Noarske symbion

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Noarske symbion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4057</id>
    <revision>
      <id>1233876</id>
      <parentid>1171570</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="45sl2a7t8hngyj7jnu4e9er25s6l61x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme=Noarske symbion|
Ofbyld= [[Ofbyld:CYC-000075_hab_Symbion_pandora_Paratype.tif|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[krânsdieren]] (''Cycliophora'')|
Klasse= [[krânsdieren (klasse)|krânsdieren]] (''Eucycliophora'')|
Skift= [[symbions (skift)|symbions]] (''Symbiida'')|
Famylje= [[symbions (famylje)|symbions]] (''Symbiidae'') | 
Skaai= [[symbions]] (''Symbion'') |
Wittenskiplike namme= Symbion pandora |
Beskriuwer, jier= Kristensen &amp; Funch, 1995 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Noarske symbion''' ([[Latyn]]ske namme: ''Symbion pandora'') is in mikroskopysk lyts, [[wringeleazen|wringeleas]], [[mearselligen|rjusellich]] [[organisme]] út 'e [[stamme (taksonomy)|stamme]] fan 'e ([[platwjirmeftigen|platwjirmeftige]]) [[krânsdieren]] (''Cycliophora'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[symbions]] (''Symbion''). Dit bistke waard pas yn [[1995]] [[wittenskip]]lik beskreaun. De Noarske symbion libbet op 'e [[hier (begroeiïng)|hierkes]] by de [[bek]] fan 'e [[Noarske kreeft]] (''Nephrops norvegicus'').

==Untdekking==
De Noarske symbion wie al yn 'e sechtiger jierren ûntdutsen troch [[Tom Fenchel]], mar earst in de njoggentiger jierren waard der ûndersyk nei dien. Troch de dêrút fuortkommende beskriuwing, út [[1995]], opsteld troch de [[biolooch|biologen]] [[Reinhardt Kristensen]] en [[Peter Funch]], die bliken dat it bistke yn 'e besteande stammen net yn te passen wie. Sadwaande waard der spesjaal foar de Noarske symbion in nije [[taksonomy]]ske [[stamme (taksonomy)|stamme]] oprjochte, dy fan 'e [[krânsdieren]] (''Cycliophora''). Binnen it skaai fan 'e [[symbions]] (''Symbion'') krige de Noarske symbion de [[wittenskiplike namme]] fan ''Symbion pandora'', dy't ferwiist nei de [[myte]] fan 'e [[Doaze fan Pandoara]], om't de [[fuortplanting]]ssyklus fan it bistke Kristensen en Funch dat ferhaal tebinnenbrocht. Letter waarden ek symbions ûntdutsen by de  [[Amerikaanske kreeft]] (''Homarus americanus'') en de [[Jeropeeske kreeft]] (''Homarus gammarus''). It die bliken dat it om trije ferskillende [[soarte]]n gie, mar de soarte dy't foarkomt op 'e Jeropeeske kreeft hat noch gjin [[wittenskiplike namme]] krigen.

==Hâlden en dragen==
De Noarske symbion is in sekfoarmich bistke dat likernôch 0,35 mm grut wurde kin. Oan 'e efterein fan it liif sit in soarte fan sûchnap dêr't er him mei fêstset op 'e mûlehierren fan 'e Noarske kreeft. Oan 'e foarkant sit in bûtenproporsjoneel grutte [[mûle]]-iepening dy't foarsjoen is fan in rûnte of &quot;krâns&quot; (dêrfandinne de namme &quot;krânsdieren&quot;) fan behurde &quot;[[tosk]]jes&quot;. Noarske symbions libje fan 'e lytsere, yn it wetter omdriuwkeljende itensdieltsjes dy't frijkomme as de kreeft syn [[proai]] lytsman makket. Om't se de kreeft gjin inkele lêst besoargje, wurde se net sjoen as [[parasyt|parasiten]], mar as [[kommensalisme|kommensalisten]].

Noarske symbions hawwe fjouwer libbensstadia: aseksueel, manlik, froulik en [[larve]]. Yn it aseksuële itensstadium hat it bistke gjin [[geslacht (sekse)|geslacht]] en is it 0,35 mm lang mei in breedte fan 0,11 mm. Yn dit stadium hâldt er him benammentlik dwaande mei iten. Yn it geslachtlike stadium binne sawol it mantsje as it wyfke 0,08 by 0,04 mm grut. It wyfke hat in [[spiisfertarring]]sstelsel, mar by it mantsje, dat inkeld tsjinnet om it wyfke te [[befruchting|befruchtsjen]], ûntbrekt dat.

De [[fuortplanting]] kin sawol [[geslachtlike fuortplanting|geslachtlik]] as [[ûngeslachtlike fuortplanting|ûngeslachtlik]] plakfine. By ûngeslachtlike fuortplanting wurdt it spiisfertarringsstelsel fan it aseksuële eksimplaar of fan in wyfke út himsels omfoarme ta in larve. By geslachtlike fuortplanting set it mantsje him fêst oan in aseksueel eksimplaar dat op it punt stiet om troch ûngeslachtlike fuortplanting in wyfke fuort te bringen, en befruchtet er dat wyfke. Neitiid makket it wyfke har los fan it aseksuële eksimplaar en set se har op in oar plak fêst, dêr't de larve him yn har ûntjout. As it wyfke deagiet, ûntsnapt de larve, dy't him dan ûntwikkelet ta nij aseksueel eksimplaar. De fuortplantingssyklus fan Noarske symbions wurdt yn wurking steld as de kreeft dêr't se op libje, begjint te [[ferfeljen]] om groeie te kinnen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Symbion_pandora ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Noarske simbion}}
[[Kategory:Krânsdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]</text>
      <sha1>45sl2a7t8hngyj7jnu4e9er25s6l61x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heinkenszand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33509</id>
    <revision>
      <id>1233808</id>
      <parentid>1124468</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T19:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en wat tekst.</comment>
      <origin>1233808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4009" sha1="fq3193i7mggsbveomwvhxidu6fau5z9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Heinkenszand
| ôfbylding   = Heinkeszand, Sint Blasiuskerk foto3 2009-09-25 17.14.JPG
| ôfbyldingstekst = Sint-Blasiustsjerke.
| flagge      = Heinkenszand vlag.svg
| wapen       = Heinkenszand wapen.svg
| lân         = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borsele]]
| ynwennertal = 5.685 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/heinkenszand/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 12,07 km², wêrfan wetter: 0,12 km²
| befolkingstichtens = 475,7 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| postkoade   = 4451
| netnûmer    = 0113
| tiidsône    = 
| simmertiid  = 
| webside     = [https://www.heinkenszand.info/ heinkenszand.info]
| mapname     = Seelân
| lat_deg     = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 47 | lat_dir = N
| lon_deg     = 3 | lon_min = 48 | lon_sec = 28 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart =
}}
'''Heinkenszand''' is in doarp yn 'e Nederlânske provinsje [[Seelân]]. Heinkenszand is it bestjoerlik sintrum fan 'e gemeente [[Borsele]]. It doarp is mei 5.685 ynwenners (2026) de grutste kearn fan 'e gemeente. 

