = | RD5-team01 = | RD5-score01= | RD5-seed02 = | RD5-team02 = | RD5-score02= }} == Keppeling om utens == * [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|FIFA World Cup 2026}} }} {{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}} [[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] gkwfy5fuifb48bi2x0payfs1iikhw5j 1233794 1233765 2026-07-06T10:11:02Z SencBorz 50363 1233794 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje | namme = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026<br />2026 FIFA World Cup | gastlân = {{USAf}}<br>{{CANf}}<br>{{MEXf}} | kampioen = | ôfbylding = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | iepeningswedstryd = [[11 juny]] [[2026]] | finale = [[19 july]] [[2026]] | tiims = 48 | stadions = 16 | foarige = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]] | folgjende = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]] | wedstriden = | doelpunten = | besikers = | topskoarder(s) = | beste spiler = | beste doelman = }} It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament]</ref> <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]</ref> {{clear}} == Stadions == ===Kanada=== {{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}} {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Vancouver]]<br>([[Britsk-Kolumbia]]) | [[BC Place Stadium]] | [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]] |54.500 |- | [[Toronto]]<br>([[Ontario]]) | [[BMO Field]] | [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]] |30.000 |} {{clear}} ===Feriene Steaten=== {{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&T|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]<br>([[Nij-Jersey]]) | [[MetLife Stadium]] | [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]] |82.500 |- | [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]<br>([[Kalifornje]]) | [[SoFi Stadium]] | [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]] |70.240 |- | [[Arlington (Teksas)|Arlington]]<br>([[Teksas]]) | [[AT&T Stadium]] | [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]] |80.000 |- | [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]<br>([[Missoery]]) | [[Arrowhead Stadium]] | [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]] |76.416 |- | [[Houston]]<br>([[Teksas]]) | [[NRG Stadium]] | [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]] |72.220 |- | [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]<br>([[Kalifornje]]) | [[Levi's Stadium]] | [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]] |68.500 |- | [[Seattle]]<br>([[Washington (steat)|Washington]]) | [[Lumen Field]] | [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]] |69.000 |- | [[Atlanta]]<br>([[Georgia]]) | [[Mercedes-Benz Stadium]] | [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]] |71.000 |- | [[Foxborough]]<br>([[Massachusetts]]) | [[Gillette Stadium]] | [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]] |65.878 |- | [[Miami]]<br>([[Floarida]]) | [[Hard Rock Stadium]] | [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]] |64.767 |- | [[Philadelphia]]<br>([[Pennsylvania]]) | [[Lincoln Financial Field]] | [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]] |69.796 |} ===Meksiko=== {{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Meksiko-Stêd]] | [[Estadio Azteca]] | [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]] | 87.523 |- | [[Zapopan]]<br>([[Jalisco]]) | [[Estadio Akron]] | [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]] | 49.850 |- | [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]<br>([[Nuevo León]]) | [[Estadio BBVA]] | [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]] | 53.500 |} == Groepen == ''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.'' {{Kolommen4 |Kolom1= ; Groep A * {{MEXf}} * {{RSAf}} * {{KORf}} * {{CZEf}} ; Groep B * {{CANf}} * {{BIHf}} * {{QATf}} * {{SUIf}} ; Groep C * {{BRAf}} * {{MARf}} * {{HAIf}} * {{SCOf}} |Kolom2= ; Groep D * {{USAf}} * {{PARf}} * {{AUSf}} * {{TURf}} ; Groep E * {{GERf}} * [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] * {{CIVf}} * {{ECUf}} ; Groep F * {{NEDf}} * {{JPNf}} * {{SWEf}} * {{TUNf}} |Kolom3= ; Groep G * {{BELf}} * {{EGYf}} * {{IRIf}} * {{NZLf}} ; Groep H * {{ESPf}} * {{CPVf}} * {{URUf}} * {{KSAf}} ; Groep I * {{FRAf}} * {{SENf}} * {{IRQf}} * {{NORf}} |Kolom4= ; Groep J * {{ARGf}} * {{ALGf}} * {{AUTf}} * {{JORf}} ; Groep K * {{PORf}} * {{CODf}} * {{UZBf}} * {{COLf}} ; Groep L * {{ENGf}} * {{CROf}} * {{GHAf}} * {{PANf}} }} == Groepsfaze == === Groep A === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{RSAf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{KORf}}''' | {{CZEf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''18 juny''</small> | {{CZEf}} | {{RSAf}} | '''1 - 1 ''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{CZEf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{RSAf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0''' |} === Groep B === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{CANf}} | {{BIHf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{QATf}} | {{SUIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SUIf}}''' | {{BIHf}} | '''4 - 1 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CANf}}''' | {{QATf}} | ''' 6 - 0 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SUIf}} | {{CANf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{BIHf}} | {{QATf}} | '''3 - 1''' |} === Groep C === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{BRAf}} | {{MARf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{HAIf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{SCOf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | {{HAIf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | {{HAIf}} | '''4 - 2''' |} === Groep D === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{PARf}} | '''4 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUSf}}''' | {{TURf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{AUSf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{TURf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{PARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{TURf}} | {{USAf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | {{PARf}} | {{AUSf}} | '''0 - 0''' |} === Groep E === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''7 - 1''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | {{ECUf}} | '''1 - 0''' |- |<small>''[[Toronto]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | {{CIVf}} | '''2 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''20 juny''</small> | {{ECUf}} | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''0 - 0''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | '''0 - 2''' |- |<small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ECUf}}''' | {{GERf}} | '''2 - 1''' |} === Groep F === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''14 juny''</small> | {{NEDf}} | {{JPNf}} | '''2 - 2''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SWEf}}''' | {{TUNf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | {{SWEf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''20 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{JPNf}}''' | '''0 - 4''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''25 juny''</small> |{{JPNf}} |{{SWEf}} | '''1 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> |<small>''25 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | '''1 - 3''' |} === Groep G === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Seattle]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{BELf}} | {{EGYf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{IRIf}} | {{NZLf}} | '''2 - 2''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''21 juny''</small> | {{BELf}} | {{IRIf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{EGYf}}''' | '''1 - 3''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{EGYf}} | {{IRIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BELf}}''' | '''1 - 5''' |} === Groep H === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{ESPf}} | {{CPVf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{KSAf}} | {{URUf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''21 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ESPf}}''' | {{KSAf}} | '''4 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{URUf}} | {{CPVf}} |'''2 - 2''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{CPVf}} | {{KSAf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{URUf}} |bgcolor="ccccff"| {{ESPf}} |'''0 - 1''' |} === Groep I === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{SENf}} |'''4 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''16 juny''</small> | {{IRQf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' |'''1 - 4''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{IRQf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' | {{SENf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NORf}} |bgcolor="ccccff"| {{FRAf}} | '''1 - 4''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''26 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SENf}} | {{IRQf}} | '''5 - 0''' |} === Groep J === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{ALGf}} |'''3 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUTf}}''' | {{JORf}} |'''3 - 1''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{AUTf}} |'''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''22 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ALGf}}''' |'''1 - 2''' |- | <small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{ALGf}} | {{AUTf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' |'''1 - 3''' |} === Groep K === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{PORf}} | {{CODf}} |'''1 - 1''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{UZBf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' |'''1 - 3''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{PORf}}''' | {{UZBf}} | '''5 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]<small>'' | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' | {{CODf}} | '''1 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> | {{COLf}} | {{PORf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Atlanta]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{CODf}} | {{UZBf}} | '''3 - 1''' |} === Groep L === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | {{CROf}} | '''4 - 2''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GHAf}}''' | {{PANf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{ENGf}} | {{GHAf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | '''0 - 2''' |- | <small>''[[Philadelpia]]''</small> | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | {{GHAf}} | '''2 - 1''' |} === Klassearring nûmers trije=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Team !width=20|Wed !width=20|W !width=20|G !width=20|V !width=20|Foar !width=20|Tsjin !width=20|DoelS !width=20|Pnt. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- |align="left"| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- |align="left"| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3''' |- |align="left"| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' |- |align="left"| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' |} == Knock-outfase == <small>''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''</small> {{Wedstrydskema lêste 32 | RD1 = Lêste 32 | RD2 = Achtste finale | RD3 = Kwartfinale | RD4 = Heale finale | RD5 = Finale <!-- selbreedte --> | team-width = 175 | score-width = 50 <!-- Lêste 32 --> | RD1-seed01 = | RD1-team01 = {{GERf}} | RD1-score01= 1 (3) | RD1-seed02 = | RD1-team02 = '''{{PARf}}''' <small>([[Strafskop|w.n.s.]])</small> | RD1-score02= 1 '''(4)''' | RD1-seed03 = | RD1-team03 = '''{{FRAf}}''' | RD1-score03= '''3''' | RD1-seed04 = | RD1-team04 = {{SWEf}} | RD1-score04= 0 | RD1-seed05 = | RD1-team05 = {{RSAf}} | RD1-score05= 0 | RD1-seed06 = | RD1-team06 = '''{{CANf}}''' | RD1-score06= '''1''' | RD1-seed07 = | RD1-team07 = {{NEDf}} | RD1-score07= 1 (2) | RD1-seed08 = | RD1-team08 = '''{{MARf}}''' | RD1-score08= 1 '''(3)''' | RD1-seed09 = | RD1-team09 = '''{{PORf}}''' | RD1-score09= '''2''' | RD1-seed10 = | RD1-team10 = {{CROf}} | RD1-score10= 1 | RD1-seed11 = | RD1-team11 = '''{{ESPf}}''' | RD1-score11= '''3''' | RD1-seed12 = | RD1-team12 = {{AUTf}} | RD1-score12= 0 | RD1-seed13 = | RD1-team13 = '''{{USAf}}''' | RD1-score13= '''2''' | RD1-seed14 = | RD1-team14 = {{BIHf}} | RD1-score14= 0 | RD1-seed15 = | RD1-team15 = '''{{BELf}}''' <small>([[Ferlinging|w.n.f.]])</small> | RD1-score15= '''3''' | RD1-seed16 = | RD1-team16 = {{SENf}} | RD1-score16= 2 | RD1-seed17 = | RD1-team17 = '''{{BRAf}}''' | RD1-score17= '''2''' | RD1-seed18 = | RD1-team18 = {{JPNf}} | RD1-score18= 1 | RD1-seed19 = | RD1-team19 = {{CIVf}} | RD1-score19= 1 | RD1-seed20 = | RD1-team20 = '''{{NORf}}''' | RD1-score20= '''2''' | RD1-seed21 = | RD1-team21 = '''{{MEXf}}''' | RD1-score21= '''2''' | RD1-seed22 = | RD1-team22 = {{ECUf}} | RD1-score22= 0 | RD1-seed23 = | RD1-team23 = '''{{ENGf}}''' | RD1-score23= '''2''' | RD1-seed24 = | RD1-team24 = {{CODf}} | RD1-score24= 1 | RD1-seed25 = | RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' <small>([[Ferlinging|w.n.f.]])</small> | RD1-score25= 3 | RD1-seed26 = | RD1-team26 = {{CPVf}} | RD1-score26= 2 | RD1-seed27 = | RD1-team27 = {{AUSf}} | RD1-score27= 1 (2) | RD1-seed28 = | RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' <small>([[Strafskop|w.n.s.]])</small> | RD1-score28= 1 '''(4)''' | RD1-seed29 = | RD1-team29 = '''{{SUIf}}''' | RD1-score29= '''2''' | RD1-seed30 = | RD1-team30 = {{ALGf}} | RD1-score30= 0 | RD1-seed31 = | RD1-team31 = '''{{COLf}}''' | RD1-score31= '''1''' | RD1-seed32 = | RD1-team32 = {{GHAf}} | RD1-score32= 0 <!-- Achtste finales --> | RD2-seed01 = | RD2-team01 = {{PARf}} | RD2-score01= 0 | RD2-seed02 = | RD2-team02 = '''{{FRAf}}''' | RD2-score02= '''1''' | RD2-seed03 = | RD2-team03 = {{CANf}} | RD2-score03= 0 | RD2-seed04 = | RD2-team04 = '''{{MARf}}''' | RD2-score04= '''3''' | RD2-seed05 = | RD2-team05 = {{PORf}} | RD2-score05= | RD2-seed06 = | RD2-team06 = {{ESPf}} | RD2-score06= | RD2-seed07 = | RD2-team07 = {{USAf}} | RD2-score07= | RD2-seed08 = | RD2-team08 = {{BELf}} | RD2-score08= | RD2-seed09 = | RD2-team09 = {{BRAf}} | RD2-score09= 1 | RD2-seed10 = | RD2-team10 = '''{{NORf}}''' | RD2-score10= '''2''' | RD2-seed11 = | RD2-team11 = {{MEXf}} | RD2-score11= 2 | RD2-seed12 = | RD2-team12 = '''{{ENGf}}''' | RD2-score12= '''3''' | RD2-seed13 = | RD2-team13 = {{ARGf}} | RD2-score13= | RD2-seed14 = | RD2-team14 = {{EGYf}} | RD2-score14= | RD2-seed15 = | RD2-team15 = {{SUIf}} | RD2-score15= | RD2-seed16 = | RD2-team16 = {{COLf}} | RD2-score16= <!-- kwartfinales --> | RD3-seed01 = | RD3-team01 = {{FRAf}} | RD3-score01= | RD3-seed02 = | RD3-team02 = {{MARf}} | RD3-score02= | RD3-seed03 = | RD3-team03 = | RD3-score03= | RD3-seed04 = | RD3-team04 = | RD3-score04= | RD3-seed05 = | RD3-team05 = {{NORf}} | RD3-score05= | RD3-seed06 = | RD3-team06 = {{ENGf}} | RD3-score06= | RD3-seed07 = | RD3-team07 = | RD3-score07= | RD3-seed08 = | RD3-team08 = | RD3-score08= <!-- Heale finales --> | RD4-seed01 = | RD4-team01 = | RD4-score01= | RD4-seed02 = | RD4-team02 = | RD4-score02= | RD4-seed03 = | RD4-team03 = | RD4-score03= | RD4-seed04 = | RD4-team04 = | RD4-score04= <!-- Finale --> | RD5-seed01 = | RD5-team01 = | RD5-score01= | RD5-seed02 = | RD5-team02 = | RD5-score02= }} == Keppeling om utens == * [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|FIFA World Cup 2026}} }} {{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}} [[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 3o6hgaxwx7ify5gwdzh4ct7z33zo0nu 0 186369 1233693 1206874 2026-07-05T21:29:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233693 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=swartstútekster |Ofbyld= [[File:Black-rumped_Magpie_Bumthang_Bhutan.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai= [[eksters]] (''Pica'') |Wittenskiplike namme= Pica bottanensis |Beskriuwer, jier= [[Adolphe Delessert|Delessert]], 1840 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swartstútekster (Pica bottanensis).png|center|250px]]<small> }} De '''swartstútekster''' of '''swartrêchekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica bottanensis'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt foar yn 'e [[Himalaya]], eastlik [[Tibet]] en dielen fan [[Sina]]. Hiel lang waard oannommen dat de swartstútekster in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') wie, mar nij ûndersyk brocht yn [[2018]] oan it ljocht it om in selsstannige [[soarte]] giet. De [[IUCN]] hat de dizze nije soarte noch net beoardiele op [[IUCN-status|status]]. ==Taksonomy== De swartstútekster waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1840]] troch de [[Frankryk|Frânske]] [[ûntdekkingsreizger]] en [[biolooch|natoerûnderiker]] [[Adolphe Delessert]]. Fan 'e [[wittenskiplike namme]] is ''Pica'' it [[Latyn]]ske wurd foar "ekster", wylst ''bottanensis'' ferwiist nei ''Bottan'' of ''Boutan'', de [[Frânsk]]e namme foar [[Bûtan]]. Letterlik betsjut de wittenskiplike namme dus: "Bûtaanske ekster". Dizze fûgel waard krapoan 180&nbsp;[[jier]] lang oansjoen foar in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dy't yn [[Jeropa]] en dielen fan [[Aazje]] foarkomt. Pas yn [[2018]] kaam by [[molekulêre biology|molekulêr]] [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk oan it ljocht dat de swartstútekster en trije oare 'ûndersoarten' fan 'e ekster eins selsstannige [[soarte]]n binne. Feitliks die út dat ûndersyk bliken dat de swartstútekster de [[sustersoarte]] is fan 'e [[Asirekster]] (''Pica asirensis'') út súdwestlike [[Saûdy-Araabje]]. Guon autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], beskôgje de swartstútekster noch altyd as in ûndersoarte fan 'e gewoane ekster. ==Fersprieding== De swartstútekster is lânseigen yn 'e sintrale en eastlike [[Himalaya]] fan westlik [[Nepal]] fia de [[Yndia]]aske dielsteat [[Sikkim]] en it ûnôfhinklike berchsteatsje [[Bûtan]] nei de Yndiaaske dielsteat [[Arunachal Pradesh]]. Noardlik fan 'e Himalaya komt dizze soarte ek foar yn 'e eastlike helte fan [[Tibet]] en yn dielen fan súdeastlik [[Sinkiang-Oeigoerje]] en de [[Sina|Sineeske]] provinsje [[Qinghai]]. ==Uterlike skaaimerken== De swartstútekster hat trochinoar in totale lichemslingte fan 46–50&nbsp;[[sintimeter|sm]], dêr't de [[sturt]] sa'n ^{<small>2</small>}/_{<small>5</small>}&nbsp;part fan útmakket. It gewicht bedraacht rûchwei 220&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De swartstútekster hat in [[swartbûnt]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]] en liket dêrmei sterk op 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''). Krekt as by de oare [[eksters]]oarten binne de [[kop]], [[nekke]], [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[rêch]], [[poat]]en, [[sturt]] en it meastepart fan 'e [[wjuk]]ken [[swart]], wylst de [[bealch]] en de úteinen fan 'e wjukken [[wyt]] binne. Oer de swarte dielen fan 'e wjukken leit, ôfhinklik fan 'e [[ljocht]]fal, in [[turkwaze (kleur)|turkwaze]] of [[lila]] glâns. De swartstútekster ferskilt fan syn yn [[Fryslân]] foarkommende sibbe troch mear swart om 'e [[stuten]] hinne, in relatyf koarte sturt, in foarsere [[snaffel]] en (útsein wat de wjukken oangiet) mar in hiel lyts bytsje glâns oer de [[fear (fûgels)|fearren]], sadat it swart doffer is en dêrtroch dûnkerder liket. ==Biotoop== De swartstútekster libbet yn iepen [[berchdelling]]s op in hichte fan 2.000–4.500&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. [[File:Black-rumped_Magpie_Pica_bottanensis,_Bumthang_Valley,_Bhutan.jpg|right|thumb|250px|In swartstútekster yn [[Bûtan]].]] ==Hâlden en dragen== De swartstútekster is in [[stânfûgel]], dy't it hiele jier rûn yn syn wengebiet oanwêzich is. Hy libbet yn pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]]. Swartstúteksters fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]], dat se ferdigenje tsjin ynkringende soartgenoaten. Har [[nêst (fûgels)|nêsten]] bouwe se ornaris heech yn [[beam]]men. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't nei it útkommen fan 'e [[aai]]en noch wikenlang troch de [[âlden]] fersoarge wurde moatte. ==Fretten== Swartstúteksters hawwe in [[omnivoar]] dieet, dat bestiet út [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s, en dêrnjonken lytse [[sûchdieren]], de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan oare fûgelsoarten, [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]] en [[ies (kadaver)|ies]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e swartstútekster binne ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûlen]]. ==Status== De swartstútekster is sa'n nije soarte, dat de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] der noch net oan ta kommen is om in [[IUCN-status|evaluaasje]] te meitsjen. ==Undersoarten== De swartstútekster is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-rumped_magpie ''References'', op dizze side]; ûnder [http://nl.wikipedia.org/wiki/Zwartrugekster ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side]; ûnder [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svartgumpad_skata ''Noter'', op dizze side]; en ûnder [http://ca.wikipedia.org/wiki/Garsa_de_l'Himàlaia ''Referències'', op dizze side] ---- {{commonscat|Pica bottanensis}} }} {{DEFAULTSORT:Swartstutekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ekster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] hy8zz2o0d4g4hu10wquhwiy0vfr35uc 0 186714 1233692 1207621 2026-07-05T21:28:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233692 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Easterske ekster |Ofbyld= [[File:Oriental magpie in Peking University.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai= [[eksters]] (''Pica'') |Wittenskiplike namme= Pica serica |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de easterske ekster (Pica serica).png|center|250px]] }} De '''Easterske ekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica serica'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist komt foar yn [[East-Aazje]] en dielen fan noardlik [[Súdeast-Aazje]] en súdeastlik [[Sibearje]]. Hiel lang waard oannommen dat de Easterske ekster in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') wie, mar nij ûndersyk brocht yn [[2018]] oan it ljocht it om in selsstannige [[soarte]] giet. De [[IUCN]] hat de dizze nije soarte noch net beoardiele op [[IUCN-status|status]]. ==Taksonomy== De Easterske ekster waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[ornitolooch]] [[John Gould]]. Dizze fûgel waard krapoan 175&nbsp;[[jier]] lang oansjoen foar in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica''), dy't yn [[Jeropa]] en dielen fan [[Aazje]] foarkomt. Pas yn [[2003]] kaam by [[molekulêre biology|molekulêr]] [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk oan it ljocht dat de Easterske ekster eins in selsstannige soarte is. Boppedat is dizze soarte sels al langer fan 'e gewoane ekster isoleare as de [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli'') fan [[Kalifornje]], de kwa uterlik meast ôfwikende soarte fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). It tinken is dat de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e Easterske ekster en de gewoane ekster yn it [[Plioseen|Ier-Plioseen]] libbe hawwe moat, 5,0–4,5&nbsp;miljoen jier lyn. De Easterske ekster en trije oare 'ûndersoarten' fan 'e ekster wurde sûnt [[2018]] troch de measte [[ornitology]]ske autoriteiten erkend as selsstannige soarten. Guon oars wol gesachhawwende ornitologyske organisaasje, lykas [[BirdLife International]], beskôgje de Easterske ekster lykwols noch altyd as in ûndersoarte fan 'e gewoane ekster. [[File:Oriental Magpie on Longevity Hill, Beijing.jpg|left|thumb|250px|In Easterske ekster yn [[Peking]].]] ==Fersprieding== De Easterske ekster libbet yn [[East-Aazje]], dêr't er lânseigen is yn [[Mantsjoerije]], eastlik, sintraal en súdlik [[Sina]], eastlik en súdlik [[Mongoalje]], op it [[Koreaansk Skiereilân]] en op [[Taiwan]] en [[Hainan]]. Dizze fûgel komt ek foar yn it súdeasten fan [[Sibearje]], yn 'e [[Amoer (rivier)|Amoerregio]], de [[Sichote-Alin]] en it [[Kustterritoarium]]. De súdlike grins fan it [[ferspriedingsgebiet]] rint troch it noarden en easten fan [[Súdeast-Aazje]], fan it uterste noardeasten fan [[Yndia]] fia noardlik [[Birma]] en noardlik en eastlik [[Laos]] nei de [[kust]] fan 'e [[Súdsineeske See]] yn súdlik-sintraal [[Fjetnam]]. Dêropta libbet de Easterske ekster ek yn it noarden fan it [[Japan]]ske [[eilân]] [[Kjûsjû]], dêr't dizze fûgel in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] is. Op basis fan waarnimmings liket it wierskynlik dat er dêrwei op eigen krêft oare dielen fan 'e [[Japanske Eilannen]] oan it kolonisearjen is, wêrûnder sintraal [[Honsjû]] en súdwestlik [[Hokkaido]]. ==Uterlike skaaimerken== [[File:Magpies and their nest near the Tomb of Xiao Hong - P1070730.JPG|right|thumb|250px|In pearke Easterske eksters en harren [[nêst (fûgels)|nêst]].]] De Easterske ekster hat trochinoar in totale lichemslingte fan 40–51&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan likernôch 240&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De gruttere yndividuën fan dizze soarte binne de grutsten fan alle [[eksters]]oarten. Yn ferliking mei de (gewoane) [[ekster]] (''Pica pica'') is de Easterske ekster wat gnobsker boud, mei in navenant koartere [[sturt]], mar langere [[wjuk]]ken. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is, krekt as by alle eksters, [[swartbûnt]]. De [[kop]], [[nekke]], [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[rêch]], [[poat]]en, [[sturt]] en it meastepart fan 'e [[wjuk]]ken binne [[swart]], wylst de [[bealch]], [[skouder]]s en úteinen fan 'e wjukken [[wyt]] binne. Oer de rêch, sturt en yn 't bysûnder de swarte dielen fan 'e wjukken leit in sterk [[pears|pearzige]] glâns, dy't, ôfhinklik fan 'e ljochtfal ek [[blau]]wich of [[grien]]ich lykje kin. ==Biotoop== De Easterske ekster libbet yn iepen [[wâld]]en, [[fjild]]en mei [[strewelleguod]] en [[savanne]]-eftige kriten mei hjir en dêr in klútsje [[beam]]men. Hy hat him ek goed oanpast oan it libben yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas [[park]]en en [[tunen]] mei beammen. [[File:Food Found (40092733835).jpg|left|thumb|240px|In Easterske ekster [[fleanen|op 'e wjuk]].]] ==Hâlden en dragen== De Easterske ekster is in [[stânfûgel]], dy't it hiele jier rûn yn syn wengebiet oanwêzich is. Hy libbet yn pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]]. Easterske eksters fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]], dat se ferdigenje tsjin ynkringende soartgenoaten. Har fan prikken boude [[nêst (fûgels)|nêst]] is rommelich en koepelfoarmich. It wurdt opfallend pleatst op [[peal]]len of yn [[beam]]men. De [[fûgelpyk|piken]] binne [[nêstbliuwers]], dy't nei it útkommen fan 'e [[aai]]en noch wikenlang troch de [[âlden]] fersoarge wurde moatte. ==Fretten== Easterske eksters hawwe in [[omnivoar]] dieet, dat bestiet út [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s, en dêrnjonken lytse [[sûchdieren]], de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan oare fûgelsoarten, [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]] en [[ies (kadaver)|ies]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Easterske ekster binne ferskate soarten [[haukfûgels]] en [[ûlen]]. [[File:Fersprieding fan de Easterske ekster (Pica serica) (ûndersoarten).png|right|thumb|350px|De [[ûndersoarte]]n fan 'e ekster (''Pica serica''):<br> {{Color box|#FF0080}} de gewoane Easterske ekster (''P. s. serica'') <br> {{Color box|#177D36}} Anderssons ekster (''P. s. anderssoni'') <br> {{Color box|#0F86B3}} Jankowski's ekster (''P. s. jankowskii'')]] ==Status== De Easterske ekster is sa'n nije soarte, dat de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) der noch net oan ta kommen is om in [[IUCN-status|evaluaasje]] te meitsjen. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2018)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Easterske ekster (''Pica serica''): *de anderssonekster of Anderssons ekster (''P. s. anderessoni'' <small>(súdlik [[Mongoalje]] en noardlik-sintraal [[Sina]])</small> *de gewoane Easterske ekster (''P. s. serica'' <small>(de [[nominaat]]; eastlik, sintraal en súdlik [[Sina]], súdlik [[Mantsjoerije]], it [[Koreaanske Skiereilân]], [[Kjûsjû]], [[Taiwan]], [[Hainan]], noardlik en sintraal [[Fjetnam]], noardlik en eastlik [[Laos]], noardlik [[Birma]] en noardeastlik [[Yndia]])</small> *de jankowski-ekster of Jankowski's ekster (''P. s. jankowskii'' <small>(noardlik [[Mantsjoerije]], eastlik [[Mongoalje]] en súdeastlik [[Sibearje]])</small> ==Betsjutting yn 'e kultueren fan East-Aazje== Yn [[Sina]] wurde (Easterske) eksters sjoen as in foarteken fan [[lok (geunstich ferrin fan omstannichheden)|lok]]. Dat wurdt ek werjûn yn it [[wurd]] foar "ekster" yn it [[Sineesk]] ([[ferienfâldige Sineeske karakters|ferienfâldige karakters]]: 喜鹊; [[tradisjonele Sineeske karakters|tradisjonele karakters]]: 喜鵲; [[pinyin]]-[[transliteraasje]]: ''xǐquè''), wêrfan't it earste karakter ek it wurd is foar "[[lokkigens]]". De Easterske ekster wie ûnder de [[Qing-dynasty]] ([[1636]]–[[1912]]) de offisjele "fûgel fan freugde". It [[Qixifeest]], in Sineeske [[hjeldei]], fiert it [[folksferhaal]] ''[[De Kowehoeder en de Weefster]]'', wêryn't in brêge fan eksters de minners elts jier op 'e sânde dei fan 'e sânde [[moanne (tiid)|moanne]] wer byinoar bringt. Ek yn 'e [[Koreä|Koreaanske]] [[kultuer]] wurdt de Easterske ekster sjoen as in fûgel dy't in protte lok en foarspoed bringt. It is in folksgebrûk foar [[bern (persoan)|bern]] om, by it [[wikseljen (gebit)|wikseljen]] fan it [[molkegebit]], de útfallen [[tosk]] of [[kies]] op it [[dak]] te goaien en in [[ferske]] te [[sjongen]] foar in ekster, dy't dan in ferfangende tosk of kies bringe sil dy't op it iepen plak yn 'e [[mûle]] yngroeit. De Easterske ekster is ek in frij algemien [[symboal]] fan 'e [[etnysk]]e [[Koreänen|Koreaanske]] [[identiteit]]; it is de [[nasjonale fûgel]] fan sawol [[Noard-Koreä]] as [[Súd-Koreä]] en de offisjele fûgel fan ferskate [[stêd]]en, [[distrikt]]en en [[provinsje]]s yn Súd-Koreä. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oriental_magpie ''References'', op dizze side], en ûnder ûnder: [http://sv.wikipedia.org/wiki/Orientskata ''Noter'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Pica serica}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ekster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] hqfgfnlxp5h49qfeyqk0hcey18fylbw 0 187040 1233738 1208091 2026-07-05T21:55:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233738 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=bûnte stikelmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Heteromys_pictus_2016299.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') |Wittenskiplike namme= Heteromys pictus |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1893 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bûnte stikelmûsgoffer (Heteromys pictus).png|center|250px]] }} De '''bûnte stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys pictus''; foarh. ''Liomys pictus''), ek wol oantsjut as de '''Pasifyske stikelmûsgoffer''', is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn westlik en súdlik [[Meksiko]]. It is in middelgrutte mûsgoffer dy't fan [[drûchte|drûgere]] [[habitat]]s hâldt. De bûnte stikelmûsgoffer is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Taksonomy== De bûnte stikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1893]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. It bistke waard foarhinne yndield yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Liomys'', dat yn [[2007]] gearfoege waard mei de [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') om't út nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] bleken wie dat dat skaai [[parafyly|parafyletysk]] (en dus ûnjildich) wie. ==Fersprieding== De bûnte stikelmûsgoffer is lânseigen yn in brede stripe by de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan [[Meksiko]] lâns, dy't hast fan [[Gûatemala]] yn it suden oant de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Arizona]] yn it noarden rint. Dêrnjonken komme bûnte stikelmûsgoffers ek foar op 'e [[Lâningte fan Tehuantepec]] en oan 'e súdkust fan 'e [[Golf fan Campeche]], dy't ûnderdiel útmakket fan 'e gruttere [[Golf fan Meksiko]]. Yn Gûatemala heart allinnich it uterste westlike diel fan it lân ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist. ==Uterlike skaaimerken== De bûnte stikelmûsgoffer is in middelgrutte [[mûsgoffer]] mei in kop-romplingte fan 11–12&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan nochris 9,1–16,8&nbsp;sm. It gewicht bedraacht 30–80&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. [[Mantsje]]s binne justjes grutter as [[wyfke]]s, mar fierders is der gjin sprake fan [[seksuele dimorfy]]. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne lyts. De [[pels]] bestiet út in mingsel fan stive, puntige [[stikel (soölogy)|stikels]] en sêfte, ranke [[hier (begroeiïng)|hierkes]], mar om't de hierren net omheech krôlje, binne de stikels it prominintst oanwêzich. De boppeste [[lichem (biology)|lichemsdielen]] ([[snút]], [[wang]]en, boppekant fan 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) binne [[readbrún]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) binne [[wyt]]. De [[sturt]] is keal en dûnker fan [[kleur]]. ==Biotoop== Bûnte stikelmûsgoffers libje benammen yn drûch [[leafwâld]] of op [[steppe]] dy't hjir en dêr begroeid is mei [[strewelleguod]]. Se komme ek foar yn 'e neite fan [[rivier]]kes en [[beken]] yn 'e [[woastyn]], faak yn kriten dêr't [[kaktussen]] en [[akasia's]] groeie. Yn [[berchtme|bercheftich]] gebiet binne se te finen oant 1.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Yn regio's dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e bûnte stikelmûsgoffer oerlapet mei dat fan 'e besibbe [[Meksikaanske stikelmûsgoffer]] (''Heteromys irroratus''), beheint de bûnte stikelmûsgoffer him ta fochtigere, leger leine [[habitat]]s, wylst de Meksikaanske stikelmûsgoffer de drûgere, heger leine habitats opsiket. ==Hâlden en dragen== De bûnte stikelmûsgoffer is in [[nachtdier]], dat, útsein om te [[pearjen]], in [[solitêr]] bestean liedt. Hy bewennet in eigengroeven, ûndergrûnske [[hoale]], en himmelet himsels troch yn [[sânbaaien|sân te baaien]]. Der is gjin fêste [[peartiid]], en [[koïtus|pearings]] kinne sadwaande frijwol it hiele jier rûn plakfine. Dat sein hawwende, moat oantekene wurde dat [[drachtigens|drachtige]] [[wyfke]]s benammen dokumintearre binne yn 'e perioade fan [[desimber]] oant en mei [[febrewaris]], en dat [[mantsje]]s yn dyselde tiid fan 't jier lytsere [[testikels]] hawwe. De [[draachtiid]] duorret 25&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 2–6&nbsp;jongen smyt. De jongen út deselde smeet bliuwe 1–2&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] byinoar, oant se sa [[agressyf]] foarinoaroer wurde, dat se útinoar gean moatte. [[File:Heteromys pictus pictus 325089.jpg|left|thumb|250px|In bûnte stikelmûsgoffer.]] ==Fretten== Bûnte stikelmûsgoffers hawwe in [[omnivoar]] dieet. Se tsjogge der [[nacht]]s op út om te foerazjearjen en sammelje dan [[sied (plant)|sieden]] yn 'e [[wangpûde]]n. Dy sitte by [[mûsgoffer]]s oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en, as in soartemint [[bûse]]n. It [[fretten]] wurdt op dy manear mei werom nei de [[hoale]] nommen, dêr't er it guod letter yn alle rêst bepluze wurde kin. Bûnte stikelmûsgoffers jouwe de foarkar oan grutte sieden, mar frette ek griene [[plant]]edielen en lytse [[wringeleazen]], lykas [[spinnen]], [[motflinters]], [[imerkes]] en [[krobben]]. ==Status== De bûnte stikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Wol fertoant de [[populaasje (biology)|populaasje]] in beskate delgeande trend om't dit bistke troch [[ûntbosking]] bleat stiet oan 'e gefolgen fan [[habitatferlies]], mar dat giet net sa fluch dat (op dit stuit) needsaket ta in oare klassifisearring. ==Undersoarten== De bûnte stikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Painted_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Heteromys pictus}} }} {{DEFAULTSORT:Bunte stikelmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Stikelmûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] gy2e95p7m47vrolwu1wes6ncjp7xr81 0 187163 1233663 1210711 2026-07-05T20:58:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233663 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Afrikaanske wylde kat |Ofbyld= [[File:Felis lybica.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis lybica |Beskriuwer, jier= [[Georg Forster|Forster]], 1780 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Afrikaanske wylde kat (Felis lybica).png|center|250px]] }} De '''Afrikaanske wylde kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis lybica'', [[synonym|syn]]. ''Felis ocreata'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). De gongbere namme fan dit bist is eins misliedend, mei't it net inkeld foarkomt yn [[Afrika]], mar ek yn grutte dielen fan [[Aazje]]. '''Afro-Aziatyske wylde kat''' soe derom in bettere oantsjutting wêze. De Afrikaanske wylde kat libbet yn in wiid ferskaat oan [[biotopen]]. It is in [[karnivoar]] [[nachtdier]] dat dreech waar te nimmen is en benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]], mar ek op lytse oant middelgrutte [[fûgels]] en op [[hagedis]]sen. De [[IUCN]] klassifisearret de Afrikaanske wylde kat as net bedrige. ==Taksonomy== De Afrikaanske wylde kat waard foar it earst yn [[1780]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútkse]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Georg Forster]], dy't him dêrby basearre op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie út [[Gafsa]] oan 'e [[Barbarijske Kust]] fan 'e [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[Magreb]]-[[regio]]. Hy joech dat bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lybica'', wat letterlik "Libyske wylde kat" betsjut. [[Johann Friedrich Gmelin]] beskreau yn [[1791]] de Eastafrikaanske wylde kat (''Felis ocreata'') as in selsstannige [[soarte]], en datselde die [[Anselme Gaëtan Desmarest]] yn [[1822]] mei de Súdafrikaanske wylde kat (''Felis cafra''). Yn [[1921]] waard troch [[Oldfield Thomas]] en [[Martin Hinton]] ek noch de [[Hausakat]] (''Felis haussa'') beskreaun, op basis fan in spesimen út it [[Aïrberchtme]] yn 'e sintrale [[Sahara]] fan wat no [[Niger]] is. Yn 'e twadde helte fan 'e [[tweintichste iuw]] die lykwols bliken dat ''Felis ocreata'', ''F.&nbsp;cafra'' en ''F.