=== Untstean ===
Heinkenszand ûntstie yn 'e 14e iuw troch it ynpolderjen fan in sânplaat, neamd nei in sekere 'Heinken'. It gebiet lei earst as in eilân tusken [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]]. Troch de oanlis fan ferbiningsdammen tusken 1414 en 1420 waard it doarp mei it fêstelân ferbûn. Foar 1600 bestie Heinkenszand al út 18 polders.

=== Kastielen ===
De famylje Van Schenge wie in wichtige eigner en stifte it slot Barbestein. In oar slot, Watervliet, waard om 1588 hinne boud troch de famylje Brouwer, mar yn 1793 ôfbrutsen. De befolking groeide flink; yn 1694 telde it doarp al sa'n 800 ynwenners en 162 huzen, benammen konsintrearre om de hjoeddeiske Doarpsstrjitte.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Kastielen yn Heinkenszand&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Gezicht op het kasteel Huis te Watervliet, 1743, RP-P-AO-15-126-11-2 (cropped).jpg|Watervliet.
Het Huis Barbistein by Heinkensant 1743.jpg|Barbestein.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

=== Religy ===
De orizjinele Marijetsjerke gie by de [[Reformaasje]] oer nei de [[Kalvinisme|kalvinisten]], mar in part fan 'e bewenners bleau trou oan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]. Hja kochten yn 1805 it ferfallen slot Barbestein, dat omboud waard ta in nije katolike tsjerke. Letter bouden de katoliken in nije neogoatyske tsjerke njonken Barbestein, dy't tenei as pastorije brûkt waard oant de bou fan in nije pastorije yn 1905. It âlde Barbestein waard doe ôfbrutsen. By dy Blasiustsjerke waard letter in Lourdesgrot oanlein. 

=== Resinte ûntwikkeling ===
Yn 'e 20e iuw wreide it doarp him sterk út mei nije wiken lykas Oosterguite, Watervliet en Over de Dijk. De oanlis fan in rekreaasjegebiet yn 1969 soarge foar toerisme. Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1970 makket Heinkenszand diel út fan 'e gemeente Borsele, wêrfan it doarp it bestjoerlik sintrum is.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Heinkenszand - De Vijf Gebroeders (cropped).jpg|thumb|left|Nôtmûne &quot;De Vijf Gebroeders&quot;.]]
De roomsk-katolike Sint-Blasius-tsjerke yn Heinkenszand is boud yn neogoatyske styl. De tsjerke stamt út 1866 en is wijd oan 'e hillige [[Blasius fan Sebaste|Blasius]]. Sûnt 2007 draait de grutte [[stellingmûne]] &quot;De Vijf Gebroeders&quot; yn it doarp wer regelmjittich.

It Lângoed Landlust leit foar in part op de grûn fan it slot Watervliet. It park is foar besikers iepensteld en biedt in moai stikje natuer midden yn it doarp.  

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heinekenszand}}
}}

[[Kategory:Plak yn Borsele]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]</text>
      <sha1>fq3193i7mggsbveomwvhxidu6fau5z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lewedorp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33513</id>
    <revision>
      <id>1233811</id>
      <parentid>1124529</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T20:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="lsnc5bfz8xxnwvzct4xwdx2gzxw47x2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Lewedorp
| ôfbylding   = Lewedorp, de Rooms Katholieke kerk in straatzicht foto4 2015-09-29 17.19.jpg
| flagge      =
| wapen       =
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borsele]]
| ynwennertal = 1.839 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/lewedorp/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 14,72 km², wêrfan wetter: 0,11 km²
| befolkingstichtens = 125,9 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| postkoade   = 4456
| netnûmer    = 0113
| tiidsône = 
| simmertiid = 
| webside = [https://www.borsele.nl/lewedorp www.borsele.nl]
| mapname = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 26 | lat_dir = N
| lon_deg = 3 | lon_min = 47 | lon_sec = 38 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Lewedorp yn Seelân.
}}
'''Lewedorp''' ([[Siuwsk]]: ''Lewedurp'') is in doarp yn 'e gemeente [[Borsele]] yn 'e Nederlânske provinsje [[Seelân]]. Lewedorp is it jongste doarp fan 'e gemeente en hat 1.839 ynwenners (2026).

== Skiednis ==
De skiednis fan Lewedorp as doarp begjint pas nei 1920. Foar dy tiid stie de lytse konsintraasje fan wenningen bekend as it [[buorskip]] Noard-Kraaijert. Dat buorskip wie neamd nei it halteplak oan it spoar Roosendaal-Flissingen mei deselde namme. It gebiet bestie út in tal útwrydske en relatyf tinbefolke polders. It hearde fan âlds by de gemeente [['s-Heer Arendskerke]]. De ûntwikkeling fan Lewedorp waard sterk oantrune troch boargemaster U.E. Lewe van Nijenstein. 

De skiednis fan 'e Kraaijert giet fierder werom as dy fan it doarp. Yn 'e simmer fan 1547 waard as earste de Alde Kraaijertpolder bedike. De rest fan 'e polders folge yn 'e rin fan 'e iuwen. De lêste twa waarden pas nei de [[Twadde Wrâldkriich]] ynpoldere. Dat wiene de Quarlespolder en de Sloepolder. De oanlis fan 'e Sloedam en it spoar spilen in grutte rol yn 'e skiednis fan dit gebiet. Mar ek de militêre betsjutting fan it Sloe is tige ferbûn mei de skiednis fan Lewedorp: net allinnich yn 'e Napoleontyske tiid, mar ek yn 'e maaiedagen fan 1940 en by de befrijing yn 1944. Yn 'e Napoleontyske tiid krige it gebiet ferdigeningswurken om de tagong oer wetter te kontrolearjen en sawol yn 'e maaiedagen fan 1940 as by de befrijing yn 1944 wie it Sloe-gebiet it toaniel fan swiere striid.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.borsele.nl/lewedorp Skiednis fan 'e gemeenteside Borsele].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lewedorp}}
}}


[[Kategory:Plak yn Borsele]]</text>
      <sha1>lsnc5bfz8xxnwvzct4xwdx2gzxw47x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nieuwdorp (Seelân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33515</id>
    <revision>
      <id>1233809</id>
      <parentid>1124578</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T19:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere en in ynfoboks en wat tekst tafoege.</comment>
      <origin>1233809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2631" sha1="r6inj2ijrnhgz8z87kgm70uxkqx3n2o" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Nieuwdorp
| ôfbylding   = 'tNieuwedurp1.jpg
| flagge      =
| wapen       =
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borsele]]
| ynwennertal = 1.350 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/nieuwdorp/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 13,78 km², wêrfan wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens = 98,2 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| postkoade   = 4455
| netnûmer    = 0113
| stifting    = 1642
| tiidsône    = 
| simmertiid  = 
| webside = [https://www.borsele.nl/nieuwdorp www.borsele.nl]
| mapname = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 29 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 3 | lon_min = 45 | lon_sec = 56 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Nieuwdorp yn de gemeente Borsele
}}
'''Nieuwdorp''' ([[Siuwsk]]: ''Nieuwdurp'') is in doarp yn 'e gemeente [[Borsele]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hat 1.350 ynwenners (2026). Oant 1970 behearde Nieuwdorp by de gemeente [['s-Heer Arendskerke]].

== Skiednis ==
Nieuwdorp is nei alle gedachten as doarp ûntstien yn in hoeke fan 'e West-Kraaijertpolder, koart nei it drûchlizzen fan 'e kwelders yn 1642. It stik lân dêr't de lânmeters de omtrek fan it plein útset hiene, wie net geskikt as lânbougrûn; it lei ynsletten tusken de nije seedyk en in ôfdamme wetterke. Sechtich jier letter stiene der al sa'n tweintich hûskes om dat plein hinne, mei in herberch, in smidterij en in weinmakkerij.

Nieuwdorp hat nea in selsstannige gemeente west, al hawwe de ynwenners ferskate kearen besocht har fan 's-Heer Arendskerke ôf te skieden. Der wie gjin tsjerke, gjin skoalle en sels gjin mûne om nôt te meallen; foar al dy saken moasten de ynwenners nei it buordoarp 's-Heerenhoek. Net earder as yn 'e rin fan 'e njoggentjinde ieu krige Nieuwdorp mear foarsjennings. Yn 1866 krige it doarp in eigen tsjerke. Dêrnei woeks de befolking yn in frij heech tempo. Om dy oanwaaks op te fangen, ûntstiene der nije wenkearnen lykas de Citadel en Coudorp. Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste ieu groeide Nieuwdorp út ta in echt doarp.

== Befrijingsmuseum == 
Yn Nieuwdorp stiet it Befrijingsmuseum Seelân. It museum betinkt en dokumintearet de skiednis fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] en de befrijing fan Seelân troch de alliearden. 

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nieuwdorp (Zeeland)|Nieuwdorp (Seelân)}}
}}
[[Kategory:Plak yn Borsele]]</text>
      <sha1>r6inj2ijrnhgz8z87kgm70uxkqx3n2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233810</id>
      <parentid>1233809</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T19:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1233810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="9h3pahl3303g20x31jzlav5sqipb7qf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Nieuwdorp
| ôfbylding   = 'tNieuwedurp1.jpg
| flagge      =
| wapen       =
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borsele]]
| ynwennertal = 1.350 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/nieuwdorp/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 13,78 km², wêrfan wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens = 98,2 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| postkoade   = 4455
| netnûmer    = 0113
| stifting    = 1642
| tiidsône    = 
| simmertiid  = 
| webside = [https://www.borsele.nl/nieuwdorp www.borsele.nl]
| mapname = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 29 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 3 | lon_min = 45 | lon_sec = 56 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Nieuwdorp yn Seelân
}}
'''Nieuwdorp''' ([[Siuwsk]]: ''Nieuwdurp'') is in doarp yn 'e gemeente [[Borsele]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hat 1.350 ynwenners (2026). Oant 1970 behearde Nieuwdorp by de gemeente [['s-Heer Arendskerke]].

== Skiednis ==
Nieuwdorp is nei alle gedachten as doarp ûntstien yn in hoeke fan 'e West-Kraaijertpolder, koart nei it drûchlizzen fan 'e kwelders yn 1642. It stik lân dêr't de lânmeters de omtrek fan it plein útset hiene, wie net geskikt as lânbougrûn; it lei ynsletten tusken de nije seedyk en in ôfdamme wetterke. Sechtich jier letter stiene der al sa'n tweintich hûskes om dat plein hinne, mei in herberch, in smidterij en in weinmakkerij.