&nbsp;haussa'' [[synonimen]] wiene foar ''Felis lybica''. [[File:The_contemporary_land_mammals_of_Egypt_(including_Sinai)_(1980)_Fig._135.png|left|thumb|250px|Yllustraasje fan 'e [[plasse]] fan in Afrikaanske wylde kat..]] ==Evolúsje== Neffens ûndersyk nei it [[nukleêr DNA]] fan 'e bisten hat de tûke fan 'e [[kateftigen]] dêr't de Afrikaanske wylde kat ta heart, him likernôch 2,2&nbsp;miljoen oant 890.000&nbsp;[[jier]] lyn ôfspjalten fan 'e [[lêste mienskiplike foarâlder]] mei de oare tûken fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]]. Analyze fan it [[mitogondriaal DNA]] wiist derop dat dy ôfspjalting earne tusken 4,2&nbsp;miljoen en 200.000&nbsp;jier lyn plakfûn, wat betsjut dat beide modellen oerienkomme (wat net altyd sa is). Beide modellen jouwe fierders oan dat de [[moeraskat]] (''Felis chaus'') de earste moderne soarte wie dy't him troch in ôfwikende [[evolúsje]] ûntjoech binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''), folge troch de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes'') en de [[woastynkat]] (''Felis margarita'') en dêrnei de Afrikaanske wylde kat. Wat oerbleau fan it basale oerskaai wie de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). Neffens ûndersyk nei it mitogondriaal DNA fûn de ôfspjalting fan 'e Afrikaanske wylde kat fan 'e Jeropeeske wylde kat likernôch 173.000&nbsp;jier lyn plak. It ûntstean fan 'e trije [[ûndersoarte]]n fan 'e Afrikaanske wylde kat (sjoch [[#Undersoarten|§&nbsp;Undersoarten]]) barde sa'n 131.000 jier lyn. Likernôch 10.000&nbsp;jier lyn waarden yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan it [[Midden-Easten]] foar it earst guon Afrikaanske wylde katten [[domestisearre]] troch de [[minske]]. Op [[Syprus]] is in blykber domestisearre Afrikaanske wylde kat weromfûn yn in [[grêf]] yn 'e [[Neolitikum|Neolityske]] [[delsetting]] [[Shillourokambos]], njonken it [[skelet]] fan wat, nei't men oannimme mei, syn minsklike baaske wie. Dat is it ierste [[argeology]]ske bewiis fan 'e nauwe bân tusken kat en minske. Fan 'e [[achtste iuw&nbsp;f.Kr.]] ôf waard de Afrikaanske wylde kat ek domestisearre yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]]. Dy bisten waarden de [[foarâlden]] fan 'e [[hûskat]] (''Felis catus''), dy't dus nauwer besibbe is oan 'e Afrikaanske wylde kat as oan 'e Jeropeeske wylde kat. De fersprieding fan 'e hûskat oer de wrâld begûn yn 'e [[Aldheid]] yn it [[Middellânske-Seegebiet]] en berikte yn 'e [[fyfde iuw]] de kust fan 'e [[Eastsee]]. [[File:Southern_African_Wildcat_(Felis_sylvestris_cafra)_female_..._(captive_specimen)_(39789072173).jpg|right|thumb|250px|In Afrikaanske wylde kat yn [[Súd-Afrika]].]] ==Fersprieding== ===Afrika=== De Afrikaanske wylde kat komt foar yn hast hiel [[Afrika]], wêrûnder hiel [[Súdlik Afrika]], [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]], it uterste suden en it noardlike diel fan [[Sintraal-Afrika]], it noarden fan [[West-Afrika]], by de [[Nyl]]delling lâns nei de [[kust]] fan 'e [[Middellânske See]] yn noardlik [[Egypte]] en dêrwei yn in brede stripe by de kusten fan [[Noard-Afrika]] en de westlike [[Magreb]] lâns. Dit bist ûntbrekt lykwols yn 'e [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]] (lykas it meastepart fan 'e [[Sahara]] en de [[Namyb]] fan [[Namybje]]) en yn 'e djipste [[tropyske reinwâlden]] (lykas yn it suden fan West-Afrika en yn it [[Kongoreinwâld]] fan Sintraal-Afrika). ===Aazje=== Bûten Afrika komt de wat misliedend neamde Afrikaanske wylde kat yn it [[Midden-Easten]] ek foar yn 'e [[Levant]] en it suden fan [[Mesopotaamje]]. Dielen fan it [[Arabysk Skiereilân]] hearre allyksa ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist, wêrûnder de súdlike [[Hidjas]], [[Asir]], súdwestlik [[Jemen]], de [[oäze]]s fan 'e eastlike [[Nêzjd]] en it [[berchtme|berchlân]] fan it [[Mûsandemskiereilân]] oan 'e eastlike útein fan 'e [[Perzyske Golf]] yn [[Omaan]] en de [[Feriene Arabyske Emiraten]]. Fierder nei it easten rint de fersprieding fan 'e Afrikaanske wylde kat fan [[Iraan]] en it súdwesten fan [[Pakistan]] fia it grutste diel fan [[Sintraal-Aazje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]] troch nei sintraal [[Sina]] en it suden fan [[Mongoalje]]. Yn it uterste súdeasten is de fersprieding fragmintarysk yn sintraal en eastlik [[Afganistan]], sintraal en súdeastlik Pakistan en westlik en sintraal [[Yndia]]. [[File:Felis_Lybica_Sarda_05.JPG|left|thumb|250px|De [[Sardynske wylde kat]] is mooglik in [[ûndersoarte]] fan 'e Afrikaanske wylde kat, mar it kin ek in [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten wêzen.]] ===Mediterrane eilannen=== Yn 'e [[Middellânske See]] waarden de [[Korsikaanske wylde kat]] fan [[Korsika]] en de [[Sardynske wylde kat]] fan [[Sardynje]] lang as [[ûndersoarte]]n fan 'e Afrikaanske wylde kat beskôge. Neffens it ynfloedrike [[soö-argeology]]sk ûndersyk dat de [[Frankryk|Frânske]] wittenskipper [[Jean-Denis Vigne]] yn [[1992]] op dy eilannen ferrjochte, soene dy bisten lykwols [[geografy]]sk isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]]s [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus'') wêze, dy't yn 'e [[Romeinske Tiid]], yn 'e earste helte fan it [[earste milennium]], op it eilân ynfierd wêze soene út it [[Heine Easten]] wei. Dy miening waard neitiid húsriem mank de measte [[soölogen]]. Mar in nij ûndersyk út [[jannewaris]] [[2023]] hie lykwols in hiele oare útkomst, en liek de eardere bân mei de Afrikaanske wylde kat krekt te befêstigen. De kwestje is anno [[2025]] noch net útiten en der moat noch fierder ûndersyk nei de beide eilânkatten dien wurde. De wylde kat dy't foarkomt op [[Sisylje]] is beslist de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). Yn it gefal fan 'e [[Kretinzyske wylde kat]] fan [[Kreta]], dy't foarhinne ek wol as in ûndersoarte fan 'e Afrikaanske wylde kat beskôge waard, giet it wierskynlik echt om in populaasje ferwyldere hûskatten. ==Uterlike skaaimerken== De Afrikaanske wylde kat is in fraksje grutter as de [[hûskat]] (''Felis catus''). Der bestiet by dit bist in lichte mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[boarre]] in bytsje grutter fan stal en foarser boud is as de [[poes]]. Boarren fan 'e [[nominaat]] hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 47–59,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 26,7–36,8&nbsp;sm, wylst poezen in kop-romplingte fan 40,6–55,8&nbsp;sm hawwe, mei in sturtlingte fan 24,1–33,7&nbsp;sm. Dat ferskil yn grutte sjocht men lykwols net werom yn it gewicht: sawol de boarren as de poezen fan 'e Afrikaanske wylde kat weagje 3,2–4,5&nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne trijehoekich en rinne út op in dúdlike punt, dêr't lytse [[eartûfke]]s op sitte. De [[pels]] fan 'e Afrikaanske wylde kat hat op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]ten) in [[kleur|grûnkleur]] dy't omskreaun wurde kin as [[sân (kleur)|ljochtsânkleurich]], soms mei in bleek [[giel]]e of [[read|rodzige]] [[tint]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten) binne folle ljochter, tsjin it [[wite]] oan of [[krêmkleur]]ich. Dêroerhinne rint in patroan fan [[oker (kleur)|oker]]kleurige oant [[swart]]e streken, mei in tige ljochte streek oer de rêch dy't de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] folget, en [[horizontale]] streken oer (of, oars besjoen, ringen om) de [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en. Op 'e siden wurde de [[fertikale]] streken faak wei yn wat diskontinuë spikkels. De [[sturt]] hat nei de útein ta wol wer ringen en teffens in swarte punt. Oer it [[gesicht]] rinne ferskate streken: twa horizontaal oer it [[wang]] fan 'e binnenste [[eachhoeke]] nei de [[ûnderkaak]], en in tinnerenien fan 'e binnenste eachhoeke by de [[noas]] lâns nei de [[bek]] ta. [[File:Stamps_of_Azerbaijan,_1994-275.jpg|right|thumb|180px|De Afrikaanske wylde kat op in [[Azerbeidzjan|Azerbeidzjaanske]] [[postsegel]] út [[1994]].]] De Afrikaanske wylde kat ûnderskiedt him fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') troch ûndúdliker of hielendal gjin streken op 'e siden en de [[skouder]]s en in minder skerp definiëarre streek oer de wringe, en teffens troch in sturt dy't folle tinner liket trochdat der minder [[hier (begroeiïng)|hier]] op groeit en trochdat dat hier minder útstiet. Ek binne de grutste eksimplaren fan 'e Jeropeeske wylde kat mei in kop-romplingte fan 44–67&nbsp;sm oansjenlik grutter as de grutste Afrikaanske wylde katten fan 'e [[nominaat]]. ==Biotoop== Afrikaanske wylde katten kinne har oanpasse oan in wiid ferskaat fan [[biotopen]], fan [[woastyn]] en [[steppe]] oant [[savanne]] en [[tropysk reinwâld]]. Yn 'e woastyn komme se lykwols foar mei in folle lytsere [[populaasjetichtens]], en yn 'e [[drûchte|drûchste]] dielen fan 'e [[Sahara]] is de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fierhinne beheind ta rûgere kriten mei beskutting, lykas de [[Atlasberchtme|Atlas]] yn sintraal [[Marokko]], it [[Aïrberchtme]] yn westlik [[Niger]] en it [[Ahaggarmassyf]] yn it suden fan [[Algerije]]. Ek yn it djipste tropysk reinwâld, lykas it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]], ûntbrekt de Afrikaanske wylde kat. ==Hâlden en dragen== De Afrikaanske wylde kat is in [[nachtdier]], dat omreden fan syn [[skouwens]] mar komselden opmurken wurdt yn 'e gebieten dêr't er foarkomt. By [[deiljocht]] ferberget er him ornaris middenmank [[strewelleguod]] om te rêsten, hoewol't er bytiden, as it [[bewolke waar|bewolke]] is, ek wol oerdeis foar 't ljocht komt om op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. It jeien giet benammen op it [[gehoar]], dat by de Afrikaanske wylde kat tige goed ûntwikkele is. Hy fangt in [[proai]] troch dy te beslûpen, wêrby't er mei ûneinich [[geduld]], hiel stadich en leech op 'e bealch foarút krûpt en [[plant]]egroei brûkt om syn neieroankommen te dekken. Dat giet krekt sa lang troch oant er ticht genôch by syn proai kommen is om dy mei in hommelse sprong te gripen. [[File:Felis silvestris gordoni.jpg|left|thumb|250px|In Afrikaanske wylde kat fan it [[Arabysk Skiereilân]] yn 'e [[dieretún]] fan it [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[Olomouc]].]] Afrikaanske wylde katten libje in [[solitêr]] bestean, dat inkeld yn 'e [[peartiid]] ûnderbrutsen wurdt troch kontakt mei soartgenoaten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]]. Sawol de [[boarre]]n as de [[poes|poezen]] fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], wêrby't it territoarium fan ien boarre de territoaria fan wol trije ûnderskate poezen oerlaapje kin. De territoaria fan bisten fan itselde geslacht oerlaapje inoar net. As in Afrikaanske wylde kat in soartgenoat fan itselde geslacht treft, of as er troch in oar bist fersteurd wurdt dêr't er net daliks foar hoecht út te naaien, set er al syn [[hier (begroeiïng)|hier]] oerein om himsels sa grut mooglik lykje te litten en sa de rivaal of de fijân te [[yntimidaasje|yntimidearjen]]. De [[peartiid]] falt foar de Afrikaanske wylde kat foar it meastepart yn 'e [[reintiid]]. Wannear't de reintiid krekt falt, ferskilt frijwat nei regio yn it grutte [[ferspriedingsgebiet]]. Nei de [[pearing]] hat de boarre fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 56–60&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de poes op in beskut plak [[befalling|befalt]] fan 1–3&nbsp;jongen mei útsjitters oant 5&nbsp;jongen. It plak fan 'e [[berte]] kin in ferburgen skûle mank ticht [[gers]] wêze, mar ek in ûndergrûnske [[hoale]] (almeast oernommen fan 'e oarspronklike eigner) of in [[beamholte]]. De jongen komme [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld en binne yn 't earstoan folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. De [[each]]jes geane iepen mei 10–14&nbsp;dagen, en mei likernôch 30&nbsp;dagen binne de jongkatsjes mobyl en kinne se de skûle ferlitte. Mei in fearnsjier wurde se [[ôfwûn]] en begjinne jachttechniken te learen. As se in healjier âld binne, ferlitte se de mem om har eigen wegen te gean. ==Fretten== De Afrikaanske wylde kat is in [[karnivoar]] dy't in ferskaat oan lyts [[dierte]] bejaget en fret. De sekuere gearstalling fan it menu ferskilt nei regio yn it grutte [[ferspriedingsgebiet]]. Yn [[West-Afrika]] frieten Afrikaanske wylde katten dy't dêr by in ûndersyk folge waarden benammen [[kjifdieren]], lykas ferskate [[soarte]]n [[rotten]], [[mûseftigen|mûzen]] en [[gerbils]]. Fierders stiene ek [[hazze-eftigen]] op it menu, lytse oant middelgrutte [[fûgels]], wêrûnder [[frankolinen]], en teffens [[hagedis]]sen en [[wringeleazen]]. Yn [[Súdlik Afrika]] is waarnommen hoe't de Afrikaanske wylde kat ek de kealtsjes bejaget fan lytse [[antilope]]n, lykas [[dûkers (bisten)|dûkers]], en fierders de [[skiep|lammen]] fan ([[domestisearre]]) [[skiep]] en [[geit]]en. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Afrikaanske wylde kat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') en de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus''). De jongen binne yn 't earstoan kwetsber foar in ferskaat oan lytsere rôfdieren, wêrûnder [[martereftigen]], [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. [[File:Fersprieding fan de Afrikaanske wylde kat (Felis lybica)-ûndersoarten.png|right|thumb|300px|De fersprieding fan 'e ûnderskate ûndersoarten fan 'e Afrikaanske wylde kat:<br>{{Color box|#498B1D}} de gewoane Afrikaanske wylde kat (''F. l. lybica'') <br>{{Color box|#FF8000}} de [[Aziatyske wylde kat]] (''F. l. ornata'') <br>{{Color box|#A349A4}} de [[súdlike Afrikaanske wylde kat]] (''F. l. cafra'')<br>{{Color box|#ED1C24}} de [[Korsikaanske wylde kat]] (''F. l. reyi'')<br>{{Color box|#3F48CC}} de [[Sardynske wylde kat]] (''F. l. sarda'')]] ==Status== De Afrikaanske wylde kat hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is dit bist opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. In bedriging foar it fuortbestean fan 'e soarte is [[genetyske fersmoarging]] troch natuerlik foarkommende [[krusing (biology)|krusings]] mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten. Oan 'e pluskant is yn 'e twadde helte fan 'e [[2000-er jierren]] ûntdutsen dat in poes fan 'e hûskat as surrogaatmem tsjinje kin en sûnder swierrichheden de ymplantearre [[embryo's]] fan in Afrikaanske wylde kat foldrage en te wrâld bringe kin. ==Undersoarten== Earder waarden mear [[ûndersoarte]]n erkend, mar yn [[2017]] telde de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) noch mar trije jildige ûndersoarten fan 'e Afrikaanske wylde kat (''Felis lybica''): *de gewoane Afrikaanske wylde kat (''F. l. lybica'' <small>[[Georg Forster|Forster]], 1780</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Noard-Afrika|Noard]]- en [[West-Afrika]], de [[Hoarn fan Afrika]] en it noarden fan [[Sintraal-Afrika]] en fan [[East-Afrika]], mei dêropta de [[Levant]], [[Mesopotaamje]] en it [[Arabysk Skiereilân]])</small> *de [[Aziatyske wylde kat]] (''F. l. ornata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1832</small>) <small>([[Iraan]], [[Sintraal-Aazje]], [[Pakistan]], westlike en sintraal [[Yndia]], [[Sinkiang-Oeigoerje]], noardlik sintraal [[Sina]] en súdlik [[Mongoalje]])</small> *de [[súdlike Afrikaanske wylde kat]] (''F. l. cafra'' <small>[[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822</small>) <small>([[Súdlik Afrika]] en it suden fan [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[East-Afrika]])</small> Dêropta binne der noch twa mooglike ûndersoarten dêr't noch mear ûndersyk nei dien wurde moat: *de [[Korsikaanske wylde kat]] (''F. l. reyi'' <small>[[Louis Lavauden|Lavauden]], 1929</small>) <small>([[Korsika]])</small> *de [[Sardynske wylde kat]] (''F. l. sarda'' <small>[[Fernand Lataste|Lataste]], 1885</small>) <small>([[Sardynje]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_wildcat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis lybica}} }} {{DEFAULTSORT:Afrikaanske wilde kat}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] tlctkoy9haq7qs32zhin23sjin0yntx 0 188781 1233691 1215143 2026-07-05T21:27:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233691 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Kokosgint |Ofbyld= [[File:Sula_leucogaster_brewsteri_379677568.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') |Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') |Wittenskiplike namme= Sula brewsteri |Beskriuwer, jier= [[Nathaniel Stickney Goss|Goss]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kokosgint (Sula brewsteri).png|center|250px]] }} De '''Kokosgint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula brewsteri''), ek wol de '''brewstergint''' of '''Brewsters gint''' neamd, is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dit bist komt foar boppe it easten fan 'e [[Stille Oseaan]] en de [[Golf fan Kalifornje]]. It is in sosjale fûgel, dy't benammen [[fisk]] yt en yn grutte [[koloanje (biology)|koloanjes]] oer de [[grûn]] [[nêst (fûgels)|nêstelet]]. De Kokosgint waard foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[brune gint]] (''Sula leucogaster'') beskôge, en waard dêr pas yn [[2024]] fan losmakke. Dêrfandinne dat de [[IUCN]] noch gjin beoardieling fan dizze soarte hat. ==Taksonomy== De Kokosgint waard yn [[1888]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Nathaniel Stickney Goss]]. Dyselde basearre him dêrby op [[spesimina]] dy't ôfkomstich wiene fan it eilân [[San Pedro Mártir (eilân)|San Pedro Mártir]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. Hy joech de fûgel de [[wittenskiplike namme]] ''Sula brewsteri'', nei syn [[freonskip|freon]] en [[kollega]] [[William Brewster (ornitolooch)|William Brewster]]. Goss hie de fûgel as in selsstannige [[soarte]] beskreaun, mar yn [[1944]] waard de Kokosgint troch de Amerikaanske ornitolooch [[Alexander Wetmore]] yndield as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[brune gint]] (''Sula leucogaster''). Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] die lykwoks út nij ûndersyk bliken dat it dochs om in selsstannige soarte gie. Dêrom waard yn [[2024]] op in gearkomste fan it [[Amerikaansk Ornitologysk Genoatskip]] (AOS) in foarstel om 'e feroaring fan Wetmore werom te draaien mei unanime stimmen oannommen. [[File:Brown booby couple.JPG|left|thumb|250px|In pearke Kokosginten.]] Dêrby waard mei-iens foarsteld om as gebrûksnamme "Kokosgint" oan te nimmen, ferwizend nei it [[Kokoseilân]] fan [[Kosta Rika]] yn 'e eastlike [[Stille Oseaan]] (en net te betiizjen mei de [[Kokoseilannen]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] yn 'e noardeastlike [[Yndyske Oseaan]]). De reden om net gewoan fan 'e brewstergint of Brewsters gint te sprekken lei oan 'e [[cancelkultuer]] yn 'e [[Feriene Steaten]], wêrby't alle nammen fan [[slavernij|slavehâlders]] út 'e iepenbiere romte ferwidere wurde. Dat is net te sizzen dat Brewster in slavehâlder wie (want dat wied er net), mar yn dat ramt is it AOS begûn om alle [[eponym|eponimen]] (nammen fan fûgelsoarten dy't weromgeane op in persoansnamme) te feroarjen "út foarsoarch". ==Fersprieding== De Kokosgint is lânseigen yn it [[tropysk]]e eastlike part fan 'e [[Stille Oseaan]], mei in útrinner nei de noardlike [[subtropen]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De fûgel libbet fan âlds foar de [[kust]]en fan [[Meksiko]], [[Gûatemala]], [[El Salvador]], [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]], [[Panama]], [[Kolombia]] en [[Ekwador]]. Hy [[brieden (fûgels)|briedt]] fan âlds op 'e Meksikaanske eilannen yn 'e Golf fan Kalifornje, benammen [[San Pedro Mártir (eilân)|San Pedro Mártir]], [[Espíritu Santo (eilân)|Espíritu Santo]] en [[Nasjonaal Park Isla Isabel|Isabel]]; en fierders op 'e Meksikaanske [[Marieta-eilannen]], besuden de Golf fan Kalifornje; de Meksikaanske eilannen [[Clarión (eilân)|Clarión]] en [[Socorro (eilân)|Socorro]], dy't diel útmeitsje fan 'e [[Revillagigedo-eilannen|Revillagigedo-arsjipel]], súdwestlik fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]; op [[Kokoseilân]] en [[Isla del Caño]] yn Kosta Rika; en op it Kolombiaanske eilân [[Gorgona (eilân yn Kolombia)|Gorgona]]. Frij resint is de Kokosgint úteinset mei it útwreidzjen fan syn ferspriedingsgebiet nei it noarden en westen ta. Hy wurdt no ek geregeldwei waarnommen by de westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] lâns, alhiel oant [[Vancouver]] yn [[Kanada]] ta. Yn [[2017]] begûnen de earste Kokosginten te brieden op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] fan [[Kalifornje]], dy't ter hichte fan 'e [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]] foar de kust lizze. Yn [[2024]] wiene der ek berjochten fan Kokosginten dy't yn 'e sintrale Stille Oseaan bretten op [[Wake (eilân)|Wake]] en [[Palmyra (atol)|Palmyra]] yn 'e [[Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen]] en op [[Moku Manu]], foar de noardeastkust fan [[Oähû]] yn [[Hawaï]]. It is noch ûndúdlik oft de útwreiding fan it ferspriedingsgebiet bliuwend is. It soe kinne dat dizze ûntjouwing feroarsake of mooglik makke wurdt troch [[klimaatferoaring]]. [[File:Sula leucogaster brewsteri 379916688.jpg|left|thumb|250px|In Kokosgint.]] ==Uterlike skaaimerken== De Kokosgint is frij oan 'e grutte foar in [[gintfûgel]]. Hy hat trochinoar in totale lichemslingte fan 68–80&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 135–155&nbsp;sm en in gewicht fan 1,0–1,2&nbsp;[[kg]]. De [[snaffel]] is lang en puntich en bûcht oan 'e útein justjes omleech. De rânen binne skerp en kartele. De kleur fan 'e snaffel is by [[mantsje]]s [[griis]] en by [[wyfke]]s mear [[rôze|rôzich]]. Krekt as by alle gintfûgels sitte ek by de Kokosgint de [[noaster]]s oan 'e binnenkant fan 'e snaffel, sadat der by it [[dûken]] gjin [[seewetter]] yn nei binnen kringe kin. De [[poat]]en binne oergrut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen. Se binne griis fan [[kleur]] en datselde jildt foar de rânen om 'e [[eagen]] hinne. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is op 'e [[hals]], [[rêch]], [[wjuk]]ken en [[sturt]] [[brún]] en op it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] [[wyt]]. Al mei al liket de Kokosgint gâns op 'e nau besibbe [[brune gint]] (''Sula leucogaster''), hoewol't de snaffel en poaten fan dy fûgel faak (ôfhinklik fan 'e [[ûndersoarte]]) [[giel]]er binne as dy fan 'e Kokosgint. Mar it skaaimerk dêr't men in Kokosgint fuortendaliks oan ûnderskiede kin, is wite kleur yn syn [[gesicht]], dy't fariëarret nei [[geslacht (sekse)|geslacht]] en ûndersoarte. Wyfkes fan alle trije ûndersoarten hawwe in wyt plak op 'e [[foarholle]], en datselde jildt foar mantsjes fan 'e ûndersoarte ''S.&nbsp;b.&nbsp;etesiaca''. Mantsjes fan 'e [[nominaat]] (''S.&nbsp;b.&nbsp;brewsteri'') hawwe in wyt gesicht en in [[ljochtbrune]] [[kiel]], wylst mantsjes fan 'e ûndersoarte ''S.&nbsp;b.&nbsp;nesiotes'' it measte wyt hawwe: in wyt gesicht en in wite kiel. [[File:Sula brewsteri etesiaca CR.jpg|right|thumb|250px|In Kokosgint [[swimmen]]d nei it [[dûken]].]] ==Hâlden en dragen== De Kokosgint [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch [[fleanen|op 'e wjuk]] in [[iezing]] fan net al te grutte [[fisken]] op te spoaren dy't net al te fier ûnder it wetteroerflak fan 'e [[see]] [[swimmen|swimt]]. Hat er sa'n iezing fûn, dan [[dûken|dûkt]] er rjocht út 'e [[loft]] wei, soms fan grutte hichte ôf, de see yn, wêrby't er de [[wjuk]]ken tebek teart en sa in ekstreem streamline lichemsfoarm oannimt. As er net daliks in fisk te pakken hat, kin in Kokosgint der ûnder wetter efteroan gean, wêrby't er swimt troch sawol syn wjukken as syn mei [[swimflues|swimfluezzen]] tariste poaten te brûken. Krekt as oare [[gintfûgels]] is ek de Kokosgint in sosjale fûgel, dy't [[brieden (fûgels)|briedt]] yn massale [[koloanje (biology)|koloanjes]]. Dy lizze almeast op ôfhandige en foar [[rôfdier]]en dreech te berikken [[eilannen]]. Kokosginten binne [[monogame]] fûgels dy't faak ferskate [[briedseizoen]]en byinoar bliuwe. De partners slane net it hiele jier byinoar om, mar sykje inoar oan it begjin fan it folgjende briedseizoen wer op. As se inoar weromfine, wurde der earst komplekse [[begroeting]]srituelen ôfwurke. [[File:Sula_leucogaster_brewsteri_(cropped).jpg|left|thumb|250px|In Kokosgint mei in [[fûgelpyk|pyk]].]] Nei de [[pearing]] leit it wyfke 1–2&nbsp;[[aai]]en, mar almeast 2. De [[briedtiid]] duorret 42–45&nbsp;[[dagen]]. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt ôfwikseljend troch beide [[âlden]] dien. De [[fûgelpyk|pyk]] (ornaris wurdt der mar ien grutbrocht) wurdt troch beide âlden fuorre mei heal [[spiisfertarring|fertarde]] fisk dy't op see fongen is en by weromkear op it [[nêst (fûgels)|nêst]] yn 'e snaffel fan 'e pyk opkoarre wurdt. Mei likernôch 90&nbsp;dagen [[útfleanen|fljocht de pyk út]]. De Kokosgint is mei 1–2&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]] en hat in [[libbensferwachting]] fan nei skatting 15–20&nbsp;jier. Op it eilân [[Wake (eilân)|Wake]], yn 'e sintrale [[Stille Oseaan]], waard waarnommen dat in stikmannich Kokosginten dy't dêr middenmank in koloanje fan [[brune gint]]en bretten, konsekwint pearen mei inoar ynstee fan mei brune ginten. Oare waarnimmings wize derop dat in inkele froulike Kokosgint dy't yn in briedkoloanje fan 'e brune gint bedarret, hielendal net pearet. Der binne inkele gefallen fan súksesfolle [[hybride (biology)|krusings]] tusken de Kokosgint en de brune gint bekend, mar eltse kear gie it om in manlike Kokosgint yn in sitewaasje dêr't hielendal gjin froulike Kokosginten oanwêzich wiene. Dat barde fan [[2012]] oant [[2014]] op [[Nakanokamishima]] yn 'e [[Rjûkjû-eilannen]] fan [[Japan]] en yn [[2020]] op it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[atol]] [[Midway (atol)|Midway]], noardwestlik fan [[Hawaï]]. [[File:Cocos Booby, West Anacapa Island, California (3).jpg|right|thumb|250px|In Kokosgint [[fleanen|op 'e wjuk]].]] ==Status== De Kokosgint is sa'n nije [[soarte]] dat er noch net troch de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) [[IUCN-status|beoardiele]] is. Mar it liket derop dat dizze fûgel yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl is. ==Undersoarten== Der binne <small>(anno 2025)</small> 2 of 3 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kokosgint (''Sula brewsteri''), ôfhinklik fan hokker [[ornitology]]ske autoriteit men folget: *''S. b. brewsteri'' <small>[[Nathaniel Stickney Goss|Goss]], 1888</small> <small>(de [[nominaat]]; briedt op 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] en teffens op [[Marieta-eilannen]] en de [[Revillagigedo-eilannen]] súdlik resp. súdwestlik fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])</small> *''S. b. etesiaca'' <small>[[John Thayer (ornitolooch)|Thayer]] & [[Outram Bangs|Bangs]], 1905</small> <small>(briedt op [[Kokoseilân]] en op [[Isla del Caño]] yn [[Kosta Rika]], en [[Gorgona (eilân yn Kolombia)|Gorgona]] yn [[Kolombia]])</small> *''S. b. nesiotes'' <small>[[Edmund Heller|Heller]] & [[Robert Evans Snodgrass|Snodgrass]], 1901</small> <small>(net troch alle autoriteiten erkend as ûndersoarte; briedt it [[Frankryk|Frânske]] eilân [[Clipperton (eilân)|Clipperton]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cocos_booby ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sula brewsteri}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Tropengint]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Clipperton]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hawaï]] 6ekexljs157sy6ej1l6lma8zt6t08ux 0 188793 1233769 1214407 2026-07-05T22:14:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233769 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = fennek |Ofbyld = [[Ofbyld:Zoo de la Barben 20130424 38.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Fennec Singing.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= '''Vulpes zerda''' |Beskriuwer, jier = [[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Fersprieding fan de fennek (Vulpes zerda).png|center|250px]] }} De '''fennek''' (''Vulpes zerda'') of '''woastynfoks''' is in lytse [[foks]] dy't lânseigen is yn 'e woastinen fan [[Noard-Afrika]] en it [[Sinaïskiereilân]]. Syn meast ûnderskiedende skaaimerk binne syn ûngewoan grutte earen, dy't tsjinje om waarmte ôf te fieren en te harkjen nei ûndergrûnske proaien. == Ferskining == [[Ofbyld:Лисичка.jpg|thumb|left|De fennek hat tige grutte earen en kin proaien ûnder it sân op tsientallen meters hearre.]] De fennek is de lytste foks fan 'e wrâld en wurdt likernôch 25 oant 49 sm lang, wylst de sturt 20 oant 30 sm lang is. It hier fan 'e foks is gielbrún en it bist hat in wite búk en in swarte sturtpunt. Hy weaget 1 oant 1,5 kg. Opfallend binne syn grutte earen, dy't helpe om in proai te lokalisearjen en waarmte ôf te fieren. Yn it wyld wurde woastynfoksen meast 8 oant 10 jier, wylst se yn finzenskip 12 of sels âlder wurde kinne. == Jacht == Fenneken binne nachtdieren, sliepe oerdeis yn harren hoalen en jeie benammen nachts. Harren hoalen binne meters lang en ha faak ferskillende útgongen. Se grave sa fluch dat it liket as se troch it sân opslokt wurde en dêrby treffe se somtiden ek proaien oan. Meastentiids jaget de fennek selsstannich en bliuwe de jongen by ien fan 'e âlders efter yn it hol. It iten bestiet út ynsekten, [[kjifdieren]], skorpioenen, aaien, hagedissen, slangen, spinnen, lytse fûgels, beien en sied. Fijannen fan 'e fennek binne jakhalzen, grutte rôffûgels en de minske. == Fersprieding == De fennek libbet yn 'e [[Sahara]] yn [[Noard-Afrika]], fan [[Mauretaanje]] en de [[Westlike Sahara]] oant [[Egypte]] en [[Sûdaan]]. It eastlikste punt fan 'e fersprieding is it ta Egypte hearrende [[Sinaïskiereilân]]. == Hâlden en dragen == Se pearje fan jannewaris oant febrewaris. Mantsjes binne yn dy tiid agressiver en territoarialer. De draachtiid is 50 dagen en de yn 'e regel twa oant fiif welpen wurde yn maart of april berne. It mantsje soarget foar en nei de berte foar it iten, wylst it wyfke by de jongen bliuwt. It is ûntdutsen dat mantsjes en wyfkes foar langere tiid byinoar bliuwe, mar it is ûnwis oft dat permanint is. Yn 'e sûchtiid ferlit it wyfke it hol hast net en bewekket it mantsje de tagong. == Status == De fennek stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. == Hûsdier == De fennek kin mei in soad soarch as hûsdier holden wurde. Sûnt 2017 wie dat yn Nederlân tastien as se yn finzenskip fokt wienen, it hâlden fan 'e soarte troch fangst út it wyld wie ferbean. Mei yngong fan 1 july 2024 stiet de fennek net mear op 'e Hûs- en hobbydierelist. Dat betsjut dat fenneken yn prinsipe net mear as húsdier tastien bine. Likemin de fok fan 'e soarte. == Trivia == * De Dútske fjildmaarskalk [[Erwin Rommel]] hie yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] as bynamme Der Wüstenfuchs (de woastynfoks). * Les Fennecs (Frânsk foar woastynfoksen) is de bynamme fan it Algerijnske nasjonale fuotbalalvetal. * De woastynfoks is it nasjonale dier fan Algerije. * De Fennek is in moderne pânserwein dy't û.o. troch Nederlân en Dútslân brûkt wurdt. * It ''[[Star Wars]]''-personaazje [[Fennec Shand]] waard nei dizze foks ferneamd. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.gbif.org/species/5219310 De woastynfoks op Global Biodiversity Information Facility.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes zerda|Fennek}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] 6eh2w74rtigsumf24qeil0rs4i6xnpr 0 188796 1233721 1214362 2026-07-05T21:46:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233721 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bingaalske foks |Ofbyld = [[Ofbyld:Bengal Fox - Shreeram M V - Rajasthan, India.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes bengalensis |Beskriuwer, jier = [[George Shaw]] | datum = 1800 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Fersprieding fan de Bingaalske foks (Vulpes bengalensis).png|center|250px]] }} De '''Bingaalske foks''' (''Vulpes bengalensis'') is in bist yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Indian Fox at Little Rann of Kutch.jpg|thumb|left|Wyfke.]] De Bingaalske foks is in lytse oant middelgrutte foks dy't op it [[Yndysk subkontinint]] foarkomt yn iepen gerslân, healwoastinen, savannes en lânbougebieten. Hy wurdt 45 oant 60 sm lang en hat in 25 oant 35 sm lange sturt. De totale lingte is 70 oant 95 sm. De foks hat in lang en slank lichem en in puntich gesicht mei grutte puntige earen. De efterkanten fan 'e earen binne donkerbrún mei in swarte râne; de earen binne wyt fan binnen. Tusken de populaasjes en de tiid fan it jier besteane in soad kleurferskillen, mar oer it generaal is it flues fan 'e soarte readeftich griis fan boppe mei blekere kanten en readbrune poaten. De sturt hat lang en ticht hier mei in swarte punt. Op it boppeste diel fan 'e puntige snút kin foar de eagen in donkere markearring wêze. == Fersprieding == Bingaalske foksen komme op it Yndysk Subkontinint foar fan 'e [[Himalaya]] yn [[Nepal]] oant it suden fan [[Yndia]] en fan súdlik en eastlik [[Pakistan]] oant it easten fan Yndia en Súdwest-[[Bangladesj]]. Se mije berchhellingen en tichte bosken. Alhoewol't Bingaalske foksen ek by doarpen en yn lânbougebieten foarkomme, binne se minder [[synantropy]]sk as de gewoane [[foks]] (''vulpes vulpes''). == Hâlden en dragen == De Bingaalske foks is meast aktyf om it skimerjen hinne en nachts, alhoewol't er ek oerdeis jeie kin as it net te hyt is en it bygelyks reint. Se hawwe útwrydske hoalen mei ferskillende yngongen, dêr't se rêste en dy't hja brûke om fuort te plantsjen. Se binne oer it generaal frij solitêr, mar pearen en lytse famyljegroepen by hoalen binne wenst. [[Ofbyld:Bengal Fox Pup.jpg|thumb|left|twa oant trije wiken âlde pup yn Yndia.]] Yn 'e regel kriget it wyfke tusken jannewaris en maart 2 oant 4 jongen, nei in draachtiid fan 50 oant 53 dagen. De beide âlden jeie om bar en ien bliuwt efter om it nêst te beweitsjen. Bingaalske foksen ite lytse [[kjifdieren]] en [[sûchdieren]], [[ynsekten]] en [[wringeleazen|wringeleaze dieren]], [[reptilen]], [[fûgels]] en aaien. Ek ite se beien, fruchten en planten. Fijannen fan it bist binne [[wolven]], [[Goudjakhals|goudjakhalzen]], [[loaihoars]]en, grutte rôffûgels en fral de minske. == Status == De Bingaalske foks stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre, mar de populaasjes kinne lokaal troch ferlies fan habitat, útwreiding lânbou, bouprojekten en konflikten mei minsken (lykas ferkear en fergiftiging) ôfnimme. Yn Yndia wurdt de Bingaalske foks beskerme ûnder de Indian Wildlife (Protection) Act. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.gbif.org/cs/species/5219308 De Bingaalske foks op Global Biodiversity Information Facility.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes bengalensis|Bingaalske foks}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] fib9fjma9xi00thj0cooy9kjvekwyig 1233722 1233721 2026-07-05T21:47:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233722 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bingaalske foks |Ofbyld = [[Ofbyld:Bengal Fox - Shreeram M V - Rajasthan, India.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes bengalensis |Beskriuwer, jier = [[George Shaw (biolooch)|Shaw]], 1800 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Fersprieding fan de Bingaalske foks (Vulpes bengalensis).png|center|250px]] }} De '''Bingaalske foks''' (''Vulpes bengalensis'') is in bist yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Indian Fox at Little Rann of Kutch.jpg|thumb|left|Wyfke.]] De Bingaalske foks is in lytse oant middelgrutte foks dy't op it [[Yndysk subkontinint]] foarkomt yn iepen gerslân, healwoastinen, savannes en lânbougebieten. Hy wurdt 45 oant 60 sm lang en hat in 25 oant 35 sm lange sturt. De totale lingte is 70 oant 95 sm. De foks hat in lang en slank lichem en in puntich gesicht mei grutte puntige earen. De efterkanten fan 'e earen binne donkerbrún mei in swarte râne; de earen binne wyt fan binnen. Tusken de populaasjes en de tiid fan it jier besteane in soad kleurferskillen, mar oer it generaal is it flues fan 'e soarte readeftich griis fan boppe mei blekere kanten en readbrune poaten. De sturt hat lang en ticht hier mei in swarte punt. Op it boppeste diel fan 'e puntige snút kin foar de eagen in donkere markearring wêze. == Fersprieding == Bingaalske foksen komme op it Yndysk Subkontinint foar fan 'e [[Himalaya]] yn [[Nepal]] oant it suden fan [[Yndia]] en fan súdlik en eastlik [[Pakistan]] oant it easten fan Yndia en Súdwest-[[Bangladesj]]. Se mije berchhellingen en tichte bosken. Alhoewol't Bingaalske foksen ek by doarpen en yn lânbougebieten foarkomme, binne se minder [[synantropy]]sk as de gewoane [[foks]] (''vulpes vulpes''). == Hâlden en dragen == De Bingaalske foks is meast aktyf om it skimerjen hinne en nachts, alhoewol't er ek oerdeis jeie kin as it net te hyt is en it bygelyks reint. Se hawwe útwrydske hoalen mei ferskillende yngongen, dêr't se rêste en dy't hja brûke om fuort te plantsjen. Se binne oer it generaal frij solitêr, mar pearen en lytse famyljegroepen by hoalen binne wenst. [[Ofbyld:Bengal Fox Pup.jpg|thumb|left|twa oant trije wiken âlde pup yn Yndia.]] Yn 'e regel kriget it wyfke tusken jannewaris en maart 2 oant 4 jongen, nei in draachtiid fan 50 oant 53 dagen. De beide âlden jeie om bar en ien bliuwt efter om it nêst te beweitsjen. Bingaalske foksen ite lytse [[kjifdieren]] en [[sûchdieren]], [[ynsekten]] en [[wringeleazen|wringeleaze dieren]], [[reptilen]], [[fûgels]] en aaien. Ek ite se beien, fruchten en planten. Fijannen fan it bist binne [[wolven]], [[Goudjakhals|goudjakhalzen]], [[loaihoars]]en, grutte rôffûgels en fral de minske. == Status == De Bingaalske foks stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre, mar de populaasjes kinne lokaal troch ferlies fan habitat, útwreiding lânbou, bouprojekten en konflikten mei minsken (lykas ferkear en fergiftiging) ôfnimme. Yn Yndia wurdt de Bingaalske foks beskerme ûnder de Indian Wildlife (Protection) Act. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.gbif.org/cs/species/5219308 De Bingaalske foks op Global Biodiversity Information Facility.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes bengalensis|Bingaalske foks}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] i65cejtqq12r36ircjmm8ee2a0uka03 0 188809 1233767 1214388 2026-07-05T22:14:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233767 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = feale foks |Ofbyld = [[Ofbyld:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XXXIV) (5987844603) 2.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= '''Vulpes pallida''' |Beskriuwer, jier = [[Philipp Jakob Cretzschmar|Cretzschmar]], 1827 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Pale Fox area.png|center|250px]]<br>Ferspriedingsgebiet fan 'e feale foks. }} De '''feale foks''' (''Vulpes pallida'') is in [[sûchdier]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftige]]n (''Canidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard foar it earst offisjeel publisearre troch [[Philipp Jakob Cretzschmar|Cretzschmar]] yn 1826. == Ferskining == De kop- en lichemslingte is 38 oant 55 sm, de sturtlingte is 23 oant 29 sm en it gewicht is 2,0 oant 3,6 kg. De feale foks is in lytse foks, mei in lang lichem, relatyf koarte poaten en in smelle snút. It hier is frij tin, mei in bleke sânkleur dat nei de búk ta wyteftich wurdt. Oer de rêch is it hier faak minder effen mei wat swarte en readbrune plakjes; de flanken binne bleker en geane oer yn in bleekwite ûnderkant. De poaten binne readbrún. De soarte hat in bleek gesicht mei in langwerpich snút mei relatief lange snorhieren en om it each in donkere ring. De sturt is lang en tsjok mei readbrún hier en in swarte punt en in donker plak boppe de sturtklier. It sâneftige hier jout de foks in poerbêste kamûflaazje yn 'e woastyn. == Fersprieding == De feale foks is ferspraat yn 'e healdrûge [[Sahel]]regio fan [[Afrika]], dy't grinzet oan 'e [[Sahara]]. Se komme foar yn [[Benyn]], [[Boerkina Faso]], [[Kameroen]], [[Tsjaad]], [[Eritreä]], [[Etioopje]], [[Gambia]], [[Maly]], [[Mauretaanje]], [[Niger]], [[Nigearia]], [[Senegal]], [[Somaalje]] en [[Sûdan]]. It habitat is sânich of rotseftich drûch gebiet en de feale foks kin nei it suden en noarden migrearje as dat fanwegen drûchte nedich is. === Undersoarten === De feale foks wurdt ferdield yn fiif erkende ûndersoarten:<ref>[https://treatment.plazi.org/id/03ACCF40BF17FFE97B96FBEDF7C0D179?utm_source=chatgpt.com Treatment Bank, oproppen 27 desimber 2025.]</ref><br> 🔹 ''Vulpes pallida pallida'': komt fral foar fan Sûdan (Kordofan) oant Eritreä en Etioopje yn it easten fan it ferspriedingsgebiet.<br> 🔹 ''Vulpes pallida cyrenaica'': wurdt fral oantroffen yn Cyrenaica yn [[Lybje]].<br> 🔹 ''Vulpes pallida edwardsi'': libbet yn it westlike Sahelgebiet (lykas Maly, súdlik Mauretaanje en Senegal).<br> 🔹 ''Vulpes pallida harterti'': komt foar yn Boerkina Faso, Niger en noardlik Nigearia.<br> 🔹 ''Vulpes pallida oertzeni'': libbet fan noardlik Kameroen en Tsjaad oant súdlik Lybje en dielen fan Sûdan (Darfur). De belangrykse ferskillen tusken de ûndersoarten binne de geografyske ferskillen. De ferskillen yn uterlik, kleur en grutte binne fierder net hiel grut. == Hâlden en dragen == De feale foks peart yn 'e regel yn 'e koelere moannen fan it jier, itjinge te krijen hat mei it oanbod fan iten. De draachtiid duorret likernôch 50 oant 53 dagen. In teef krige 3 oant 6 jongen per kear. Se binne by de berte noch hielendal blyn en dôf en folslein ôfhinklik. Feale foksen wurde net âlder as 10 jier. Se libje meast yn lytse sosjale groepen en binne [[omnivoar]]. It iten bestiet út ynsekten, mûzen, hagedissen, fûgels, aaien en fruit. Om't se yn drûge gebieten libje moatte se harren focht foar it grutste part troch it iten krije. == Status == De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] hat syn behâldstatus as net bedrige (''Least Concern'') beöardiele, alhoewol't der net in soad bekend is en de foks hieltyd mear bedrige wurdt troch ferlies en fragmintaasje fan habitat en minsklike ynkringing. Dy útdagings wurde fergrutte troch de klimaatferoaring en konkurrinsje fan yntrodusearre soarten yn syn ferspriedingsgebiet. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://animaldiversity.org/accounts/Vulpes_pallida/ Animal Diversity, oproppen 27 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes pallida|Feale foks}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] cwkh6mt3701zhwgtvt9rqu3ccdu4u4e 0 188871 1233718 1214564 2026-07-05T21:46:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233718 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Afgaanske foks |Ofbyld = [[File:Blandford's fox 1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes cana |Beskriuwer, jier = [[William Thomas Blanford|Blanford]], 1877 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Fersprieding fan de Afgaanske foks (Vulpes cana).png|center|250px]]<small>{{Color box|#B52CD1}} wisse fersprieding <br>{{Color box|#D385E4}} wierskynlike fersprieding</small> }} De '''Afgaanske foks''' (''Vulpes cana'') is in bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[foksen]] (''Vulpes'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae''). De [[Nomenklatuer|soartenamme]] ''cana'' is [[Latyn]] foar griis, in ferwizing nei de kleur fan it hier. == Ferskining == Afgaanske foksen binne lytse foksen. Fan 'e kop oant de romt binne se likernôch 38 oant 80 sm en se ha in sturt fan likernôch 26 oant 41 sm. It gewicht fan folwoeksen bisten leit earne tusken 1,5 en 3 kg. It hier is brúngriis oant kanielkleurich, mei ljochtere flanken en in fealgiele oant wite ûnderkant. In donkere streek boppe by de rêch lâns rint somtiden troch op 'e sturt. De sturt sels is lang en meast mei in swart of bytiden ek wite punt. De soarte hat in smelle kop mei in puntige snút. De earen binne oanpast oan it waarme en drûge habitat, sadat se helpe by it ôffieren fan 'e waarmte. Oars as oare foksen dy't yn 'e woastyn foarkomme ha de Afgaanske foksjen gjin hier op 'e soaltsjes fan 'e poaten. Se ha mear kateftige klauwen, bôge en skerp, sadat se goed klimme kinne oer de rotseftige hellingen. == Fersprieding == De Afgaanske foks komt foar yn it [[Midden-Easten]] ([[Israel]], [[Jordaanje]], [[Saûdy-Araabje]], [[Oman]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]]) oant Sintraal- en Súd-Aazje ([[Iran]], [[Afganistan]], [[Pakistan]]). Se libje net yn sânwoastinen en op grutte flaktes, mar op steile rotshellingen en yn kleauwen. Om't de Afgaanske foks ôfhinklik is fan rûch, bercheftich gebiet is it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte net oaniensletten. Oarspronklik wie de Afgaanske foks allinnich bekend fan Súdeast-Aazje, mar yn 1981 waard ek in populaasje yn Israel ûntdutsen en dêrnei binne der yn 'e bercheftige gebieten fan it [[Arabyske Skiereilân]] mear populaasjes ûntdutsen. Mooglik komme Afgaanske foksen ek foar yn Eritreä, Sûdan en Jemen.<ref>[https://www.canids.org/species/view/PREKON160201#:~:text=Originally%20known%20only%20from%20southwestern,regions%20in%20the%20Arabian%20Peninsula. Canid Specialist Group, oproppen 29 desimber 2025.]</ref> == Taksonomy == De meast besibbe soarte fan 'e Afgaanske foks is de [[fennek]] (''Vulpes zerda''), in lytse woastynfoks. Dy twa soarten wurde yn analyses faak suster-taksa neamd, itjinge betsjut dat se in mienskiplike foarâlder diele en nauwer oan inoar besibbe binne as oare echte foksen. De fennek en de Afgaanske foks soene har likernôch 4 oant 4,5 miljoen jier ferlyn fan in mienskiplike foarâlder ôfspjalte ha. == Hâlden end dragen == Afgaanske foksen binne nachtdieren, se binne nachts aktyf en sliepe oerdeis yn hoalen, spjalten of ûnder rotsen om de waarmte en grutte rôffûgels te mijen. It grutste part fan 'e nacht binne se oan it sykjen nei iten en se lizze nachts somtiden ôfstannen fan 7 oant 9 km ôf yn it territoarium, dat relatyf lyts is (± 1,6 km²). It binne [[omnivoar]]en, mar se ha in foarkar foar ynsekten en fruit en lytse [[wringedieren]], lykas [[kjifdieren]], [[hagedissen]] en [[fûgels]]. Se drinke selden wetter en krije it measte focht binnen troch it iten. De foks is [[Monogamy|monogaam]] en de peartiid is fan desimber oant febrewaris. De draachtiid is 50 oant 60 dagen en it teefke kriget ien oant trije jongen, dy't 30 oant 45 dagen fersoarge wurde. De jonge foks is nei 6 oant 12 moannen geslachtsryp. Afgaanske foksen wurde yn 'e regel 4 oant 5 jier en maksimaal 10 jier âld. == Status == De [[IUCN]] beskôget de soarte fanwegen it grutte ferspriedingsgebiet as net bedrige (''Least Concern'', 2015). Der binne gjin bewizen dat de soarte drastysk ôfnimt. De Afgaanske foks stiet op Taheakke II fan it [[CITES]]-ferdrach. Regionale beöardielingen binne ôfwikend en yn Israel en op it Arabysk Skiereilân wurdt de soarte goed beskerme. Der is gjin beskerming yn Súdeast-Aazje. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://animaldiversity.org/accounts/Vulpes_cana/?utm_source=chatgpt.com De Afganaske foks op Animal Diversity Web, oproppen 29 desimber 2025.] * [https://m.i133.com/Carnivora/1542.html?utm_source=chatgpt.com Animals Top, oproppen 29 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes cana|Afgaanske foks}} }} {{DEFAULTSORT:Afgaanske foks}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] jmiyy31api0njwxvscws0ie622278ko 0 188948 1233749 1214650 2026-07-05T22:00:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233749 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=desmareststikelmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Heteromys desmarestianus 2080141 (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') |Wittenskiplike namme= Heteromys desmarestianus |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1868 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de desmareststikelmûsgoffer (Heteromys desmarestianus).png|center|250px]] }} De '''desmareststikelmûsgoffer''' of '''Desmarests stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys desmarestianus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke is lânseigen yn [[Midden-Amearika]], dêr't it foarkomt yn ûnderskate [[wâld]][[biotopen]]. De desmareststikelmûsgoffer is in [[nachtdier]] dat op 'e [[grûn]] libbet en der in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet op neihâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de desmareststikelmûsgoffer as net bedrige. ==Taksonomy== De desmareststikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1868]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch]] [[John Edward Gray]]. Dyselde joech it bistke de [[wittenskiplike namme]] ''Heteromys desmarestianus'', wêrmei't er syn [[Frankryk|Frânske]] amtsgenoat [[Anselme Gaëtan Desmarest]] ([[1784]]–[[1834]]) earje woe. Yn dat ferbân is it relevant om te fertellen dat Desmarest dejinge wie dy't (yn [[1817]]) it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') yntrodusearre hie. Yn 'e mande mei de nau besibbe [[dizestikelmûsgoffer]] (''Heteromys nubicolens''), [[goldmanstikelmûsgoffer]] (''Heteromys goldmani'') en [[berchstikelmûsgoffer]] (''Heteromys oresterus'') foarmet de desmareststikelmûsgoffer binnen it skaai fan 'e stikelmûsgoffers de ''desmarestianus''-soartekloft. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e desmareststikelmûsgoffer wreidet him út oer it grutste part fan [[Midden-Amearika]]. It rint fan súdlik [[Meksiko]] en it suden fan it [[Jûkatanskiereilân]] oant yn it uterste noardwesten fan [[Kolombia]], en beslacht it meastepart fan it [[fêstelân]] fan [[Belize]], [[Gûatemala]], [[El Salvador]], [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]], [[Kosta Rika]] en [[Panama]]. Dit bist ûntbrekt lykwols oan 'e súdkust fan Gûatemala en El Salvador, eastlik fan 'e [[Nikaragûamar]] yn westlik Nikaragûa, oan 'e [[Miskitokust]] yn eastlik Nikaragûa en it uterste westen fan Hondoeras, op it [[Nicoyaskiereilân]] yn [[Kosta Rika]] en op it [[Azueroskiereilân]] yn [[Panama]]. ==Uterlike skaaimerken== De desmareststikelmûsgoffer is in middelgrutte [[stikelmûsgoffer]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 13–13,3&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14,2–14,8&nbsp;sm en in gewicht fan 61–83&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan sa'n 1,6&nbsp;sm, wylst de [[efterpoat]] likernôch 3,4&nbsp;sm mjit. De desmareststikelmûsgoffer fertoant wat [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje]]s yn 'e regel wat grutter binne as de [[wyfke]]s. [[File:Heteromys_desmarestianus_59624556.jpg|left|thumb|250px|In desmareststikelmûsgoffer.]] De [[pels]] is op 'e boppeste lichemdielen ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[dûnkerbrún]] oant [[griis]]brún mei dêrtrochhine isolearre [[ljochtbrune]] hierren. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[hals]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) binne [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]] rint ornaris in [[sânkleur]]ige line dy't de beide gruttere kleurflakken faninoar skiedt. It [[hier (begroeiïng)|hier]] is rûch, mei op 'e rêch en de siden [[stikel (soölogy)|stikels]] tusken de hierren troch. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e efterpoaten binne keal. ==Biotoop== Binnen syn [[ferspriedingsgebiet]] komt de desmareststikelmûsgoffer yn útinoarrinnende [[wâld]][[biotopen]] foar, fan 'e [[reinwâld]]en yn 'e flakke dielen fan súdlik [[Meksiko]] oant de [[dizewâld]]en yn 'e [[berchtme]]n fan [[Panama]]. Hy liket de foarkar te jaan oan wâlden mei [[palmbeam]]men. Wat hichte oanbelanget, kin de desmareststikelmûsgoffer oantroffen wurde fan [[seenivo]] oant 2.400&nbsp;[[meter|m]] dêrboppe. Op it [[Jûkatanskiereilân]], dêr't de desmareststikelmûsgoffer yn itselde gebiet foarkomt as de besibbe [[gaumerstikelmûsgoffer]] (''Heteromys gaumeri''), libbet de desmareststikelmûsgoffer yn 'e drûgere wâldgebieten en kriten mei [[strûk|toarnstrûken]]. ==Hâlden en dragen== Desmareststikelmûsgoffers libje benammen op 'e [[wâldflier]], hoewol't se ek wol [[klimme]] kinne. Yn 'e [[grûn]] grave se [[hoale]]n mei yngongen dy't leadrjocht nei ûnderen ta liede. Dêrtroch ken men harren hoalen altyd ûnderskiede fan 'e hoalen fan 'e yn itselde gebiet foarkommende [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''&nbsp;sp.), by wa't de yngong yn in [[hoeke (mjitkunde)|hoeke]] fan 45° nei ûnderen liedt. Bytiden kinne de nêsten fan desmareststikelmûsgoffers ek yn [[beamholte]]n oantroffen wurde, mar altyd yn 'e [[stam (beam)|stam]], deunby de grûn. De desmareststikelmûsgoffer is in [[nachtdier]], dat by [[dei]] rêst yn syn hoale. Hy hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] mei in [[oerflak]] fan 2–80&nbsp;[[are (oerflaktemjitte)|are]] dat yn dielen fan it ferspriedingsgebiet sterk oerlapet mei de oanbuorjende territoaria fan soartgenoaten. Hoewol't desmareststikelmûsgoffers yn prinsipe [[solitêr]] libje, bestiet der in losse sosjale [[dominânsjehierargy|hierargyske struktuer]] mei de buorlju. De [[populaasjetichtens]] ferskilt sterk fan gebiet ta gebiet en ek nei [[jiertiid|tiid fan it jier]], mar yn trochsneed kin útgien wurde fan 2–50&nbsp;yndividuën de [[hektare]]. De [[peartiid]] fan 'e desmareststikelmûsgoffer fariëarret regionaal. Yn [[tropysk wâld|tropyske wâlden]], dy't altyd grien bliuwe, bestiet foar dit bist gjin spesifike peartiid, mar fynt de [[fuortplanting]] plak troch it hiele jier hinne. Yn heger leine wâldgebieten, dêr't de beammen yn it [[winter]]healjier har [[blêdte]] ferlieze, is de peartiid nei alle gedachten beheind ta de waarmere 7–8&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Nei in [[draachtiid]] fan 27–31&nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke in nêst fan likernôch 3&nbsp;jongen, dy't har fluch ûntjouwe en mei rûchwei 8&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] binne. De bistkes hawwe in [[libbensferwachting]] fan 2–2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== Desmareststikelmûsgoffers binne foar it meastepart [[herbivoar]] en frette benammen [[sied (plant)|sieden]], dy't se op nachtlike foerazjeartochten gearfandelje en yn harren eksterne [[wangpûde]]n (dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte) mei werom nimme nei har hoale. De sieden binne benammen ôfkomstich fan ûnderskate soarten [[palmbeammen]], lykas [[rinnende palmen]] (''Socratea''), [[pinapalmen]] (''Euterpe''), [[Welfepalmen]] (''Welfia''), [[taspalmen]] (''Geonoma'') en [[trijehoekige palmen]] (''Iriartea''), mar ek fan [[kûmala's]] (''Virola'') en de [[oaljefante-earbeam]] (''Enterolobium cyclocarpum''). Njonken sieden frette desmareststikelmûsgoffers ek wol [[frucht (plant)|fruchten]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e desmareststikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]]. [[File:Biologia_Centrali-Americana_(Tab_17)_BHL570902_crop.jpg|right|thumb|250px|In yllustraasje fan in pear desmarest-stikelmûsgoffers út 'e ''Biologia Centrali-Americana'' ([[1879]]–[[1882]]).]] ==Status== De desmareststikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 11 <small>(stân fan saken yn 2016)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e desmareststikelmûsgoffer (''Heteromys desmarestianus''): *''H. d. chiriquensis'' <small>[[Robert K. Enders|Enders]], 1938</small> <small>(súdeastlik [[Kosta Rika]] en westlik [[Panama]])</small> *''H. d. crassirostris'' <small>[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1912</small> <small>(noardwestlik [[Kolombia]] en it uterste easten fan Panama)</small> *''H. d. desmarestianus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> <small>(de [[nominaat]]; súdlik [[Meksiko]], [[Gûatemala]] en [[Belize]] oant yn [[El Salvador]])</small> *''H. d. fuscatus'' <small>[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1908</small> <small>(dielen fan [[Hondoeras]] en [[Nikaragûa]])</small> *''H. d. panamensis'' <small>Goldman, 1912 </small> <small>(noardlik-sintraal Panama)</small> *''H. d. planifrons'' <small>Goldman, 1937 </small> <small>(westlik Kosta Rika)</small> *''H. d. repens'' <small>[[Outram Bangs|Bangs]], 1902 </small> <small>(súdwestlik Panama)</small> *''H. d. subaffinis'' <small>Goldman, 1937</small> <small>(noardeastlik Kosta Rika)</small> *''H. d. temporalis'' <small>Goldman, 1911</small> <small>(súdlik Meksiko)</small> *''H. d. underwoodi'' <small>[[George Gilbert Goodwin|Goodwin]], 1943</small> <small>(sintraal Kosta Rika)</small> *''H. d. zonalis'' <small>Goldman, 1912</small> <small>(noardwestlik, sintraal en eastlik Panama)</small> Yn it [[ferline]] waard bytiden ek de tsjintwurdich wer as in selsstannige [[soarte]] erkende [[goldmanstikelmûsgoffer]] (''Heteromys goldmani'') as in ûndersoarte fan 'e desmareststikelmûsgoffer beskôge. Fierders is fan belang om te fernijen dat ferskate biologen de desmareststikelmûsgoffer as in [[soartekompleks]] beskôgje, dêr't ferskate noch net beskreaune [[kryptyske soarte]]n ûnder skaard binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Desmarest's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Desmarest-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Heteromys desmarestianus}} }} {{DEFAULTSORT:Desmareststikelmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Stikelmûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] m93ixjl75dc3uwnz3syjus4vlrtuaj0 0 189119 1233733 1217047 2026-07-05T21:52:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233733 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=brune bear |Ofbyld= [[File:Ursus arctos, Kuterevo (HR) -- 2022 -- 0379.jpg|250px]] |lûd=[[File:Yellowstone_sound_library_-_Grizzly_Bear_Eating_-_002.mp3|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[bearen]] (''Ursidae'') |Skaai= [[echte bearen]] (''Ursus'') |Wittenskiplike namme= Ursus arctos |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune bear (Ursus arctos).png|center|250px]]<small>{{Color box|#7B5135}} Hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#B77E59}} Histoaryske fersprieding <br> {{Color box|#D2AE97}} Prehistoaryske fersprieding </small> }} De '''brune bear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ursus arctos'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bearen]] (''Ursidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''). Dit bist is wrâlds op ien nei grutste [[lânrôfdier]] (nei de [[iisbear]]), dat ta de moderne [[megafauna]] rekkene wurdt. De brune bear hat in [[Holarktysk gebiet|Holarktysk]]e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en komt dêrmei foar yn [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. It is ornaris in [[deidier]] mei in [[opportunist]]ysk, [[omnivoar]] dieet en in [[solitêr]]e libbenswize, dat benammen [[wâld]]gebieten bewennet en de [[iten]]skrapte fan it [[winter]]seizoen oerlibbet troch in [[wintersliep]] te hâlden. Dizze [[soarte]] fertoant in oansjenlike mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s folle grutter binne as [[wyfke]]s. De brune bear spilet al fan âlds in wichtige rol yn 'e [[minsklik]]e [[mytology]], [[folkloare]], [[literatuer]], [[media]] en [[keunst]]. It is in bist dat frij maklik te trainen is, en it kaam dêrom oant it resinte ferline faak foar yn [[sirkus]]sen. Der wurde yn 'e tradisjonele [[taksonomy]] achttjin (libbene en [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) [[ûndersoarte]]n ûnderskaat, wêrfan't de [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') út [[Noard-Amearika]] fierwei de bekendste is. De [[IUCN]] klassifisearret de brune bear as net bedrige. ==Taksonomy== De brune bear waard yn [[1758]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan syn ''[[magnum opus]]'', de ''[[Systema Naturæ]]''. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy oan it bist joech, ''Ursus arctos'', bestiet út 'e skaainamme ''Ursus'', dat [[Latyn]] is foar "bear", en de soartenamme ''arctos'', dat [[Gryksk]] is, fan ἄρκτος (''arktos''), dat ek "bear" betsjut. [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Ursus_arctos_californicus).jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in brune bear.]] De brune bear is ûnderbrocht yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''), yn 'e mande mei trije oare libbene [[soarte]]n, wêrmei't in nauwe sibskip bestiet. Dêrby giet it om 'e [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''), en de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''). Fierders hearre ta itselde skaai ek noch in tsienmannich [[fossile]] soarten, wêrfan't de [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus'') fierwei de measte bekendheid genietet. De neiste libbene sibbe fan 'e brune bear is de iisbear, mar it soe skoan kinne dat de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] hoalebear eins noch nauwer oan 'e brune bear besibbe wie. De oare libbene soarten bearen, te witten: de [[brilbear]] (''Tremarctos ornatus''), de [[huningbear]] (''Helarctos malayanus''), de [[lippebear]] (''Melursus ursinus'') en de [[reuzepanda]] (''Ailuropoda melanoleuca'') binne minder nau oan 'e brune bear besibbe. ==Evolúsje== It tinken is dat de brune bear himsels troch [[evolúsje]] ûntjûn hat út 'e [[Etruskyske bear]] (''Ursus etruscus''), in [[fossile]] soarte út [[Jeraazje]], dy't libbe hawwe soe oant it [[Plioseen|Ier-Plioseen]], likernôch 5&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn. In [[genetysk]] ûndersyk út [[2001]] wiisde derop dat de brune bear him omtrint 1,2–1,4&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ôfspjalten hat fan 'e hoalebear. De âldste fossilen fan brune bearen yn [[Aazje]] geane 300.000–500.000&nbsp;jier tebek, en it is frijwol wis dat de soarte dêr ûntstien is. De brune bear fersprate him likernôch 250.000&nbsp;jier lyn nei [[Jeropa]] en koarte tiid letter ek nei de [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]], nei alle gedachten fia de [[lânbrêge]] dy't doedestiden yn [[iistiden]] yn 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] bestie. Op deselde wize berikte dit bist ek wat no de [[Britske Eilannen]] binne. Der binne oanwizings dat de ferskining fan 'e brune bear yn Jeropa bydroegen hat oan it útstjerren fan 'e hoalebear. [[File:Catalogue_of_the_mammals_of_Western_Europe_(Europe_exclusive_of_Russia)_in_the_collection_of_the_British_museum_(fig._50,_51_%26_52).png|right|thumb|180px|[[Anatomy]]ske tekenings fan 'e [[plasse]] fan in brune bear.]] De brune bear wreide syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] omtrint 177.000&nbsp;jier lyn, yn 'e [[Foarlêste Glasiaal|foarlêste iistiid]], fia de [[Beringlânbrêge]] út nei [[Noard-Amearika]]. Genetysk ûndersyk hat útwiisd dat ûnderskate populaasjes brune bearen út noardeastlik Aazje dy oerstek makken yn ferskate [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[iistiden]] efterinoar. Yn 't earstoan fêstigen se har inkeld yn [[Alaska]]. De [[iiskape]] dy't doedestiden it noarden fan Noard-Amearika bediek, rikte oan 'e kust fan [[Súdwest-Alaska]] ta en blokkearre lange tiid in fierdere opmars. Pas doe't der in iisfrije korridor ûntstie yn it binnenlân fan 'e [[Yukon]] en [[Britsk-Kolumbia]], krong de brune bear omtrint 92.000–83.000&nbsp;jier lyn fierder troch nei it suden. It meastepart fan 'e Noardamerikaanske brune bearen stammet sadwaande ôf fan dy earste populaasje. Nei't de brune bear lykwols om 33.000&nbsp;jier lyn hinne yn Alaska en noardwestlik [[Kanada]] regionaal útstoarn wie, waard dat gebiet nei it [[lêste glasiale maksimum]] (25.000&nbsp;jier lyn) werbefolke troch twa ferskillende, mar nau besibbe populaasjes út Aazje wei. ==Natuerlike hybridisearring== De brune bearen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]], dy't tradisjoneel yndield wurde yn 'e [[Sitkabear]] (''U.&nbsp;a. sitkensis'') op it [[Admiraliteitseilân]], [[Baranof (eilân)|Baranof]] en [[Chichagof (eilân)|Chichagof]], de [[Dalleilânske brune bear]] (''U.&nbsp;a. dalli'') op [[Dall (eilân)|Dall]] en pleatslike [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') op 'e oare eilannen, binne ûngewoan trochdat se [[DNA]] fan 'e [[iisbear]] (''Ursus maritimus'') yn har hawwe. Dat is, nei't men oannimme mei, ôfkomstich fan in populaasje iisbearen dy't oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] op 'e eilannen isolearre rekke en him dêr neitiid mei de pleatslike brune bearen fermong troch natuerlike [[krusing (biology)|hybridisearring]]. De populaasjes brune bearen op 'e Aleksanderarsjipel steane lykwols, troch de aktiviteiten fan omswalkjende [[mantsje]]s, al [[milennia]] lang yn kontakt mei populaasjes op it fêstelân dy't gjin iisbear-DNA hawwe, en dêrtroch bestiet har eigen [[ôfstamming]] no foar mear as 90% út brune bearen. [[File:To_replace_picture_in_%27Ursid_hybrid%27.jpg|left|thumb|250px|In mooglike [[krusing (biology)|krusing]] fan in brune bear en in [[Amerikaanske swarte bear]] yn 'e [[Yukon]].]] Ek tsjintwurdich komme, hiel selden, noch natuerlike krusings fan brune bearen en iisbearen foar, dy't [[grizzly-iisbear]]en neamd wurde. Yn [[2006]] waard soks wittenskiplik dokumintearre doe't in apart útsjende bear, dy't troch in [[jacht (aktiviteit)|jager]] yn noardlik [[Kanada]] sketten wie, DNA fan sawol de brune bear as de iisbear bliek te hawwen. Sûnt is datselde by noch sân oare eksimplaren fêststeld. Allegearre stamje dy bisten ôf fan ien inkele iisbearinne. Foàr [[2006]] wie sa'n krusing inkeld bekend fan bisten dy't yn finzenskip yn [[dieretunen]] holden waarden. It hat bliken dien dat ek krusings fan 'e brune bear mei de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') foarkomme, hoewol't dy noch seldsumer lykje te wêzen as krusings mei iisbearen. ==Fersprieding== De brune bear is in [[soarte]] mei in [[Holarktysk gebiet|Holarktyske]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]], wat betsjut dat dit bist lânseigen is yn grutte dielen fan [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. [[File:Eurasian_brown_bear_(Ursus_arctos_arctos)_female_1.jpg|right|thumb|250px|In wyfke fan 'e [[Jeraziatyske brune bear]] (''Ursus arctos arctos''), de [[nominaat]].]] ===Jeraazje=== It grutste oaniensletten diel fan it ferspriedingsgebiet fan 'e brune bear rint fan sintraal en noardlik [[Skandinaavje]] fia [[Finlân]], [[Estlân]], it [[Kolaskiereilân]] en [[Autonome Republyk Kareelje|Kareelje]] troch noardlik [[Wyt-Ruslân]] en de noardlike en sintrale dielen fan [[Jeropeesk-Ruslân]] oer de [[Oeral]] en hielendal troch [[Sibearje]] oant en mei it [[Tsjûkotkaskiereilân]] en it [[Kamtsjatkaskiereilân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Beringsee]]. Yn it noarden falt inkeld it uterste noarden fan Jeropeesk-Ruslân en Sibearje derbûten, wylst it gebiet yn it suden de noardlike helte fan [[Kazachstan]] omfiemet, noardlik [[Mongoalje]], de [[Transbaikal]], it [[Amoer (rivier)|Amoerlân]], it [[Kustterritoarium]], it noardeasten fan it [[Koreaansk Skiereilân]], en it noarden en easten fan [[Mantsjoerije]] yn it noardeasten fan [[Sina]]. Om 'e [[See fan Ochotsk]] hinne komme brune bearen ek foar op 'e [[Koerilen]], [[Sachalin]] en it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]]. In súdlike útrinner fan itselde oaniensletten ferspriedingsgebiet rint fan it [[Altaiberchtme]] yn súdlik Sibearje en noardeastlik Kazachstan nei it suden ta yn it easten fan Kazachstan en it oangrinzgjende [[Sinkiang-Oeigoerje]] en súdwestlik Mongoalje. Fia it [[Tjensjanberchtme]] yn [[Kirgyzje]], it [[Pamirberchtme]] yn [[Tadzjikistan]] en de [[Hindoe Kûsj]] yn noardlikeastlik [[Afganistan]] slút it oan op 'e fersprieding yn 'e [[Himalaya]] en op it [[Tibetaansk Plato]], dy't hielendal oant sintraal Sina trochrint. [[File:Brown_bear_(Ursus_arctos_arctos)_smiling.jpg|left|thumb|250px|In [[Jeraziatyske brune bear]] (''Ursus arctos arctos'').]] Yn it [[Midden-Easten]] is de fersprieding diskontinu en fragmintarysk, mei isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn 'e [[Kopet Dag]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Iraan]] mei [[Turkmenistan]], by de súdkust fan 'e [[Kaspyske See]] lâns troch noardlik Iraan, yn it [[Sagrosberchtme]] fan súdwestlik Iraan, en yn 'e [[berchtme|bergen]] fan [[Koerdistan]] yn noardwestlik Iraan, noardeastlik [[Irak]] en súdeastlik [[Turkije]]. Yn 'e [[Kaukaazje|Kaukazyske regio]] binne der populaasjes yn sawol de [[Grutte Kaukasus]] oan 'e súdgrins fan Ruslân as de [[Lytse Kaukasus]] yn [[Georgje]], [[Armeenje]] en [[Azerbeidzjan]]. [[Lyts-Aazje]] telt ferskate isolearre populaasjes. Yn [[Jeropa]] is de sitewaasje noch sterker fragmintearre, mei lytse isolearre populaasjes yn dielen fan [[Letlân]], [[Litouwen]], súdlik [[Wyt-Ruslân]] en de noardlike [[Oekraïne]]. Gruttere populaasjes komme foar yn it [[Pindusberchtme]] fan noardwestlik [[Grikelân]] en it oangrinzgjende berchlân fan eastlik [[Albaanje]] en westlik en súdlik [[Masedoanje]]; it [[Rhodopeberchtme]] fan noardeastlik Grikelân en súdwestlik [[Bulgarije]]; it [[Balkanberchtme]] (of de Stara Planina) fan sintraal Bulgarije; de [[Dinaryske Alpen]] fan [[Montenegro]] fia [[Bosnje-Hertsegovina]] en [[Kroaasje]] oant [[Sloveenje]]; de [[Karpaten]] fan sintraal [[Roemeenje]] fia de westlike Oekraïne oant it súdeasten fan [[Poalen]]; de [[Hege Tatra]] op 'e grins fan Poalen mei [[Slowakije]]; en de eastlike [[Alpen]] yn noardeastlik [[Itaalje]], noardlik Sloveenje en súdlik [[Eastenryk]]. Op it [[Apenynsk Skiereilân]] yn súdlik Itaalje bestiet in lytse populaasje yn 'e [[regio's fan Itaalje|regio's]] [[Abruzzen]], [[Latium]] en [[Molise]]. De westlikste populaasjes brune bearen libje yn 'e [[Pyreneeën]] op 'e grins fan [[Frankryk]] en [[Spanje]] en yn 'e [[Picos de Europa]] en it [[Kantabrysk Berchtme]] fan noardlik en noardwestlik Spanje. [[File:Atlasbear.jpg|right|thumb|250px|In [[Romeinen|Romeinsk]] [[mozayk]] fan in [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri'') út [[Noard-Afrika]].]] Yn 'e [[prehistoarje]] besloech it areaal fan 'e brune bear yn Jeropa it hiele [[kontinint]], de eilannen [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Sisylje]] ynbegrepen. Yn Aazje rûn de súdgrins fan it ferspriedingsgebiet yn dy dagen fan 'e kust fan 'e [[Middellânske See]] yn wat no súdlik [[Israel]] is fia de [[Fruchtbere Healmoanne]] nei de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] yn [[Iraan]], en dêrwei nei de westlike [[Himalaya]]. Fan 'e eastlike Himalaya ôf rûn de súdgrins yn eastlik [[Sina]] nei de kust fan 'e [[Eastsineeske See]]. Ek it Japanske haadeilân [[Honsjû]] hearde doedestiden ta it areaal fan 'e brune bear. ===Afrika=== Brune bearen kamen oarspronklik ek foar yn 'e [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]], dêr't se lânseigen wiene yn it [[Atlasberchtme]] fan noardlik en eastlik [[Marokko]] en noardlik [[Algerije]]. De fersprieding rûn dêr oant yn [[Tuneezje]] en [[Tripolitaanje]] ta. De brune bear wie de iennichste bearesoarte dy't yn [[Afrika]] foarkaam. De Afrikaanske [[ûndersoarte]], de [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri''), waard lykwols yn [[1870]] útrûge troch [[oerbejaging]]. [[File:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|left|thumb|250px|In [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis'') út [[Noard-Amearika]].]] ===Noard-Amearika=== Yn [[Noard-Amearika]] beslacht it hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear it hiele [[fêstelân]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], mei dêropta de eastlikste eilannen fan 'e [[Aleoeten]], de [[Kodiakarsjipel]] en de [[Aleksanderarsjipel]]. Fierders komt er yn [[Kanada]] noch foar yn 'e [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]], yn it westen en suden fan it fêstelân fan [[Nûnavût]], yn hiel [[Britsk-Kolumbia]] útsein de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], [[Vancouvereilân]] en it súdlike fêstelân, yn 'e [[Rocky Mountains]] fan [[Alberta]], en yn it uterste noarden fan [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten komt de brune bear inkeld foar yn it noardwesten fan [[Montana]] en yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn noardwestlik [[Wyoming]]. Yn 'e [[histoarysk]]e perioade (fan likernôch [[1500]] ôf) wie de fersprieding fan 'e brune bear yn Noard-Amearika folle grutter. Doe kaam dizze soarte foar yn frijwol de hiele westlike helte fan it kontinint, fan 'e kust fan 'e [[Beaufortsee]] yn it noarden oant en mei de noardlike helte fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Westlike Sierra Madre]] yn [[Meksiko]]. Inkeld op it [[Kalifornysk Skiereilân]] ûntbriek er. De eastgrins fan 'e fersprieding rûn doe mei in bolle bocht oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Laredo (Teksas)|Laredo]] yn súdlik [[Teksas]] fia [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]] yn westlik [[Missoery (steat)|Missoery]] nei de [[Athabascamar]] yn noardwestlik [[Saskatchewan]], en dêrwei yn eastlike rjochting nei de kust fan 'e [[Hudsonbaai]]. Folle fierder nei it easten ta bestie oant healwei de [[tweintichste iuw]] in isolearre populaasje op it [[Ungavaskiereilân]] fan noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en noardlik [[Labrador (regio)|Labrador]]. Dy populaasje en [[fossilen]] fan brune bearen dy't oantroffen binne by opgravings yn [[Ontario]], [[Ohio]] en [[Kentucky]] wize derop dat it ferspriedingsgebiet fan 'e brune bear yn 'e [[prehistoarje]] noch helte grutte wie en yn elts gefal ek de krite fan 'e [[Grutte Marren]] en it noardeasten fan Noard-Amearika omjûn hawwe moat. [[File:European_Brown_Bear.jpg|right|thumb|220px|In brune bear. Tink om 'e 'bochel' tusken de [[skouderblêd]]en.]] ==Uterlike skaaimerken== De brune bear is fan alle libbene soarten [[bearen]] it meast fariabel wat lichemsgrutte en gewicht oanbelanget. De kop-romplingte bedraacht 140–280&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan 6–22&nbsp;sm en in gewicht fan 80–600&nbsp;[[kg]]. It trochsneed gewicht foar [[mantsje]]s leit op 217&nbsp;kg, wylst [[wyfke|bearinnen]] trochinoar 152&nbsp;kg weagje. De [[skouder|skofthichte]] fan in brune bear is 70–153&nbsp;sm. Grutte en gewicht ferskille troch [[seksuele dimorfy]], mei't [[folwoeksen]] mantsjes wol twaris sa grut wêze kinne as folwoeksen wyfkes. Mar ek de [[populaasje (biology)|populaasje]] dêr't it eksimplaar ta heart, spilet mei, om't yndividuën út populaasjes dy't oan 'e [[kust]] libje ornaris grutter en swierder binne as eksimplaren út ynlânske populaasjes. Fierders binne guon [[ûndersoarte]]n grutter as oaren. Ta ein beslút is ek de [[jiertiid]] fan belang, mei't bearen oan 'e ein fan har [[wintersliep]] útmergele binne en dêrom folle lichter as letter yn it jier. It lytste fan allegearre binne wyfkes út ynlânske populaasjes by 't [[maityd]]. Dy komme wat lichemsgrutte en gewicht oangiet rûchwei oerien mei de lytste libbene bearesoarte, de [[huningbear]] (''Helarctos malayanus''). Wyfkes fan ynlânske populaasjes weagje yn trochsneed lykwols 135&nbsp;kg, wylst it gewicht fan mantsjes út dy populaasjes ornaris omtrint 180&nbsp;kg bedraacht. It grutste fan allegearre binne mantsjes út populaasjes oan 'e kust [[hjerst]]mis. Dy komme kwa grutte en gewicht oerien mei de grutste libbene bearesoarte, de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''). De grutste ûndersoarte fan 'e brune bear is de [[Kodiakbear]] (''Ursus arctos middendorffi'') fan 'e [[Kodiakarsjipel]] yn [[Alaska]], dy't in foarbyld fan [[eilânreuzegroei]] is. Grutte mantsjes fan dy ûndersoarte kinne in kop-romplingte fan mear as 3&nbsp;[[meter|m]] hawwe en in gewicht fan boppe de 1.000&nbsp;kg. As er op 'e [[efterpoat]]en stean giet, is in grutte Kodiakbear langer as 3&nbsp;m. [[File:Brown_Bear_Paws.jpg|left|thumb|250px|De [[foarpoat]]en fan in brune bear.]] De brune bear hat in brede, rûnige [[kop]] mei in, yn ferhâlding, frij koarte [[snút]]. De [[noas]] is [[swart]] en de [[rooksin]] is tige skerp. De [[kaken]] binne sterk, mei grutte [[hoektosk]]en en [[snijtosk]]en. De [[eagen]] sitte oan 'e foarkant fan 'e kop, sadat de bear in [[binokulêr gesichtsfermogen]] hat dat him [[djiptepersepsje]] jout. De [[ear (anatomy)|earen]] binne koart en rûn en swierbehierre. De brune bear is de iennichste libbene bearesoarte dy't in soartemint bochel tusken de [[skouder]]s hat, dy't alhiel bestiet út [[spier]]en. De [[poat]]en fan 'e brune bear binne oergrut yn ferhâlding ta syn [[lichem (biology)|lichem]]. De [[efterpoat]] mjit 21–36&nbsp;sm en de [[foarpoat]] 12,6–21,6&nbsp;sm. Sawol oan 'e foarpoaten as oan 'e efterpoaten sitte 5&nbsp;[[tean]]nen, dy't allegearre tarist binne mei reuseftige [[klau]]wen. Dy kinne in lingte berikke fan 7–10 &nbsp;sm, wêrmei't se langer binne as de [[finger]] fan in folwoeksen [[minske]]. Om't se net ynlûkber binne, slite se oanhâldend ôf en binne se net botte skerp. Nettsjinsteande dat kinne se dochs grutte skea oanrjochtsje troch de [[krêft]] wêrmei't in brune bear om him hinne feecht. Troch har grutte gewicht kinne brune bearen net yn [[beam]]men [[klimme]], sa't bgl. de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') wol kin. De [[pels]] fan brune bearen is oer it algemien [[brún]] (dêrfandinne de namme), mar de krekte [[tint]] kin útinoar rinne fan [[dûnkerbrún]] tsjin it [[swart]]e oan, oant sa [[ljochtbrún]] dat it hast [[bêzje]] of [[krêm (kleur)|krêm]] is. Ek fariëarret de [[kleur]] nei lichemsdiel, mei't de [[kop]] oer it algemien wat ljochter kleure is as de romp, wylst de [[poat]]en just dûnkerder kleure binne. [[Grizzlybear]]en wurde sa neamd om har pels op 'e [[rêch]] by de basis fan 'e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dûnkerbrún oant swart is, mar oan 'e útein krêmkleurich oant wyt, sadat der in puntbûnt patroan ûntstiet dat yn it [[Ingelsk]] ''grizzled'' neamd wurdt. Yn [[Súd-Aazje]] binne brune bearen faak [[readbrún]] mei hier dat oan 'e úteinen [[griis]] is. Yn [[Sina]] binne se twakleurich: brún op 'e kop, rêch, [[side (anatomy)|siden]], [[bealch]] en [[poat]]en, en gielbrún oant krêm op 'e [[hals]], yn 'e [[nekke]], op it [[boarstkas|boarst]] en op 'e [[skouder]]s. De winterpels fan in brune bear is tige ticht en lang, yn 't bysûnder yn 'e noardlike ûndersoarten, en kin op 'e skoften wol 11–12&nbsp;sm wurde. De simmerpels is folle koarter en iepener. [[File:Brown_bear_seaguls.jpg|right|thumb|250px|In brune bear oan it [[salmen|salmfiskjen]].]] ==Biotoop== Brune bearen bewenje in grut ferskaat oan [[biotopen]], grutter as lykfol hokker oare libbene [[bearen|bearesoarte]] ek. Sa komme se foar yn [[wâld]]en, wêrûnder sawol [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] as [[nullewâld]]en, mar ek yn healiepen [[savanne]]gebieten, op [[flakte]]n en [[steppe]]s, yn [[woastinen]] en [[healwoastinen]] en yn [[berchtme]]n. Yn 'e [[Himalaya]] libje brune bearen oant in hichte fan 5.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== ===Aktiviteit=== Brune bearen binne oer it algemien [[deidier]]en, mei hichtepunten yn 'e aktiviteit yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[moarnsdage]] en [[jûnsskimer]]) en yn 'e [[moarn (deidiel)|moarn]]. Mar op plakken dêr't se oerdeis yn kontakt komme kinne mei [[minske]]n, passe se har [[hâlden en dragen]] gauris oan om [[nachtdier|nachts aktyf]] te wêzen. Fan 'e [[maityd]] oant de [[hjerst]] binne brune bearen hast folslein besteld mei [[iten]] yn tarieding foar de kommende [[winter]]. Yn dy perioade krije se der oant wol 180&nbsp;[[kg]] [[fetweefsel|fet]] by, dat ûnderhûdsk opslein wurdt. Wannear't it [[kâld]]er wurdt en de [[dagen]] koartsje, wurde brune bearen [[slûgens|slûch en têd]], en sykje se in gaadlik plak op om in [[wintersliep]] te hâlden. Dat kin in [[grot]] wêze, mar ek in grutte [[rots]]spjalt, in holte tusken [[beamwoartel]]s of in grutte [[holle beam]]. By harren wintersliep giet it net om in echte, djippe [[torpor]] dêr't bisten mar amperoan út wekker te krijen binne. Brune bearen sliepe net djip en wurde geregeldwei eefkes wekker, mar jouwe har wer del. Wannear't se by 't maityd wer foar't ljocht komme, binne se útmergele en is har heechste prioriteit om iten yn te slaan. [[File:Ursus_arctos_-_Norway.jpg|left|thumb|180px|In brune bear steand op 'e [[efterpoat]]en.]] ===Fuortbeweging=== De brune bear liket in loch, stadich bist, mar dat is [[gesichtsbedroch]] feroarsake troch syn grutte en waggeljende manear fan [[fuortbeweging|fuortbewegen]]. As se folút [[drave]] kinne brune bearen in [[faasje|maksimumfaasje]] fan 56–64&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke. Dêrmei kinne se in [[hynder]] (maksimumfaasje: 71&nbsp;km/h) suver belykje en helje se in minske sûnder swierrichheden by. Hoewol't de brune bear oer it algemien op fjouwer poaten [[rinnen|rint]], kin er him, lykas alle [[bearen]], op 'e efterpoaten oprjochtsje en ferskate stappen op twa poaten dwaan. De motivaasje dêrfoar is ornaris [[nijsgjirrigens]] of [[wachens]] (om fierder [[sjen]] te kinnen), nei wat nuvers, in [[proai]] of in mooglike bedriging. ===Kommunikaasje=== Brune bearen [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] sawol mei [[lichemshâlding]]s en [[gesichtsútdrukking]]s as mei [[stim|fokalisearrings]]. By de brune bear hinget de [[bek]] faak wat iepen as er him kalm en ûntspand fielt. As er [[boartsjen|boartsje]] wol, docht er de bek hielendal iepen en lit er de [[tosk]]en sjen, mar hâldt er de [[ear (anatomy)|earen]] rjochtop. By [[agresje]] lit er ek de tosken sjen, mar lizze de earen plat op 'e kop. Bearen meitsje in ''hfff''-lûd as se yn [[spanning (gemoedstatstân)|spanning]] sitte en in ''wûfff''-lûd as se [[skrik]]ke of [[eangst|bang]] binne. [[Grânzgjen]] en [[brullen]] wurdt inkeld dien as utering fan agresje. It grânzgjen fan bearen is hurd en [[kiel]]ich en fariëarret fan in ienfâldich ''grrr'' oant in djip rommeljend grânzgjen dat op 2&nbsp;[[km]] ôfstân te hearren is. Welpen hâlde kontakt mei harren mem troch ''wô! wô!'' te roppen. [[File:Yellowstone_sound_library_-_Grizzly_Bear_Eating_-_003.mp3|right|thumb|250px|De [[stim|fokalisearrings]] fan in brune bear.]] ===Yntelliginsje=== De [[harsens]] fan 'e brune bear binne guon fan 'e grutsten fan alle [[rôfdier]]en, rekkene nei ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. Dat fertaalt him yn in grutte [[yntelliginsje]]. Sa brûke brune bearen soms [[ark]] om har doel te berikken. Ek binne der gefallen bekend wêrby't brune bearen minsklike jagers te fluch ôf wiene troch yn 'e [[snie]] in falsk spoar oan te lizzen om dêrnei yn har eigen [[bistespoar|spoaren]] efterút werom te rinnen. ===Omgong mei soartgenoaten === Brune bearen libje [[solitêr]], útsein wat bearinnen mei jongen oangiet. Wol kin it wêze dat in groep brune bearen gearkloftet by in itensboarne, lykas in [[rivier]] fol [[salmen]] of in [[dwinger (jiskelân)|dwinger]] dêr't ytber minsklik [[ôffal]] dumpt is. Yn sokke gefallen wurde der [[dominânsjehierargy]]en foarme op basis fan [[leeftyd]] en lichemsgrutte. Fral mantsjes kinne tige [[agressyf]] wêze, en wyfkes en teffens healwoeksen en jongere mantsjes rinne yn 'e regel mei in bocht om harren hinne. Wyfkes binne oer it algemien folle minder agressyf, útsein as se welpen hawwe om te ferdigenjen; dan kinne se noch agressiver út 'e hoeke komme as mantsjes, sawol tsjin oare bearen as tsjin oarsoartige bedrigings, lykas minsklike [[kuierder]]s. Jonge mantsjes binne it minst agressyf nei oare bearen ta en kinne sels min of te mear freonlike ynteraksjes hawwe mei soartgenoaten fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]]. {|style="float: left; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[File:B%C3%A4renspurP1050395.jpg|180x250px|Foarpoat]] |align="middle" | [[File:Grizzly_rear_paw_print.jpg|180x250px|Efterpoat]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>[[Bistespoar|Printen]] fan 'e foarpoat (l.) en efterpoat (rj.) fan in brune bear.