Nieuwdorp hat nea in selsstannige gemeente west, al hawwe de ynwenners ferskate kearen besocht har fan 's-Heer Arendskerke ôf te skieden. Der wie gjin tsjerke, gjin skoalle en sels gjin mûne om nôt te meallen; foar al dy saken moasten de ynwenners nei it buordoarp 's-Heerenhoek. Net earder as yn 'e rin fan 'e njoggentjinde ieu krige Nieuwdorp mear foarsjennings. Yn 1866 krige it doarp in eigen tsjerke. Dêrnei woeks de befolking yn in frij heech tempo. Om dy oanwaaks op te fangen, ûntstiene der nije wenkearnen lykas de Citadel en Coudorp. Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste ieu groeide Nieuwdorp út ta in echt doarp.

== Befrijingsmuseum == 
Yn Nieuwdorp stiet it Befrijingsmuseum Seelân. It museum betinkt en dokumintearet de skiednis fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] en de befrijing fan Seelân troch de alliearden. 

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nieuwdorp (Zeeland)|Nieuwdorp (Seelân)}}
}}
[[Kategory:Plak yn Borsele]]</text>
      <sha1>9h3pahl3303g20x31jzlav5sqipb7qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lamswaarde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33699</id>
    <revision>
      <id>1233956</id>
      <parentid>1124523</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T11:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3022" sha1="rpk47wq5mut72s4m19bld2g8fgjs51x" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Lamswaarde
| ôfbylding   = 513124 Bakhuis 1.jpg
| flagge      = Flag of Lamswaarde.svg
| wapen       =
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]]
| ynwennertal = 561 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/lamswaarde/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 3,43 km², wêrfan wetter: 0,04 km²
| befolkingstichtens = 165,3 ynw./km²
| hichte      = 1 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4583
| netnûmer    = 0114
| webside     = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 21 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 27 | lon_dir = E
}}
'''Lamswaarde''' is in doarp yn [[Siuwsk-Flaanderen]] yn [[Nederlân]]. It doarp hat 561 ynwenners (2026).

== Bestjoer ==
Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2003 makket it doarp diel út fan 'e [[Hulst (gemeente)|gemeente Hulst]]; foarhinne wie Lamswaarde altyd in part fan 'e gemeente Hontenisse. By Lamswaarde leit de [[buorskip]] Roverberg.

== Skiednis ==
Ald-Lamswaarde ûntstie oan it begjin fan 'e trettjinde iuw as úthof fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] [[abdij fan Boudelo]], in [[Sistersjinzers|sistersjinzer]] abdij. Dy úthof waard tsjin 'e ein fan 'e sechstjinde iuw yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] ferneatige. Nei 1615, doe't de Oostvogelpolder op 'e nij yndyke waard, ûntwikkele it hjoeddeiske Lamswaarde him tichteby dy âlde lokaasje. De Boudeloodyk en de Boudeloohoeve binne noch oantinkens oan dy [[Midsiuwen|midsiuwske]] sitewaasje. Oan dy tiid hat it – fan oarsprong foar in grut part katolike – Lamswaarde ek syn bynamme te tankjen: It Hillige Lân.
[[Ofbyld:Lamswaarde - Heilige Corneliuskerk 2.jpg|thumb|left|Kornelistsjerke.]]
Yn 1686 waard yn it doarpke in [[Skûltsjerke|skuorretsjerke]] boud. Dy waard betsjinne troch paters dy't út [[De Klinge]] krekt oer de grins yn [[Belgje]] ôfkomstich wiene. Yn 1809 waard Lamswaarde in selsstannige parochy en it tsjerkje waard in [[parochytsjerke]]; yn 1810 waard dêr in tuorke op boud. Al yn 1845 wiene der klachten dat it tsjerkje fierstente lyts wie, want mannich parochiaan wie net yn steat om te knibbeljen en der mooasten noch altiten in soad minsken yn 'e iepen loft bliuwe. 

Yn 1854 kaam der in nije pastorije, mar yn 1871 wie der genôch jild ynsammele en begûnen se mei de bou fan 'e hjoeddeistige roomsk-katolike Sint-Korneliustsjerke, dy't yn 1873 troch de deken fan Hulst ynwijde waard.

Yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw bestiene de minsken fan 'e lânbou en [[turfstekke]]rij.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lamswaarde}}
}}

{{Koördinaten|51_20_33_N_4_3_21_E_zoom:15|51° 20' NB, 4° 3' EL}}
{{GemeenteHulst}}
[[Kategory:Plak yn Hulst]]</text>
      <sha1>rpk47wq5mut72s4m19bld2g8fgjs51x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krabbendijke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33771</id>
    <revision>
      <id>1233955</id>
      <parentid>1124519</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T10:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5606" sha1="7u5rw59e84rhdxzbx22edzbcv06vfz0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Krabbendijke
| ôfbylding   = Krabbendijke, straatzicht2 foto1 2012-05-17 11.20.JPG
| flagge      = Krabbendijke vlag.svg
| wapen       = Krabbendijke wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Reimerswaal]]
| ynwennertal = 4.423 &lt;small&gt;(2026)&lt;small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/krabbendijke/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 30,55 km²
| oerflak wetter = 0,11 km²
| befolkingstichtens = 147,0 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4413
| netnûmer    = 0113
| webside     = [https://www.reimerswaal.nl www.reimerswaal.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 26 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 3 | lon_sec = 43 | lon_dir = E
}}
'''Krabbendijke'''  is in doarp yn 'e gemeente [[Reimerswaal]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hat 4.423 ynwenners (2026).

== Bestjoer ==
Oant 1 jannewaris 1970 wie Krabbendijke in selsstannige gemeente. It doarp [[Nieuwlande]], dat ek in skoft in selsstannige gemeente wie, waard yn 1816 opheft en foar in grut part by Krabbendijke foege. By de weryndieling fan 1 jannewaris 1970 gie de hiele gemeente Krabbendijke op yn 'e nije gemeente Reimerswaal.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Krabbendijke 1865.gif|thumb|left|Kaart fan Krabbendijke út 1865.]]
Krabbendijke wurdt foar it earst yn 1187 neamd as 'Crabbendicke', doe't Henricus fan Schoten de hearlikheid oerdroech oan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] abdij fan [[Abdij Ter Doest|Ter Doest]]. De [[sistersjinzers]] foltôgen om 1200 hinne de bedikingen en bouden twa grangia (pleatsen): de Westhof en de Oosthof. It doarp is om de Westhof hinne groeid. In earder kleaster stie yn de hjoeddeiske Muontsepolder (Monnikenpolder).

Nei de [[Reformaasje]] waard it geastlik besit ferbeurd ferklearre. It grûngebiet, dat nei de [[Sint-Feliksfloed]] fan 1530 ûnder wetter stie, waard yn 1591 ferkocht oan Johan Junius de Jonge. Yn 1594 krigen syn erfgenamten tastimming om it gebiet op 'e nij yn te dykjen, wat yn 1596 ree wie. Yn 'e iuwen dêrnei is der hieltyd lân op 'e see wûn troch yndikingen, lykas de Eastpolder (1655) en de Karelpolder (1878). It doarp Krabbendijke ûntstie yn de Eastpolder. De hearlikheid waard ferskate kearen troch oerstreamings troffen, ûnder mear yn 1682 en 1808.

=== Twadde Wrâldkriich ===
Yn 'e [[Earste Wrâldkriich]] waarden yn Krabbendijke [[Belgje|Belgyske]] flechtlingen opfongen. Yn 1914 gong it om 118 persoanen, mar it grutste part waard al gau trochstjoerd nei gemeenten as [[Uden]] en [[Ede (gemeente)|Ede]].
[[Ofbyld:Light Infantry carriers move through Krabbendijke on the Beveland Causeway.jpg|thumb|left|De befrijing fan Krabbendijke yn 1944.]]
Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] moast de hiele befolking fan Krabbendijke evakuëarje nei [[Siuwsk-Flaanderen]], om't [[Súd-Bevelân]] yn 'e frontliny kaam te lizzen. De oerstek oer de [[Skelde]] wie gefaarlik troch patrouillearjende [[Nazy-Dútslân|Dútske]] fleantugen en by it weromkommen op 2 maaie 1940 bliek dat it doarp swier plondere wie. Yn 'e oarlochsjierren kamen ferskate alliearde [[bommesmiter]]s yn 'e omkriten del; by in crash op 22 juny 1943 kamen sân bemanningsleden om it libben.

Op 26 oktober 1944 waard Krabbendijke befrijd troch de [[Kanada|Kanadezen]]. Achttjin ynwenners kamen yn 'e oarloch om it libben. Ek waarden in soad manlju en jonges twongen om yn Dútslân te wurkjen.

=== Wettersneed 1953 ===
Yn 1953 bleau it doarp Krabbendijke sels sparre, mar de buorskippen [[Oostdijk (Reimerswaal)|Oostdijk]] en [[Gawege (Reimerswaal)|Gawege]] waarden swier troffen. Yn Oostdijk waard in tredde fan 'e wenten folslein ferneatige en nochris sa'n part wie sa slim skansearre, dat se net te reparearjen wiene. Der foelen fjouwer slachtoffers yn Oostdijk. Foar de opfang fan 'e slachtoffers waard in diel fan 'e iepenbiere legere skoalle yn Krabbendijke ynrjochte as needsikehûs.

Nettsjinsteande it feit dat Krabbendijke drûch bleau, waard de befolking evakuëarre; mids maart mochten de ynwenners weromkomme. Ta oantinken oan 'e ramp waard de namme fan 'e Zuidweg op 12 febrewaris 1953 feroare yn J.W. Frisostraat. Dit wie in earbetoan oan 'e soldaten fan it bataljon &quot;J.W. Friso&quot;, dy't in grutte rol spilen by it tichtsjen fan 'e brek yn 'e dyk yn 'e Emanuelpolder by [[Waarde (Seelân)|Waarde]] en foar dat doel de Zuidweg as oanfierrûte brûkten.

=== Religy ===
Krabbendijke is ien fan 'e meast protestants-kristlike doarpen fan Seelân en wurdt fanwege de grutte ynfloed fan 'e otterdoks-kristlike kultuer ta de saneamde '[[Bibelgurdle]]' rekkene. Dat is ek sichtber yn 'e ferkiezingsútslaggen. De [[SGP]] is by ferkiezings steefêst fierwei de grutste partij. 

It doarp hat in ferskaat oan tsjerklike gemeenten: in [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente, in grutte [[Grifformearde Gemeenten|grifformearde gemeente]] en in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] PKN-gemeente.  

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.reimerswaal.nl/geschiedenis-voormalige-gemeente-krabbendijke-1703-1969v Skiednis op side fan 'e gemeente Reimerswaal.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Krabbendijke}}
}}
{{GemeenteReimerswaal}}
{{Koördinaten|51_25_51_N_4_6_53_E_zoom:15|51° 25' NB, 4° 6' EL}}
[[Kategory:Plak yn Reimerswaal]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]</text>
      <sha1>7u5rw59e84rhdxzbx22edzbcv06vfz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oostdijk (Reimerswaal)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33777</id>
    <revision>
      <id>1233953</id>
      <parentid>972469</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T09:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="265oawvrnicd5cmb2m68itry82z40hc" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Oostdijk
| ôfbylding   = Oostdijk, monumentale boerderij RM32412 foto4 2012-05-17 11.47.JPG
| flagge      =
| wapen       =
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Reimerswaal]]
| ynwennertal = 560 (2026)
| oerflak     = 4,50 km²
| oerflak wetter = 0 km²
| befolkingstichtens = 124,4 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| koördinaten = 
| postkoade   = 4417
| netnûmer    = 0113
| webside     = [https://www.reimerswaal.nl www.reimerswaal.nl]
| mapname = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 26 | lat_sec = 35 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 4 | lon_sec = 48 | lon_dir = E
}}	
'''Oostdijk''' is in doarp yn 'e gemeente [[Reimerswaal]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hie yn 2026 sa’n 560 ynwenners en leit tusken [[Kruiningen]] en [[Krabbendijke]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1970 wie Oostdijk ferdield tusken dizze twa eardere gemeenten.