</small> |} [[Dominânsjehierargy|Dominânsje]] mank brune bearen wurdt ornaris fêststeld troch driichgedrach. De dominante bear stiet rjocht foar syn rivaal oer, lûkt syn [[lippen]] op, lit syn [[tosk]]en sjen en rekt syn [[hals]] út, wylst de ûnderdienige bear in kwartslach makket en syn sydkant sjen lit, wylst er de kop nei de grûn sakje lit. Soms giet er ek [[sitten]] of [[lizzen]]. As twa mantsjes, dy't oan inoar weage binne kwa leeftyd en grutte, net fan wiken witte wolle, folget der in gefjocht, wêrby't se mei de foarpoaten nei inoars [[boarstkas|boarst]] of [[skouder]]s huffe en inoar yn 'e [[kop]] of de [[nekke]] besykje te [[biten]]. Sokke konfrontaasjes duorje yn 'e regel mar koart ear't ien fan 'e partijen de ôftocht blaast. By gefjochten giet it hast altyd om twa mantsjes dy't it tsjinoar opnimme. Wyfkes geane inoar ornaris út 'e wei. Gefjochten tusken mantsjes en wyfkes komme allinnich foar as in mantsje in wyfke mei jongen yn it nau driuwt. Hoewol't it mantsje yn it foardiel is troch syn grutte en en gewicht, kin in bearinne mei jongen sa fûleindich út 'e hoeke komme dat mantsjes der gauris foar tebekwike. ===Territoaria=== Brune bearen fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't yn 'e regel ûnbidige grut wêze kinne. Mar se binne net botte territoriaal, yn 'e sin dat se oare bearen fan har gerjochtichheid hâlde wolle. Beareterritoaria oerlaapje inoar sadwaande yn hege mjitte, en folwoeksen brune bearen doarmje frij om troch deselde krite sûnder dat soks ta [[agressive]] konfrontaasjes liedt. Utsûnderings binne sitewaasjes wêrby't ferskate bearen om deselde [[iten]]sboarne fjochtsje, en wannear't mantsjes slaande deilis reitsje oer it rjocht om mei in [[rûzigens (tyldrift)|rûzich]] wyfke te [[pearjen]]. Nettsjinsteande it feit dat se gjin territoaria hawwe dy't se tsjin soartgenoaten ferdigenje, lykje mantsjes wol in 'persoanlike romte' yn har direkte om-en-by te hawwen, wêryn't oare bearen net wolkom binne. De territoaria fan mantsjes binne altyd folle grutter as dy fan wyfkes. It omdoarmjen fan mantsjes jout harren tagong ta mear wyfkes en mear itensboarnen, mar it honkfêstere [[hâlden en dragen]] fan wyfkes soarget derfoar dat sy in folle lytsere kâns hawwe om mantsjes tsjin te kommen dy't net de [[heit]] fan harren welpen binne en dêrom de welpkes tenei komme wolle. Oan 'e kust fan [[Alaska]], dêr't fretten by 't folop is, beslane de territoaria fan wyfkes maksimaal 24&nbsp;[[km²]] en dy fan mantsjes maksimaal 89&nbsp;km². Yn [[Britsk-Kolumbia]] lizze dy sifers op 115&nbsp;km², resp. 318&nbsp;km², yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn [[Wyoming]] op 281&nbsp;km², resp. 874&nbsp;km², en yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Arktis]], dêr't it iten krap is, op 2.434&nbsp;km², resp. 8.174&nbsp;km². Yn [[Jeropa]] mjit it grutste territoarium fan in mantsje, yn 'e [[Roemeenje|Roemeenske]] [[Karpaten]], 3.143&nbsp;km². [[File:%C3%84ht%C3%A4rin_karhut_24.jpg|right|thumb|250px|Brune bearen oan it [[pearjen]].]] ===Fuortplanting=== De [[peartiid]] falt foar de brune bear fan mids [[maaie]] oant begjin [[july]], hoewol't dat opskoot nei wat letter yn it jier wat noardliker de oanbelangjende bear libbet. Froulike brune bearen wurde ienris yn 'e 2,4–5,7&nbsp;[[jier]] [[rûzigens (tyldrift)|rûzich]] en advertearje dat feit troch [[rookflagge]]n fan [[urine]] efter te litten. Mantsjes komme dêr op ôf, wêrby't [[dominânsjehierargy|domintante]] mantsjes healwoeksen en minder dominante rivalen ferdriuwe. De [[pearing]] kin by de brune bear wol 20&nbsp;[[minuten]] duorje. In mantsje en in wyfke bliuwe in pear [[dagen]] oant soms in pear [[wike]]n byinoar, en [[pearje]] yn dat skoft ferskate kearen. Mantsjes besykje yn 'e peartiid mei safolle mooglik wyfkes te pearjen, en ek wyfkes binne promisku en pearje, wylst se rûzich binne, mei trije of fjouwer oant yn útsûnderlike gefallen wol acht ûnderskate mantsjes. Bûten de peartiid om toane brune bearen alhiel gjin seksuele belangstelling foarinoar. Dat betsjut dat wannear't de perioade fan rûzigens fan in wyfke oer is, mantsjes gjin belangstelling mear foar har hawwe en har eigen wegen wer geane. Mantsjes hawwe sadwaande fierders neat út te stean mei it [[fuortplanting]]sproses. Troch it proses fan [[ferlingde draachtiid]] dobberet in [[befruchting|befruchte]] [[aaisel]] wol in healjier frij yn it [[limoer]] om. Under de [[wintersliep]] fan 'e bearinne nêstelet de aaisel him yn 'e [[limoerwand]]. Fan dat stuit ôf duorret de eigentlike [[draachtiid]] 56&nbsp;dagen. Wannear't de bearinne net genôch oankommen is om 'e wintersliep troch te kommen en ek noch [[drachtich]] te wêzen, fynt der gjin nêsteling yn 'e limoerwand plak, mar wurdt de befruchte aaisel ynstee wer opnommen yn har lichem. [[File:Grizzly_Bear-_Sow_and_cubs_(5728173840).jpg|left|thumb|250px|In brune bearinne mei welpen.]] Brune bearinnen smite oer it algemien 1–3&nbsp;welpen, ôfhinklik fan faktoaren as de beskikberens fan iten en de [[geografy]]ske lokaasje. Yn tige útsûnderlike gefallen kin it tal welpkes oprinne ta maksimaal 6. Wat âlder en grutter de bearinne, wat mear welpen se smyt. De welpen komme te wrâld wylst harren mem har wintersliep hâldt en binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]], keal en toskleas, mei in gewicht fan 350–510&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Wylst de mem trochsliept, fine de welpen har [[spien]]nen en begjinne by har te drinken. Nei't de bearinne út 'e wintersliep wekker wurden is, nimt se har welpen mei op sleeptou. Tsjin dy tiid kinne se [[sjen]] en [[rinne]] en binne har [[pels]] en [[molkegebit]] yngroeid. Soms komt it foar dat bearinnen ferdwaalde of [[wees|ferweesde]] welpen fan oare bearinnen [[adopsje|oannimme]] of sels welpen fan oare bearinnen [[ûntfiere]]. Tsjin 'e ein fan 'e [[maityd]] of it begjin fan 'e [[simmer]] wurde de welpen [[ôfwûn]]. Se weagje dan 7–9&nbsp;[[kg]] en hawwe har fier genôch ûntjûn om ûnder tafersjoch fan 'e mem sels foerazjearje te kinnen. De welpen bliuwe foar beskerming noch lange tiid folslein fan 'e mem ôfhinklik, dat der ûntstiet in nauwe bân. By de brune bear komt [[ynfantiside]] foar, it deadzjen fan jongen fan 'e eigen soarte. Yn 'e regel wurdt dat dien troch mantsjes dy't besykje de mem fan 'e jongen wer [[tyldrift]]ich te krijen, wat inkeld barre kin as se gjin jongen mear hat om te fersoargjen. Bearinnen mei jongen binne sadwaande tige hoeden yn 'e neite fan mantsjes. Mei't welpen noch net sa swier binne dat se net mear [[klimme]] kinne, sykje se by it neieroankommen fan in mantsje faak in feilich hinnekommen yn in beam. De bearinne lit har welpen nea yn 'e steek en giet sa nedich it gefjocht oan mei in mantsje dat wol twaris sa grut wêze kin as sysels. Mei't der gjin fûleindiger wêzen is as in bearinne dy't har welpen ferdigenet, blaze mantsjes yn sa'n sitewaasje poer út selsbehâld gauris de ôftocht. Mar it komt ek foar dat de bearinne troch in agressyf mantsje deade wurdt. [[File:Kuusamo,_Finland_-_Bears3.jpg|right|thumb|250px|In healwoeksen brune bear yn [[Finlân]].]] De welpen [[learen|leare]] fan 'e mem (ynstee dat it in oanberne [[ynstinkt]] is) ferskate oerlibbingstechniken, lykas hokfoar fretten de heechste [[fiedingswearde]] hat, wêr't sok fretten fûn wurde kin, hoe't [[fisk]]en fongen wurde moatte en hoe't se harsels ferdigenje moatte. Dat learproses fynt plak trochdat de welpen harren mem folgje en neibeare. Yn [[Noard-Amearika]] bliuwe welpen 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–4^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]] by de mem, mei in gemiddelde fan 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;jier. Yn [[Jeraazje]] wie de langste perioade dat welpen by de mem bleaune 2^{<small>1</small>}/_{<small>3</small>}&nbsp;jier. Op [[Hokkaido]] wiene de measte welpen al mei 2&nbsp;jier selsstannich en yn [[Sweden]] giene se ornaris mei 1&nbsp;jier al har eigen wegen. Wyfkes binne yn 'e regel mei 4–8&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 5–9&nbsp;jier. Bearinnen binne op har [[fruchtberens|fruchtberst]] oant se 20&nbsp;jier binne, mar party nimme yn it wyld oan 'e fuortplanting diel oant se 28&nbsp;jier binne. De trochsneed [[libbensferwachting]] foar eksimplaren fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] yn [[populaasje (biology)|populaasjes]] mei minimale [[bejaging]] bedraacht likernôch 25&nbsp;jier. De âldste dokumintearre brune bear yn it wyld is krapoan 37&nbsp;jier wurden. Yn finzenskip is de âldste brune bearinne 40&nbsp;jier wurden, wylst de âldste mantsjes 47&nbsp;jier wurden binne. [[File:A_grizzly_bear_digs_for_food_along_the_park_road_near_the_Sable_Pass_closure_sign_on_Sept._1,_2019._(6f96b20b-a076-46dc-be8f-c867d144305f).JPG|left|thumb|250px|In brune bear besiket in [[echte grûniikhoarntsjes|grûniikhoarntsje]] út te graven.]] ==Fretten== De brune bear is in [[omnivoar]] en in [[opportunist]], dy't in grutter ferskaat oan fretten op it menu stean hat as lykfol hokker oare [[bearen|bearesoarte]]. Nettsjinsteande har ûnfertsjinne [[reputaasje]] binne de measte brune bearen net grutte [[karnivoar]]en, mei't 90% fan harren fretten út [[plant]]aardich materiaal bestiet. Sa frette se [[gers]], [[siggen]], [[moas]], [[knop (plant)|knoppen]], [[blom]]men, [[plantewoartel]]s, [[knol (plant)|knollen]], [[blombol|bollen]], [[bei]]en, [[nút (frucht)|nuten]] lykas [[ikel]]s en [[dinne-apel]]s. De ûndergrûnske dielen fan planten grave bearen op mei har ûnbidige foarpoaten, dy't [[skeppe]]n allyk binne. Ek [[lânbougewaaks]]en meie bearen graach, lykas [[stynske weet]], [[koarn]], [[weet]], [[gierst]] en [[meloen]]. Dêrnjonken beplúzje se ek [[poddestuollen]]. Wat [[dier]]lik materiaal oangiet, meitsje [[wringeleazen]] it grutste part fan it dieet út. Brune bearen frette nammentlik in protte [[ynsekten]] en harren [[larve]]n. Fral [[bijen|bijenêsten]] beskôgje se as in lekkernij fanwegen de [[hunich]] dy't dêryn opslein sit. Yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] fretten brune bearen by 't [[simmer]] in ûnbidige hoemannichte [[motflinters]]. Ien bear kin dêr bytiden op ien dei mear as 40.000&nbsp;[[legerierdrûp]]en (''Euxoa auxiliaris'') behimmelje en dêrmei de helte fan syn [[enerzy]] út dat lytse wrimelt helje. Foar [[populaasje (biology)|populaasjes]] dy't oan 'e kust libje, steane ek [[krabben]] en [[skulpdieren]] lykas [[moksels]] en [[oesters]] op it menu. Bearen piele de [[skulp]]en sûnder swierrichheden iepen mei harren lange [[klau]]wen. Yn [[Alaska]] grave brune bearen oan 'e kust geregeldwei nei moksels en oare skulpdieren dy't ûnder it [[sân]] ferskûle lizze. [[File:A053,_Katmai_National_Park,_Brooks_Falls,_Alaska,_USA,_bear_and_salmon,_2002.jpg|right|thumb|250px|In brune bear hat in [[salmen|salm]] fongen yn it [[Nasjonaal Park Katmai]] yn [[Alaska]].]] Brune bearen frette ek graach [[fûgelaai]]en en [[fûgelpiken]], mar allinnich fan op 'e grûn [[brieden (fûgels)|briedende]] soarten, mei't [[nêst (fûgels)|nêsten]] yn beammen foar harren ûnberikber binne. It menu wurdt oanfolle mei folwoeksen [[fûgels]] en mei lytse [[sûchdieren]], lykas [[marmotten]] (''Marmota''&nbsp;spp.), [[echte grûniikhoarntsjes|grûniikhoarntsjes]] (''Spermophilus''&nbsp;spp.), [[goffers]] (''Geomyidae''&nbsp;spp.), [[mûseftigen|mûzen en rotten]] (''Muridae''&nbsp;spp.), [[echte lemmings|lemmings]] (''Lemmus''&nbsp;spp.) en [[fjildmûzen]] (''Microtus''&nbsp;spp.). Yn it [[Nasjonaal Park Denali]] yn Alaska, bygelyks, wachtsje brune bearen yn 't bysûnder geregeldwei by de útgongen fan 'e [[hoale]]n fan it [[poalgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus parryi'') om sa'n 750&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] weagjend [[kjifdier]] te gripen as er him bûtendoar bejout. Oan 'e kust fan [[Kamtsjatkaskiereilân|Kamtsjatka]] en Alaska frette brune bearen ek in hiel soad [[salmen|salm]], dy't simmerdeis út 'e [[see]] wei de [[rivier]]en [[swimmen|opswimt]] om yn 'e bopperin te [[ridzjen]]. It [[fleis]] en it [[kût (fiske-aaikes)|kût]] fan 'e salm binne ekstreem ryk oan [[fiedingsstof]]fen, wat de grutte lichemsomfang fan 'e brune bearen yn 'e neamde kontreien ferklearret. Brune bearen kloftsje gauris gear om [[wetterfal]]len hinne, dêr't de salmen út it wetter wei omheech [[springe]] moatte om fierder te kinnen. De bearen gripe se dan út 'e loft wei, slane se mei in grutte poat fansiden, de [[wâl]] op, of heine se fuortendaliks yn 'e [[bek]]. Ek wâdzje se wol yn ûndjip wetter om en besykje dan mei de foarpoaten swimmende salmen te fangen. Yn it heechseizoen, wannear't it al 'en duvel salmen is, frette de bearen inkeld de meast streksume dielen fan 'e [[fisken]] op: de kop mei de [[harsens]] en it kût. De rest litte se lizze as traktaasje foar [[ies (kadaver)|iesiters]] lykas de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), de [[stellersee-earn]] (''Haliaeetus pelagicus'') (yn Kamtsjatka), de [[raven]] (''Corvus corax'') en [[miuwen]] (''Larus''&nbsp;spp.). [[File:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|left|thumb|250px|In brune bear (rjochtsboppe) beslúpt in [[eland]]ko mei in pear kealtsjes yn it [[Nasjonaal Park Denali]] yn [[Alaska]].]] Sels yn Alaska binne de measte brune bearen, ôfsjoen fan it jierlikse salmfiskjen, net bot aktive [[rôfdier]]en. Hoewol't se opportunistysk genôch binne om der in goai nei te dwaan as in mooglike [[proai]] ticht genôch by komt, brekt harren gebrek oan oefening har faak op. Se begjinne de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] healhertich en knoffelich en yn 'e mearderheid fan 'e gefallen wit de proai te ûntkommen. Der binne wol bearen dy't gauris op gruttere proaidieren jeie, benammen yn 'e populaasjes dy't mear yn it binnenlân libje. Sokken hawwe dat nei alle gedachten as welp al fan har mem leard. As bearen wolle, kinne se sadwaande wol deeglik effisjint jacht meitsje op grutte [[evenhoevigen]] lykas de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[eland]] (''Alces alces''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), it [[everswyn]] (''Sus scrofa'') en, hiel selden, de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''). Wannear't bearen it op sokke bisten foarsjoen hawwe, rjochtsje se har ornaris op jongen of sike of ferwûne eksimplaren. ==Natuerlike fijannen en konkurrinten== De brune bear is in [[rôfdier|toprôfdier]] dat frijwol gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] hat, útsein de [[Sibearyske tiger]] (''Panthera tigris altaica'') yn eastlik [[Mantsjoerije]] en it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]]. Nei it belúnjen fan 'e regionale [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan [[evenhoevigen]], mids [[tweintichste iuw]], begûnen Sibearyske tigers by wize fan ferfangende [[proai]] de bearen yn har [[ferspriedingsgebiet]] te bejeien, sawol de brune bear as de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''). Mar om't dat lêste bist ûntsnappe koe troch yn in beam te klimmen, waarden fral brune bearen oanfallen. Sokke bearen binne ornaris welpen en healwoeksen eksimplaren of lytse wyfkes, faak as se koart nei de ein fan 'e [[wintersliep]] noch traach en slûch binne. [[File:Zolt%C3%A1n,_a_Farkasember_1.jpg|right|thumb|250px|In brune bear en in [[ridel]] [[wolven]] [[deilis]] om in [[kadaver]].]] Foar de rest dominearje brune bearen alle oare rôfdieren yn harren ferspriedingsgebiet, wêrûnder de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''), de [[poema]] (''Puma concolor''), it [[Amoerloaihoars]] (''Panthera pardus orientalis''), de [[Jeraziaytske lynks]] (''Lynx lynx''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') en de [[foks]] (''Vulpes vulpes''). Yn Noard-Amearika eigenje brune bearen har troch [[kleptoparasitisme]] geregeldwei proaien ta fan oare rôfdieren, lykas de wolf of de poema. Oarspronklik kamen de brune bear en de [[iisbear]] (''Ursus maritimus'') inoar net tsjin, mar sûnt it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] kringe brune bearen troch [[klimaatferoaring]] almar mear op yn noardlike rjochting nei it ferspriedingsgebiet fan 'e iisbear. Hoewol't de iisbear grutter is, winne brune bearen it oer it algemien yn it gefal fan in [[geweld]]diedige konfrontaasje tusken beide bisten. ==Status== De brune bear hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige". Hoewol't it [[ferspriedingsgebiet]] as gehiel de lêste iuwen gâns ynkrompen is en beskate [[populaasje (biology)|populaasjes]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] binne, is it oerbleaune areaal noch ûnbidige grut en leit de wrâldpopulaasje stabyl op likernôch 200.000&nbsp;eksimplaren. Dêrfan libje 130.000 yn 'e [[Russyske Federaasje]], 30.000 yn [[Alaska]], 25.000 yn [[Kanada]], 5.400 yn [[Turkije]], 2.000–3.000 yn [[Japan]], 2.500 yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en 1.000 yn [[Sina]]. Yn [[Jeropa]] (Ruslân net meirekkene) libben yn [[2010]] 14.000 brune bearen, wêrfan 5.000–6.000 yn [[Roemeenje]], 2.800 yn [[Sweden]], 2.100 yn [[Finlân]], 900–1.200 yn [[Bulgarije]], 600–800 yn [[Slowakije]], 700 yn [[Estlân]], 500–700 yn [[Sloveenje]], 450–500 yn [[Grikelân]], 170 yn [[Noarwegen]] en 60 yn [[Itaalje]]. De westlikste Jeropeeske populaasjes binne tige lyts, mei 20-25 brune bearen yn 'e [[Pyreneeën]] en 210 bearen yn it [[Kantabrysk Berchtme]] fan noardlik [[Spanje]]. [[File:Orso_bruno_marsicano.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume [[Apenynske brune bear]].]] Dat der wrâldwiid noch safolle brune bearen binne, wol net sizze dat it ek goed giet mei alle [[ûndersoarte]]n. De [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri'') fan [[Noard-Afrika]] waard yn [[1870]] troch de minske útrûge, de [[Kalifornyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. californicus'') yn [[1924]], de [[Ungavabear|isolearre populaasje grizzlybearen]] op it [[Ungavaskiereilân]] om [[1950]] hinne en de [[Meksikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. nelsoni'') yn [[1962]]. De [[Syryske brune bear]] (''U.&nbsp;a. syriacus'') is tige seldsum en komt noch mar foar yn likernôch de helte fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet. De [[Himalayabear (brune bear)|Himalayabear]] (''U.&nbsp;a. isabellinus'') is [[krityk bedrige]] en beset noch mar 2% fan syn eardere areaal, mei't er it slachtoffer wurden is fan ûnbehearske [[oerbejaging]]. Fan 'e [[Apenynske brune bear]] út [[Itaalje]], dy't no sjoen wurdt as in isolearre populaasje fan 'e [[Jeraziatyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. arctos''), libje noch mar likernôch 50 eksimplaren. Fan 'e [[Gobybear]] (''U.&nbsp;a. gobiensis'') út 'e [[Gobywoastyn]], wêrfan't ûndersoartlike status omstriden is, binne nei skatting noch ma 35 eksimplaren oer. De lytste populaasjes hawwe te lijen ûnder [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]], wylst foar gruttere populaasjes faak oerbejaging in probleem is. Oars as in protte lytsere bisten kinne brune bearen har min oanpasse oan it libben yn [[kultuerlânskip]]pen, dat it yn gebrûk nimmen fan [[wyldernis]] foar [[lânbou]] hat in negatyf effekt op harren. En [[spoarline]]n troch wyldernisgebieten soargje foar in protte bearen dy't troch foarbyrazende [[trein]]en skept wurde. [[Streuperij]] is benammen yn [[Sina]] en [[Súd-Aazje]] in grut probleem, dêr't bearen sketten wurde foar har [[galblaas]], mei't har [[galle]] neffens de [[tradysje|tradisjonele]] [[Sineeske genêskunde]] in [[genêzing|genêskrêftige]] wurking hawwe soe (wat net sa is). Yn [[Jeropa]], [[Nepal]] en de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] wurde brune bearen ek wol ôfsketten om't se [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|yn konflikt komme]] mei [[feehâlder]]s. Yn [[Sintraal-Aazje]] wurde brune bearen bedrige troch [[klimaatferoaring]]. ==Undersoarten== De [[taksonomy]] fan 'e brune bear en de yndieling fan dizze soarte yn [[ûndersoarte]]n is wol omskreaun as "tige útdaagjend en betiizjend". It komt mar selden foar dat twa ûnderskate autoriteiten deselde ûndersoarten opneame. Yn 'e rin fan goed twa en in heale [[iuw]], sûnt [[Linnaeus]] yn [[1758]] de brune bear foar it earst [[wittenskip]]lik beskreau, binne der wol 90&nbsp;ferskillende ûndersoarten foarsteld. Neffens de 'tradisjonele' yndieling, dy't oant de ein fan 'e [[2000-er jierren]] frij rûnom akseptearre waard, soene der yn elts gefal 15&nbsp;libbene of resint [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[ûndersoarte]]n fan 'e brune bear (''Ursus arctos'') wêze. Yn [[Jeraazje]] gie it dêrby om: *de [[Eastsibearyske brune bear]] (''U. a. collaris'' <small>[[Georges-Frédéric Cuvier|Cuvier]], 1824</small>) <small>([[Sibearje]] fan 'e [[Jenisej]] oant it [[Tsjûkotkaskiereilân]], noardlik [[Mongoalje]], noardlik [[Sinkiang-Oeigoerje]] en noardeastlik [[Kazachstan]])</small> *de [[Himalayabear (brune bear)|Himalayabear]] (''U. a. isabellinus'' <small>[[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1826</small>) <small>(de [[Himalaya]] fan noardlik [[Pakistan]] fia [[Kasjmier]], noardwestlik [[Yndia]], noardlik [[Nepal]], [[Sikkim]] en noardlik [[Bûtan]] oant yn noardeastlik Yndia)</small> *de [[Jeraziatyske brune bear]] (''U. a. arctos'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Jeropa]], noardwestlik [[Kazachstan]] en westlik [[Sibearje]] oan 'e [[rivier]] de [[Jenisej]] en de [[oblast|provinsje]] [[Novosibirsk (oblast)|Novosibirsk]] ta)</small> *de [[Kamtsjatkaanske brune bear]] (''U. a. beringianus'' <small>[[Alexander Theodor von Middendorff|Middendorff]], 1851</small>) <small>(it [[Kamtsjatkaskiereilân]], de kust fan 'e [[See fan Ochotsk]] oant de [[Sjantareilannen]], en [[Paramûsjir]] yn 'e [[Koerilen]])</small> *de [[Oessoerybear (brune bear)|Oessoerybear]] of swarte grizzlybear (''U. a. lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1867</small>) <small>(it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]], [[Sachalin]], de súdlike [[Koerilen]], [[Hokkaido]], noardlik en eastlik [[Mantsjoerije]] en it [[Koreaansk Skiereilân]], no útstoarn yn [[Súd-Koreä]])</small> *de [[Syryske brune bear]] (''U. a. syriacus'' <small>[[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Ehrenberg|Ehrenberg]], 1828</small>) <small>(de [[Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten]], hoewol no nei alle gedachten útstoarn yn [[Israel]], [[Palestina]], [[Libanon]] en [[Syrje]], fierders: [[Lyts-Aazje]], [[Transkaukaazje]], [[Iraan]], súdlik en eastlik [[Turkmenistan]], westlik en noardeastlik [[Afganistan]], noardlik [[Pakistan]], eastlik [[Oezbekistan]], hiel [[Tadzjikistan]] en [[Kirgyzje]], súdeastlik [[Kazachstan]] en it westen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]])</small> *de [[Tibetaanske blauwe bear]] of hynstebear (''U. a. pruinosus'' <small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1854</small>) <small>(it [[Tibetaansk Plato]])</small> [[File:Fersprieding fan de brune bear (Ursus arctos) (ûndersoarten).png|right|thumb|350px|[[Geografy]]ske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e brune bear (''Ursus arctos'').<br> {{Color box|#00A1E8}} Alaskaanske brune bear (''U. a. gyas'')<br> {{Color box|#FF8000}} Eastsibearyske brune bear (''U. a. collaris'')<br> {{Color box|#573926}} grizzlybear (''U. a. horribilis'')<br> {{Color box|#FF6F6F}} Himalayabear (''U. a. isabellinus'')<br> {{Color box|#177D36}} Jeraziatyske brune bear (''U. a. arctos'')<br> {{Color box|#CA86E3}} Kamtsjatkaanske brune bear (''U. a. beringianus'')<br> {{Color box|#ED1C24}} Kodiakbear (''U. a. middendorffi'')<br> {{Color box|#86AC13}} Oessoerybear (''U. a. lasiotus'')<br> {{Color box|#3C498A}} Syryske brune bear (''U. a. syriacus'')<br> {{Color box|#FF0080}} Sitkabear (''U. a. sitkensis'')<br> {{Color box|#FFC90E}} Stikinebear (''U. a. stikeenensis'')<br> {{Color box|#6B6B6B}} Tibetaanske blauwe bear (''U. a. pruinosus'')<br> ]] Yn [[Afrika]] gie it om: *de [[Atlasbear]] (''U. a. crowtheri'' <small>[[Heinrich Rudolf Schinz|Schinz]], 1844</small> †) <small>(it [[Atlasberchtme]] fan [[Marokko]] fia [[Algerije]] en [[Tuneezje]] oant yn [[Tripolitaanje]]; [[útstjerren (biology)|útstoarn]] yn [[1870]])</small> En yn [[Noard-Amearika]] gie it om: *de [[Alaskaanske brune bear]] (''U. a. gyas'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902</small>) <small>(it [[Alaskaskiereilân]] yn súdwestlik [[Alaska]], de [[Aleoeten]] oant en mei [[Unimak (eilân)|Unimak]], en it [[Kenaiskiereilân]] yn súdlik Alaska)</small> *de [[grizzlybear]] (''U. a. horribilis'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>([[Alaska]] útsein it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]], [[Súdlik Sintraal-Alaska]] en inkelen fan 'e eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]], en fierder noardwestlik [[Kanada]] en de [[Rocky Mountains]] yn westlik [[Montana]] en noardwestlik [[Wyoming]])</small> *de [[Kalifornyske brune bear]] of Kalifornyske goudbear (''U. a. californicus'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small> †) <small>(de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] en it [[Pasifysk Kustberchtme]] yn [[Kalifornje]]; útstoarn yn [[1924]])</small> *de [[Kodiakbear]] (''U. a. middendorffi'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small>) <small>(de [[Kodiakarsjipel]] yn súdlik [[Alaska]])</small> *de [[Meksikaanske brune bear]] of sulverbear (''U. a. nelsoni'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1914</small> †) <small>(noardlik [[Meksiko]], it [[Amerikaanske Súdwesten]] en [[Teksas]]; útstoarn yn [[1962]])</small> *de [[Sitkabear]] (''U. a. sitkensis'' <small>[[C. Hart Merriam]], 1896</small>) <small>(it [[Admiraliteitseilân]], [[Baranof (eilân)|Baranof]] en [[Chichagof (eilân)|Chichagof]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> *de [[Stikinebear]] (''U. a. stikeenensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1914</small>) <small>(de krite tusken de rivieren de [[Stikine (rivier)|Stikine]] en de [[Skeena (rivier)|Skeena]] yn noardwestlik [[Britsk-Kolumbia]])</small> Dêropta is der ien [[fossile]] ûndersoarte, hoewol't in diel fan 'e saakkundigen twifels hat oer de jildigens dêrfan as ûndersoarte: *de [[steppebear]] (''U. a. priscus'' <small>[[Johann Karl Goldfuß|Goldfuß]], 1810</small> †) <small>([[Slowakije]]; útstoarn yn ±[[8000&nbsp;f.Kr.]])</small> Twa oare, libbene ûndersoarten waarden foarsteld mar net algemien akseptearre: *de [[Dalleilânske brune bear]] (''U. a. dalli'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small> †?) <small>(it eilân [[Dall (eilân)|Dall]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]; mooglik útstoarn; min beskreaun, mooglik inkeld in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grizzlybear]])</small> *de [[Gobybear]] (''U. a. gobiensis'' <small>[[Vladimir Jevgenijevitsj Sokolov|Sokolov]] & [[Nikolaj Ljûtsjanovitsj Orlov|Orlov]], 1992</small>) <small>(de [[Gobywoastyn]] yn noardlik [[Sina]] en súdlik [[Mongoalje]]; tige seldsum, gjin [[wittenskiplike konsensus|konsensus]] oer de status fan ûndersoarte)</small> En fierders binne der noch trije ûndersoarten dy't oant de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] noch ridlik algemien erkend waarden, mar dy erkenning yn 'e rin fan 'e [[2000-er jierren]] ferlearen: *de [[Apenynske brune bear]] (''U. a. marsicanus'' <small>[[Giuseppe Altobello|Altobello]], 1921</small>) <small>(de sintrale [[Apeninen]] yn [[Itaalje]], spesifyk it [[Nasjonaal Park Abruzzen, Latium en Molise]]; no ûnderbrocht by de [[Jeraziatyske brune bear]])</small> *de [[Kantabryske brune bear]] of Pyreneeske brune bear (''U. a. pyrenaicus'' <small>[[Ángel Cabrera|Cabrera]], 1914</small>) <small>(it [[Ibearysk Skiereilân]], yn 't bysûnder de [[Pyreneeën]] en it [[Kantabrysk Berchtme]], sporadysk ek yn noardlik [[Portegal]]; no ûnderbrocht by de [[Jeraziatyske brune bear]])</small> *de [[Súdalaskaanske brune bear]] (''U. a. alascensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small>) <small>(it [[Kenaiskiereilân]] en [[Súdlik Sintraal-Alaska]]; no ûnderbrocht by de [[Alaskaanske brune bear]])</small> [[File:Wolfbear.jpg|left|thumb|250px|In brune bear wurdt folge troch in ienlike [[wolf]], dy't it mooglik foarsjoen hat op 'e restanten fan it miel fan 'e bear.]] De [[Ungavabear]] fan it [[Ungavaskiereilân]] (noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en noardlik [[Labrador (regio)|Labrador]]), dy't omtrint [[1950]] útstoar, wie altyd al in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grizzlybear]]. De nijste ynsichten, dy't sûnt it begjin fan 'e [[2010-er jierren]] stadich oan akseptaasje winne, lykje derop te wizen dat de measte ûndersoarten fan 'e brune bear eins mar [[geografy]]sk en/of [[morfology]]sk ferskillende populaasjes binne. [[DNA|DNA-analyzes]] fan 'e brune bearen yn [[Noard-Amearika]] suggerearje dat dy hast allegearre ûnderdiel útmeitsje fan ien inkeld ûnderling ferbûn populaasjestelsel, de resinte troch [[minsklik]] tadwaan ûntstiene [[habitatfragmintearring|populaasjefragmintearring]] bûten beskôging litten. De iennichste útsûndering dêrop is de [[Kodiakbear]] (''U.&nbsp;a. middendorffi''), dy't nei alle gedachten al sûnt de ein fan 'e [[lêste iistiid]] (11.700&nbsp;jier lyn) isolearre west hat op 'e [[Kodiakarsjipel]]. Mar de [[Alaskaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. gyas''), de [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis''), de [[Sitkabear]] (''U.&nbsp;a. sitkensis'') en de [[Stikinebear]] (''U.&nbsp;a. stikeenensis'') lykje gjin [[genetysk]] ûnderskiedbere of gearhingjende kloften te wêzen en soene faaks better omskreaun wurde kinne as [[ekotype]]s. Itselde gou nei alle gedachten foar de no útstoarne [[Kalifornyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. californicus'') en de [[Meksikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. nelsoni''). Foar wat de populaasje fan 'e brune bear yn [[Jeraazje]] oangiet, wurdt no ek twifele oer de jildigens fan 'e 'tradisjonele' ûndersoarten. Guon [[mammalogen]] stelle in yndieling yn trije, fjouwer of fiif ûndersoarten foar: ien of twa ûndersoarten yn Noard-Amearika, ntl. de [[Noardamerikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') en eventueel de [[Kodiakbear]] (''U.&nbsp;a. middendorffi''); ien inkele ûndersoarte yn Jeraazje, te witten: de [[Jeraziatyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. arctos''), mei eventueel de [[prehistoarysk]]e [[steppebear]] (''U.&nbsp;a. priscus'') út it [[Pleistoseen]] en ier [[Holoseen]] as twadde ûndersoarte; en dêropta yn [[Noard-Afrika]] de resint útstoarne [[Atlasbear]] (''U.&nbsp;a. crowtheri''). Oer dizze nije yndieling bestiet lykwols noch gjin [[wittenskiplike konsensus]]. ==Brune bearen en minsken== ===Oanfallen op minsken=== Brune bearen mije ornaris plakken mei in protte [[minsklik]]e aktiviteit, hoewol't guon yn bygelyks [[Roemeenje]] ûnder dekking fan it [[nacht]]lik [[tsjuster]] de [[stêd]] yn tsjogge om [[jiskefet]]ten en [[ôffalcontainer]]s nei te gean op iten. Wannear't se minsken sjogge, as dat no op sa'n nachtlik tripke nei stêd is of oerdeis yn 'e [[wyldernis]], is de normale reäksje fan brune bearen om út te naaien. It bliuwe lykwols wylde bisten, en brune bearen steane derom bekend dat se humeurich wêze kinne, wat har ritich en dreech foarsisber makket. As men in brune bear oer it mad komt, bestiet sadwaande de mooglikheid dat er út syn [[skrik]]reäksje wei oanfalt. Itselde kin barre as in brune bear him bedrige fielt, of, wat noch faker foarkomt, as in bearinne mei welpen de oanwêzigens fan in minske opfettet as in bedriging foar har jongen. Bearinnen mei welpen binne yn [[Noard-Amearika]] ferantwurdlik foar 70% fan alle oanfallen fan brune bearen op minsken. [[File:Sankebetsu_BrownBear01.png|right|thumb|250px|In [[stânbyld]] op [[Hokkaido]], yn [[Japan]], dat de skriklike [[Brune Bear fan Sankebetsu]] foarstelle moat, dy't yn [[1915]] sân minsken deade.]] Troch de ûnbidige [[lichem (biology)|fysike]] [[krêft]] fan in brune bear kin in oanfal fan sa'n bist liede ta slimme [[ferwûning]]s en sels ta de [[dea]]. [[Geweld]]diedige konfontaasjes mei brune bearen duorje oer it algemien mar frij koart, of it moat wêze dat de minske besiket en fjochtsje werom. Brune bearen deadzje minsken frijwol nea om't se minsken as [[proai]] sjogge, en in deamakke minske wurdt efterlitten sadree't dúdlik is dat er gjin bedriging mear foarmet. Wiere [[minskesliner#Bearen|minskeslinende]] brune bearen binne tige seldsum, en as soks foarkomt, giet it frijwol altyd om sike of krebintige eksimplaren dy't yn har dwaan dreaun wurde troch [[honger]]. In ûndersyk fan G. Bombieri ''et al.'', út [[2019]], telde yn 'e perioade fan [[2000]] oant en mei [[2015]] wrâldwiid in totaal fan 664 oanfallen fan brune bearen op minsken. Dêrby rekken 568 minsken ferwûne, wylst 95 oaren omkamen. Yn 'e [[Russyske Federaasje]], dat fierwei it grutste part fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear omfettet en teffens fierwei de grutste [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e bisten hat, wurde jiers yn trochsneed 10 minsken deade troch brune bearen. Dat is mear as yn 'e rest fan 'e wrâld mei-inoar. De brune bear mei de measte oanfallen op minsken út 'e (dokumintearre) skiednis wie de saneamde [[Brune Bear fan Sankebetsu]], dy't yn [[1915]] op it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]] by ferskate oanfallen sân minsken deade en trije oaren ferwûne foar't er deasketten waard by in grutskalige klopjacht. Wat men dwaan moat by in beare-oanfal is yn elts gefal net besykje út te naaien. Dat wekket it [[jachtynstinkt]] fan 'e bear op, dy't dan frijwol wis de efterfolging ynsette sil. Mei't brune bearen folle hurder [[drave]] kinne as minsken wurket soks averjochts. Ek weromfjochtsjen wurdt sterk ôfret. It bêste dat men dwaan kin, is stadich, stapke foar stapke, tebekwike. As de bear de oanfal dochs trochset, moat men jin op 'e grûn falle litte en in [[foetushâlding]] oannimme, dêrby besykjend om mei de [[earm]]s de [[holle]] te beskermjen, en dan troch de oanfal hinne sa stil mooglik lizzen bliuwe oant de bear syn ynteresse yn jin ferliest en him ôfjout. In effektyf ferdigeningsmiddel dat eltsenien dy't him yn it ferspriedingsgebiet fan bearen yn 'e wyldernis bejout by him hawwe moat, is in [[spuitbus]] mei [[bearespray]]. Dat is in soarte fan [[pepperspray]] foar bearen. In ûndersyk út [[2008]] wiisde út dat yn [[Noard-Amearika]] bearespray yn 92% fan 'e gefallen in agressive brune bear op oare gedachten brocht, wylst dat foar it [[sjitten]] mei in [[gewear]] mar yn 67% fan 'e gefallen sa wie. [[File:Big_game_shooting_in_Alaska_(1904)_(14563941268).jpg|left|thumb|250px|[[Jacht (aktiviteit)|Jagers]] dy't yn [[1904]] yn [[Alaska]] in brune bear sketten hawwe, posearje mei it kadaver.]] ===Bearejacht=== Minsken [[jacht (aktiviteit)|jeie]] al mear as 10.000 jier op 'e brune bear. Bearejacht is bedreaun troch sawol de lânseigen [[befolking]] as troch [[Westerske wrâld|Westerske]] en oare oerhearskers yn [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]]. Lânseigen befolkings, lykas de [[Samen]] fan [[Skandinaavje]], de [[Berbers]] fan Noard-Afrika, de [[Dolganen]] en [[Jakoeten]] fan [[Sibearje]], de [[Korjaken]] en [[Itelmenen]] fan [[Kamtsjatka]], de [[Ainû (folk)|Ainû]] fan [[Hokkaido]] en de [[Eskimo's]] en [[Yndianen]] fan Noard-Amearika, bejeie of bejagen brune bearen benammen om sels oerlibje te kinnen, bygelyks foar it [[fleis]] of de [[pels]]. Oerhearskers lykas de [[Noaren (folk)|Noaren]] en [[Sweden (folk)|Sweden]] yn Skandinaavje, de [[Arabieren]] yn Noard-Afrika, de [[Russen]] yn Sibearje en de [[Amerikanen]] en [[Kanadezen]] yn Noard-Amearika bejeie of bejagen brune bearen by wize fan [[hobby|tiidferdriuw]] of as foarm fan populaasjebehearsking. Yn [[East-Jeropa|East]]- en [[Súd-Jeropa]] waarden brune bearen lange tiid beskôge as gefaarlik [[ûngedierte]], dat it boppedat ek noch foarsjoen hie op [[fee]]. Dêrom waarden lju dy't in bear deaden, dêrfoar fan 'e [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]] ôf beleanne. Dat preemjestelsel brocht de brune bear yn kontinintaal Jeropa oan 'e râne fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] ta, ear't dizze soarte yn 'e iere [[tweintichste iuw]] einlings en te'n lêsten wetlike beskerming krige. Yn [[2018]] waard lykwols by in ûndersyk nei de tebekgong fan 'e brune bear yn Skandinaavje fêststeld dat bejaging dêrfan ien fan 'e wichtichste oarsaken wie. Yn Noard-Amearika fûn de ierste dokumintearre bearejacht troch Jeropeeske kolonisten plak yn [[1691]]. De [[kolonisaasje]] fan 'e westlike [[Feriene Steaten]] troch de [[jeropide ras|blanken]] yn 'e rin fan 'e [[njoggentjinde iuw]] soarge foar in navenante ynkrimping fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear nei it noardwesten ta. Ek yn Noard-Amearika waard in preemjestelsel ynfierd, mei't [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei boeren]] oanboazen neigeraden dat dy har djipper yn it bearegebiet nei wenjen setten. Pas yn 'e [[1920-er jierren]] krige de brune bear in beskate mjitte fan beskerming fan 'e Amerikaanske [[oerheid]], mar tsjin dy tiid wied er yn 'e [[legere 48 steaten]] al frijwol hielendal útrûge, útsein in lytse isolearre populaasje yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn noardwestlik [[Wyoming]]. Under de beskerming troch de wet binne brune bearen har yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw út [[Kanada]] wei wer begûn te fersprieden yn 'e [[Rocky Mountains]] fan westlik [[Montana]]. Tsjintwurdich kinne brune bearen noch altyd legaal bejage wurde yn beskate [[Amerikaanske steaten]], wêrûnder [[Alaska]]. Mar dêrfoar moat men in [[fergunning]] hawwe. En op it deasjitten fan bearinnen en welpen stiet in [[finzenisstraf]]. [[File:Berenleider_-_Animal_trainer_with_performing_bear_(3280639349).jpg|right|thumb|250px|In [[Roma (folk)|Roma]]-bearetrainer mei syn bear yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], om [[1930]] hinne.]] Bearefleis wurdt, of waard foarhinne, [[iten]] troch û.o. de [[Kry (folk)|Kry]] (''Cree'') dy't yn noardlik [[Ontario]] om 'e [[Jamesbaai]] hinne wenje. Yn [[Roemeenje]] en beskate dielen fan [[Aazje]] (benammen [[Sina]]) waarden bearepoaten beskôge as in [[delikatesse]]. Jiers wurdt der wrâldwiid yn totaal sa'n 17&nbsp;[[ton (massa)|ton]] oan bearefleis foar konsumpsje [[hannel|ferhannele]]. ===Bearen yn finzenskip=== Brune bearen wurde al sûnt teminsten [[1500&nbsp;f.Kr.]] troch minsken yn finzenskip holden. Yn 'e [[Romeinske Tiid]] waarden brune bearen brûkt foar de publike [[eksekúsje]] fan [[kriminelen]] yn [[amfiteäter]]s, en ek om dêr te fjochtsjen tsjin oare bisten of tsjin [[gladiator]]s. Fan 'e [[Midsiuwen]] ôf kamen saneamde '[[dûnsjende bear]]en' yn 'e moade. Dat wiene brune bearen dy't as welp út it wyld weifongen wiene, yn 'e regel nei't de bearinne by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] ombrocht wie. Se waarden grutbrocht troch lju dy't harren trainden om op kommando keunstkes te dwaan, lykas op 'e efterpoaten stean te gean en te '[[dûns]]jen' op 'e [[muzyk]] fan in [[fioele|fidel]]. Brune bearen wiene foar sa'n training by útstek gaadlik omreden fan har grutte [[yntelliginsje]]. Faak waarden se foar dat doel ûntdien fan 'e [[tosk]]en en [[klau]]wen, om se foar de trainer minder gefaarlik te meitsjen. Fan likernôch de twadde helte fan 'e [[achttjinde iuw]] waarden brune bearen ek ynset foar [[foarstelling (optreden)|optredens]] yn [[sirkus]]sen. Neffens in analyze út [[2009]] wie de brune bear it op ien nei meast foar it sirkus ekploitearre bist nei de [[tiger]] (''Panthera tigris''). [[File:180_bear_at_Canton_Zoo.jpg|left|thumb|250px|In brune bear yn 'e [[dieretún]] fan [[Kanton (Sina)|Kanton]].]] Tsjintwurdich is it gebrûk fan brune bearen yn sirkussen hast hielendal útband, wylst 'dûnsjende bearen' inkeld noch foarkomme yn [[ûntwikkelingslannen]] lykas [[Afganistan]] en [[Sina]] en sels dêr seldsum wurden binne. Der libben anno [[2017]] wrâldwiid mear as 700 brune bearen yn [[dieretunen]], mar de tiid dat se dêr yn lytse [[koai (ynslútplak)|koaien]] holden waarden en út ellinde [[stereotype hâlden en dragen]] begûnen te fertoanen is lokkigernôch hast hielendal foarby. Hjoed oan 'e dei wurde brune bearen, lykas alle dieretúnbisten, yn romme ferbliuwen holden, dy't ynrjochte binne om op har natuerlike [[habitat]] te lykjen, wylst de [[oppasser (dieretún)|oppassers]] war dogge om har libben te [[ferriking (bisten)|ferrykjen]] mei aktiviteiten en ôfwikseljende foertechniken. Brune bearen dy't yn privee-eigendom binne, wurde faak noch wol it [[slachtoffer]] fan [[bistemishanneling]] en/of en [[malnutrysje]] liedend ta [[obesitas]]. Yn 'e [[Jeropeeske Uny]] is it hâlden fan eksoatyske [[húsdier]]en lykas de brune bear by wet ferbean, mar yn beskate oare dielen fan 'e wrâld, lykas in protte steaten fan 'e Feriene Steaten, is der útsein praktyske beswieren neat dat minsken yn it paad stiet om in brune bear as húsdier te nimmen. [[File:The_Three_Bears_-_Project_Gutenberg_etext_19993.jpg|right|thumb|180px|In [[yllustraasje]] fan it [[mearke]] ''[[Goudlokje en de Trije Bearen]]'' út 'e bondel ''Childhood's Favorites and Fairy Stories''.]] ===Yn 'e minsklike kultuer=== Brune bearen hawwe sûnt minskewitten in wichtige rol spile yn 'e ûnderskate [[minsklik]]e [[kultuer]]en. Der binne yn [[Jeropa]], noardlik [[Aazje]] en [[Noard-Amearika]] mear as hûndert [[grotskildering]]s út it [[Paleolitikum]] bekend wêryn't brune bearen ôfbylde binne. Fierders besteane der oanwizings foar in [[prehistoarysk]]e [[beareferearing]] (in foarm fan [[soölatry]]), hoewol't dat troch [[argeologen]] tsjinsprutsen wurdt. Kultueren dêr't beareferearing mooglik foarkaam, wiene dy fan 'e [[Sineeske Aldheid|âlde Sinezen]] en fan 'e [[Ainû (folk)|Ainû]], de lânseigen bewenners fan [[Hokkaido]], de [[Koerilen]] en súdlik [[Sachalin]]. Yn 'e [[Grykske mytology]] waarden bearen beskôge as wêzens fan deselde rang as minsken, benammen omreden fan har fermogen om op 'e efterpoaten te stean en te rinnen.De [[Romeinen]] makken lytse [[houtfykjen|fike]] [[hout]]ene [[byld (keunst)|byldsjes]] fan bearen dy't brûkt waarden by de [[begraffenis]] fan [[ferstoarn]]e [[poppe]]n. By in protte [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en yn [[Noard-Amearika]] waard de brune bear as in [[hillich bist]] beskôge. Dat woe ornaris net sizze dat der gjin [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op makke wurde mocht, mar wol dat de bear en syn [[stoflik omskot]] mei [[respekt]] behannele waard. [[Kriger]]s dy't in [[halskeatling]] mei de [[tosk]]en en/of [[klau]]wen fan in brune bear droegen, stiene heech yn oansjen. Neffens in [[myte]] fan 'e [[Haida (folk)|Haida]] soe de minskheid ûntstien wêze út it [[houlik]] fan 'e earste [[frou]] mei in brune bear. [[File:A_house_of_cards,_Puck_cover.jpg|left|thumb|180px|In [[spotprint]] út [[1904]] fan 'e [[Russyske Bear]], in [[symboal]] foar [[Ruslân]], dy't in [[kaartehûs]] boud hat dat yn gefaar brocht wurdt troch it gewicht fan 'e [[fredesdo]].]] Yn 'e [[Westerske wrâld]] wurde brune bearen yn [[fabel]]s en oare [[literatuer]] faak ôfskildere as [[slûgens|slûch]], [[loaiens|loai]], dom en goederleausk. In foarbyld dêrfan is Bruin de Bear yn 'e [[Midsiuwen|Midsiuwske]] fabel ''[[Rein de Foks]]''. Dy foarstelling is lykwols yn tsjinspraak mei it eigentlike [[hâlden en dragen]] fan it bist. Ek wurde brune bearen, benammen yn [[berneboek]]en en [[berneprogramma|tillefyzjeprogramma's foar bern]], wol foarsteld as skattige bisten om te knuffeljen, wat fansels likemin strykt mei de wurklikheid. Foarbylden út it [[Nederlânsk]] [[taal]]gebiet binne de [[romansearje|boekerige]] ''[[Bruintje Beer]]'' en programma's as ''[[Bolke de Beer]]'' en ''[[De Bereboot]]''. Ynternasjonaal binne yn dit ferbân nei alle gedachten de boeken en films oer ''[[Winnie the Pooh]]'' it bekendst. Yn 'e [[Feriene Steaten]] is it berneboek ''[[Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?]]'' in klassiker dat troch [[âldelju]] gauris foarlêzen wurdt oan jonge [[bern (persoan)|bern]] om harren besef fan [[kleur]]en by te bringen en hokker kleur ferbân hâldt mei hokker bist. Ek it ultime [[knuffelbist]], de [[teddybear]], is eins in brune bear. Brune bearen komme ek foar yn [[mearke]]s. ''[[De Brune Bear fan Noarwegen]]'' is in [[Skotlân|Skotsk]] mearke oer in [[famke]] dat mei in [[prins]] [[trouwen|trout]] dy't op [[magy]]ske wize [[stalferwikseling|yn in brune bear feroare]] is; hja wit him nei gâns aventoeren troch har [[leafde]] werom te feroarjen yn in jongeman. Ek yn it mearke ''[[Sniewytsje en Roazerea]]'', út it [[Dútsk]]e taalgebiet, is de [[skientme|knappe]] prins feroare yn in brune bear. Yn ''[[Goudlokje en de Trije Bearen]]'', in mearke út [[Ingelân]], rekket in famke ferdwaald yn it [[wâld]] en fynt dêr ûnderdak by trije brune bearen. De [[Russyske Bear]] is in (fral yn it ferline) faak brûkte [[nasjonale personifikaasje]] fan [[Ruslân]] (en de [[Sovjet-Uny]]), ferlykber mei [[Uncle Sam]] as nasjonale personifikaasje fan 'e Feriene Steaten of [[Marianne (nasjonale personifikaasje)|Marianne]] foar [[Frankryk]]. De brune bear is ek it [[nasjonale bist]] fan [[Finlân]]. De [[grizzlybear]] is it [[steatsbisten fan Amerikaanske steaten|steatsbist]] fan 'e Amerikaanske steat [[Montana]], wylst de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Kalifornyske bear]] it steatsbist fan [[Kalifornje]] is. Brune bearen komme foar yn 'e [[wapen (heraldyk)|wapens]] en [[flagge]]n fan gâns plakken, wêrûnder [[Berlyn]], [[Madrid]] en [[Bern (stêd)|Bern]]. Yn 'e Feriene Steaten is [[Smokey Bear]] de ferneamde [[maskotte]] fan 'e [[U.S. Forest Service]], dy't al sûnt de [[1940-er jierren]] brûkt wurdt om 'e minsken bewust te meitsjen fan hoe't har eigen hâlden en dragen [[boskbrannen]] feroarsaakje kin. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brown_bear ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ursus arctos}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte bear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] 6xz7ly2z1y1zc7x92osu57qx2cu3msy 0 189382 1233759 1216241 2026-07-05T22:06:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233759 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eilânfoks |Ofbyld= [[File:Urocyon littoralis.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[grize foksen]] (''Urocyon'') |Wittenskiplike namme= Urocyon littoralis |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1857 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eilânfoks (Urocyon littoralis).png|center|250px]] }} De '''eilânfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocyon littoralis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grize foksen]] (''Urocyon''). Dit bist is lânseigen op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] fan [[Kalifornje]], dy't foar de [[kust]] lizze fan 'e [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]]. Der binne seis [[ûndersoarte]]n, dy't elts [[endemysk]] binne op ien [[eilân]]. De eilânfoks, dy't langhaliger is mar ek leger op 'e poaten stiet as in [[hûskat]], is yn haadsaak in [[nachtdier]], en hâldt der in [[omnivoar]] dieet op nei. Hy foarmet [[monogame]] pearkes. Yn it [[ferline]] spile de eilânfoks in wichtige rol yn 'e [[kultuer]] fan 'e lânseigen [[Yndianen|Yndiaanske]] [[befolking]] fan 'e Kanaaleilannen. Om [[2000]] hinne stoar dit bist op in hier nei út, mar sûnt is er wer by de wâl opklaud. De [[IUCN]] klassifisearret de eilânfoks no as gefoelich. ==Taksonomy== De eilânfoks waard foar it earst yn [[1857]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Urocyon littoralis'' betsjut letterlik "sturthûn fan 'e kust", fan it [[Gryksk]]e οὐρά, ''oura'' ("[[sturt]]") en κύων, ''kyon'' ("[[hûn]]") en it [[Latyn]]ske ''littoris'' ("[[kust]]" of "[[strân]]"). [[File:Santa Cruz Island Fox (25384494408) (cropped).jpg|left|thumb|250px|In eilânfoks op [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]].]] ==Evolúsje en oarsprong== [[Genetysk]] en [[archeology]]sk ûndersyk wiist derop dat de eilânfoks [[ôfstamming|ôfstammet]] fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') fan it [[fêstelân]] fan [[Kalifornje]], dy't omtrint 7.300&nbsp;[[jier]] lyn op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] arrivearre. Mei't der doe al lang gjin [[lânbrêge]] mear bestie tusken de eilannen en it fêstelân, wie dy yntroduksje mooglik it gefolch fan [[minsklik]] hanneljen. It soe mooglik wêze dat foksen, fan it diel fan it fêstelân ôf dêr't no de [[stêd]] [[Santa Barbara (Kalifornje)|Santa Barbara]] leit, [[swimmen]]d de noardlike Kanaaleilannen [[San Miguel (eilân)|San Miguel]], [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]] en [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]] berikt hawwe. Itselde soe kinne foar wat it eastlike eilân [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]] oangiet, as se oerstutsen binne fan it plak ôf dêr't no de stêd [[Long Beach (Kalifornje)|Long Beach]] leit. Mar de oanwêzigens fan foksen op 'e fierder út 'e kust lizzende súdlike eilannen [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]] en [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] is hast wis it wurk fan minsken. Mei't de eilânfoks op 'e eilannen isolearre libbe fan 'e grize foks op it fêstelân, ûntjoech er him meitiid ta in selsstannige soarte, wylst de populaasjes op 'e ûnderskate eilannen har ta aparte [[ûndersoarte]]n ûntwikkelen. Dêrby kromp de eilânfoks troch it proses fan [[eilândwerchgroei]] gâns yn en is er tsjintwurdich likernôch 25% lytser as de grize foks. Yn syn isolaasje boude de eilânfoks fierders gjin [[ymmúnstelsel|ymmuniteit]] op tsjin [[parasiten]] en [[sykte]]n fan it fêstelân. Hy is yn 't bysûnder tige kwetsber foar parasiten en sykten dy't de [[hûn]] (''Canis lupus familiaris'') by him draacht. [[File:Fersprieding fan de eilânfoks (Urocyon littoralis) (close-up).png|right|thumb|250px|It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e eilânfoks: [[San Miguel (eilân)|San Miguel]] (1), [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]] (2), [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]] (3), [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]] (5), [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]] (7) en [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] (8). Op [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] (4) en [[Santa Barbara (eilân)|Santa Barbara]] (6) komme gjin foksen foar.]] ==Fersprieding== De eilânfoks is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]], in [[arsjipel]] fan acht ûnderskate eilannen dy't foar de kust fan [[Súdlik Kalifornje]] yn 'e [[Stille Oseaan]] leit. (Net te betiizjen mei de bekendere [[Kanaaleilannen]] yn [[It Kanaal]] tusken [[Ingelân]] en [[Frankryk]].) De eilannen lizze útspraat yn twa groepen fan fjouwer, ien yn it noarden en ien yn it suden. De eilânfoks komt foar op seis eilannen: [[San Miguel (eilân)|San Miguel]], [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]] en [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]] yn it noarden en [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]], [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] en [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]] yn it suden. Op [[Anacapa (eilân)|Anacapa]], it eastlikste fan 'e fjouwer noardlike eilannen, koene foksen net oerlibbje om't dat eilân gjin boarne fan [[swietwetter]] hat dy't it hiele jier rûn beskikber is. En it eilantsje [[Santa Barbara (eilân)|Santa Barbara]], yn 'e súdlike groep, is te lyts om in libbensfetbere [[populaasje (biology)|populaasje]] foksen fan fretten te foarsjen. ==Uterlike skaaimerken== De eilânfoks hat trochinoar in kop-romplingte fan 48–50&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[skouder|skofthichte]] is 12–15&nbsp;sm. Mei dy ôfmjittings is de eilânfoks langer, mar ek lytser (leger) as de [[hûskat]] (''Felis catus''), dy't in kop-romplingte fan ±46&nbsp;sm en in skofthichte fan ±24&nbsp;sm hat. De [[sturt]] fan 'e eilânfoks is 11–29&nbsp;sm lang, en dêrmei yn ferhâlding ta de lichemslingte folle koarter is as dy fan 'e nau besibbe [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''). Dat hat dermei te krijen dat de eilânfoks oer it algemien 2 [[sturtwringe]]n minder hat as de grize foks. It gewicht fan 'e eilânfoks bedraacht 1,0–2,8&nbsp;[[kg]]. De soarte fertoant [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje|rikel]] altyd grutter is as de [[wyfke|moerfoks]]. Ek de [[ûndersoarte]]n ferskille justjes yn grutte; fan alle seis ûndersoarten is dy fan it eilân [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]] it grutst. [[File:David Garcelon, president of Institute for Wildlife Studies with collared island fox (27313522811).jpg|left|thumb|250px|In eilânfoks fongen om in [[halsbân]] mei in [[radiostjoerder]]ke om te krijen.]] De [[pels]] fan 'e eilânfoks is [[griis]] op 'e [[kop]], [[swart]] mei griis op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]], [[wyt]] om 'e [[snút]] hinne en op 'e [[hals]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]], en [[read|rodzich]] oant [[oranje]] yn 'e [[nekke]], op 'e legere siden en op 'e [[poat]]en. De sturt wurd karakterisearre troch in swarte streek oer de boppekant, dy't einiget yn in swarte sturtpunt. Oer it algemien is de pels fan 'e eilânfoks dûnkerder en saaier kleure as dy fan 'e grize foks. De eilânfoks [[ferhierjen|ferhierret]] ienris yn it jier, tusken [[augustus]] en [[septimber]]. In diel fan 'e eksimplaren fan 'e ûndersoarten fan 'e súdlikste eilannen [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]] en [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] hat in faze wêryn't it normale griis en swart ferfongen is troch [[sân (kleur)|sânkleurich]] en [[dûnkerbrún]] [[hier (begroeiïng)|hier]]. It is ûndúdlik oft dat in echte [[mutaasje]] fan 'e pelskleur is, in ferkleuring dy't feroarsake wurdt troch [[âlderdom]], of it gefolch fan ynteraksjes mei [[stikel (botany)|stikels]] fan [[fiichkaktussen]] (''Opuntia''&nbsp;spp.) dy't yn 'e pels fêst komme te sitten en der mooglik in kleurstof oan ôfjouwe. ==Biotoop== De eilânfoks komt foar yn alle [[biotopen]] dy't op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] foarkomme, fan [[tuskenbeiden wâld]] oant mei [[gerzen]] begroeide [[flakte]]n en fan [[drûchte|drûge]], [[steppe]]-eftige kriten mei [[strewelleguod]] oant [[sân]]- en [[rots]][[strannen]]. ==Hâlden en dragen== De eilânfoks libbet foar it meastepart [[solitêr]]. It is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't syn aktiviteit hichtepunten berikt yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]). Dy aktiviteit makket ek mei de [[jiertiden]] beskate fluktuaasjes troch: de eilânfoks is by 't [[simmer]] faker op [[dei|ljochtskyndei]] waar te nimmen as by 't [[winter]]. Eilânfoksen fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se ôfsette mei [[rookflagge]]n besteande út [[urine]] en [[dong]]. [[File:Catalina Island Fox (Urocyon littoralis catalinae) in grass.jpg|right|thumb|250px|In eilânfoks op [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]].]] Eilânfoksen binne net botte [[skouwens|skou]] en fiele har net [[yntimidaasje|yntimidearre]] troch de oanwêzigens fan minsken. Hoewol't se by in earste yn-'e-kunde-kommen [[agresje]] foar in minske oer toane kinne, binne se eins tige goed te hantearjen en hiel maklik [[domestisearring|nuet te meitsjen]]. [[Dierlike kommunikaasje|Kommunikaasje]] giet by de eilânfoks troch [[gehoar|auditive]], [[gesichtsfermogen|fisuele]] en [[rooksin|olfaktoaryske]] waarnimming. In [[dominânsjehierargy|dominante]] foks brûkt [[stim|fokalisearrings]], oanstoarjen en it tebektearen fan syn [[ear (anatomy)|earen]] om in minder dominante soartgenoat derta te bewegen en ûnderwerp him. De wichtichste fokalisearrings fan dizze soarte binne [[blaffen]] en [[grânzgjen]]. Eilânfoksen foarmje ornaris [[monogame]] pearkes, dy't it earste healjier fan it [[kalinderjier]] gauris tegearre waarnommen wurde kinne. De [[peartiid]] falt foar dizze soarte yn ein [[febrewaris]] en begjin [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 50–63&nbsp;[[dagen]]. Yn in nêst, dat oanlein is yn in ûndergrûnske [[hoale]] of op in oar beskut plak, smyt de moerfoks 1–5, mar almeast 2–3&nbsp;jongen, dy't troch de beide âlden tegearre grutbrocht wurde. Mei 50–65&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]] en om dyselde tiid hinne fertoane se har foar it earst bûtendoar. Mei 10&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne de jongen [[geslachtsryp]] en binnen it [[jier]] nimme se yn 'e regel al oan 'e [[fuortplanting]] diel. Yn it wyld hat de eilânfoks in trochsneed [[libbensferwachting]] fan 4–6&nbsp;jier, mar yn finzenskip kin er wol 8&nbsp;jier libje. [[File:Urocyon_littoralis_with_prey*corrected*.jpg|left|thumb|250px|In eilânfoks by [[nacht]] mei trije [[wytpoatmûzen]] yn 'e bek.]] ==Fretten== It dieet fan 'e eilânfoks is [[omnivoar]] en bestiet út [[frucht (plant)|fruchten]], [[ynsekten]], lytse [[fûgels]], [[fûgelpiken]], [[fûgelaai]]en, [[slakken]], [[krabben]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en lytse [[sûchdieren]], lykas [[wytpoatmûzen]] (''Peromiscus''&nbsp;spp.). Ek [[ies (kadaver)|ies]] en [[ôffal]] dat efterlitten is troch [[minske]]n litte eilânfoksen net lizzen. Fierders skomje se de kustlinen fan har eilannen ôf op 'e siik nei ytber guod dat oanspield is. In [[artikel (publikaasje)|artikel]] út [[1920]] út 'e ''[[Los Angeles Times]]'' (sjoch [[:c:File:Wild foxes wait for flying fish on sand.jpg|hjirre]]) makke gewach fan in [[steamskip]], de ''Hermosa'', dat by [[nacht]] by Moonstone Beach op [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]] lâns fear. Troch de [[skynwerper]]s fan it skip dy't oer it wetter skynden, sprongen [[fleanende fisken]] út see op, en in diel dêrfan kaam op it strân fan it eilân telâne. Dêr stiene sa'n fyftich eilânfoksen al te wachtsjen om 'e fisken op te fretten, mei't dat blykber in ferskynsel wie dêr't se oan wend rekke wiene. ==Status== De eilânfoks hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", mei't it [[ferspriedingsgebiet]] sa lyts is en de [[populaasje (biology)|populaasje]] fragmintearre en kwetsber foar [[sykte]]n. Oant [[2013]] beskôge de [[IUCN]] dizze soarte noch as [[krityk bedrige]]. Yn 'e [[1990-er jierren]] wie it mei de eilânfoks nammentlik slim yn it neigean rekke. Fjouwer fan 'e [[ûndersoarte]]n (fan 'e eilannen [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]], [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]], [[San Miguel (eilân)|San Miguel]] en [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]]) krigen yn [[2004]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] federale [[oerheid]] beskerming as in [[bedrige soarte|bedrige bist]]. [[File:GoldenEagle-Nova.jpg|right|thumb|220px|De [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') is fjouwer kear sa grut as in eilânfoks.]] De delgong fan 'e [[1990-er jierren]] begûn op 'e trije noardlike eilannen. Op San Miguel telde de populaasje yn [[1994]] noch 450 eksimplaren, mar dêr wiene yn [[1999]] noch mar 15 fan oer. Op Santa Cruz gie de populaasje tebek fan 2.000 [[folwoeksen]] bisten yn [[1994]] nei minder as 135 yn [[2000]]. Op Santa Rosa libben yn [[1994]] mear as 1.500 foksen, mar yn [[2000]] wie dat oantal belune ta noch mar 14. Tsjin [[2004]] wie it oantal foksen op San Miguel wer tanommen ta 38, mar libbe de hiele populaasje dêre yn finzenskip. Op Santa Cruz wiene dat jiers 25 foksen yn finzenskip en likernôch 100 foksen yn it wyld, wylst op Santa Rosa 46 foksen yn finzenskip en 7 yn it wyld libben. De oarsaak fan 'e hommelse efterútgong fan 'e eilânfoks bliek yndirekt [[minsklik]] hanneljen te wêzen. Oarspronklik kaam op 'e eilannen de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haleaeetus leucocephalus'') foar, waans dieet út [[fisk]] bestie dy't er fong yn 'e omlizzende [[see]]. Mar de populaasje Amerikaanske see-earnen op 'e Kalifornyske Kanaaleilannen krige yn 'e [[1950-er jierren]] in slimme klap troch bleatstelling oan it [[lânbougif]] [[DDT]], as gefolch wêrfan't de fûgel tsjin 'e ein fan 'e [[1960-er jierren]] fan 'e eilannen ferdwûn. Dat liet in lege [[ekology]]ske [[nys]] efter, oant begjin [[1990-er jierren]] de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') syn [[ferspriedingsgebiet]] fan it fêstelân fan [[Kalifornje]] op natuerlike wize útwreide nei de noardlike Kanaaleilannen. Mar de keningsearn fret gjin fisk. Ynstee bejage er de [[ferwyldering|ferwyldere]] [[baarch|bargen]] (''Sus scrofa domesticus'') dy't sûnt it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] op Santa Rosa en Santa Cruz libben, nei't se dêr troch de minske yntrodusearre wiene. Mar de bargen, dy't sels ek de folle lytsere eilânfoksen bejagen en opfrieten, waarden omtrint [[1994]] om dy reden troch de [[National Park Service]] romme as [[ynvasive eksoat]]en. Dat liet foar de keningsearn (dy't fjouwer kear sa grut is as de eilânfoks) inkeld de foksen oer as gaadlike proai. De eilânfoksen wiene mei [[predaasje]] út 'e loft wei net [[evolúsje|evoluëarre]] en koene der net mei omgean, en waarden troch de earnen op in hier nei útrûge. {| class="wikitable sortable floatleft" |+ <big>Wrâldpopulaasje fan Eilânfoksen yn 2021</big> ! eilân ! tal foksen |- | [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]] | style="text-align:right;"| 2.657 |- | [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]] | style="text-align:right;"| 2.339 |- | [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]] | style="text-align:right;"| 1.807 |- | [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] | style="text-align:right;"| 1.172 |- | [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]] | style="text-align:right;"| 450 |- | [[San Miguel (eilân)|San Miguel]] | style="text-align:right;"| 277 |- | | |- | '''totaal''' | style="text-align:right;"| 8.702 |- |} In bykommende ramp wie de útbraak fan [[hûnesykte]] (of de sykte fan Carré) yn [[1998]] mank de populaasje eilânfoksen op it súdlike eilân [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]]. De eilânfoksen hawwe gjin [[ymmúnstelsel|ymmuniteit]] tsjin sokke [[sykte]]n, en likernôch 90% fan 'e populaasje kaam om, mei in weromgong fan 1.300 eksimplaren yn [[1998]] nei 103 yn [[2000]]. Nei ferskate jierren fan it fangen fan 'e foksen om se te [[faksinaasje|faksinearjen]] tsjin sawol hûnesykte as [[hûnsdûmens]] (of rabiës) klaude de populaasje op Santa Catalina wer by de wâl op. [[File:San_Clemente_Island_Fox_(Urocyon_littoralis_clementae)_at_Santa_Barbara_Zoo_2016-01-27.jpg|right|thumb|180px|In San Clementefoks yn 'e [[Santa Barbara Zoo]] yn [[Santa Barbara (Kalifornje)|Santa Barbara]] dêr't er holden wurdt foar in fokprogramma.]] Op it súdlike eilân [[San Clemente (eilân)|San Clemente]] spile wer in oar probleem. Dêr bedrige de pleatslike foksepopulaasje it fuortbestean fan in oar [[bedrige soarte|bedrige bist]], de [[San-Clementeskatekster]] (''Lanius ludovicianus mearnsi'') (in ûndersoarte fan 'e [[Amerikaanske skatekster]]). De [[Amerikaanske Marine]], dy't it tafersjoch oer it eilân hie, sette dêrom útein mei it ôfmeitsjen fan 'e foksen, wat fansels op sa'n lytse en [[geografy]]sk beheinde populaasje al rillegau problematysk waard. Yn [[2000]] hold de marine dêrom op mei dat belied en waard wat oars betocht. Sûnt wurde [[skriktried|elektryske stekken]] om skateksterhabitats hinne pleatst en wurde foksen dy't yn 'e buert omhingje fongen en fêstholden salang't de [[briedtiid]] fan 'e fûgels duorret. Yn 'e [[2000-er jierren]] waard gâns [[tiid]], [[jild]] en [[enerzjy]] ynvestearre yn it wer opbouwen fan 'e foksepopulaasjes en it yn 'e âlde steat werombringen fan 'e [[ekosystemen]] op 'e arsjipel. De yntroduksje fan eksoaten lykas de [[ferwyldere kat]] (''Felis catus''), it [[skiep]] (''Ovis aries''), de [[geit]] (''Capra hicus'') en de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison'') (dêr't yn 'e [[1920-er jierren]] troch in [[filmcrew]] út [[Hollywood]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan in [[westernfilm|western]], in [[keppel]] fan yntrodusearre wie op Santa Catalina) hiene de ekosystemen gjin goed dien en dêrmei ek in negatyf effekt hân op 'e foksepopulaasjes. Mei't de arsjipel hast hielendal yn it besit is fan 'e Catalina Island Conservancy, in natoerbehearorganisaasje, koene de foksen de help krije dêr't se ferlet fan hiene. Tsjintwurdich hawwe alle seis eilannen útsein San Miguel wer in sûne foksepopulaasje. Der is suggerearre dat [[yntylt]] dy't feroarsake wurde kin troch de [[populaasjeflessehals]] fan 'e [[1990-er jierren]] foarkomd wurde kin troch eksimplaren fan 'e ferskillende eilannen mei-inoar te [[hybride (biology)|krusen]], sadat yn eltse eilânpopulaasje nij [[gen]]etysk materiaal yntrodusearre wurdt. ==Undersoarten== Der binne 6 [[ûndersoarte]]n fan 'e eilânfoks (''Urocyon littoralis''), dy't elts [[endemysk]] binne op ien beskaat eilân: *San Clementefoks (''U. l. clementae'') <small>(op [[San Clemente (eilân)|San Clemente]])</small> *San Miguelfoks (''U. l. litoralis'') <small>(de [[nominaat]]; op [[San Miguel (eilân)|San Miguel]])</small> *San Nicolasfoks (''U. l. dickeyi'') <small>(op [[San Nicolas (eilân)|San Nicolas]])</small> *Santa Catalinafoks (''U. l. catalinae'') <small>([[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]])</small> *Santa Cruzfoks (''U. l. santacruzae'') <small>(op [[Santa Cruz (eilân)|Santa Cruz]])</small> *Santa Rosafoks (''U. l. santarosae'') <small>(op [[Santa Rosa (eilân yn Kalifornje)|Santa Rosa]])</small> Eksimplaren fan alle ûndersoarten kinne [[fruchtberens|fruchtbere]] neikommelingen mei-inoar produsearje, mar eltse ûndersoarte hat [[genetysk]]e en [[fenotype|fenotypyske]] skaaimerken dy't him unyk meitsje. Sa hat eltse ûndersoarte bgl. in ferskillend tal [[sturtwringe]]n. [[File:Island_fox,_top,_v_gray_fox_skins_(26252571974).jpg|right|thumb|250px|Twa [[pelzen]]: fan 'e eilânfoks boppe en fan 'e [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') ûnder. Beide fan [[folwoeksen]] eksimplaren.]] ==Relaasje mei minsken== De oarspronklike [[Yndianen|Yndiaanske]] [[befolking]] fan 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]] wiene yn 'e histoaryske perioade de [[Krûzenjo (taal)|Krûzenjo]]-sprekkende [[Sjûmasj (folk)|Sjûmasj]] (''Chumash''). Mar it is frijwol wis dat dy har pas yn 'e rin fan it [[earste milennium]] op 'e eilannen nei wenjen setten hiene, nei't de Sjûmasj op it fêstelân leard hiene om seeweardige [[kano (fartúch)|kano's]] te bouwen. Op 'e eilannen fermongen hja harren mei in lânseigen Yndiaanske [[kultuer]], dy't dêr mooglik al sûnt de ein fan 'e [[lêste iistiid]] (11.700&nbsp;jier lyn) bestie. It stiet fêst dat dy oarspronklike bewenners fan 'e Kalifornyske Kanaaleilannen eilânfoksen as [[húsdier]] holden. De striidkwestje is oft sy ek de oarspronklike [[populaasje (biology)|populaasjes]] [[grize foks]]en fan it fêstelân op 'e eilannen yntrodusearren, of dat de foksen de eilannen op eigen krêft berikten en dêrnei domestisearre waarden. De earste mooglikheid liket wierskynliker. Hoe dan ek, eilânfoksen waarden troch de Yndiaanske eilânbewenners [[tûzenen jierren]] lang foar ferskate doelen ynset, û.m. troch har [[pels]] te brûken foar it meitsjen fan [[seremoniële]] [[holdeksel]]s. By [[argeology]]sk ûndersyk binne eilânfoksen (faak jonge eksimplaren) ek opsetlik [[begroeven]] oantroffen, soms yn itselde [[grêf]] as in minske. Argeologen tinke dat sokke foksen [[offerritueel|ritueel offere]] binne. Yn 'e [[leginde]]n en [[myte]]n fan 'e Sjûmasj spylje eilânfoksen in wichtige rol. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Island_fox ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocyon littoralis}} }} {{DEFAULTSORT:Eilanfoks}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Grize foks]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Kanaaleilannen (Kalifornje)]] qzkz701lo1on5svlfuf9i5kkhvd70g8 0 189717 1233689 1229067 2026-07-05T21:25:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233689 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske goudûle |Ofbyld= [[File:Barn_Owl_RWD_at_CRC3.jpg|250px]] |lûd=[[File:American Barn Owl Screech.flac|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') |Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') |Wittenskiplike namme= Tyto furcata |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (Tyto furcata).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''Amerikaanske goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto furcata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel, dy't foarkomt yn in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], waard hiel lang as de westlike kloft [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De Amerikaanske goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] en [[brún]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De Amerikaanske goudûle is gjin [[bedrige soarte|bedrige]] fûgel. ==Taksonomy== De Amerikaanske goudûle waard yn [[1827]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Hiel lang waard derfan útgien dat de Amerikaanske goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. [[File:Tyto_alba_Lechuza_Barn_Owl_(9225735168).jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske goudûle yn 'e [[jûnsskimer]] yn 'e neite fan [[Sonsón]], yn it [[Kolombia]]anske departemint [[Antioquia (departemint)|Antioquia]].]] Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de Amerikaanske goudûle (''T.&nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. It is (anno 2026) skoan mooglik dat der yn 'e kommende jierren noch inkele ûndersoarten fan 'e Amerikaanske goudûle ôfspjalten wurde sille. Op basis fan 'e útkomsten fan DNA-ûndersyk stelden de [[ornitologen]] Claus König, Friedhelm Weick en Jan-Hendrik Becking al yn [[2009]] foar om 'e [[wytwjukgoudûle]] (''Tyto furcata furcata'') en de [[Kurasauske goudûle]] (''Tyto furcata bargei'') as selsstannige [[soarte]]n te erkennen. As dat barre soe, moat de [[wittenskiplike namme]] fan 'e Amerikaanske goudûle feroare wurde fan ''Tyto furcata'' yn ''Tyto tuidara'', mei't de namme ''Tyto furcata'' dan nei de wytwjukgoudûle giet. In trêde nije selsstannige soarte soe de noch ûnbeskreaune fariant fan [[Bonêre]] (de [[Bonêregoudûle]]) wêze kinne. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske goudûle rikt yn it noarden alhiel oant en mei it súdwestlike diel fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], de súdlike helte fan [[Vancouvereilân]] en it [[Ontarioskiereilân|Súdlik Skiereilân]] fan [[Ontario]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekt dizze fûgel inkeld yn 'e sintrale en noardlike [[Rocky Mountains]], op it noarden fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it westen fan 'e [[Grutte Marren]] en yn 'e sintrale en noardlike [[Appalachen]]. By 't [[simmer]] doarmje eksimplaren soms noardoan, en sporadysk wurdt der [[brieden (fûgels)|bret]] yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes [[Alberta]], [[Saskatchewan]], [[Manitoba]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes|Kustprovinsjes]]. Súdliker komt de Amerikaanske goudûle foar yn hiel [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]], [[Cozumel]] yn [[Meksiko]], de [[Baai-eilannen]] yn [[Hondoeras]] en de [[Peareleilannen]] yn [[Panama]] ynbegrepen. Ek it hiele [[fêstelân]] fan [[Súd-Amearika]], mei dêropta it eilân [[Fjoerlân]] foar de súdpnt fan it kontinint, hearre ta it areaal. It tichtbegroeide [[Amazônegebiet]] is gjin gaadlik [[biotoop]], en de fersprieding wie dêr earder tige fragmintarysk. Mar troch de [[ûntbosking]] liket de Amerikaanske goudûle dy regio no te kolonisearjen yn in mear opinoar oansletten fersprieding. Yn it [[Karibysk Gebiet]] libbet dizze fûgel op [[Kuba]], [[Hispanjoala]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]] en de [[Bahama's]]. Hy ûntbrekt op [[Porto Riko]] en de noardlike [[Lytse Antillen]], mar is wol wer oanwêzich op 'e súdlike Lytse Antillen fan 'e eilannnen [[Barbûda]] (yn [[Antigûa en Barbûda]]) en [[Gûadelûp]] (in [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk]]) ôf nei it suden ta. De Amerikaanske goudûle libbet ek op [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Bonêre]]. Fierders komt dizze soarte foar op isolearre [[arsjipel]]len lykas [[Bermuda]], it [[Kolombia]]anske [[San Andres en Providencia]], de [[Galapagoseilannen]] en de [[Falklâneilannen]]. [[File:Barn_Owl_Pyramid_Lake_1.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle [[fleanen]]d by de [[Piramidemar]] yn [[Nevada]].]] De Amerikaanske goudûle is troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn [[Hawaï]], dêr't er him no op alle grutte eilannen stevich fêstige hat. Hy kaam as ynvasive eksoat ek foar op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]], in eilân yn 'e [[Tasmansee]] dat ta [[Austraalje (lân)|Austraalje]] heart. De [[populaasje (biology)|populaasje]] dêre is ûnderwilens lykwols útrûge. [[File:American_Barn_Owl,_Bear_River,_Utah_(9637780911).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Utah]].]] ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske goudûle ferskilt op it mêd fan uterlik net neamensweardich fan 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[spanwiidte]] fan 'e [[wjuk]]ken bedraacht 80–95&nbsp;sm. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en oer it algemien ek ljochter fan [[kleur]]. It [[antlit]] fan 'e Amerikaanske goudûle hat in foarm dy't op in [[hert (figuer)|hert]] liket as de skiif dy't bekend is fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.). De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]], mei skerpe swarte [[kloer]]en oan 'e úteinen. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is faak besprinzge mei dûnkerder spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en sturt hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur dêr't yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken oerhinne lizze. ==Biotoop== Amerikaanske goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]]. Kwa hichte bliuwt de Amerikaanske goudûle ornaris ûnder de 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], hoewol't er yn 'e [[tropen]] fan [[Súd-Amearika]] soms op hichten oant 3.000&nbsp;m waarnommen is. De Amerikaanske goudûle is net bysûnder [[skouwens|skou]] foar minsken oer, en makket gauris gebrûk fan minsklike struktueren as útsjochtpunt (bgl. in [[hikke]], [[stek]] of [[tillefoanpeal]]) en teffens as [[brieden (fûgels)|briedplak]] (bgl. in [[skuorre]] of [[hok]]). Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n of [[ikker]]s. [[File:Barn_Owl_(35701166825).jpg|right|thumb|220px|In Amerikaanske goudûle [[sliep|dodzjend]] yn in [[skuorre]].]] ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske goudûle in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] en by ljochtskyndei rêst hâldt. Om him te rêden yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] brûkt er yn it foarste plak syn [[gehoar]], hoewol't er by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]] ek treflik [[sjen]] kin. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. De mearderheid fan 'e Amerikaanske goudûlen is tige honkfêst en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. [[Utfleanen]]de [[jeugd|juvenilen]] tsjogge ornaris wol in flink ein fan har berteplak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[evolúsjonêr]] bedoeld is om [[yntylt]] tsjin te gean. Mar nei't se har earne nei wenjen setten hawwe, bliuwe se dêr. Oer it algemien lizze sokke fêstigingsplakken yn 'e [[Feriene Steaten]] 80–320&nbsp;[[km]] fan it berteplak ôf, mei útsûnderlike útsjitters nei in dokumintearre maksimum fan 1,760&nbsp;km. [[File:A_native_barn_owl._Photo_taken_at_Bird_Fest_on_December_5,_2015._(081bee84-1dd8-b71b-0bc1-bff011d933ed).jpg|left|thumb|250px|In nuete Amerikaanske goudûle by in presintaasje.]] De rop fan 'e Amerikaanske goudûle klinkt net as it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. De fûgels hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal en gefjochten mei soartgenoaten dy't har territoarium binnenkringe, komme frijwol net foar. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy fan 'e Amerikaanske goudûle is om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat bart yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Sa kinne Amerikaanske goudûlen har [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme, nei't se dy foar it meastepart op it gehoar opspoard hawwe. Wannear't se de posysje fan in proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op. Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]] en it [[Karibysk Gebiet]] kinne Amerikaanske goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar yn [[Noard-Amearika]] falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Amerikaanske goudûlen binne ornaris [[monogaam]]; se foarmje pearkes dy't byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. It [[nêst (fûgels)|nêstplak]] kin in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in [[skoarstien]] wêze, of in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteande [[wente]]. Amerikaanske goudûlen nêstelje op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] troch de [[waskbear]] (''Procyon lotor'') foar te kommen, dat in earsten [[klimmen|klimmer]] is. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]], lichtlik [[ovaal|ovale]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden wurdt dien troch it wyfke, wylst it mantsje foar har jaget en har fretten bringt. [[File:Tyto_furcata,_three_chicks_hissing_and_clicking,_USA.ogv|right|thumb|250px|Trije Amerikaanske goudûlepiken siizje en klikke om in ynkringer (de fotograaf) te ferdriuwen.]] De briedtiid duorret likernôch 30&nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. De piken binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Mei 20&nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei likernôch 40&nbsp;dagen binne de piken like grut as har [[âlden]], en mei 60–65&nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende [[moanne (tiid)|moanne]] leare se fan 'e mem hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in Amerikaanske goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&nbsp;[[jier]]. [[File:Tyto_furcata_and_Euphagus_cyanocephalus.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Kalifornje]] wurdt ferjage troch in [[brewertroepiaal]] (''Euphagus cyanocephalus'').]] ==Fretten== De Amerikaanske goudûle is in [[hyperkarnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren, wêrby't it benammen giet om [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''&nbsp;spp.). Pipermûzen (gjin kjifdieren, mar ynstee besibbe oan 'e [[stikelbargen]] en de [[mollen (famylje)|mollen]]) binne de op ien nei meast fretten proaien. Njonken sûchdieren makket de Amerikaanske goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. [[Dauwjirm]]s wurde lykwols net fretten, sels as se in protte foarkomme wylst normale proaien krap binne. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Amerikaanske goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Yn it foarste plak giet it dêrby yn [[Noard-Amearika]] om 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en yn [[Súd-Amearika]] om 'e [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus''). Fierders kin men tinke oan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana''). Dêrnjonken wurde Amerikaanske goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus'') en de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). [[File:Starr_070621-7460_Acacia_mearnsii.jpg|right|thumb|250px|In [[eksoat|yntrodusearre]] Amerikaanske goudûle op [[Maui]] yn [[Hawaï]].]] ==Status== De Amerikaanske goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Mids [[tweintichste iuw]] wie der in perioade fan populaasjeynsakking troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]], dat him troch [[sekundêre fergiftiging]] fia it [[fiedselstring]] ek yn 'e [[lichem (biology)|lichems]] fan Amerikaanske goudûlen opheape. Yn guon gebieten dêr't in protte [[bou (lânbou)|bou]] plaktfynt, is de soarte noch altyd net wer alhiel by de wâl opklaud. Yn sân [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwestlike]] steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] stiet de Amerikaanske goudûle dêrom as bedrige soarte te boek. ==Undersoarten== Der binne 10 <small>(stân fan saken yn 2021)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''): *de Amazônegoudûle (''T. f. hellmayri'' <small>[[Ludlow Griscom|Griscom]] & [[James Cowan Greenway|Greenway]], 1937</small>) <small>(it [[Amazônegebiet]] benoarden de rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]]; it ûnderskie fan 'e Súdamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. tuidara'' is twifelich)</small> *de Andesgoudûle (''T. f. contempta'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1898</small>) <small>(de noardlike [[Andes]] fan westlik [[Fenezuëla]] fia eastlik en sintraal [[Kolombia]], oant yn [[Perû]])</small> *de Baai-eilânske goudûle (''T. f. bondi'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>([[Roatán]] en [[Guanaja]] yn 'e [[Baai-eilannen]] foar de [[Karibysk Gebiet|Karibyske]] kust fan [[Hondoeras]]; it ûnderskie fan 'e Noardamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. pratincola'' is twifelich)</small> *de Galapagosgoudûle (''T. f. punctatissima'' <small>[[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1838</small>) <small>(de [[Galapagoseilannen]])</small> *de Juventudgoudûle (''T. f. niveicauda'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>(it [[Isla de la Juventud]] yn westlik [[Kuba]]; it ûnderskie fan 'e wytwjukgoudûle ''T.