== Skiednis en karakter ==
Oostdijk is in jong doarp en is groeid fan 357 ynwenners yn 1980 nei hast it dûbele 40 jier letter. Oostdijk is dêrmei ien fan 'e foarbylden fan in lyts Nederlânsk doarp mei in dúdlike groei yn ynwenners.

=== Wettersneedramp fan 1953 ===
[[Ofbyld:Rampgebieden NS laat trein lopen van Oostdijk naar Kruiningen, Bestanddeelnr 905-7744.jpg|thumb|left|Trein by Oostdijk op 11 juny 1953.]]
De Wettersneedramp fan 1953 koste yn Oostdijk oan seis ynwenners it libben. De nammen fan 'e slachtoffers steane fermeld op doarpshûs 'Apeldoorn'. Foar de gemeentlike weryndieling fan 1970 rûnen de grinzen fan 'e doetiidske gemeenten Kruiningen en Krabbendijke troch it doarp hinne. Sadwaande waarden fjouwer slachtoffers fan 'e ramp neamd op in tinkstien by de Herfoarme Tsjerke yn Kruiningen en twa op in tinkteken yn Krabbendijke. Nei de wettersneed skonk de [[Apeldoarn (gemeente)|gemeente Apeldoarn]] it earste doarpshûs, dat ynearsten fan hout boud wie. It doarpshûs is as tank nei de gemeente Apeldoarn ferneamd. 

== Ynsidint ==
Yn augustus 1971 botste in yntercitytrein mei in snelheid fan 130 km/oere op in ûnbidich swiere izeren doar yn 'e dyk, dy't by heechwetter sletten wurde koe. De stoarmdoar wie yn 1953 foar it lêst brûkt en by swier waar lossketten. It earste diel fan 'e trein rekke fan it spoar en kaam mei in draai fan 180 graden yn 'e greide ta stilstân. By it treinûngemak kamen gjin minsken om.&lt;ref&gt;[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=%28oostdijk+%28Zeeland%29+trein%29&amp;coll=ddd&amp;identifier=ddd:010957607:mpeg21:a0109&amp;resultsidentifier=ddd:010957607:mpeg21:a0109&amp;rowid=1 Het Vrije Volk, 04.08.1971]&lt;/ref&gt;
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Oostdijk, Zeeland|Oostdijk (Seelân)}}
}}
{{GemeenteReimerswaal}}
{{Koördinaten|51_26_35_N_4_4_48_E_zoom:14_region:NL|51° 26' NB 4° 4' EL}}
[[Kategory:Plak yn Reimerswaal]]</text>
      <sha1>265oawvrnicd5cmb2m68itry82z40hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rilland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33778</id>
    <revision>
      <id>1233952</id>
      <parentid>1124621</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T07:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="7nqe4ph36yolnc129xphpjfvfa3laul" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Rilland
| ôfbylding   = Rilland, monumentale boerderij RM32423 foto1 2012-05-17 09.25.JPG
| ôfbyldingstekst = Monumintale pleats yn Rilland 
| flagge      = Vlag Rilland.svg
| wapen       = Rilland wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[File:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Reimerswaal]]
| ynwennertal = 3.002 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/rilland/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 56,94 km²
| oerflak wetter = 10,23 km²
| befolkingstichtens = 64,3 ynw./km²
| hichte      = 0 m
| postkoade   = 4411
| netnûmer    = 0113
| webside     = [https://www.reimerswaal.nl www.reimerswaal.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg     = 51 | lat_min = 24 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg     = 4 | lon_min = 10 | lon_sec = 11 | lon_dir = E
}}
'''Rilland''' is in doarp yn 'e gemeente [[Reimerswaal]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hie yn 2026 3.002 ynwenners. Rilland is it meast eastlike doarp yn 'e &quot;sturt&quot; fan [[Súd-Bevelân]] en leit net fier fan it [[Skelde-Rynkanaal]] en de provinsjegrins mei [[Noard-Brabân]].

== Skiednis ==
It hjoeddeiske Rilland is neamd nei in doarp mei deselde namme, dat foar in grut part ferlern gie by de [[Sint-Feliksfloed]] fan novimber 1530. De âlde kearn fan Rilland lei yn 'e Rietlandpolder; de hjoeddeiske lizzing ferskilt in pear kilometer mei de âlde lokaasje. 

Yn 'e 17e en 18e iuw waard in begjin makke mei it weromwinnen fan it ferdronken lân. In gefolch fan 'e stoarmfloed fan 1530 wie it op 'e nij ûntstean fan 'e Hinkelinge, in âlde wetterrin. Yn 1656 kaam dêr troch yndiking fan 'e Eastpolder in ein oan. Yn dy tiid waarden ek de Mairepolder en de Valkenissepolder ynpoldere. Yn 1754 wiene de earste plannen om de Reigersbergschepolder te bedykjen klear, mar de feitlike bediking sette troch strideraasjes fan 'e ambachtshearen earst yn 1773 útein. It bedikingswurk eine net sa bot en troch ûntefredenens oer de leanen ûntstie op 25 maaie 1773 in staking, dy't mei militêre ynset brutsen waard. Sa'n trijehûndert polderwurkers, ôfkomstich út [[East-Fryslân]], waarden nei hûs stjoerd. Nei de bediking waard it nije doarp Rilland stifte. Yn 1782 stiene der tsien arbeiderswenten, in smidterij, in weinmakkerij, in herberch en in skoalle.

Yn 'e nacht fan 1 febrewaris 1953 waard ek Rilland troch de Siuwske oerstreamingsramp troffen. As gefolch fan it trochbrekken fan in dyk by [[Bath]] stie ek Rilland folslein ûnder wetter. De doetiidske boargemaster Josephus Abraham de Goffau fan Rilland-Bath ferdronk by in besykjen om minsken mei in bus út Bath te evakuearjen. By dy aksje kaam ek de busjauffeur om it libben. Meiïnoar ferdronken dy nacht 12 minsken út de doetiidske gemeente troch it wettergeweld.

Fan 1811 oant 1816 en fan 1878 oant 1970 foarme Rilland tegearre mei Bath ien gemeente. Yn 1970 gie de gemeente Rilland-Bath op yn 'e doe nije gemeente Reimerswaal.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Rilland}}
}}
{{GemeenteReimerswaal}}
{{Koördinaten|51_24_59_N_4_10_51_E_zoom:15|51° 25' NB, 4° 11' EL}}
[[Kategory:Plak yn Reimerswaal]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]</text>
      <sha1>7nqe4ph36yolnc129xphpjfvfa3laul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Waarde (Reimerswaal)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33779</id>
    <revision>
      <id>1233951</id>
      <parentid>1124682</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T07:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1233951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="cm0qx2416txovfm7ggmmdqi3cdny8fx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Waarde
| ôfbylding   = Onze-Lieve-Vrouwekerk (Waarde) (01).jpg
| ôfbyldingstekst= Us-Leaffrouwetsjerke
| flagge      = Waarde vlag.svg
| wapen       = Waarde wapen.svg
| lân         = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Reimerswaal]]
| ynwennertal  = 1.464 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/waarde/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak      =  10,28 km², wêrfan wetter: 0,06 km²
| befolkingstichtens = 143,2 ynw./km²
| hichte       = 0 m
| postkoade    = 4414
| netnûmer     = 0113
| tiidsône     = 
| simmertiid   = 
| webside      = [https://www.waarde.info/ www.waarde.info]
| mapname = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 25 | lat_sec = 29 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 4 | lon_sec = 5 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = 
}}
'''Waarde''' is in doarp yn 'e gemeente [[Reimerswaal]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hie yn 2026 1.464 ynwenners.
It doarpsgebiet fan Waarde leit oan 'e [[Westerskelde]]. 

== Skiednis ==
Waarde wie oant 1 jannewaris 1970 in selsstannige gemeente en om't ek it doarp [[Valkenisse (Súd-Bevelân)|Valkenisse]] by de gemeente hearde, waard dy gemeente ek wol 'Waarde en Valkenisse' neamd. Tegearre mei de gemeenten [[Rilland-Bath]], [[Krabbendijke]], [[Kruiningen]] en [[Yerseke]] waard dy gemeente gearfoege ta de nije  gemeente Reimerswaal.

Fanâlds hie it doarp in agrarysk karakter en noch altyd libje in soad ynwenners fan 'e fruittylt; benammen appels en parren wurde in soad ferboud. 

== Toerisme ==
[[Ofbyld:Waarde molen De Hoed (cropped).jpg|thumb|left|Standermûne &quot;De Hoed&quot;.]]
* De yn 'e roomske tiid oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en [[Jakobus de Meardere]] wijde [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-tsjerke fan Waarde giet werom op in gebou út de ein fan 'e 14e iuw. De tsjerke baarnde yn 1589 troch bliksemynslach ôf en waard doe lytser werboud. Sûnt 1583 is it in [[Protestantisme|protestantske]] tsjerke. 
* In bysûnder monumint yn it doarp is de [[standermûne]] &quot;De Hoed&quot;. 
* Yn it gebiet komme in soad minsken om te fytsen, te kuierjen of te fiskjen. 

== Befolking ==
It doarp hat in oerhearskjend otterdoks-protestantsk karakter. De [[SGP]] is by ferkiezings steefêst fierwei de grutste partij. De mearderheid is lid fan 'e [[Grifformearde Gemeenten|Grifformearde gemeente]]. Fanwegen de groei fan it ledetal is yn 2010 in kompleet nij tsjerkegebou delset mei likernôch 650 sitplakken. De gemeente telde anno 2023 sa'n 850 leden. Dêrnjonken is in grut part lid fan 'e PKN-gemeente.

Opfallend is dat it doarp in soad ûndernimmers telt. 
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nieuwdorp (Zeeland)|Nieuwdorp (Seelân)}}
}}
{{GemeenteReimerswaal}}
{{Koördinaten|51_25_6_N_4_3_59_E_zoom:15|51° 25' NB, 4° 4' EL}}
[[Kategory:Plak yn Reimerswaal]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]</text>
      <sha1>cm0qx2416txovfm7ggmmdqi3cdny8fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toskaanske Arsjipel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42606</id>
    <revision>
      <id>1233807</id>
      <parentid>808059</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T18:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>40329</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Gorgona inserted.</comment>
      <origin>1233807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="2j1iq3p5pmdisqpl9y900ymsuwpx5jn" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Tuscan archipelago.png|thumb|300px|Toskaanske Arsjipel]]
De '''Toskaanse Arsjipel''' is in [[Itaalje|Italjaanse]] eilannekloft yn de [[Tyrreenske See]], tusken [[Toskane]] en [[Korsika]] ([[Frankryk]]).

De arjiipel dy't ta Toscane heart bestiet út sân bwenne eilannen, dêr't [[Elba (eilân|Elba]] fan fierwei it grutste en meast bekende is. De oare eiannen lizze yn in bôge om Elba hinne. Fan noard nei súd binne dat [[Gorgona (Itaalje)|Gorgona]], [[Capraia Isola|Capraia]], [[Pianosa]], [[Montecristo (eilân)|Montecristo]], [[Giglio]] en [[Giannutri]]. De lêste twa heare by de provinsje Grosseto, alle oaren by de provinsje Livorno. 