&nbsp;f. furcata'' is twifelich)</small> *de [[Kurasauske goudûle]] (''T. f. bargei'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1892</small>) <small>([[Kurasau]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> *de Middenamerikaanske goudûle (''T. f. guatemalae'' <small>[[Robert Ridgway|Ridgway]], 1874</small>) <small>(súdlik [[Meksiko]] fia [[Midden-Amearika]] oant yn noardwestlik [[Kolombia]]; ek op 'e [[Peareleilannen]])</small> *de Noardamerikaanske goudûle (''T. f. pratincola'' <small>[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1838</small>) <small>(de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] útsein de sintrale [[Rocky Mountains]] en de sintrale en noardlike [[Appalachen]], mei dêropta súdlik [[Britsk-Kolumbia]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], de [[Bahama's]] en [[Bermuda]]; as [[eksoat]] ek yn [[Hawaï]] en yn it ferline op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]])</small> *de Súdamerikaanske goudûle (''T. f. tuidara'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1829</small>) <small>([[Súd-Amearika]] beëasten de [[Andes]] en besuden de [[Amazône (rivier)|Amazône]])</small> *de [[wytwjukgoudûle]] of Karibyske goudûle (''T. f. furcata'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], mooglik ek yn 'e [[Bahama's]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> Dêrnjonken is bekend dat der in noch ûnbeskreaune ûndersoarte libbet op it Karibyske eilân [[Bonêre]]: de [[Bonêregoudûle]] (''T.&nbsp;f.'' ssp.). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_barn_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tyto furcata}} }} {{DEFAULTSORT:Amerikaanske goudule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goudûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn Hawaï]] [[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]] n5v6imrwpijy6qanej7zwca4oxlhh0d 0 189718 1233690 1229068 2026-07-05T21:26:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233690 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eastlike goudûle |Ofbyld= [[File: Barn_Owl_3499_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') |Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') |Wittenskiplike namme= Tyto javanica |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike goudûle (Tyto javanica).png|center|250px]] }} De '''eastlike goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto javanica'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel komt foar yn yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]]. De eastlike goudûle waard lang as de eastlike groep [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De eastlike goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] oant [[brunich]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De eastlike goudûle wurdt net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy== De eastlike goudûle waard yn [[1788]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn op 'e nij besjoene en útwreide ferzje fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Gmelin basearre syn beskriuwing op in eardere beskriuwing út [[1787]] fan 'e "''Nachteule von Java''" troch de Dútske [[botanikus]] [[Friedrich von Wurmb]]. Hiel lang waard derfan útgien dat de eastlike goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. [[File:Eastern_Barn_Owl_(Tyto_javanica_stertens),_Raigad,_Maharashtra.jpg|left|thumb|180px|In eastlike goudûle yn 'e [[Yndia]]aske steat [[Maharashtra]].]] Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de [[Amerikaanske goudûle]] (''T.&nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de eastlike goudûle (''T.&nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e eastlike goudûle beslacht [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]]. Yn it noardwesten wurdt it begrinzge troch de [[Indus]]delling en de [[Himalaya]]. It omfettet it hiele [[Yndysk subkontinint]], útsein de westlike [[Tharwoastyn]] yn súdlik [[Pakistan]]. De eastlike goudûle komt ek foar op [[Sry Lanka]]. Yn Súdeast-Aazje leit de noardgrins fan 'e fersprieding yn súdeastlik [[Tibet]], de [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Yunnan]] en by de [[Reade Rivier (Aazje)|Reade Rivier]] lâns troch noardlik [[Fjetnam]] nei de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Tonkin]]. It areaal folget it [[skiereilân]] [[Malakka]] nei de súdpunt by [[Singapoer]] en omfettet ek [[Sumatra]], [[Java]], en de [[Lytse Sûnda-eilannen]] fan [[Baly]] nei it easten, hielendal oant en mei de [[Tanimbareilannen]] yn 'e súdlike [[Molukken]]. Yn [[Oseaanje]] hearre hiel [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en [[Tasmaanje]] ta it ferspriedingsgebiet fan 'e eastlike goudûle. Op [[Nij-Guineä]] komt dizze fûgel foar yn it noarden en noardeasten fan [[Papoea Nij-Guineä]] en by de kusten fan it [[Papoeaskiereilân]] lâns. Hy libbet ek op [[Nij-Ierlân]] en it eastlike part fan [[Nij-Brittanje]] en op [[Bougainville (eilân)|Bougainville]]. Fierder nei it easten hearre de [[Salomonseilannen]], [[Fanûatû]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Fidzjy]], it [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk|Frânske oerseeske gebietsdiel]] [[Wallis en Fûtûna]], [[Samoä]], [[Amerikaansk-Samoä]], [[Tonga]] en [[Niûé]] ta it areaal fan 'e eastlike goudûle. As [[dwaalgast]] dûke eastlike goudûlen út en troch op yn [[Nij-Seelân]], en op 'e eilannen [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] en [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn 'e noardlike [[Tasmansee]] of de súdlike [[Koraalsee]]. Dat lit sjen dat it oerstekken fan brede [[see]]ën net bûten it fermogen fan dizze fûgel leit. Yn [[2008]] wie der foar it earst in dokumintearre gefal fan eastlike goudûlen dy't yn Nij-Seelân [[brieden (fûgels)|bretten]]. [[File:Australian_barn_owl.jpg|right|thumb|250px|In [[fleanen]]de eastlike goudûle yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]].]] ==Uterlike skaaimerken== De eastlike goudûle liket fan uterlik sterk op 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei in totale lichemslingte fan trochinoar 33–39&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[wjukspanne]] is yn trochsneed 80–95&nbsp;sm. De eastlike goudûle fertoant in bytsje [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat de [[mantsje]]s in mjitte lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en ornaris ek wat ljochter fan [[kleur]]. [[File:Barn_Owl_in_Sundarban.jpg|left|thumb|250px|In eastlike goudûle yn 'e [[sompe]]n fan 'e [[Sundarbans]] yn 'e [[Yndia]]aske steat [[West-Bingalen]].]] It [[antlit]] fan 'e eastlike goudûle hat net de bekende skiiffoarm fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar liket mear op in [[hert (figuer)|hert]]. De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[tean]]nen binne tarist mei skerpe swarte [[kloer]]en. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e eastlike goudûle is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is gauris besprinzge mei dûnkere spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en sturt hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur mei dêroerhinne yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken. ==Biotoop== De eastlike goudûle is, krekt as de 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), in fûgel fan iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[bosk]], lykas [[savanne]]s. Hy komt ek foar oan [[boskrâne]]s en hat him treflik oanpast oan [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n en [[ikker]]s. Yn 'e regel bliuwt er ûnder de 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar yn 'e [[tropen]] kin er waarnommen wurde oant 3.000&nbsp;m. [[File:Eastern_Barn_Owl,_Kairi_District,_Cairns,_Queensland.jpg|right|thumb|200px|In eastlike goudûle by [[Cairns (Queenslân)|Cairns]], yn noardlik [[Queenslân]].]] ==Hâlden en dragen== De eastlike goudûle is in [[nachtdier]], dat oerdeis ornaris rêst hâldt. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. Eastlike goudûlen binne yn mearderheid tige honkfêst en bringen hast har hiele libben op ien en itselde plak troch. Allinnich fuort nei't se [[útfleanen|útflein]] binne, tsjogge se yn 'e regel in flink ein fan har [[berte]]plak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[yntylt]] tsjingean moat. Mar as in eastlike goudûle him earne fêstige hat, bliuwt er dêr foar de rest fan syn libben. De rop fan 'e eastlike goudûle liket hielendal net op it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in útrutsen skelle skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. Pearkes eastlike goudûlen fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net botte territoriaal en ferdigenje har territoarium mar kwealk tsjin ynkringende soartgenoaten. De eastlike goudûle hat in [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy dy't derút bestiet om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat wurdt dien yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] fertrout er benammen op syn tige skerpe [[gehoar]], hoewol't syn [[eagen]] ek goed funksjonearje by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]]. Wannear't in eastlike goudûle in [[proai]] gewaarwurden is, komt er dy stilwei fan boppen ôf oer it mad troch in dûkflecht yn te setten en fuort boppe de grûn de poaten út te stekken. Hy grypt de proai dan mei syn fjoerskerpe [[kloer]]en en skuort him mei de loft yn of lânet der boppe-op. [[File:Tyto_javanica_delicatula_-_Christopher_Watson.jpg|left|thumb|180px|In eastlike goudûle wurdt in [[fotograaf]] gewaar.]] Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], noardlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]] kinne eastlike goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]]. Yn 'e [[kâld]]ere dielen fan it [[Yndysk subkontinint]], by de foet fan 'e [[Himalaya]] lâns, falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Op [[Tasmaanje]] is dy perioade ferskood nei [[septimber]] oant en mei [[desimber]], wannear't it [[maityd]] is op it [[súdlik healrûn]]. Yn 'e sintrale en súdlike dielen fan it Australyske fêstelân is de briedtiid ûnregelmjittich en hinget er ôf fan 'e komst fan 'e [[moesson]] of fan [[populaasje-eksploazjes]] fan 'e [[kjifdieren]] dy't de wichtichste proaien fan 'e eastlike goudûle binne. De eastlike goudûle is yn 'e regel in [[monogame]] fûgel. Der foarmje har pearkes wêrfan't de partners byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. Har [[nêst (fûgels)|nêst]] meitsje eastlike goudûlen yn in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in oar nau gat, mar soms ek wol yn in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteand [[gebou]]. Se nêstelje ornaris op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] tsjin te kearen. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden is útslutend it wurk fan it wyfke, en it mantsje hat de taak om foar syn partner te jeien en har fretten te bringen. [[File:Eastern_Barn_Owl_in_flight.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]] De briedtiid duorret sa'n 30&nbsp;[[dagen]]. De aaien komme rûchwei om 'e dei út, om't se ek om 'e dei lein binne. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Yn minsklike eagen liket dat wreed, mar it is foar de soarte al gehiel in [[logika|logyske]] en effektive oerlibbingsstrategy. De piken fan 'e eastlike goudûle binne [[nêstbliuwers]], dy't de earste tiid folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]] en pas mei 20&nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei 60–65&nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed en binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Ek dêrnei bliuwe se noch likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden. Yn dy tiid leare se fan 'e [[mem]] hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in eastlike goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&nbsp;[[jier]]. [[File:Buiobuione_Eastern_Barn_Owl,_Kangaroo_Island_(edge_cropped).jpg|left|thumb|250px|In eastlike goudûle op [[Kangaroo Island]], yn [[Súd-Austraalje]], hat in [[rotten en mûzen|mûs]] fongen.]] ==Fretten== De eastlike goudûle is in [[hyperkarnivoar]] dy't inkeld en allinne [[fleis]] fret. Syn dieet wurdt foar likernôch ^{<small>9</small>}/_{<small>10</small>} part opmakke út lytse [[sûchdieren]], lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Kjifdieren foarmje dêrby de grutte mearderheid fan 'e [[proai]]en. Dêrnjonken makket de eastlike goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e eastlike goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Men kin dan tinke oan [[martereftigen]] lykas de [[Maleiske bûnte marter]] (''Martes flavigula'') of [[mangoesten]] lykas de [[Yndyske ichneumon]] (''Urva edwardsii''). Dêrnjonken wurde eastlike goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') en de [[steppe-earn]] (''Aquila nipalensis'') yn [[Aazje]] en de [[kylsturtearn]] (''Aquila audax'') yn [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]]. [[File:Owl_Lunch.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle hat in [[fûgelpyk]] fongen.]] ==Status== De eastlike goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Yn guon gebieten kin in brekme oan gaadlike [[nêst (fûgels)|nêstplakken]] in beheinende faktor foarmje foar it oanwinnen fan in pleatslike populaasje. Yn [[Maleizje]], bgl. is in protte [[tropysk reinwâld]] klearre om plak te meitsjen foar [[palmoalje]]plantaazjes. No is ticht tropysk reinwâld gjin gaadlik [[biotoop]] foar de eastlike goudûle, mar iepen plantaazjes binne dat wol. Allinnich hawwe [[oaljepalm]]en gjin [[beamholte]]n en biede dêrom gjin nêstplakken foar dizze fûgels. Mei't de plantaazjes troch gebrek oan [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan [[kjifdieren]] bytiden suchtsje ûnder in wiere pleach fan dy bistkes, binne by in eksperimint twahûndert [[nêstkast]]en foar de eastlike goudûle ophongen oan 'e beammen op in plantaazje. Dy rekken suver fuortendaliks foar 100% beset troch ien fan 'e tichtstbefolke goudûlepopulaasjes yn 'e wrâld, wat wûnders die foar it binnen de stringen hâlden fan pleatslike [[mûzen en rotten|rottepulaasje]]. [[Kritisy]] binne fan tinken dat it [[fergiftiging|fergiftigjen]] fan 'e rotten mei [[rottekrûd]] effisjinter is, mar natuerlike bejaging troch de eastlike goudûle is perfoarst [[miljeufersmoarging|miljeufreonliker]]. [[File:With_moon_barn_owl.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle yn [[Yndia]] posearret mei de [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]].]] ==Undersoarten== Der binne 7 <small>(stân fan saken yn 2018)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e eastlike goudûle (''Tyto javanica''): *de Yndyske goudûle (''T. j. stertens'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1929</small>) <small>([[Súd-Aazje]] en it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]] útsein [[Malakka]])</small> *de Javaanske goudûle (''T. j. javanica'' <small>[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Malakka]], [[Sumatra]], [[Java]], de [[Aloreilannen]], de [[Kangeaneilannen]] en de [[Selayareilannen]])</small> *de Melanezyske goudûle (''T. j. interposita'' <small>[[Ernst Mayr|Mayr]], 1935</small>) <small>(de [[Santa Cruzeilannen]] en de [[Bankseilannen]] yn 'e [[Salomonseilannen]] mei dêropta noardlik [[Fanûatû]])</small> *de Nijguineeske goudûle (''T. j. meeki'' <small>[[Lionel Walter Rothschild, 2e baron Rothschild|Rothschild]] & [[Ernst Hartert|Hartert]], 1907</small>) <small>(eastlik en noardeastlik [[Nij-Guineä]])</small> *de Pasifyske goudûle (''T. j. delicatula'' <small>[[John Gould|Gould]], 1837</small>) <small>([[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], [[Tasmaanje]], de [[Lytse Sûnda-eilannen]] útsein [[Sûmba]], de súdlike [[Molukken]], [[Nij-Kaledoanje]], súdlik [[Fanûatû]], it meastepart fan 'e [[Salomonseilannen]], [[Bougainville (eilân)|Bougainville]], [[Nij-Ierlân]], [[Nij-Brittanje]], [[Fidzjy]], [[Tonga]], [[Samoä]], [[Amerikaansk-Samoä]], [[Niûé]] en [[Wallis en Fûtûna]])</small> *de Sûmbagoudûle (''T. j. sumbaensis'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1897</small>) <small>([[endemysk]] op [[Sûmba]] yn 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]])</small> *de Tangagoudûle (''T. j. crassirostris'' <small>[[Ernst Mayr|Mayr]], 1935</small>) <small>(endemysk op 'e [[Tanga-eilannen]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_barn_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tyto javanica}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlike goudule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goudûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Amerikaansk-Samoä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niûé]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Samoä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tonga]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wallis en Fûtûna]] qc895e150kzmpxdvzauvcea731w22ug 0 190264 1233748 1220187 2026-07-05T22:00:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233748 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Deim |Ofbyld = [[Ofbyld:Fallow deer stag (30130209795).jpg|250px]]<br><small>bok</small><br>[[Ofbyld:Female fallow deer posing on the grass.jpg|250px]]<br><small>hine</small> |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[harteftigen]] (''Cervidae'') |Skaai = [[deimen]] (''Dama'') |Wittenskiplike namme = Dama dama |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Fersprieding fan de deim (Dama dama).png|center|250px]]<br><small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#5FD04A}} mooglike lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF5B5B}} iere yntroduksje troch de minske (foar ±[[1900]])<br>{{Color box|#FF0000}} resinte yntroduksje troch de minske (nei 1900)</small> }} De '''deim''' is in [[hart]]esoarte dy't tusken de lytse [[ree]] en it grutte [[reahart]] yn sit. Hoewol't it bist fan oarsprong gjin lânseigen soarte is foar ús kriten, is it bist yn 'e Fryske natuer hjoed-de-dei ek in bekende ferskining. == Ferskining == [[Ofbyld:Deer Bushy Park.jpg|thumb|left|In wite deim.]] In deim hat in skofthichte fan 85 sm oant 100 sm. De deim falt fuortendaliks op troch syn kleurrike hier. Simmerdeis is dy meastentiids rust- oant oranjebrún mei dúdlike wite stippen op 'e rêch en de flanken. Winterdeis wurdt it hier donkerder en griisbrún, wêrtroch't de stippen hast net mear te sjen binne. In opfallend skaaimerk is it wite plak achter op it achterwurk mei in swarte râne en de frij lange sturt dy't hieltyd beweecht. Deimen steane bekend om it kleurferskil en njonken de bekende stippelfariant binne der ek folslein wite of hiel tsjustere (hast swarte) deimen. Dat komt troch de lange skiednis fan domestikaasje yn parken. It meast bysûndere oan 'e bok it is gewei. Oars as by oare harten binne de einen fan it gewei ferbreed nei in soarte fan hânfoarm. De measte kealtsjes wurde berne mei kastanjebrún hier mei wite stippen yn rigen oer de rêch en flank. Ek guon kealtsjes kinne der oars útsjen. Sa binne der swarte kealtsjes dy't berne wurde mei in donkere vacht en brúneftige stippen en ljochte kealtsjes mei sânkleurich hier (de lêste kleurfariant wurdt yn it tredde jier wyt) . == Fersprieding en leefgebiet == [[Ofbyld:Silz daim13.jpg|thumb|left|Kealtsje.]] Fan oarsprong komt de deim út it [[Middellânske See]]gebiet en [[Lyts-Aazje]]. Al yn 'e [[Romeinske tiid]], mar fral letter yn 'e [[midsiuwen]], binne se troch de minske oer hiel [[Europa]] ferspraat foar de jacht en om se yn parken te hâlden. De deim hâldt fan in ôfwikseljend lânskip. Se fiele har thús yn parkeftige bosken mei in soad ûndergroei, mar se hawwe ek iepen fjilden en greiden nedich om te weidzjen. === De deim yn Fryslân === Yn Fryslân binne deimen op ferskate plakken te finen. Ek yn 'e bosken fan 'e [[Súdeasthoeke]] (om [[De Gordyk]] en [[Beetstersweach]] hinne) en yn 'e omkriten fan [[Oranjewâld]] wurde se regelmjittich sjoen. Faak is dat neiteam fan bisten dy't ea út hartekampen of parken ûntsnapt binne en har yn it wyld goed rêde kinne. In relatyf nije ferskining is de keppel by [[Dokkum]]. Dêr rint in groep fan sa'n 50 oant 60 deimen dy't harren poerbêst rêde op 'e klaai. De bisten binne faak tige goed te sjen fanôf de Lauwerseewei (N361) en hoewol't it in moai gesicht is, soarget de keppel yn dit lânbougebiet ek foar diskusje oer ferkearsfeiligens. Ek yn it Lauwersmargebiet op 'e grins fan Fryslân en [[Grinslân]] komme deimen foar. == Ekology == [[Ofbyld:Fallow deer herd (29502069484).jpg|thumb|left|Keppel deimen.]] Deimen binne sosjale bisten en libje meastentiids yn keppels. Se binne minder skou as [[ree]]ën en litte har oerdeis ek geregeld sjen. Se ite gers en krûden, mar ek knoppen fan beammen, blêden, ikels en beukenuten en binne yn leafbosk en mingdbosk te finen en op gerslân en by ikkers. Yn 'e brûnstiid (oktober/novimber) meitsje de bokken in lûd dat liket op krôkjen. Se grave ûndjippe kûlen mei it gewei om hinen te lokjen en fjochtsje mei harren gewei om 'e macht. == Bysûnderheden en IUCN-status == Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de deim de status 'net bedrige' (''Least Concern''). De wrâldpopulaasje is stabyl en yn in soad Europeeske lannen groeit it oantal deimen sels sa hurd, dat der behear nedich is om skea oan lânbou en natuer foar te kommen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.inaturalist.org/taxa/42161-Dama-dama INatueralist, oproppen 3 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dama dama|''Dama dama''}} }} [[Kategory:Deim]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Eksoat yn Andorra]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Denemark]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]] [[Kategory:Eksoat yn Estlân]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]] [[Kategory:Eksoat yn Hongarije]] [[Kategory:Eksoat yn Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Letlân]] [[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]] [[Kategory:Eksoat yn Litouwen]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]] [[Kategory:Eksoat yn Monako]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]] [[Kategory:Eksoat yn Poalen]] [[Kategory:Eksoat yn Portegal]] [[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Slowakije]] [[Kategory:Eksoat yn Spanje]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] [[Kategory:Eksoat yn Switserlân]] [[Kategory:Eksoat yn Syprus]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] [[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Ekwador]] [[Kategory:Eksoat yn Perû]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Israel]] [[Kategory:Eksoat yn Libanon]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Eksoat yn Algerije]] [[Kategory:Eksoat yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Eksoat yn Kaapverdje]] [[Kategory:Eksoat yn de Komoaren]] [[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]] [[Kategory:Eksoat yn Majot]] [[Kategory:Eksoat yn Marokko]] [[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]] [[Kategory:Eksoat yn Reünion]] [[Kategory:Eksoat yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]] lz22ywbtce7iidhot0h0orgug9nsimv 0 190772 1233719 1222731 2026-07-05T21:46:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233719 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Amerikaanske swarte bear |Ofbyld = [[File:Ursus americanus PO 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[bearen]] (''Ursidae'') |Skaai = [[echte bearen]] (''Ursus'') |Wittenskiplike namme= Ursus americanus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1780 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Ursus americanus IUCN range map extant and extirpated.png|center|250px]]{{Color box|#f07568}} hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#efd7d5}} útstoarn }} De '''Amerikaanske swarte bear''' (''Ursus americanus'') is de meast foarkommende bearesoarte yn [[Noard-Amearika]]. Oars as de namme tinken docht, farriearret de kleur fan 'e soarte fan swart en brún oant sels wyt of sulvergriis. == Beskriuwing == De Amerikaanske swarte bear is in middelgrutte bear. Folwoeksen mantsjes wege meastentiids tusken de 114 en 274 kg, wylst wyfkes in stik lichter binne (40 oant 180 kg). Se ûnderskiede har fan 'e [[grizzlybear]] troch it ûntbrekken fan de karakteristike skouderbult en troch harren koartere klauwen, wêrmei't se tige goed yn beammen klimme kinne. == Leefgebiet == [[Ofbyld:Two men posing with their kill after a bear hunt, Washington State, between 1902 and 1912 (AL+CA 4332).jpg|thumb|left|Jagers mei sketten bearen (1910-1912)]] De swarte bear komt foar yn grutte dielen fan [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. Sûnt de komst fan Europeeske kolonisten binne ûnbidich grutte dielen fan de Noard-Amerikaanske bosken omhakt om plak te meitsjen foar lânbou en feehâlderij. De swarte bear is foar beskerming en iten ôfhinklik fan tichte bosken, en troch it ferlies fan dit habitat waarden se ferdreaun nei isolearre gebieten lykas sompen en rûge berchtmen. Dêrnjonken waard der yn 'e 19e en iere 20e iuw ek op grutte skaal en sûnder regels op 'e bearen foar harren fleis en hûden jage. Boeren setten preemjes op it deadzjen fan bearen om't it fee net feilich wie en troch de oanlis fan diken, de bou fan stêden en yndustry rekken de oerbliuwende bearepopulaasjes fan inoar isolearre. Sûnt healwei de 20e iuw is de situaasje feroare. Troch in better wyldbehear, de ynstelling fan jachtseizoenen en it beskermjen fan natuergebieten (lykas nasjonale parken) binne de oantallen wer tanaam. In foarbyld is de Louisiana-swarte bear, dy't yn 1992 noch bedrige wie, mar wêrfan't de populaasje yn 2016 offisjeel as wersteld ferklearre waard. == Ekology == Se libje benammen yn boskrike gebieten, mar binne ek te finen yn sompen en berchtmes. It binne [[omnivoar]]en (allesiters); harren dieet bestiet foar it grutste part út plantaardich materiaal lykas beien, nuten en gers, oanfolle mei ynsekten en soms fisk of ies. As siedfersprieder spilet de bear in wichtige rol yn it ekosysteem. Om de winter troch te kommen, geane se yn 'e wintersliep, wêrby't se oant sân moannen sûnder iten kinne. It binne solitêre bisten mei grutte leefgebieten. === Fuortplanting === [[Ofbyld:Jasper-Bear-Hunt-64.jpg|thumb|left|Jong bearke.]] De peartiid is meastentiids yn juny of july. De bearinne kriget meastentiids 2 oant 3 jongen (welpen), dy't yn jannewaris of febrewaris yn 'e winterhoale berne wurde. By de berte binne de jongen hiel lyts (200-450 gram). Se drinke de hiele winter fan 'e fette molke fan 'e mem en ferlitte yn 'e maitiid de hoale as se 2 oant 5 kg weagje. De jongen bliuwe sa'n oardel jier by harren mem foar't se selsstannich wurde. In wyfke kriget meastentiids mar om de twa of trije jier in nij nêst. == Status en bedrigingen == De Amerikaanske swarte bear wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige. De totale populaasje wurdt rûsd op mear as 800.000 bisten. Dochs binne der lokale bedrigingen troch stedsútwreiding en lânbou en yllegale hannel yn beare-organen foar tradisjonele medisinen. Dêrnjonken kin kontakt mei minsken liede ta it ôfsjitten fan probleembearen en wurde yn befolke gebieten ek bearen oanriden. == Undersoarten == Der wurde ferskate ûndersoarten fan 'e Amerikaanske swarte bear ûnderskieden, elk mei har eigen ferspriedingsgebiet en skaaimerken: {| class="wikitable" |+ Undersoarten fan 'e Amerikaanske swarte bear ! Ofbylding !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Beskriuwing |- | [[File:Black bear Quesnel Lake BC.jpg|120px]] | ''Ursus americanus altifrontalis'' | Olympyske swarte bear | De [[Pasifyske Oseaan|Pasifyske]] noardwestkust fan Sintraal-[[Britsk-Kolumbia]] oant Noard-[[Kalifornje]] en [[Idaho]]. | |- | [[Ofbyld:Black bear Yellowstone NP 2008.jpg|120px]] | ''Ursus americanus amblyceps'' | Nijmeksikaanske swarte bear | [[Kolorado]], [[Nij-Meksiko]], West-[[Teksas]], [[Arizona]], Noard-[[Meksiko]] en Súdeast-[[Utah]]. | |- | [[Ofbyld:Ursus americanus PO 03.jpg|120px]] | ''Ursus americanus americanus'' | Eastlike swarte bear | Fan East-[[Montana]] oant de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust; fan [[Alaska]] troch Kanada nei [[Maine]] en Teksas. | Algemien yn East-Kanada en de eastlike [[Feriene Steaten|FS]]. In grutte ûndersoarte; hast altyd folslein swart. |- | [[Ofbyld:Black Bear (20261425192).jpg|120px]] | ''Ursus americanus californiensis'' | Kalifornyske swarte bear | Berchtmen fan Súd-Kalifornje, noardlik troch de [[Central Valley]] oant Súd-[[Oregon]]. | Kin oerlibje yn ferskate klimaten, fan reinwâld oant [[Chaparral (bioom)|chaparral]]. |- | | ''Ursus americanus carlottae'' | Haida Gwaii-swarte bear | Haida Gwaii (Keninginne Sjarlotte-eilannen) en Alaska. | Grutter as de besibbe soarten op it fêstelân, mei in grutte plasse en grutte tosken. |- | [[Ofbyld:"Cinnamon" Black Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus cinnamomum'' | Kanielbear | Kolorado, Idaho, West-Montana, [[Wyoming]], East-[[Washington]], Oregon en Noardeast-Utah. | Hat in brún- of readbrune facht (kanielkleurich). |- | [[Ofbyld:Glacier-Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus emmonsii'' | Gletsjerbear | Súdeast-Alaska. | Opfallend troch in sulvergrize facht mei in blauwe glâns op 'e fanken. |- | [[Ofbyld:Ursus americanus eremicus.jpg|120px]] | ''Ursus americanus eremicus'' | Eastmeksikaanske swarte bear | Noardeast-Meksiko en de grinsstreek mei Teksas. | Libbet benammen yn it [[Nasjonaal Park Big Bend]]. Tige bedrige. |- | [[Ofbyld:A Florida Black Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus floridanus'' | Floarida-swarte bear | [[Floarida]], Súd-[[Georgia]], [[Alabama]] en [[Mississippy]]. | Hat in ljochtbrune noas en glânzgjend swart hier. In wyt plak op it boarst komt faak foar. |- | [[Ofbyld:American black bear Gros Mornе NFL.jpg|120px]] | ''Ursus americanus hamiltoni'' | Nijfûnlânske swarte bear | [[Nijfûnlân]]. | Grutter as de measte oare ûndersoarten. Hat ien fan 'e langste wintersliepperioades. |- | [[Ofbyld:Ursus americanus kermodei, Spirit Bear Lodge, Klemtu, BC 1.jpg|120px]] | ''Ursus americanus kermodei'' | Kermodebear | De sintrale kust fan [[Britsk-Kolumbia]]. | Likernôch 10% hat hiel wyt of krêmkleurich hier troch in resessyf gen. |- | [[Ofbyld:Louisiana black bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus luteolus'' | Louisiana-swarte bear | East-Teksas, [[Louisiana]] en Súd-Mississippy. | Hat in relatyf lange, smelle plasse. Hâldt fan sompige gebieten. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/41687/114251609 IUCN] {{reflist|}} ---- {{Commonscat|Ursus americanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte bear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] jydziwnk9mhj53we4b3spnax4gcuz31 1233720 1233719 2026-07-05T21:46:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1233720 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Amerikaanske swarte bear |Ofbyld = [[File:Ursus americanus PO 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[bearen]] (''Ursidae'') |Skaai = [[echte bearen]] (''Ursus'') |Wittenskiplike namme= Ursus americanus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1780 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Ursus americanus IUCN range map extant and extirpated.png|center|250px]]{{Color box|#f07568}} hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#efd7d5}} útstoarn }} De '''Amerikaanske swarte bear''' (''Ursus americanus'') is de meast foarkommende bearesoarte yn [[Noard-Amearika]]. Oars as de namme tinken docht, farriearret de kleur fan 'e soarte fan swart en brún oant sels wyt of sulvergriis. == Beskriuwing == De Amerikaanske swarte bear is in middelgrutte bear. Folwoeksen mantsjes wege meastentiids tusken de 114 en 274 kg, wylst wyfkes in stik lichter binne (40 oant 180 kg). Se ûnderskiede har fan 'e [[grizzlybear]] troch it ûntbrekken fan de karakteristike skouderbult en troch harren koartere klauwen, wêrmei't se tige goed yn beammen klimme kinne. == Leefgebiet == [[Ofbyld:Two men posing with their kill after a bear hunt, Washington State, between 1902 and 1912 (AL+CA 4332).jpg|thumb|left|Jagers mei sketten bearen (1910-1912)]] De swarte bear komt foar yn grutte dielen fan [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. Sûnt de komst fan Europeeske kolonisten binne ûnbidich grutte dielen fan de Noard-Amerikaanske bosken omhakt om plak te meitsjen foar lânbou en feehâlderij. De swarte bear is foar beskerming en iten ôfhinklik fan tichte bosken, en troch it ferlies fan dit habitat waarden se ferdreaun nei isolearre gebieten lykas sompen en rûge berchtmen. Dêrnjonken waard der yn 'e 19e en iere 20e iuw ek op grutte skaal en sûnder regels op 'e bearen foar harren fleis en hûden jage. Boeren setten preemjes op it deadzjen fan bearen om't it fee net feilich wie en troch de oanlis fan diken, de bou fan stêden en yndustry rekken de oerbliuwende bearepopulaasjes fan inoar isolearre. Sûnt healwei de 20e iuw is de situaasje feroare. Troch in better wyldbehear, de ynstelling fan jachtseizoenen en it beskermjen fan natuergebieten (lykas nasjonale parken) binne de oantallen wer tanaam. In foarbyld is de Louisiana-swarte bear, dy't yn 1992 noch bedrige wie, mar wêrfan't de populaasje yn 2016 offisjeel as wersteld ferklearre waard. == Ekology == Se libje benammen yn boskrike gebieten, mar binne ek te finen yn sompen en berchtmes. It binne [[omnivoar]]en (allesiters); harren dieet bestiet foar it grutste part út plantaardich materiaal lykas beien, nuten en gers, oanfolle mei ynsekten en soms fisk of ies. As siedfersprieder spilet de bear in wichtige rol yn it ekosysteem. Om de winter troch te kommen, geane se yn 'e wintersliep, wêrby't se oant sân moannen sûnder iten kinne. It binne solitêre bisten mei grutte leefgebieten. === Fuortplanting === [[Ofbyld:Jasper-Bear-Hunt-64.jpg|thumb|left|Jong bearke.]] De peartiid is meastentiids yn juny of july. De bearinne kriget meastentiids 2 oant 3 jongen (welpen), dy't yn jannewaris of febrewaris yn 'e winterhoale berne wurde. By de berte binne de jongen hiel lyts (200-450 gram). Se drinke de hiele winter fan 'e fette molke fan 'e mem en ferlitte yn 'e maitiid de hoale as se 2 oant 5 kg weagje. De jongen bliuwe sa'n oardel jier by harren mem foar't se selsstannich wurde. In wyfke kriget meastentiids mar om de twa of trije jier in nij nêst. == Status en bedrigingen == De Amerikaanske swarte bear wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige. De totale populaasje wurdt rûsd op mear as 800.000 bisten. Dochs binne der lokale bedrigingen troch stedsútwreiding en lânbou en yllegale hannel yn beare-organen foar tradisjonele medisinen. Dêrnjonken kin kontakt mei minsken liede ta it ôfsjitten fan probleembearen en wurde yn befolke gebieten ek bearen oanriden. == Undersoarten == Der wurde ferskate ûndersoarten fan 'e Amerikaanske swarte bear ûnderskieden, elk mei har eigen ferspriedingsgebiet en skaaimerken: {| class="wikitable" |+ Undersoarten fan 'e Amerikaanske swarte bear ! Ofbylding !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Beskriuwing |- | [[File:Black bear Quesnel Lake BC.jpg|120px]] | ''Ursus americanus altifrontalis'' | Olympyske swarte bear | De [[Pasifyske Oseaan|Pasifyske]] noardwestkust fan Sintraal-[[Britsk-Kolumbia]] oant Noard-[[Kalifornje]] en [[Idaho]]. | |- | [[Ofbyld:Black bear Yellowstone NP 2008.jpg|120px]] | ''Ursus americanus amblyceps'' | Nijmeksikaanske swarte bear | [[Kolorado]], [[Nij-Meksiko]], West-[[Teksas]], [[Arizona]], Noard-[[Meksiko]] en Súdeast-[[Utah]]. | |- | [[Ofbyld:Ursus americanus PO 03.jpg|120px]] | ''Ursus americanus americanus'' | Eastlike swarte bear | Fan East-[[Montana]] oant de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust; fan [[Alaska]] troch Kanada nei [[Maine]] en Teksas. | Algemien yn East-Kanada en de eastlike [[Feriene Steaten|FS]]. In grutte ûndersoarte; hast altyd folslein swart. |- | [[Ofbyld:Black Bear (20261425192).jpg|120px]] | ''Ursus americanus californiensis'' | Kalifornyske swarte bear | Berchtmen fan Súd-Kalifornje, noardlik troch de [[Central Valley]] oant Súd-[[Oregon]]. | Kin oerlibje yn ferskate klimaten, fan reinwâld oant [[Chaparral (bioom)|chaparral]]. |- | | ''Ursus americanus carlottae'' | Haida Gwaii-swarte bear | Haida Gwaii (Keninginne Sjarlotte-eilannen) en Alaska. | Grutter as de besibbe soarten op it fêstelân, mei in grutte plasse en grutte tosken. |- | [[Ofbyld:"Cinnamon" Black Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus cinnamomum'' | Kanielbear | Kolorado, Idaho, West-Montana, [[Wyoming]], East-[[Washington]], Oregon en Noardeast-Utah. | Hat in brún- of readbrune facht (kanielkleurich). |- | [[Ofbyld:Glacier-Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus emmonsii'' | Gletsjerbear | Súdeast-Alaska. | Opfallend troch in sulvergrize facht mei in blauwe glâns op 'e fanken. |- | [[Ofbyld:Ursus americanus eremicus.jpg|120px]] | ''Ursus americanus eremicus'' | Eastmeksikaanske swarte bear | Noardeast-Meksiko en de grinsstreek mei Teksas. | Libbet benammen yn it [[Nasjonaal Park Big Bend]]. Tige bedrige. |- | [[Ofbyld:A Florida Black Bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus floridanus'' | Floarida-swarte bear | [[Floarida]], Súd-[[Georgia]], [[Alabama]] en [[Mississippy]]. | Hat in ljochtbrune noas en glânzgjend swart hier. In wyt plak op it boarst komt faak foar. |- | [[Ofbyld:American black bear Gros Mornе NFL.jpg|120px]] | ''Ursus americanus hamiltoni'' | Nijfûnlânske swarte bear | [[Nijfûnlân]]. | Grutter as de measte oare ûndersoarten. Hat ien fan 'e langste wintersliepperioades. |- | [[Ofbyld:Ursus americanus kermodei, Spirit Bear Lodge, Klemtu, BC 1.jpg|120px]] | ''Ursus americanus kermodei'' | Kermodebear | De sintrale kust fan [[Britsk-Kolumbia]]. | Likernôch 10% hat hiel wyt of krêmkleurich hier troch in resessyf gen. |- | [[Ofbyld:Louisiana black bear.jpg|120px]] | ''Ursus americanus luteolus'' | Louisiana-swarte bear | East-Teksas, [[Louisiana]] en Súd-Mississippy. | Hat in relatyf lange, smelle plasse. Hâldt fan sompige gebieten. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/41687/114251609 IUCN] {{reflist|}} ---- {{Commonscat|Ursus americanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte bear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] gd1skbo8hbqvbwpj9v4u4rds3iqqynd 0 190957 1233739 1224164 2026-07-05T21:56:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233739 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Bûntebok |Ofbyld = [[Ofbyld:Bontebok (Damaliscus pygargus) (50061450516).jpg|250px]]<br><small>folwoeksen bûntebok</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[lierantilopen]] (''Damaliscus'') |Wittenskiplike namme = Damaliscus pygargus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1767 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |soarte = ''Damaliscus pygargus pygargus'' (kwetsber)<br>''Damaliscus pygargus phillipsi'' (net bedrige) |lânkaart = }} De '''bûntebok''' (''Damaliscus pygargus'') is in opfallende en selsume [[Antilope|antilopesoarte]] dy't lânseigen is yn it súdwesten fan [[Súd-Afrika]]. De soarte hat in bûnt kleurpatroan en stiet bekend as ien fan 'e grutste súksessen op it mêd fan natoerbeskerming, nei't er oan it begjin fan 'e 20e iuw hast útstoarn wie. == Ferskining == [[Ofbyld:Bontebok in fynbos.jpg|thumb|left|Bûntebokken yn ''[[fynbos]]''.]] De bûntebok is in middelgrutte antilope mei in skofthichte fan likernôch 80 oant 100 sintimeter en in gewicht tusken de 60 en 100 kilo. De kleur fan 'e boppekant fan it lichem is djip pearsbrún mei in brûzen glâns. It meast opfallende skaaimerk is de brede wite bles dy't fan de foarholle oant de noas rint, faak sûnder ûnderbrekking (oars as by de nau besibbe blesbok). Ek de búk, de binnenkant fan 'e poaten en it stik om 'e sturt hinne (de spegel) binne suver wyt. Sawol de bokken as de hinen hawwe swarte, liereftige hoarnen mei ringen, dy't by de bokken wat tsjokker binne en oant 50 sintimeter lang wurde kinne. == Fersprieding en systematyk == Oarspronklik kaam de bûntebok allinne foar op 'e kustflakten fan 'e [[West-Kaap]] yn [[Súd-Afrika]]. Hjoed-de-dei libje de measte eksimplaren yn it [[Nasjonaal Park Bontebok]] en yn ferskate partikuliere wyldreservaten. Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * De bûntebok (''Damaliscus pygargus pygargus''): de selsumere fariant út 'e West-Kaap. * De blesbok (''Damaliscus pygargus phillipsi''): in algemienere fariant dy't ynlânsk op 'e heechflakten libbet. Troch minsklik hanneljen (ferfier fan wyld foar de jacht en it hâlden fan bisten op pleatsen foar it fleis) binne blesbokken yn it leefgebiet fan 'e bûntebok telâne kommen. Om't se genetysk hast itselde binne, kinne se hiel maklik pearje. {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ style="font-weight: bold; padding: 10px;" | Underskied tusken de bûntebok en de blesbok |- ! Skaaimerk ! style="width: 300px;" | Bûntebok (''D. p. pygargus'') ! style="width: 300px;" | Blesbok (''D. p. phillipsi'') |- | Ofbyld | align="center" | [[Ofbyld:Bontebok (Damaliscus pygargus pygargus) (32822162695).jpg|200px]] | align="center" | [[Ofbyld:Blesbok, Damaliscus pygargus phillipsi, at Krugersdorp Game Reserve, Gauteng, South Africa (26872993194).jpg|200px]] |- | Bles | Meastentiids in brede, trochrinnende wite bles fan 'e foarholle oant de noas. | Faak smeller en wurdt troch in brún streekje tusken de eagen ûnderbrutsen. |- | Spegel | In grutte, dúdlik ôftekene wite flek om 'e sturt hinne. | Folle lytser, minder opfallend of soms hast net te sjen. |- | Kleur fan it hier | Donkerder, pearsbrún mei in opfallende brûnsglâns. | Ljochter, mear readbrún, minder glâns op it hier. |- | Poaten | In soad wyt oan 'e ûnderpoaten (wite sokken). | De poaten binne faak donkerder; minder wyt. |- | Leefgebiet | Beheind ta de kustflakten fan 'e West-Kaap. | De ynlânske heechflakten fan Súd-Afrika. |- | IUCN-status | align="center" | <span style="color:red;">'''Kwetsber'''</span> | align="center" | <span style="color:green;">'''Net bedrige'''</span> |} == Ekology == Bûntebokken binne gersiters mei in foarkar foar koart gers. Se binne benammen deis aktyf, mar sykje op it waarmst fan 'e dei it skaad op. It binne gjin goede springers, mar kinne tige hurd rinne. De bisten libje yn lytse keppels dy't besteane út hinen mei harren jongen. De bokken binne territoriaal en ferdigenje harren gebiet tsjin oare mantsjes troch yndruk te meitsjen en somtiden fûleindige gevechten mei de hoarnen. [[Ofbyld:Bontebok (Damaliscus pygargus pygargus) young ... (32834333045).jpg|thumb|left|Kealtsje.]] Wyfkes kealje alle jierren op itselde plak. Nei in draachtiid fan acht moannen wurdt ien keal berne. Oars as oare sibben wurdt der yn 'e groep kealle. It jong kin tusken fiif minuten en twa oeren rinne en folget syn mem frij gau dêrnei. De sûchtiid duorret sa'n heal jier en nei twa jier is it keal folgroeid. Bûntebokken kinne maksimaal 17 jier âld wurde. == Status en bedriging == Yn 'e earste helte fan 'e 20e iuw wienen der troch oerbejaging noch mar sa'n 20 oant 30 bisten yn it wyld oer. Tanksij de ynset fan boeren en letter de oprjochting fan it Nasjonaal Park Bontebok yn 1931, is de populaasje hjoed-de-dei wer oangroeid nei ferskate tûzenen. Hoewol't de soarte as gehiel troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') beskôge wurdt, bliuwt de ''Damaliscus pygargus pygargus'' genetysk kwetsber. De grutste hjoeddeiske bedriging is [[Krusing (biology)|hybridisaasje]] mei de blesbok, dy't troch minsklik yngripen yn itselde leefgebiet útset is. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://www.iucnredlist.org/species/6238/50185818, Damaliscus pygargus, oproppen 3 april 2026.] *[https://www.sanbi.org/animal-of-the-week/bontebok/ South African National Biodiversity Institute (SANBI), oproppen 3 april 2026.] *[https://speciesstatus.sanbi.org/assessment/last-assessment/1844/#:~:text=The%20species%20has%20also%20been,least%202%2C300%20Bontebok%20(increasing). Red List of South African Species, oproppen 3 apil 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Damaliscus pygargus|''Damaliscus pygargus''}} }} {{DEFAULTSORT:Buntebok}} [[Kategory:Lierantilope]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] by2bw2iw5bd9hjt2zxw0884bx2n5gja 0 190979 1233760 1224406 2026-07-05T22:07:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233760 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Elandantilope |Ofbyld = [[Ofbyld:Eland (Taurotragus oryx) male (32708655016).jpg|250px]]<br><small>folwoeksen elandantilope (mantsje)</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[elandantilopen]] (''Taurotragus'') |Wittenskiplike namme = Taurotragus oryx |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Taurotragus oryxx 1.png|250px]]<small>{{Color box|#000080}} ''T. o. pattersonianus''<br>{{Color box|#800000}} ''T. o. livingstonii''<br>{{Color box|#808000}} ''T. o. oryx''</small> </small> }} De '''elandantilope''' (''Taurotragus oryx'') is ien fan 'e grutste [[Antilope|antilopesoarte]]n fan [[Afrika]]. It bist heart ta it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus'') en komt foar op 'e iepen flakten en [[savannes]] fan East- en Súd-Afrika. Nettsjinsteande syn grutte en gewicht is de elandantilope ferrassend linich. == Ferskining == [[Ofbyld:Young eland.jpg|thumb|left|Jonge elandantilope.]] De elandantilope is in massyf boud dier. In folwoeksen bok kin in skofthichte hawwe fan 1,60 meter en oant wol 900 kilo weage, wylst de hinen (wyfkes) wat lytser en lichter binne (oant 600 kilo). De kleur fan it koarte hier is skier gielbrún oant griisich, wêrby't âldere mantsjes faak in blaugriize gloed oer de hûd krije. Op 'e flanken binne soms ljochte, tinne fertikale streken te sjen. In opfallend skaaimerk by de mantsjes is de grutte, loshingjende kielpûde ûnder de hals en in túf donker hier op 'e foarholle. Sawol de bokken as de hinen hawwe rjochte, spiraalfoarmich draaide hoarnen. Dy fan 'e mantsjes binne koarter, mar folle tsjokker en sterker as dy fan 'e wyfkes. By de bokken kinne de hoarnen oant 1,20 meter lang wurde. == Fersprieding en systematyk == Elandantilopen komme foar yn in breed gebiet dat rint fan [[Etioopje]] en [[Súd-Sûdan]] yn it noarden oant [[Súd-Afrika]] yn it suden. Se libje op savannes, gerslannen en yn net tichte boskgebieten, mar mije reinwâlden en echte woastinen. Der wurde meastentiids trije [[ûndersoarte]]n erkend: *''Taurotragus oryx oryx'': komt foar yn Súd- en Súdwest-Afrika. *''Taurotragus oryx livingstonii'': libbet yn it sintrale diel fan súdlik Afrika (Zambia, Botswana). *''Taurotragus oryx pattersonianus'': de East-Afrikaanske fariant. De elandantilope is nau besibbe oan de [[reuze-elandantilope]] (''Taurotragus derbianus''), dy't noch wat grutter wurde kin en yn West- en Sintraal-Afrika libbet. [[Taksonomy]]sk foarmje dy beide soarten it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus''), dat soms as in [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[grutte kûdû's]] (''Tragelaphus'') beskôge wurdt. == Ekology == Elandantilopen binne [[herbivoar]]en dy't sawol gers ite as blêden en tûken fan strûken. Se binne benammen moarns en jûns aktyf; op it waarmst fan 'e dei sykje se it skaad op om te wjerkôgjen. Hoewol't se der wat loch útsjen, kinne se snelheden berikke fan wol 70 kilometer yn it oere. Dêrnjonken binne se treflike springers; folwoeksen bisten springe oer hikken fan 1,5 oant 2 meter, wylst jongere bisten wol 3 meter heech springe kinne. De bisten binne sosjaal en libje yn nomadyske keppels dy't yn it reinseizoen grutte ôfstannen ôflizze kinne. It leefgebiet fan sa'n keppel is grut en kin wol 500 hektare of mear beslaan. De groepen binne faak net hiel stabyl; se kinne maklik útinoar falle en wer gearfoegje. By it rinnen fan in elandantilope is faak in "klikkend" lûd te hearren; der wurdt tocht dat dit feroarsake wurdt troch de pezen of knibbels dy't oer it bonkerak gliidzje fanwegen it grutte gewicht. [[Ofbyld:Knee-clicks-and-visual-traits-indicate-fighting-ability-in-eland-antelopes-multiple-messages-and-1741-7007-6-47-S2.ogg|thumb|250px|Lûd by it rinnen fan 'e "knikkende knibbels"]] De draachtiid fan in elandantilope duorret njoggen moannen, wêrnei't der ien keal berne wurdt. De jongen wurde faak yn in pjutteboartersplak byinoar holden, wêrby't se beskerme wurde troch de hiele groep. In elandantilope kin yn it wyld sa'n 15 oant 20 jier âld wurde. == Status en bedriging == De elandantilope wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't de populaasjes yn guon dielen fan Afrika te lijen hân ha fan jacht en habitatferlies, binne der yn Súd-Afrika en Namybje op grutte skaal elandantilopen útset op partikuliere wyldpleatsen. Fanwegen harren rêstige karakter en de kwaliteit fan it fleis en de molke (dy't in hiel heech fetgehalte hat), is der yn it ferline besocht om elandantilopen te domestisearjen, ûnder oaren yn Ruslân en Súd-Afrika. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://www.iucnredlist.org/species/22055/115166135 Tragelaphus oryx, oproppen 4 april 2026.] *[https://www.awf.org/wildlife-conservation/eland African Wildlife Foundation (AWF), oproppen 4 april 2026.] *[https://www.britannica.com/animal/eland Encyclopedia Britannica, eland, oproppen 4 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Taurotragus oryx|''Taurotragus oryx''}} }} {{DEFAULTSORT:Elandantilope}} [[Kategory:Elandantilope]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] n02xs3zwvhx9ev7nwl1ayxf6p6kcpic 0 191757 1233717 1229847 2026-07-05T21:45:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233717 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Blaubok |Ofbyld = [[Ofbyld:The book of antelopes (1894) Hippotragus leucophaeus.png|250px]] Yllustraasje fan in blaubok |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[hynste-antilopen]] (''Hippotragus'') |Wittenskiplike namme = Hippotragus leucophaeus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:LocationBluebuckRange.gif|250px]]<br><small>Histoaryske fersprieding yn it súdwesten fan Súd-Afrika</small> }} De '''blaubok''' (''Hippotragus leucophaeus'') is in útstoarne bistesoarte yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hynste-antilopen]] (''Hippotraginae''). De blaubok kaam eartiids foar yn [[Súd-Afrika]]. == Beskriuwing == It bist hie griis hier mei in blauwe gloed dy't it syn namme joech. De bisten hiene swarte hoarnen mei ferdikkingen dy't ringen foarmen. De hoarnen fan in eksimplaar yn it [[British Museum]] binne 56,5 sm lang. It bist hie in skofthichte fan 119 sm. Nei alle gedachten wiene dy ôfmjittings by de measte yndividuen wat lytser. It burd dat op âlde tekeningen foarkomt is mooglik in fersin. Oarspronklik waard oannommen dat de blaubok nau besibbe wie oan 'e [[Geiten|geit]], wat de flater yn 'e namme ferklearret. Op it brune gesicht siet in wyt plak foar elk each. Mei in rûge lichemslingte (kop en romp) fan 230 oant 280 sm wiene de wyfkes lytser as de mantsjes. Mantsjes waarden nei alle gedachten 250 oant 300 sm lang. De blaubok woech nei't oannommen wurdt om de 160 kg hinne. == Fersprieding en útstjerren == It ferspriedingsgebiet wie in regio oan 'e kust yn it súdwesten fan Súd-Afrika. In hûd dy't yn 1783 ferskate hûnderten kilometers eastlik fan it bekende gebiet kocht waard, wie dêr mooglik hinne brocht. Yn 'e lêste [[iistiid]] kaam de soarte mooglik yn hiel súdlik Súd-Afrika foar. Resten binne fûn by ferskate opgravings. Grotskilderingen dy't nei alle gedachten de soarte ôfbyldzje, binne boppedat bekend út it noardeasten fan Súd-Afrika. Kolonisten út Europa kamen dêr yn 'e 18e iuw en jagen op 'e antilope foar it fertier. Al nei in pear jier wie de soarte útrûge. Dêrfoar naam it oantal al ôf troch konkurrinsje fan fee fan 'e lânseigen befolking fan Afrika. De lêste blaubok waard yn it jier 1799 of 1800 deade. Opstoppe eksimplaren binne hjoed-de-dei te finen yn musea fan [[Stockholm]], [[Parys]], [[Leien]], [[Amsterdam]] en [[Wenen]]. Ek yn [[Uppsala]] wurde resten fan in blaubok bewarre. == Ekology == Lykas by oare famyljeleden foarmen in mantsje, in pear wyfkes en harren jongen in keppel fan likernôch 20 bisten. Soms ûntstiene der gefjochten tusken it mantsje fan 'e keppel en in frjemd mantsje, wêrby't de bisten harren hoarnen brûkten. Wyfkes hiene it fermogen om it hiele jier troch te pearjen. Nei in draachtiid fan njoggen moannen waard der meastentiids ien jong berne. Mantsjes dy't te jong of te swak wiene om in eigen keppel te foarmjen, sieten yn frijfeintegroepen. In protte kealtsjes waarden troch liuwen, loaihynders en hyena's opfretten. Guon bisten waarden oant 18 jier âld. == Systematyk == Guon [[Soölooch|soölogen]] beskôgje de blaubok as in [[ûndersoarte]] fan 'e hynsteantilipe (''Hippotragus equinus''), mar meastentiids wurdt er as in selsstannige soarte sjoen. == De-extinciton == Mei de hjoeddeiske foarútgong yn 'e [[genetika]] binne wittenskippers dwaande mei de mooglikheid om de blaubok werom te bringen. Om't der yn museä noch ferskate opsette eksimplaren en bonken bewarre wurde, is it slagge om it folsleine [[genoom]] (it genetysk materiaal) fan it bist yn kaart te bringen. It ûndersyk rjochtet him op it brûken fan it [[DNA]] fan 'e nau besibbe hynderantilope (''Hippotragus equinus''). Troch dy syn DNA mei moderne techniken oan te passen, hoopje ûndersikers in bist te kreëarjen dat de skaaimerken fan 'e blaubok werom hat. It doel is om de blaubok úteinlik wer út te setten yn syn oarspronklike libbensgebiet yn Súd-Afrika, om dêr syn oarspronklike [[ekology]]ske rol wer yn te nimmen.<ref>[https://www.complex.com/life/a/maggie-ekberg/colossal-blue-antelope-de-extinction-200-years Scientists Are Trying to Bring Back a Blue Antelope That Went Extinct 200 Years Ago]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Taurotragus oryx|''Hippotragus leucophaeus''}} }} [[Kategory:Hynste-antilope]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Utstoarn sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Bist útstoarn yn 1799]] [[Kategory:Bist útstoarn yn 1800]] iidm0cjkjjuh45ezm4pjx91q1pgff7p 0 191842 1233725 1230097 2026-07-05T21:48:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN skema 1233725 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Bongo |Ofbyld = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]<br><small>In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus) |Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus |Beskriuwer, jier= [[William Ogilby|Ogilby]], 1837 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |soarte = |lânkaart = [[Ofbyld:Tragelaphus eurycerus range.png|250px]] }} De '''bongo''' (''Tragelaphus eurycerus'') is in antilopesoarte dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]]. De bongo libbet yn 'e bosken fan [[East-Afrika|East-]], [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[West-Afrika]]. == Ferskining == De bongo is in krêftich boude antilope. Hy hat in ferskaat oan tinten fan kastanjebrún hier. Wat âlder de bongo wurdt, wat mear as it hier nei donkerbrún ferkleuret. Op 'e side hat de bongo wite fertikale streken, in V-foarmich wyt teken yn it gesicht en in wite bân oer de kiel. De bongo hat ek wite en swarte markearingen op 'e poaten en mei wyt ûnderbrutsen kastanjebrune moanjes, dy't efter de hoarnen begjinne en oer de hiele rêch oant it begjin fan 'e sturt rinne. Beide seksen hawwe lange, draaide hoarnen, dy't tusken de 60 en 100 sintimeter lang wurde kinne. Der is in grut ferskil yn gewicht tusken de skaaien: it wyfke is folle lytser as it mantsje, dat tusken de 240 en 400 kilo weagje kin. It wyfke weaget meastentiids tusken de 210 en 250 kilo. == Fersprieding == De bongo is in typyske boskbewenner dy't foarkomt yn de tichte, tropyske reinbosken fan West-, Sintraal- en East-Afrika. It ferspriedingsgebiet is troch minsklik yngripen en biotoopferlies hieltyd fierder fragmintearre. Der binne twa ûndersoarten mei elk in hiel eigen geografysk gebiet. De westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') foarmet de grutste populaasje. It kearngebiet leit yn 'e djippe reinbosken fan it Kongo-bekken ([[Kameroen]], de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], [[Gabon]] en de beide Kongo's) en rint fierder troch yn lytse, isolearre boskgebieten yn West-Afrika, lykas yn [[Ivoarkust]], [[Gana]], [[Guinee]], [[Libearia]] en [[Sierra Leöane]]. Ek yn it uterste suden fan [[Súd-Sûdan]] wurdt dizze ûndersoarte noch fûn. Yn [[Togo]] en [[Uganda]] is de soarte útstoarn. De eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') hat in folle lytser ferspriedingsgebiet en libbet folslein isolearre fan syn westlike sibben. Dizze ûndersoarte komt yn it wyld allinnich noch foar yn in pear swier beskerme berchbosken en bamboebosken yn Sintraal-[[Kenia]], lykas op 'e hellingen fan [[Mount Kenya]] en yn it [[Aberdare-berchtme]]. {| class="wikitable" style="float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;" |+ |- | [[Ofbyld:Bongo Stretching (33521795596).jpg|200px]] | [[Ofbyld:POL warsaw zoo a002.JPG|200px]] |- | <small>leechlânbongo</small> | <small>berchbongo</small> |} == Libbenswize == === Sosjaal gedrach === De bongo is de grutste antilope dy't allinnich yn bosken libbet. Hy fielt him it bêste thús yn 'e reinwâlden, mar komt ek foar yn leechlânbosken en bamboebosken. De bongo is in skou bist dat fral aktyf is by it skimerjen, nachts en by it lemieren fan 'e dei. Oerdeis siket er rêst en hâldt er him skûl yn 'e tichtste dielen fan it wâld. It dieet fan 'e bongo bestiet ûnder oare út blêden, jonge spruten, fruit, bast, woartels, gers en krûden. Hy is betûft yn it opgraven fan woartels mei syn krêftige hoarnen. Se libje yn pearen of yn lytse groepen fan wyfkes mei jongen. De âldste mantsjes libje solitêr en sykje allinnich kontakt mei oaren yn 'e pearingstiid. De bongo is in honkfêst bist dat in territoarium hat mei in systeem fan paden, rêstplakken en blabberplakken. Hy baait graach yn ’e blabber om him dêrnei tsjin beammen ôf te skraabjen. De bongo hâldt him ek graach op yn 'e buert fan wetter. === Fuortplanting === [[Ofbyld:Baby Bongo at the Louisville Zoo.jpg|thumb|left|Kealtsje.]] It is net bekend oft de bongo in spesifike pearingstiid hat of dat dit yndividueel ferskilt. In bongowyfke is likernôch 9,5 moanne drachtich en se smyt mar ien kealtsje tagelyk. It kealtsje weaget sa'n 20 kilo as it berne wurdt. De mem ferberget har kealtsje meastentiids de earste wiken nei de berte. It jong drinkt sa'n 6 moannen by de mem. In bongokeal wurdt geslachtsryp as it om-en-de-by 20 moannen âld is. De libbensferwachting fan in bongo wurdt tusken de 15 en 20 jier rûsd. == Fijannen == It bart komselden dat in folwoeksen bongo troch in rôfdier wurdt opfretten. It ienige grutte boskrôfdier dat in folwoeksen bongo pakke kin, is de [[loaihoars]]. Jonge kealtsjes kinne ek pakt wurde troch de [[Afrikaanske goudkat]] en de [[Pytons|pytonslang]]. As der gefaar driget, bliuwt de bongo deastil stean om net sjoen te wurden. Mar as er dochs ûntdutsen wurdt, flechtet er troch de tichte fegetaasje. Se stekke dan de kop omheech sadat de hoarnen parallel oan 'e rêch lizze. Dat dogge se om foar te kommen dat de hoarnen fêst komme te sitten of heakjen bliuwe yn 'e begroeiïng. As in bongo gjin mooglikheid hat om te flechtsjen en yn it nau dreaun wurdt, kin it barre dat er yn 'e oanfal giet. == Status == [[Ofbyld:Hunter with his kill private game preserve Cameroon 2017.jpg|thumb|left|In jager mei in foar de wille deade bongo, Kameroen (2017). Jacht foarmet ien fan 'e bedrigingen fan it fuortbestean fan 'e bongo.]] De IUCN Antelope Specialist Group beskôget de westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') as hast bedrige en de eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') út Kenia as krityk (of earnstich bedrige). Fan 'e berchbongo libje hjoed-de-dei yn it wyld sels minder yndividuen as yn bistetunen (dêr't de fok oars frij maklik giet). Bongo's wurde yn harren bestean bedrige troch minsklike ynfloeden op it miljeu, lykas jacht en yllegale aktiviteiten tsjin wylde bisten. [[CITES]] hat de bongo as in soarte op Bylage III klassifisearre, itjinge betsjut dat de útfier fan it bist allinnich regulearre wurdt fanút ien inkeld lân, nammentlik [[Gana]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tragelaphus eurycerus|''Tragelaphus eurycerus''}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Grutte kûdû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] kkur3s8q725p7drthjcxaj85188jv25 1233726 1233725 2026-07-05T21:49:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1233726 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Bongo |Ofbyld = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]<br><small>In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus) |Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus |Beskriuwer, jier= [[William Ogilby|Ogilby]], 1837 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Tragelaphus eurycerus range.png|250px]] }} De '''bongo''' (''Tragelaphus eurycerus'') is in antilopesoarte dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]]. De bongo libbet yn 'e bosken fan [[East-Afrika|East-]], [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[West-Afrika]]. == Ferskining == De bongo is in krêftich boude antilope. Hy hat in ferskaat oan tinten fan kastanjebrún hier. Wat âlder de bongo wurdt, wat mear as it hier nei donkerbrún ferkleuret. Op 'e side hat de bongo wite fertikale streken, in V-foarmich wyt teken yn it gesicht en in wite bân oer de kiel. De bongo hat ek wite en swarte markearingen op 'e poaten en mei wyt ûnderbrutsen kastanjebrune moanjes, dy't efter de hoarnen begjinne en oer de hiele rêch oant it begjin fan 'e sturt rinne. Beide seksen hawwe lange, draaide hoarnen, dy't tusken de 60 en 100 sintimeter lang wurde kinne. Der is in grut ferskil yn gewicht tusken de skaaien: it wyfke is folle lytser as it mantsje, dat tusken de 240 en 400 kilo weagje kin. It wyfke weaget meastentiids tusken de 210 en 250 kilo. == Fersprieding == De bongo is in typyske boskbewenner dy't foarkomt yn de tichte, tropyske reinbosken fan West-, Sintraal- en East-Afrika. It ferspriedingsgebiet is troch minsklik yngripen en biotoopferlies hieltyd fierder fragmintearre. Der binne twa ûndersoarten mei elk in hiel eigen geografysk gebiet. De westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') foarmet de grutste populaasje. It kearngebiet leit yn 'e djippe reinbosken fan it Kongo-bekken ([[Kameroen]], de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], [[Gabon]] en de beide Kongo's) en rint fierder troch yn lytse, isolearre boskgebieten yn West-Afrika, lykas yn [[Ivoarkust]], [[Gana]], [[Guinee]], [[Libearia]] en [[Sierra Leöane]]. Ek yn it uterste suden fan [[Súd-Sûdan]] wurdt dizze ûndersoarte noch fûn. Yn [[Togo]] en [[Uganda]] is de soarte útstoarn. De eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') hat in folle lytser ferspriedingsgebiet en libbet folslein isolearre fan syn westlike sibben. Dizze ûndersoarte komt yn it wyld allinnich noch foar yn in pear swier beskerme berchbosken en bamboebosken yn Sintraal-[[Kenia]], lykas op 'e hellingen fan [[Mount Kenya]] en yn it [[Aberdare-berchtme]]. {| class="wikitable" style="float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;" |+ |- | [[Ofbyld:Bongo Stretching (33521795596).jpg|200px]] | [[Ofbyld:POL warsaw zoo a002.JPG|200px]] |- | <small>leechlânbongo</small> | <small>berchbongo</small> |} == Libbenswize == === Sosjaal gedrach === De bongo is de grutste antilope dy't allinnich yn bosken libbet. Hy fielt him it bêste thús yn 'e reinwâlden, mar komt ek foar yn leechlânbosken en bamboebosken. De bongo is in skou bist dat fral aktyf is by it skimerjen, nachts en by it lemieren fan 'e dei. Oerdeis siket er rêst en hâldt er him skûl yn 'e tichtste dielen fan it wâld. It dieet fan 'e bongo bestiet ûnder oare út blêden, jonge spruten, fruit, bast, woartels, gers en krûden. Hy is betûft yn it opgraven fan woartels mei syn krêftige hoarnen. Se libje yn pearen of yn lytse groepen fan wyfkes mei jongen. De âldste mantsjes libje solitêr en sykje allinnich kontakt mei oaren yn 'e pearingstiid. De bongo is in honkfêst bist dat in territoarium hat mei in systeem fan paden, rêstplakken en blabberplakken. Hy baait graach yn ’e blabber om him dêrnei tsjin beammen ôf te skraabjen. De bongo hâldt him ek graach op yn 'e buert fan wetter. === Fuortplanting === [[Ofbyld:Baby Bongo at the Louisville Zoo.jpg|thumb|left|Kealtsje.]] It is net bekend oft de bongo in spesifike pearingstiid hat of dat dit yndividueel ferskilt. In bongowyfke is likernôch 9,5 moanne drachtich en se smyt mar ien kealtsje tagelyk. It kealtsje weaget sa'n 20 kilo as it berne wurdt. De mem ferberget har kealtsje meastentiids de earste wiken nei de berte. It jong drinkt sa'n 6 moannen by de mem. In bongokeal wurdt geslachtsryp as it om-en-de-by 20 moannen âld is. De libbensferwachting fan in bongo wurdt tusken de 15 en 20 jier rûsd. == Fijannen == It bart komselden dat in folwoeksen bongo troch in rôfdier wurdt opfretten. It ienige grutte boskrôfdier dat in folwoeksen bongo pakke kin, is de [[loaihoars]]. Jonge kealtsjes kinne ek pakt wurde troch de [[Afrikaanske goudkat]] en de [[Pytons|pytonslang]]. As der gefaar driget, bliuwt de bongo deastil stean om net sjoen te wurden. Mar as er dochs ûntdutsen wurdt, flechtet er troch de tichte fegetaasje. Se stekke dan de kop omheech sadat de hoarnen parallel oan 'e rêch lizze. Dat dogge se om foar te kommen dat de hoarnen fêst komme te sitten of heakjen bliuwe yn 'e begroeiïng. As in bongo gjin mooglikheid hat om te flechtsjen en yn it nau dreaun wurdt, kin it barre dat er yn 'e oanfal giet. == Status == [[Ofbyld:Hunter with his kill private game preserve Cameroon 2017.jpg|thumb|left|In jager mei in foar de wille deade bongo, Kameroen (2017). Jacht foarmet ien fan 'e bedrigingen fan it fuortbestean fan 'e bongo.]] De IUCN Antelope Specialist Group beskôget de westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') as hast bedrige en de eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') út Kenia as krityk (of earnstich bedrige). Fan 'e berchbongo libje hjoed-de-dei yn it wyld sels minder yndividuen as yn bistetunen (dêr't de fok oars frij maklik giet). Bongo's wurde yn harren bestean bedrige troch minsklike ynfloeden op it miljeu, lykas jacht en yllegale aktiviteiten tsjin wylde bisten. [[CITES]] hat de bongo as in soarte op Bylage III klassifisearre, itjinge betsjut dat de útfier fan it bist allinnich regulearre wurdt fanút ien inkeld lân, nammentlik [[Gana]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tragelaphus eurycerus|''Tragelaphus eurycerus''}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Grutte kûdû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] ahlhkhk6q8o0xkzpk6r26rrrjiff2ez 0 192843 1233631 1233592 2026-07-05T16:09:00Z FreyaSport 40716 2e etappe 1233631 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 2 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge DK}} [[Jonas Vingegaard]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge NL}} [[Alex Molenaar]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = UAE Team Emirates XRG | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurd holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3| | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 185 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 19|19]] | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !4e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !5e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !6e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !7e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !8ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !9e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !10e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !11e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !12e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !13e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !14e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !15e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !16e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | ''Net útrikt'' |- !17e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !18e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 35v71r2k69afe728u4qhe9p68mormqs 0 192850 1233650 1233603 2026-07-05T20:39:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigingen */ kt 1233650 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Reade gril |Ofbyld = [[Ofbyld:325 - CURLEW SANDPIPER (6-17-2016) barrow, alaska -03 copy.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris ferruginea |Beskriuwer, jier= [[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Curlew sandpiper rangemap (cropped).svg|center|250px]] <small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''reade gril''' (''Calidris ferruginea'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). It is in [[briedfûgel]] fan de [[Sibearje|Sibearyske]] [[tûndra]]'s. Yn Sintraal-Jeropa is de fûgel benammen yn 'e hjerst in regelmjittige [[trochtrekker]]. Yn it [[Waadsee]]gebiet fan [[Nederlân]] wurde alle jierren 500 oant in pear tûzen eksimplaren waarnommen. == Skaaimerken == De reade gril wurdt hast 20 sm grut en kriget in wjukspanwiidte fan likernôch 35 sm. De fûgel weaget 40 oant 60 gram en kin oant 17 jier âld wurde (it âldste eksimplaar dat werom fûn is). Yn it winterkleed is de fûgel maklik te betiizjen mei de [[bûnte gril]], mar de reade gril stiet heger op 'e poaten, is wat ljochter fan kleur en rêstiger yn syn bewegingen. Yn it briedkleed is er maklik te werkennen oan it djip oranjereade boarst en de nei ûnder bûge snaffel. De poaten fan 'e bûnte gril binne yn elk kleed swart. Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleur. Ek wat de rop oanbelanget is der in kâns op betizing mei de bûnte gril, dy't lykwols djipper en hurder klinkt. Under de balts en de briedtiid yn 'e briedgebieten is der ek sprake fan in sang mei meardielige strofen. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="200px" style="margin: 0; padding: 0;"> Calidris ferruginea, Manaskent, Dagestan, Russia 377493839.jpg|Simmerkleed. :Calidris ferruginea, winter adult, Pak Thale.jpg|Winterkleed. </gallery> </div> == Fersprieding en biotoop == De reade gril briedt yn it noarden fan Ruslân, fan it [[Taimyr-skiereilân]] oant it [[Tsjûkotka-skiereilân]]. Mooglik hearre ek de [[Nijsibearyske Eilannen]] ta it briedgebiet. De fûgel komt sawol yn 'e drûge as yn 'e fochtige steppe foar. In grutte populaasje migrearret fan Sintraal-Sibearje oer Kontinintaal-Jeropa en de Middellânske See nei West-Afrika. Reade grillen binne benammen te finen as briedfûgels op 'e Arktyske tûndragebieten net fier fan 'e kust ôf. Fierder briedt de fûgel graach op rivieriggen, ek ynlânsk. Op 'e trek kinne reade grillen op waadflaktes oan 'e kust sjoen wurde, mar seldsumer ek ferspraat yn it hiele binnenlân. Faak binne lytse oerflakken foar de fûgels al genôch om iten te sykjen. == Iten == Ta harren dieet hearre boarstelwjirmkes, lytse skulpdieren en slakken, ynsekten en harren larven . Miggen en dûkmiggen tsjinje as iten op it briedplak. Op 'e rêstplakken yn 'e winter bringt de fûgel tachtich persint fan 'e tiid troch mei it sykjen nei iten. Yn syn briedgebiet bringt er 55 oant 65 persint fan it deiljocht troch mei foerazjearjen. Reade grillen bewege stadiger en rêstiger as bûnte grillen. Hy is boppedat sterker spesjalisearre yn it sykjen op 'e taast en giet faak oant de búk it wetter yn. == Briedgedrach == [[Ofbyld:Calidris ferruginea - Andrew Lai - 267692705.png|thumb|260px|Wintergasten yn Hongkong.]] Yn it tredde libbensjier wurdt de fûgel geslachtsryp. Pearen wurde meastentiids al yn 'e oerwinteringsgebieten foarme. Under de briedtiid tusken mids maaie en ein juny leit it wyfke oant fiif aaien. De earste piken binne lykwols op syn ierst fan mids oant ein july fleanfluch. == Status en bedrigingen == De reade gril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt rûsd op 420.000 oant 960.000 folwoeksen fûgels rûsd. Stúdzjes litte lykwols sjen dat it tal fûgels sterk ôfnimt, sa bot dat de soarte sûnt 2024 troch de [[IUCN]] as bedrige beskôge wurdt yn 'e kategory kwetsber (''Vulnerable'', VU). De oarsaak fan 'e ôfname is net fêststeld, mar nei alle gedachten spilet habitatferlies yn 'e rêst- en wintergebieten, effekten fan klimaatferoaring (foaral fermindere briedsukses), fersteuring en jacht in rol. Resinte gegevens út West-Afrika, dêr't sawat 35% fan de populaasje oerwinteret, wize op in katastrofale efterútgong tusken 2011 en 2020, wat oer trije generaasjes sjoen oerienkomt mei sawat 80%. Eardere gegevens lieten in beheindere ôfname sjen, of sels hielendal gjin ôfname. Ek stúdzjes yn Súdeast-Aazje, en yn eastlik en súdlik Afrika (dêr't ek 35% fan 'e wrâldpopulaasje oerwinteret) litte sjen dat de oantallen sterk tebekrinne, yn in hieltyd heger tempo. Ek yn Súd-Aazje wize de sifers op in ôfname. De reade gril is ek gefoelich foar fûgelgryp en botulisme. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/curlew-sandpiper-calidris-ferruginea BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cursan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/cursan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris ferruginea}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauritsius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Reünion]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] 24j0nmwlku1qaik5791p91i4hrq5imx 1233651 1233650 2026-07-05T20:39:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigingen */ kt 1233651 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Reade gril |Ofbyld = [[Ofbyld:325 - CURLEW SANDPIPER (6-17-2016) barrow, alaska -03 copy.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris ferruginea |Beskriuwer, jier= [[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Curlew sandpiper rangemap (cropped).svg|center|250px]] <small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''reade gril''' (''Calidris ferruginea'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). It is in [[briedfûgel]] fan de [[Sibearje|Sibearyske]] [[tûndra]]'s. Yn Sintraal-Jeropa is de fûgel benammen yn 'e hjerst in regelmjittige [[trochtrekker]]. Yn it [[Waadsee]]gebiet fan [[Nederlân]] wurde alle jierren 500 oant in pear tûzen eksimplaren waarnommen. == Skaaimerken == De reade gril wurdt hast 20 sm grut en kriget in wjukspanwiidte fan likernôch 35 sm. De fûgel weaget 40 oant 60 gram en kin oant 17 jier âld wurde (it âldste eksimplaar dat werom fûn is). Yn it winterkleed is de fûgel maklik te betiizjen mei de [[bûnte gril]], mar de reade gril stiet heger op 'e poaten, is wat ljochter fan kleur en rêstiger yn syn bewegingen. Yn it briedkleed is er maklik te werkennen oan it djip oranjereade boarst en de nei ûnder bûge snaffel. De poaten fan 'e bûnte gril binne yn elk kleed swart. Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleur. Ek wat de rop oanbelanget is der in kâns op betizing mei de bûnte gril, dy't lykwols djipper en hurder klinkt. Under de balts en de briedtiid yn 'e briedgebieten is der ek sprake fan in sang mei meardielige strofen. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="200px" style="margin: 0; padding: 0;"> Calidris ferruginea, Manaskent, Dagestan, Russia 377493839.jpg|Simmerkleed. :Calidris ferruginea, winter adult, Pak Thale.jpg|Winterkleed. </gallery> </div> == Fersprieding en biotoop == De reade gril briedt yn it noarden fan Ruslân, fan it [[Taimyr-skiereilân]] oant it [[Tsjûkotka-skiereilân]]. Mooglik hearre ek de [[Nijsibearyske Eilannen]] ta it briedgebiet. De fûgel komt sawol yn 'e drûge as yn 'e fochtige steppe foar. In grutte populaasje migrearret fan Sintraal-Sibearje oer Kontinintaal-Jeropa en de Middellânske See nei West-Afrika. Reade grillen binne benammen te finen as briedfûgels op 'e Arktyske tûndragebieten net fier fan 'e kust ôf. Fierder briedt de fûgel graach op rivieriggen, ek ynlânsk. Op 'e trek kinne reade grillen op waadflaktes oan 'e kust sjoen wurde, mar seldsumer ek ferspraat yn it hiele binnenlân. Faak binne lytse oerflakken foar de fûgels al genôch om iten te sykjen. == Iten == Ta harren dieet hearre boarstelwjirmkes, lytse skulpdieren en slakken, ynsekten en harren larven . Miggen en dûkmiggen tsjinje as iten op it briedplak. Op 'e rêstplakken yn 'e winter bringt de fûgel tachtich persint fan 'e tiid troch mei it sykjen nei iten. Yn syn briedgebiet bringt er 55 oant 65 persint fan it deiljocht troch mei foerazjearjen. Reade grillen bewege stadiger en rêstiger as bûnte grillen. Hy is boppedat sterker spesjalisearre yn it sykjen op 'e taast en giet faak oant de búk it wetter yn. == Briedgedrach == [[Ofbyld:Calidris ferruginea - Andrew Lai - 267692705.png|thumb|260px|Wintergasten yn Hongkong.]] Yn it tredde libbensjier wurdt de fûgel geslachtsryp. Pearen wurde meastentiids al yn 'e oerwinteringsgebieten foarme. Under de briedtiid tusken mids maaie en ein juny leit it wyfke oant fiif aaien. De earste piken binne lykwols op syn ierst fan mids oant ein july fleanfluch. == Status en bedrigingen == De reade gril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt rûsd op 420.000 oant 960.000 folwoeksen fûgels rûsd. Stúdzjes litte lykwols sjen dat it tal fûgels sterk ôfnimt, sa bot dat de soarte sûnt 2024 troch de [[IUCN]] as bedrige beskôge wurdt yn 'e kategory kwetsber (''Vulnerable'', VU). De oarsaak fan 'e ôfname is net fêststeld, mar nei alle gedachten spilet habitatferlies yn 'e rêst- en wintergebieten, effekten fan klimaatferoaring (foaral fermindere briedsukses), fersteuring en jacht in rol. Resinte gegevens út West-Afrika, dêr't sawat 35% fan de populaasje oerwinteret, wize op in katastrofale efterútgong tusken 2011 en 2020, wat oer trije generaasjes sjoen oerienkomt mei sawat 80%. Eardere gegevens lieten in beheindere ôfname sjen, of sels hielendal gjin ôfname. Ek stúdzjes yn Súdeast-Aazje, en yn eastlik en súdlik Afrika (dêr't ek 35% fan 'e wrâldpopulaasje oerwinteret) litte sjen dat de oantallen sterk tebekrinne, yn in hieltyd heger tempo. Ek yn Súd-Aazje wize de sifers op in ôfname. De reade gril is ek gefoelich foar fûgelgryp en botulisme. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/curlew-sandpiper-calidris-ferruginea BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cursan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/cursan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris ferruginea}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauritsius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Reünion]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] 486gpn0ehkbrkm0shw0bmcwmz6cryt8 1233656 1233651 2026-07-05T20:51:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1233656 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Reade gril |Ofbyld = [[Ofbyld:325 - CURLEW SANDPIPER (6-17-2016) barrow, alaska -03 copy.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris ferruginea |Beskriuwer, jier= [[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Curlew sandpiper rangemap (cropped).svg|center|250px]] <small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''reade gril''' of '''reade wettertjirk'''<ref>{{Berjocht:Frysk-Nederlânsk|353}}</ref> (''Calidris ferruginea'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). It is in [[briedfûgel]] fan de [[Sibearje|Sibearyske]] [[tûndra]]'s. Yn Sintraal-Jeropa is de fûgel benammen yn 'e hjerst in regelmjittige [[trochtrekker]]. Yn it [[Waadsee]]gebiet fan [[Nederlân]] wurde alle jierren 500 oant in pear tûzen eksimplaren waarnommen. == Skaaimerken == De reade gril wurdt hast 20 sm grut en kriget in wjukspanwiidte fan likernôch 35 sm. De fûgel weaget 40 oant 60 gram en kin oant 17 jier âld wurde (it âldste eksimplaar dat werom fûn is). Yn it winterkleed is de fûgel maklik te betiizjen mei de [[bûnte gril]], mar de reade gril stiet heger op 'e poaten, is wat ljochter fan kleur en rêstiger yn syn bewegingen. Yn it briedkleed is er maklik te werkennen oan it djip oranjereade boarst en de nei ûnder bûge snaffel. De poaten fan 'e bûnte gril binne yn elk kleed swart. Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleur. Ek wat de rop oanbelanget is der in kâns op betizing mei de bûnte gril, dy't lykwols djipper en hurder klinkt. Under de balts en de briedtiid yn 'e briedgebieten is der ek sprake fan in sang mei meardielige strofen. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="200px" style="margin: 0; padding: 0;"> Calidris ferruginea, Manaskent, Dagestan, Russia 377493839.jpg|Simmerkleed. :Calidris ferruginea, winter adult, Pak Thale.jpg|Winterkleed. </gallery> </div> == Fersprieding en biotoop == De reade gril briedt yn it noarden fan Ruslân, fan it [[Taimyr-skiereilân]] oant it [[Tsjûkotka-skiereilân]]. Mooglik hearre ek de [[Nijsibearyske Eilannen]] ta it briedgebiet. De fûgel komt sawol yn 'e drûge as yn 'e fochtige steppe foar. In grutte populaasje migrearret fan Sintraal-Sibearje oer Kontinintaal-Jeropa en de Middellânske See nei West-Afrika. Reade grillen binne benammen te finen as briedfûgels op 'e Arktyske tûndragebieten net fier fan 'e kust ôf. Fierder briedt de fûgel graach op rivieriggen, ek ynlânsk. Op 'e trek kinne reade grillen op waadflaktes oan 'e kust sjoen wurde, mar seldsumer ek ferspraat yn it hiele binnenlân. Faak binne lytse oerflakken foar de fûgels al genôch om iten te sykjen. == Iten == Ta harren dieet hearre boarstelwjirmkes, lytse skulpdieren en slakken, ynsekten en harren larven . Miggen en dûkmiggen tsjinje as iten op it briedplak. Op 'e rêstplakken yn 'e winter bringt de fûgel tachtich persint fan 'e tiid troch mei it sykjen nei iten. Yn syn briedgebiet bringt er 55 oant 65 persint fan it deiljocht troch mei foerazjearjen. Reade grillen bewege stadiger en rêstiger as bûnte grillen. Hy is boppedat sterker spesjalisearre yn it sykjen op 'e taast en giet faak oant de búk it wetter yn. == Briedgedrach == [[Ofbyld:Calidris ferruginea - Andrew Lai - 267692705.png|thumb|260px|Wintergasten yn Hongkong.]] Yn it tredde libbensjier wurdt de fûgel geslachtsryp. Pearen wurde meastentiids al yn 'e oerwinteringsgebieten foarme. Under de briedtiid tusken mids maaie en ein juny leit it wyfke oant fiif aaien. De earste piken binne lykwols op syn ierst fan mids oant ein july fleanfluch. == Status en bedrigingen == De reade gril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt rûsd op 420.000 oant 960.000 folwoeksen fûgels rûsd. Stúdzjes litte lykwols sjen dat it tal fûgels sterk ôfnimt, sa bot dat de soarte sûnt 2024 troch de [[IUCN]] as bedrige beskôge wurdt yn 'e kategory kwetsber (''Vulnerable'', VU). De oarsaak fan 'e ôfname is net fêststeld, mar nei alle gedachten spilet habitatferlies yn 'e rêst- en wintergebieten, effekten fan klimaatferoaring (foaral fermindere briedsukses), fersteuring en jacht in rol. Resinte gegevens út West-Afrika, dêr't sawat 35% fan de populaasje oerwinteret, wize op in katastrofale efterútgong tusken 2011 en 2020, wat oer trije generaasjes sjoen oerienkomt mei sawat 80%. Eardere gegevens lieten in beheindere ôfname sjen, of sels hielendal gjin ôfname. Ek stúdzjes yn Súdeast-Aazje, en yn eastlik en súdlik Afrika (dêr't ek 35% fan 'e wrâldpopulaasje oerwinteret) litte sjen dat de oantallen sterk tebekrinne, yn in hieltyd heger tempo. Ek yn Súd-Aazje wize de sifers op in ôfname. De reade gril is ek gefoelich foar fûgelgryp en botulisme. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/curlew-sandpiper-calidris-ferruginea BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cursan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/cursan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris ferruginea}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauritsius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Reünion]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] 4u0a6vynphexslgtx4uimleawuvkogr 0 192855 1233658 1233620 2026-07-05T20:54:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1233658 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks politikus | ôfbylding = Burgemeester Daandels Deurne.jpg | ôfbyldingstekst = ''Gerard Daandels (2010)'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = Gerard Daandels | echte namme = Johannes Gerardus Maria Daandels | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | bertedatum = [[27 april]] [[1946]] | berteplak = [[Heeswijk-Dinther]] | stjerdatum = [[4 july]] [[2026]] | stjerplak = [[Helmond]] | dynasty = | etnisiteit = | regionale identiteit = | partij = [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]] | prizen = | ûnderskiedings = | funksje1 = Boargemaster fan [[Liempde (gemeente)|Liempde]] | regear1 = | amtsperioade1 = [[1987]]-[[1992]] | foargonger1 = [[Piet Smits (politikus)|Piet Smits]] | opfolger1 = [[Ton Bus]] | funksje2 = Boargemaster fan [[Mill en Sint Hubert]] | regear2 = | amtsperioade2 = [[1992]]-[[2000]] | foargonger2 = [[Abs Hogenbosch]] | opfolger2 = [[Wim Ligtvoet]] | funksje3 = Boargemaster fan [[Deurne (gemeente)|Deurne]] | regear3 = | amtsperioade3 = [[2000]]-[[2010]] | foargonger3 = [[Jan Smeets (boargemaster)|Jan Smeets]] | opfolger3 = [[Peter Grem]] | funksje4 = | regear4 = | amtsperioade4 = | foargonger4 = | opfolger4 = | funksje5 = | regear5 = | amtsperioade5 = | foargonger5 = | opfolger5 = | funksje6 = | regear6 = | amtsperioade6 = | foargonger6 = | opfolger6 = | funksje7 = | regear7 = | amtsperioade7 = | foargonger7 = | opfolger7 = | funksje8 = | regear8 = | amtsperioade8 = | foargonger8 = | opfolger8 = | regear9 = | amtsperioade9 = | foargonger9 = | opfolger9 = | webside = }} '''Johannes Gerardus Maria (Gerard) Daandels''' ([[Heeswijk-Dinther]], [[27 april]] [[1946]] - [[Helmond]], [[4 july]] [[2026]]) wie [[Nederlân]]sk [[politikus]] foar de [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]. Daandels begûn syn bestjoerlike karriêre as wethâlder yn de gemeente Heeswijk-Dinther. Daandels waard yn [[1987]] [[boargemaster]] fan de gemeente [[Liempde (gemeente)|Liempde]] as opfolger fan [[Piet Smits (politikus)|Piet Smits]]. Yn [[1992]] ferruile er syn funksje yn Liempde foar it boargemasterskip fan [[Mill en Sint Hubert]]. Yn [[2000]]] waard him dêr earfol ûntslach jûn, wêrnei't er [[Jan Smeets (boargemaster)|Jan Smeets]] opfolge as boargemaster fan de gemeente [[Deurne (gemeente)|Deurne]], dêr't er yn funksje bleau oant syn [[pensjoen]]. Pop hie fotografy as leafhawwerij, yn desimber [[2005]] kaam it fotoboek ''"Vrouwen van Haarlem"'' út, mei portretten fan froulju út alle lagen fan de befolking. Ta gelegenheid fan syn pensjonearring ferskynde yn 2006 it fotoboek ''"Door het oog van de burgemeester"''. Yn [[2013]]] die út ûnôfhinklik ûndersyk bliken dat der troch Daandels flaters makke binne oangeande de ferkeap fan in perseel oan de dyk nei Helmond, bekend as it MOB-kompleks. Daandels stjoerde ûnder oare út syn privee e-mailadres wei in ôfkeap-foarstel (mei publyk jild) oan in beswiermakker. Dêroer binne Keamerfragen steld. Ek de finansjele situaasje fan de gemeente Deurne stie sûnt it fuortgean fan Daandels ûnder druk, mei troch it aktive grûnbelied dat ûnder, mar benammen ek troch Daandels fierd waard. Op 4 july 2026 kaam Daandels yn 'e âldens fan 80 jier om it libben by in auto-ûngemak op de [[Provinsjale wei 279|N279]] by Helmond.<ref>NOS, 4-7-2026, [https://nos.nl/artikel/2621623-automobilist-overleden-na-aanrijding-met-vrachtwagen-bij-helmond Automobilist overleden na aanrijding met vrachtwagen bij Helmond] ''rieplachte op 5-7-2026''</ref> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Gerard Daandels}} }} {{DEFAULTSORT:Daandels, Gerard}} [[Kategory:Nederlânsk politikus]] [[Kategory:CDA-politikus]] [[Kategory:Nederlânsk boargemaster]] [[Kategory:Nederlânsk konservatyf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1946]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] mfutkfutsxpeje6ysfhbu6jmc4mj8w8 0 192856 1233632 2026-07-05T16:32:31Z Drewes 2754 Side makke mei "{{wurk}} [[Ofbyld:Hans Visser (1987).jpg|thumb|Hans Visser by de presintaasje fan'e Vestdijk-biografy, 14 novimber 1987]] '''Hans Visser''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 novimber]] [[1936]] – [[Maassluis]], [[22 augustus]] [[2001]]) wie in Nederlânsk [[Biogemy|biogemikus]] en [[Simon Vestdijk|Vestdijkkenner]]. Hy waard bekend as skriuwer fan de earste grutte [[biografy]] fan skriuwer Simon Vestdijk. == Vestdijkbiografy == Under syn skoaltiid rekke er ûnder de yn..." 1233632 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[Ofbyld:Hans Visser (1987).jpg|thumb|Hans Visser by de presintaasje fan'e Vestdijk-biografy, 14 novimber 1987]] '''Hans Visser''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 novimber]] [[1936]] – [[Maassluis]], [[22 augustus]] [[2001]]) wie in Nederlânsk [[Biogemy|biogemikus]] en [[Simon Vestdijk|Vestdijkkenner]]. Hy waard bekend as skriuwer fan de earste grutte [[biografy]] fan skriuwer Simon Vestdijk. == Vestdijkbiografy == Under syn skoaltiid rekke er ûnder de yndruk fan dizze literator. Visser studearre [[skiekunde]] oan de [[Technyske Hegeskoalle Delft]] en promovearre yn 1973 yn Ingelân ta PhD. Hy wie samler fan Vestdijkiana en waard letter foarsitter fan de Vestdijkrûnte. Ynearsten soe er de biografy skriuwe foar ütjouwerij De Bezige Bij, tegearre mei auteur en letterkundige [[Anne Wadman]]. Nei it bekend wurden fan in proefhaadstik luts de widdo fan Vestdijk (Mieke Vestdijk-van der Hoeven, 1938-2018) lykwols har meiwurking yn, wêrtroch't in soad boarnemateriaal ûntagonklik bleau. Dit late ta in konflikt tusken Visser en Wadman oer de fraach oft it projekt wol mooglik wie. Visser gie allinnich fierder en yn 1987 ferskynde ''Simon Vestdijk, een schrijversleven'' by útjouwerij Kwadraat. Hoewol't de biografysk net betûfte Visser by de úteinlike publikaasje fan it boek, op útstel fan de útjouwer, begelaat waard troch literêr kritikus en biograaf [[Max Nord]] en musikolooch Emanuel Overbeeke, krige it wurkstik dochs yn it algemien minne kritiken. Se ferwieten Visser ûnder mear psychologisearjen, feitlike ûnkrektheden en breklike komposysje. Yn 2005 ferskynde by de Bezige Bij dochs ''Vestdijk, een biografie'', skreaun troch [[Wim Hazeu]], in autorisearre biografy, mei folsleine meiwurking fan de widdo Vestdijk. ==Publikaasjes== * Hans Visser, mei Max Nord: ''Simon Vestdijk, kinderjaren'' (voorpublicatie), Utj. Kwadraat, Utert, 1987 * Hans Visser, mei Max Nord en Emanuel Overbeeke: ''Simon Vestdijk, een schrijversleven''. Utj. Kwadraat, Utert, 1987, {{ISBN|90-6481-076-1}} * Hans Visser, ''Brieven rond de Vestdijk-Biografie''. Utj. Sijthoff, Amsterdam, 1989, {{ISBN|90-218-0471-9}} == Keppeling om utens == * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=viss025 Wurk fan Hans Visser yn de DBNL] {{DEFAULTSORT:Visser, Hans}} [[Kategory:Nederlânsk biogemikus]] [[Kategory:Nederlânsk biograaf]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1936]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2001]] 0kfuttrbfag5c573tlpwd8ka6zs31jf 1233633 1233632 2026-07-05T16:38:12Z Drewes 2754 wurkleas 1233633 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Hans Visser (1987).jpg|thumb|Hans Visser by de presintaasje fan'e Vestdijk-biografy, 14 novimber 1987]] '''Hans Visser''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 novimber]] [[1936]] – [[Maassluis]], [[22 augustus]] [[2001]]) wie in Nederlânsk [[Biogemy|biogemikus]] en [[Simon Vestdijk|Vestdijkkenner]]. Hy waard bekend as skriuwer fan de earste grutte [[biografy]] fan skriuwer Simon Vestdijk. == Vestdijkbiografy == Under syn skoaltiid rekke er ûnder de yndruk fan dizze literator. Visser studearre [[skiekunde]] oan de [[Technyske Hegeskoalle Delft]] en promovearre yn 1973 yn Ingelân ta PhD. Hy wie samler fan Vestdijkiana en waard letter foarsitter fan de Vestdijkrûnte. Ynearsten soe er de biografy skriuwe foar ütjouwerij De Bezige Bij, tegearre mei auteur en letterkundige [[Anne Wadman]]. Nei it bekend wurden fan in proefhaadstik luts de widdo fan Vestdijk (Mieke Vestdijk-van der Hoeven, 1938-2018) lykwols har meiwurking yn, wêrtroch't in soad boarnemateriaal ûntagonklik bleau. Dit late ta in konflikt tusken Visser en Wadman oer de fraach oft it projekt wol mooglik wie. Visser gie allinnich fierder en yn 1987 ferskynde ''Simon Vestdijk, een schrijversleven'' by útjouwerij Kwadraat. Hoewol't de biografysk net betûfte Visser by de úteinlike publikaasje fan it boek, op útstel fan de útjouwer, begelaat waard troch literêr kritikus en biograaf [[Max Nord]] en musikolooch Emanuel Overbeeke, krige it wurkstik dochs yn it algemien minne kritiken. Se ferwieten Visser ûnder mear psychologisearjen, feitlike ûnkrektheden en breklike komposysje. Yn 2005 ferskynde by de Bezige Bij dochs ''Vestdijk, een biografie'', skreaun troch [[Wim Hazeu]], in autorisearre biografy, mei folsleine meiwurking fan de widdo Vestdijk. ==Publikaasjes== * Hans Visser, mei Max Nord: ''Simon Vestdijk, kinderjaren'' (voorpublicatie), Utj. Kwadraat, Utert, 1987 * Hans Visser, mei Max Nord en Emanuel Overbeeke: ''Simon Vestdijk, een schrijversleven''. Utj. Kwadraat, Utert, 1987, {{ISBN|90-6481-076-1}} * Hans Visser, ''Brieven rond de Vestdijk-Biografie''. Utj. Sijthoff, Amsterdam, 1989, {{ISBN|90-218-0471-9}} == Keppeling om utens == * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=viss025 Wurk fan Hans Visser yn de DBNL] {{DEFAULTSORT:Visser, Hans}} [[Kategory:Nederlânsk biogemikus]] [[Kategory:Nederlânsk biograaf]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1936]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2001]] 9130z2fiid8gwdrbvs9fefy0b6lbusq 1233659 1233633 2026-07-05T20:55:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ kt 1233659 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Hans Visser (1987).jpg|thumb|Hans Visser by de presintaasje fan'e Vestdijk-biografy, 14 novimber 1987]] '''Hans Visser''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 novimber]] [[1936]] – [[Maassluis]], [[22 augustus]] [[2001]]) wie in Nederlânsk [[Biogemy|biogemikus]] en [[Simon Vestdijk|Vestdijkkenner]]. Hy waard bekend as skriuwer fan de earste grutte [[biografy]] fan skriuwer Simon Vestdijk. == Vestdijkbiografy == Under syn skoaltiid rekke er ûnder de yndruk fan dizze literator. Visser studearre [[skiekunde]] oan de [[Technyske Hegeskoalle Delft]] en promovearre yn 1973 yn Ingelân ta PhD. Hy wie samler fan Vestdijkiana en waard letter foarsitter fan de Vestdijkrûnte. Ynearsten soe er de biografy skriuwe foar ütjouwerij De Bezige Bij, tegearre mei auteur en letterkundige [[Anne Wadman]]. Nei it bekend wurden fan in proefhaadstik luts de widdo fan Vestdijk (Mieke Vestdijk-van der Hoeven, 1938-2018) lykwols har meiwurking yn, wêrtroch't in soad boarnemateriaal ûntagonklik bleau. Dit late ta in konflikt tusken Visser en Wadman oer de fraach oft it projekt wol mooglik wie. Visser gie allinnich fierder en yn 1987 ferskynde ''Simon Vestdijk, een schrijversleven'' by útjouwerij Kwadraat. Hoewol't de biografysk net betûfte Visser by de úteinlike publikaasje fan it boek, op útstel fan de útjouwer, begelaat waard troch literêr kritikus en biograaf [[Max Nord]] en musikolooch Emanuel Overbeeke, krige it wurkstik dochs yn it algemien minne kritiken. Se ferwieten Visser ûnder mear psychologisearjen, feitlike ûnkrektheden en breklike komposysje. Yn 2005 ferskynde by de Bezige Bij dochs ''Vestdijk, een biografie'', skreaun troch [[Wim Hazeu]], in autorisearre biografy, mei folsleine meiwurking fan de widdo Vestdijk. ==Publikaasjes== * Hans Visser, mei Max Nord: ''Simon Vestdijk, kinderjaren'' (voorpublicatie), Utj. Kwadraat, Utert, 1987 * Hans Visser, mei Max Nord en Emanuel Overbeeke: ''Simon Vestdijk, een schrijversleven''. Utj. Kwadraat, Utert, 1987, {{ISBN|90-6481-076-1}} * Hans Visser, ''Brieven rond de Vestdijk-Biografie''. Utj. Sijthoff, Amsterdam, 1989, {{ISBN|90-218-0471-9}} == Keppeling om utens == * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=viss025 Wurk fan Hans Visser yn de DBNL] {{DEFAULTSORT:Visser, Hans}} [[Kategory:Nederlânsk skiekundige]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1936]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2001]] 3tqeno1bnzfeplmo74qjl912nptsenq 0 192857 1233637 2026-07-05T18:09:55Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Epworth]] omneamd ta [[Epworth (Ingelân)]]: Der binne mear plakken mei dy namme. 1233637 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Epworth (Ingelân)]] la4rj2qkfmy5j4lv5fkj6y1zlzyx1cz 1233638 1233637 2026-07-05T18:13:31Z RomkeHoekstra 10582 Trochferwizing nei [[Epworth (Ingelân)]] wiske 1233638 wikitext text/x-wiki {{Tfs}} *[[Epworth (Ingelân)]] In ''civil parish'' yn it [[Ingelân|Ingelske]] greefskip [[Lincolnshire]]. *[[Epworth (Iowa)]]: In stêd yn 'e [[Feriene Steaten]]. *[[Epworth (Simbabwe)]]: In tichtbefolke foarstêd fan [[Harare]]. qiz8krp4ds30kw5o5o1bjnknpyfk0u1 0 192858 1233649 2026-07-05T20:18:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Alaskagril |Ofbyld = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = grillen..." 1233649 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Alaskagril |Ofbyld = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris mauri |Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris mauri map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''Alaskagril''' (''Calidris mauri'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Fersprieding == Dizze soarte briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]] en yn it westen en noarden fan [[Alaska]]; de fûgel oerwinteret yn it noarden fan [[Súd-Amearika]]. === Nederlân === It is in seldsume [[dwaalgast]] yn [[West-Jeropa]]. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen. Yn augustus 2019 waard der in pear dagen by de [[Westhoek]] yn 'e Fryske [[Waadsee]] in Alaskagril sjoen en yn augustus 2024 wie der in fûgel te sjen by de feardaam yn [[Holwert]]. == Status == HDe Alaskagril is ien fan 'e meast foarkommende steltrinners yn Noard-Amearika, mei in rûsde populaasje fan 3,5 miljoen folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Der wurdt lykwols oannommen dat de oantallen ôfnimme. 9vn5x7rsvolj31qgixpp1pgo7q8y153 1233785 1233649 2026-07-06T07:15:06Z RomkeHoekstra 10582 wurk ferwidere 1233785 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Alaskagril |Ofbyld = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris mauri |Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris mauri map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''Alaskagril''' (''Calidris mauri'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Skaaimerken == Folwoeksen fûgels hawwe donkere poaten en in koarte, tinne, donkere snaffel. It lichem is boppe brún en ûnder wyt. Se hawwe in readbrune krún. Dizze fûgel kin dreech te ûnderskieden wêze fan oare ferlykbere lytse steltrinners, benammen de [[grize gril]] (Calidris pusilla). Dat is foaral it gefal yn it winterkleed, as beide soarten effen griis binne. De Alaskagril kriget syn winterkleed in stik earder yn 'e hjerst as de grize gril. In folwoeksen Alaskagril hat in lingte fan 14 oant 17 sm, in wjukspanwiidte fan 35 oant 37 sm en in gewicht fan 22 oant 35 gram. == Fersprieding == Dizze soarte briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]] en yn it westen en noarden fan [[Alaska]]; de fûgel oerwinteret yn it noarden fan [[Súd-Amearika]]. === Nederlân === It is in seldsume [[dwaalgast]] yn [[West-Jeropa]]. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen. Yn augustus 2019 waard der in pear dagen by [[De Westhoek]] yn 'e Fryske [[Waadsee]] in Alaskagril sjoen en yn augustus 2024 wie der in fûgel te sjen by de pier yn [[Holwert]]. == Status == De Alaskagril is ien fan 'e meast foarkommende steltrinners yn Noard-Amearika, mei in rûsde populaasje fan 3,5 miljoen folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Der wurdt lykwols oannommen dat de oantallen ôfnimme. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-sandpiper-calidris-mauri BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/wessan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/wessan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris mauri}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] ql477f2gezjeekgngb1yw16rl2pqgmd 1233787 1233785 2026-07-06T07:33:59Z RomkeHoekstra 10582 1233787 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Alaskagril |Ofbyld = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris mauri |Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris mauri map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''Alaskagril''' (''Calidris mauri'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Skaaimerken == Folwoeksen fûgels hawwe donkere poaten en in koarte, tinne, donkere snaffel. It lichem is boppe brún en ûnder wyt. Se hawwe in readbrune krún. Dizze fûgel kin dreech te ûnderskieden wêze fan oare ferlykbere lytse steltrinners, benammen de [[grize gril]] (Calidris pusilla). Dat is foaral it gefal yn it winterkleed, as beide soarten effen griis binne. De Alaskagril kriget syn winterkleed in stik earder yn 'e hjerst as de grize gril. In folwoeksen Alaskagril hat in lingte fan 14 oant 17 sm, in wjukspanwiidte fan 35 oant 37 sm en in gewicht fan 22 oant 35 gram. == Fersprieding == Dizze soarte briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]] en yn it westen en noarden fan [[Alaska]]; de fûgel oerwinteret yn it noarden fan [[Súd-Amearika]]. === Nederlân === It is in seldsume [[dwaalgast]] yn [[West-Jeropa]]. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen. Yn augustus 2019 waard der in pear dagen by [[De Westhoek]] yn 'e Fryske [[Waadsee]] in Alaskagril sjoen en yn augustus 2024 wie der in fûgel te sjen by de pier yn [[Holwert]]. == Status == De Alaskagril is ien fan 'e meast foarkommende steltrinners yn Noard-Amearika, mei in rûsde populaasje fan 3,5 miljoen folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Der wurdt lykwols oannommen dat de oantallen ôfnimme. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-sandpiper-calidris-mauri BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/wessan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/wessan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris mauri}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] bn2pft7zkyuqbqyjms61nkha5cviuzt 1233788 1233787 2026-07-06T07:34:18Z RomkeHoekstra 10582 1233788 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Alaskagril |Ofbyld = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris mauri |Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris mauri map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''Alaskagril''' (''Calidris mauri'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Skaaimerken == Folwoeksen fûgels hawwe donkere poaten en in koarte, tinne, donkere snaffel. It lichem is boppe brún en ûnder wyt. Se hawwe in readbrune krún. Dizze fûgel kin dreech te ûnderskieden wêze fan oare ferlykbere lytse steltrinners, benammen de [[grize gril]] (Calidris pusilla). Dat is foaral it gefal yn it winterkleed, as beide soarten effen griis binne. De Alaskagril kriget syn winterkleed in stik earder yn 'e hjerst as de grize gril. In folwoeksen Alaskagril hat in lingte fan 14 oant 17 sm, in wjukspanwiidte fan 35 oant 37 sm en in gewicht fan 22 oant 35 gram. == Fersprieding == Dizze soarte briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]] en yn it westen en noarden fan [[Alaska]]; de fûgel oerwinteret yn it noarden fan [[Súd-Amearika]]. === Nederlân === It is in seldsume [[dwaalgast]] yn [[West-Jeropa]]. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen. Yn augustus 2019 waard der in pear dagen by [[De Westhoek]] yn 'e Fryske [[Waadsee]] in Alaskagril sjoen en yn augustus 2024 wie der in fûgel te sjen by de pier yn [[Holwert]]. == Status == De Alaskagril is ien fan 'e meast foarkommende steltrinners yn Noard-Amearika, mei in rûsde populaasje fan 3,5 miljoen folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Der wurdt lykwols oannommen dat de oantallen ôfnimme. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-sandpiper-calidris-mauri BirdLife, oproppen 4 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/wessan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/wessan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026] *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris mauri}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] p9uayohcpuqeye2ynhkat7j2rj2owdi 0 192859 1233657 2026-07-05T20:51:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Reade gril]] 1233657 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Reade gril]] 47qbtsx7w5thpv9h34bbnptxq3jrue0 6 192860 1233685 2026-07-05T21:18:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[IUCN-status]] fan soarten organismen: net beoardiele 1233685 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == [[IUCN-status]] fan soarten organismen: net beoardiele pdjzr7m7q977o4my9fn3oo9q9yhrvk2 0 192861 1233777 2026-07-05T22:18:20Z SencBorz 50363 de side makke 1233777 wikitext text/x-wiki In '''Ferlinging''' is in ekstra tiidsperioade yn de sport om de winner fan in wedstriid te bepalen. Dat bart meastentiids as de wedstriid nei de reguliere spyltiid yn in lykspul einiget. As de stân yn it [[Fuotbal|fuotbal]] oan de ein fan de ferlinging noch hieltyd gelyk is, folget der in [[Strafskop|strafskoppen]]. [[Kategory:Sportterm]] 09iqdykqft9hvdv47qdev7vizr18smm 0 192862 1233786 2026-07-06T07:15:44Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Alaskagril]] 1233786 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Alaskagril]] sg9q1nbru5wgcsf5x6wse5yps3o3exc 0 192863 1233789 2026-07-06T08:13:29Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Grize gril |Ofbyld = [[Ofbyld:Semipalmated sandpiper (Calidris pusilla) - Heislerville Wildlife Management Area, New Jersey, USA.png|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris pusilla.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scol..." 1233789 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Grize gril |Ofbyld = [[Ofbyld:Semipalmated sandpiper (Calidris pusilla) - Heislerville Wildlife Management Area, New Jersey, USA.png|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris pusilla.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris pusilla |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris pusilla map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''grize gril''' (''Calidris pusilla'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Dupont nature center 5.27.24 DSC 8148-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Grize grillen.]] De grize gril wurdt likernôch 13 oant 15 sintimeter grut, weaget tusken de 20 en 32 gram en hat in wjukspanwiidte fan 29 oant 30 sm. De snaffel is frij dik; de juvenyl hat de koartste snaffel en it folwoeksen wyfke de langste. Folwoeksen fûgels hawwe swarte poaten. Yn it simmerkleed is de folwoeksen fûgel hast altiten griisbrún fan boppe. It boarst is streke en it fearrekleed mist de readbrune dielen. De búk en de flanken binne sawol simmerdeis as winterdeis effen wyt. Winterdeis is de fûgel grizer en tige dreech te ûnderskieden fan oare soarten. == Fersprieding en biotoop == De soarte briedt yn it uterste noardeasten fan [[Sibearje]], westlik en noardlik [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]]. It is in [[trekfûgel]] dy't oerwinteret oan 'e kusten fan [[Súd-Amearika]] benoarden de [[evener]]. Guon fûgels migrearje lykwols net fierder as de súdlike [[Feriene Steaten]]. Se trekke mei hûnderten oant tûzenen nei harren oerwinteringsgebieten, wêrby't se tuskentiids foerazjearje yn 'e [[Baai fan Fundy]] en de [[Delaware Bay]]. Regelmjittich komme in pear fûgels foar yn [[West-Jeropa]]; yn [[Nederlân]] is dizze soarte ek út en troch as [[dwaalgast]] waarnommen. == Briedgedrach == De fûgel briedt by wetter op 'e súdlike [[tûndra]] fan Kanada en Alaska. It nêst wurdt op 'e grûn makke. It mantsje makket meardere ûndjippe kûltsjes, wêrnei't it wyfke der ien útkiest foar it meitsjen fan it nêst. Sy makket it nêst fan gers en oare materialen. Der wurde fjouwer aaikes lein. It mantsje helpt mei by it útbrieden. Nei it útkommen fan 'e aaien lit it wyfke nei in pear dagen de jonge piken by it mantsje efter. De jongen soargje dan al foar harren eigen iten. De fûgels sykje harren iten yn it slyk. == Status == De grutte fan 'e populaasje is yn 2024 op 9 miljoen oant 11 miljoen folwoeksen fûgels rûsd, mar der wurdt fan útgien dat dit tal sterk ôfnimt. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte dêrom de status gefoelich (''Near Threatened''). {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/semipalmated-sandpiper-calidris-pusilla BirdLife, oproppen 5 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/semsan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/semsan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 5 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris pusilla}} }} {{DEFAULTSORT:Reade gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] d52hz6681eptghg5mgd9que1pob2tlx 1233790 1233789 2026-07-06T08:13:52Z RomkeHoekstra 10582 1233790 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Grize gril |Ofbyld = [[Ofbyld:Semipalmated sandpiper (Calidris pusilla) - Heislerville Wildlife Management Area, New Jersey, USA.png|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Calidris pusilla.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris pusilla |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris pusilla map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]] |Kolom2=<br>{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]] }}</small> |} }} De '''grize gril''' (''Calidris pusilla'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Dupont nature center 5.27.24 DSC 8148-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Grize grillen.]] De grize gril wurdt likernôch 13 oant 15 sintimeter grut, weaget tusken de 20 en 32 gram en hat in wjukspanwiidte fan 29 oant 30 sm. De snaffel is frij dik; de juvenyl hat de koartste snaffel en it folwoeksen wyfke de langste. Folwoeksen fûgels hawwe swarte poaten. Yn it simmerkleed is de folwoeksen fûgel hast altiten griisbrún fan boppe. It boarst is streke en it fearrekleed mist de readbrune dielen. De búk en de flanken binne sawol simmerdeis as winterdeis effen wyt. Winterdeis is de fûgel grizer en tige dreech te ûnderskieden fan oare soarten. == Fersprieding en biotoop == De soarte briedt yn it uterste noardeasten fan [[Sibearje]], westlik en noardlik [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]]. It is in [[trekfûgel]] dy't oerwinteret oan 'e kusten fan [[Súd-Amearika]] benoarden de [[evener]]. Guon fûgels migrearje lykwols net fierder as de súdlike [[Feriene Steaten]]. Se trekke mei hûnderten oant tûzenen nei harren oerwinteringsgebieten, wêrby't se tuskentiids foerazjearje yn 'e [[Baai fan Fundy]] en de [[Delaware Bay]]. Regelmjittich komme in pear fûgels foar yn [[West-Jeropa]]; yn [[Nederlân]] is dizze soarte ek út en troch as [[dwaalgast]] waarnommen. == Briedgedrach == De fûgel briedt by wetter op 'e súdlike [[tûndra]] fan Kanada en Alaska. It nêst wurdt op 'e grûn makke. It mantsje makket meardere ûndjippe kûltsjes, wêrnei't it wyfke der ien útkiest foar it meitsjen fan it nêst. Sy makket it nêst fan gers en oare materialen. Der wurde fjouwer aaikes lein. It mantsje helpt mei by it útbrieden. Nei it útkommen fan 'e aaien lit it wyfke nei in pear dagen de jonge piken by it mantsje efter. De jongen soargje dan al foar harren eigen iten. De fûgels sykje harren iten yn it slyk. == Status == De grutte fan 'e populaasje is yn 2024 op 9 miljoen oant 11 miljoen folwoeksen fûgels rûsd, mar der wurdt fan útgien dat dit tal sterk ôfnimt. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte dêrom de status gefoelich (''Near Threatened''). {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/semipalmated-sandpiper-calidris-pusilla BirdLife, oproppen 5 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/semsan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/semsan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 5 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris pusilla}} }} {{DEFAULTSORT:Grize gril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] kr1g7jivi5tn03qbfe6syxvf1f7c0el 0 192864 1233791 2026-07-06T08:14:17Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Grize gril]] 1233791 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grize gril]] 6hk2uvaeagrlf0hxsr2hs4btvpdlzpr 0 192865 1233792 2026-07-06T08:16:14Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Grize gril]] 1233792 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grize gril]] 6hk2uvaeagrlf0hxsr2hs4btvpdlzpr 0 192866 1233793 2026-07-06T09:31:13Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Leppelbekgril |Ofbyld = [[Ofbyld:ヘラシギ (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris pygmaea |Be..." 1233793 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Leppelbekgril |Ofbyld = [[Ofbyld:ヘラシギ (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris pygmaea |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris pygmaea distribution.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#800000}} histoarysk briedgebiet<br>{{Color box|#ff0000}} [[dwaalgast]]<br>{{Color box|#ff00ff}} [[wintergast]] |Kolom2=<br>{{Color box|#ff99ff}} mooglike wintergebieten<br>{{Color box|#0000ff}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#00ffff}} mooglike trekgebieten</small> }} |} }} De '''leppelbekgril''' (''Calidris pygmaea'') is in lytse, akút bedrige [[Aazje|Aziatyske]] steltrinner út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') mei in unike, leppelfoarmige snaffel. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Calidris pygmaea 154813330.jpg|thumb|left|Ringe leppelbekgril yn briedkleed.]] De leppelbekgril is in lytse steltrinner, 14–16 sintimeter lang, mei in leppelfoarmige snaffel. Yn it briedkleed hat de fûgel in readbrune kop, hals en boarst mei donkerbrune streken. De boppekant is swarteftich mei bêzje en bleke readbrune skobben. Bûten de briedtiid is de folwoeksen fûgel fan ûnderen wyt en fan boppen bleek brúngriis mei wite skobben op 'e wjukdekfearren. De soarten dy't der in soad op lykje, lykas de [[Readkielgril]] (''C. ruficollis'') en it [[griltsje]] (''C. minuta''), misse de leppelfoarmige snaffel, hawwe minder wyt op 'e foarholle, lykje in lytsere kop te hawwen en hawwe in smel wynbraustreekje. == Fersprieding == De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]]. It gebiet is beheind ta it [[Tsjûkotka-skiereilân]] en fierder nei it suden oant de lân-ingte fan it [[Kamtsjatka-skiereilân]]. De fûgel trekt by de westlike kust fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns troch Sibearje, [[Japan]], [[Noard-Koreä]], [[Súd-Koreä]], [[Sina]], [[Taiwan]] en [[Fjetnam]] nei syn oerwinteringsgebieten yn it suden fan Sina, [[Fjetnam]], [[Tailân]], [[Bangladesj]] en [[Birma]]. Oerwinterjende fûgels binne ek waarnommen yn [[Yndia]], op [[Sry Lanka]] en op it [[Malakka|Maleiske skiereilân]]. Yn it oerwinteringsgebiet is de fûgel tige lokaal. Sonadia Island en de mûning fan 'e Meghna yn [[Bangladesj]], en de Martabanbaai en Nan Thar yn [[Birma]], soene mear as de helte fan 'e winterpopulaasje herbergje. De soarte is ien kear yn Jeropa waarnommen, doe't in eksimplaar op 20 augustus 1952 yn 'e [[Oekraïne]] sketten waard. == Systematyk == De leppelbekgril waard earder as ienichste soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Eurynorhynchus'' set fanwegen syn ôfwikende snaffel. Ut [[DNA]]-stúdzjes die lykwols bliken dat er nau besibbe is oan 'e relatyf ferlykbere readhalsgril en dêrom wurdt de soarte no algemien by ''[[Calidris]]'' yndield. == Ekology == De leppelbekgril is tige sinnich wat it briedhabitat oanbelanget. Dêrfoar hat er sânplaten yn [[tûndra]]lagunes nedich dy't begroeid binne mei [[beikeheide]] (''Empetrum nigrum''), moas en dwerchbjirken. Dy gebieten moatte yn 'e buert fan in riviermûning of waadflakte lizze, dêr't de briedende fûgel foerazjearje kin. Winterdeis jout er de foarkar oan 'e bûtenste dielen fan in rivierdelta. De fûgel is tige trou oan syn briedplak. Hy briedt yn pearen of yn losse koloanjes yn juny en july en siket iten troch te pikken as in [[wilstereftigen|wilstereftige]], mar brûkt syn snaffel ek as in skeppe. == Status en bedrigingen == De soarte is tige seldsum en nimt sterk yn tal ôf; dêrom klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as kritysk bedrige (''Critically Endangered''). De wrâldpopulaasje waard yn 2021 rûsd op mar 240–456 folwoeksen fûgels. Sûnt 2002 is de populaasje mei gemiddeld 26% yn 't jier ôfnommen. De oarsaak wurdt benammen socht yn habitatferlies, sawol op 'e briedplakken as yn 'e oerwinteringsgebieten. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spoon-billed-sandpiper-calidris-pygmaea BirdLife, oproppen 5 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/spbsan1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/spbsan1/L3550292 eBird, oproppen 5 july 2026] ---- {{Commonscat|Calidris pygmaea}} }} {{DEFAULTSORT:Leppelbekgril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] qvlclvmh205zefocb1zigtnylpj14l5 1233795 1233793 2026-07-06T10:34:54Z RomkeHoekstra 10582 1233795 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Leppelbekgril |Ofbyld = [[Ofbyld:ヘラシギ (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[grillen]] (''Calidris'') |Wittenskiplike namme=Calidris pygmaea |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Calidris pygmaea distribution.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1=<br>{{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#800000}} histoarysk briedgebiet<br>{{Color box|#ff0000}} [[dwaalgast]]<br>{{Color box|#ff00ff}} [[wintergast]] |Kolom2=<br>{{Color box|#ff99ff}} mooglike wintergebieten<br>{{Color box|#0000ff}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#00ffff}} mooglike trekgebieten</small> }} |} }} De '''leppelbekgril''' (''Calidris pygmaea'') is in lytse, akút bedrige [[Aazje|Aziatyske]] steltrinner út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') mei in unike, leppelfoarmige snaffel. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Calidris pygmaea 154813330.jpg|thumb|left|Ringe leppelbekgril yn briedkleed.]] De leppelbekgril is in lytse steltrinner, 14–16 sintimeter lang, mei in leppelfoarmige snaffel. Yn it briedkleed hat de fûgel in readbrune kop, hals en boarst mei donkerbrune streken. De boppekant is swarteftich mei bêzje en bleke readbrune skobben. Bûten de briedtiid is de folwoeksen fûgel fan ûnderen wyt en fan boppen bleek brúngriis mei wite skobben op 'e wjukdekfearren. De soarten dy't der in soad op lykje, lykas de [[Readkielgril]] (''C. ruficollis'') en it [[griltsje]] (''C. minuta''), misse de leppelfoarmige snaffel, hawwe minder wyt op 'e foarholle, lykje in lytsere kop te hawwen en hawwe in smel wynbraustreekje. == Fersprieding == De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]]. It gebiet is beheind ta it [[Tsjûkotka-skiereilân]] en fierder nei it suden oant de lân-ingte fan it [[Kamtsjatka-skiereilân]]. De fûgel trekt by de westlike kust fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns troch Sibearje, [[Japan]], [[Noard-Koreä]], [[Súd-Koreä]], [[Sina]], [[Taiwan]] en [[Fjetnam]] nei syn oerwinteringsgebieten yn it suden fan Sina, [[Fjetnam]], [[Tailân]], [[Bangladesj]] en [[Birma]]. Oerwinterjende fûgels binne ek waarnommen yn [[Yndia]], op [[Sry Lanka]] en op it [[Malakka|Maleiske skiereilân]]. Yn it oerwinteringsgebiet is de fûgel tige lokaal. Sonadia Island en de mûning fan 'e Meghna yn [[Bangladesj]], en de Martabanbaai en Nan Thar yn [[Birma]], soene mear as de helte fan 'e winterpopulaasje herbergje. De soarte is ien kear yn Jeropa waarnommen, doe't in eksimplaar op 20 augustus 1952 yn 'e [[Oekraïne]] sketten waard. == Systematyk == De leppelbekgril waard earder as ienichste soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Eurynorhynchus'' set fanwegen syn ôfwikende snaffel. Ut [[DNA]]-stúdzjes die lykwols bliken dat er nau besibbe is oan 'e relatyf ferlykbere readhalsgril en dêrom wurdt de soarte no algemien by ''[[Calidris]]'' yndield. == Ekology == De leppelbekgril is tige sinnich wat it briedhabitat oanbelanget. Dêrfoar hat er sânplaten yn [[tûndra]]lagunes nedich dy't begroeid binne mei [[beikeheide]] (''Empetrum nigrum''), moas en dwerchbjirken. Dy gebieten moatte yn 'e buert fan in riviermûning of waadflakte lizze, dêr't de briedende fûgel foerazjearje kin. Winterdeis jout er de foarkar oan 'e bûtenste dielen fan in rivierdelta. De fûgel is tige trou oan syn briedplak. Hy briedt yn pearen of yn losse koloanjes yn juny en july en siket iten troch te pikken as in [[wilstereftigen|wilstereftige]], mar brûkt syn snaffel ek as in skeppe. == Status en bedrigingen == De soarte is tige seldsum en nimt sterk yn tal ôf; dêrom klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as kritysk bedrige (''Critically Endangered''). Sûnt 2002 is de populaasje mei gemiddeld 26% yn 't jier ôfnommen. De oarsaak wurdt benammen socht yn habitatferlies, sawol op 'e briedplakken as yn 'e oerwinteringsgebieten, mar ek de jacht op 'e fûgel. In yn 2021 publisearre artikel rûsd de wrâldpopulaasje op mar 471 oant 922 folwoeksen fûgels.<ref>[https://www.bto.org/our-work/science/research-areas/international/spoon-billed-sandpiper BTO, ''Saving the Spoon-billed Sandpiper'']</ref> Fan 'e 20 aaien dy't yn it wyld lein wurde, wurde mar trije piken folwoeksen. Troch in beskermingsmetoade dy't as ''headstarting'' bekend stiet, hat de Wildfowl & Wetlands Trust de kânsen foar jonge fûgels in stik ferbettere. No oerlibje 15 fan 'e 20 piken dy't sa grutbrocht wurde. Dit proses fynt plak op it lêst bekende briedplak fan Arktysk Ruslân en bestiet út it sammeljen en it útbrieden fan aaien en it dêrnei mei de hân grutbringen fan 'e piken. Sadree't de jonge fûgel fleane kin wurdt er frijlitten. Troch dy oanpak is it tal jongen dat alle jierren oerlibbet mei 20% tanommen. == Ofbylden == <gallery> Eurynorhynchus pygmeusIbis1869P012AA.jpg SpoonbilledSandpiper.jpg SpoonbillSandpiperNewton.jpg </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= *[https://www.wwt.org.uk/our-work/projects/spoon-billed-sandpipers Wildfowl & Wetlands Trust: ] *[https://www.birdlife.org/news/2022/05/06/fewer-than-500-left-why-saving-spoonie-is-a-race-against-time/ Birdlife: ''Fewer than 500 left: why saving Spoonie is a race against time'', 6 maaie 2022] *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spoon-billed-sandpiper-calidris-pygmaea BirdLife, oproppen 5 july 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/spbsan1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ] *[https://ebird.org/species/spbsan1/L3550292 eBird, oproppen 5 july 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Calidris pygmaea}} }} {{DEFAULTSORT:Leppelbekgril}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Gril]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] t531jhblah2ibtx2bg1jwt3henwr92g 0 192867 1233796 2026-07-06T10:35:18Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Leppelbekgril]] 1233796 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Leppelbekgril]] fn49o0965tid1moqrw2n5myokjn8ceg