De ûnbewenne elantsjes, de [[Formiche di Grosseto|Formiche (''eamelders'') di Grosseto]], tusken Giannutri en it fêstelân heare ek by Grossetto. Der binne noch mear ûnbewenne eilantsjes, by Elba: Corbella, Formiche della Zanca, Gemini, Liscoli, Remaiolo, Ogliera, Ortano, [[Scoglietto di Portoferraio]], Topi en Triglia; by Giglio: Cappa, Corvo, Le Scole; by Montecristo: [[Scoglio d'Affrica]] en by [[Pianosa]]: [[La Scarpa]], [[La Scola]]. As lêste wurde ek [[Argentarola]], [[Cerboli]], [[Formica di Burano]], [[Meloria]], [[Palmaiola]], [[Sparviero|Isolotto di Sparviero]] en [[Isolotto di Porto Ercole]] ta de Toskaanske Arsjipel rekkene. 

Elba is it eilân dêr't, yn [[1814]], [[Napoleon Bonaparte]] in jier wenne hat. De oare eilannen binne relatyf ûnoantaast en in grut part dêrfan is [[nasjonaal park]]. Alle eilannen hawwe hichten, útsein [[Pianosa]] (betsjut: 'flakkich') wat meast flak is. Pianosa hat lange tiid in finzenis hân, dy't yn [[1997]] sletten is. It eilân is noch altyd net frij tagonklik. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Eilân
! km²
! Ynwennertal
|-
| [[Capraia]]
| 19
| 366
|-
| [[Elba (eilân)|Elba]]
| 224
| 30.000
|-
| [[Giannutri]]
| 3
| 102
|-
| [[Giglio]]
| 24
| 1553
|-
| [[Gorgona (Itaalje)|Gorgona]]
| 2
| 220
|-
| [[Montecristo (eilân)|Montecristo]]
| 13
| 0
|-
| [[Pianosa]]
| 10
| 0
|-
| '''Totaal:'''
| 295
| 31.875
|}
== Bylden fan de arsjipel ==
&lt;gallery&gt;
Image:Elba Enfola.jpg|''L'Enfola, Elba''
Image:Elba-004.jpg|''Scaglieristrân, Elba''
Image:Cala Giovanna Pianosa(LI)2.JPG|''Cala Giovanna, Pianosa''
Image:Capraia Capra.jpg|''Grutste doarp, Capraia''
Image:Montecristo1.JPG|''Montecristo''
Image:Casa di Napoleone.JPG|''Napoleon syn hûs yn [[Portoferraio]]''.
Image:Spiaggia delle cannelle.JPG|''Giglio''
Image:Giannutri coast.jpg|''Kust fan Giannutri''
Image:Aerial image of Gorgona (view from the east).jpg|''It eilân Gorgona''
Image:Palazzo della Specola Pianosa (LI).jpg|''Palazzo della Specola op Pianosa''
&lt;/gallery&gt;

[[Kategory:Eilân yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Eilân yn Itaalje]]</text>
      <sha1>2j1iq3p5pmdisqpl9y900ymsuwpx5jn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske nerts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56318</id>
    <revision>
      <id>1233890</id>
      <parentid>1233681</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16882" sha1="l1yov5v4k6azja234uvapal0o5y21cu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Amerikaanske nerts
|Ofbyld= [[File:American_Mink.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai= [[wezelingen fan de Nije Wrâld|wezelingen fan 'e&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Nije Wrâld]] (''Neogale'')
|Wittenskiplike namme= Neogale vison
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske nerts (Neogale vison).png|center|250px]]&lt;small&gt;Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske nerts (Neogale vison)-wrâld.png|center|250px]]&lt;small&gt;Wrâldwide fersprieding fan 'e Amerikaanske nerts:&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Amerikaanske nerts''' of de '''mink''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neogale vison'', foarh. ''Neovison vison'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale''), dat lânseigen is yn [[Noard-Amearika]]. Lykwols komt dit bist hjoed de dei as [[eksoat]] ek yn [[Jeropa]] rûnom yn it wyld foar, ek yn [[Nederlân]]. De Amerikaanske nerts moat net betize wurde mei de besibbe [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''), dêr't er in protte op liket. It is in lytse, fûleindige [[karnivoar]] mei in libbenswize as [[solitêr]] [[nachtdier]], dy't him goed oan nije sitewaasjes oanpasse kin. De Amerikaanske nerts wurdt yn Jeropa beskôge as in skealik bist, wêrfan't de yntroduksje ta de efterútgong fan lânseigen [[soarte]]n laat hat, lykas de Jeropeeske nerts en de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus''). De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske nerts as net bedrige.

==Fersprieding==
De Amerikaanske nerts is lânseigen op hast it hiele [[fêstelân]] fan [[Noard-Amearika]]. Utsûnderings dêrop binne it noardeasten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], it meastepart fan [[Nûnavût]] en de noardpunten fan [[Nûnavik]] en [[Labrador (regio)|Labrador]] yn it [[Arktis|arktyske noarden]] fan [[Kanada]]. Itselde jildt foar it súdwestlike diel fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], mei dêrûnder de súdlike helte fan [[Kalifornje]], hiel [[Arizona]], it meastepart fan [[Nevada]], westlik en sintraal [[Utah]], it súdlike trijefearn fan [[Nij-Meksiko]] en de westlike helte fan [[Teksas]]. Fierders ûntbrekt de Amerikaanske nerts yn Noard-Amearika ek op 'e measte [[eilannen]], lykas de [[Aleoeten]], de eilannen yn 'e [[Beringsee]] en de [[Kodiakarsjipel]] yn [[Alaska]], de [[Keninginne Charlotte-eilannen]] oan 'e westkust fan Kanada, de [[Arktyske Eilannen]] yn 'e [[Noardlike Iissee]], en [[Kaap Bretoneilân]] en [[Prins Edwardeilân]] oan 'e Kanadeeske eastkust. Wol is der in [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]] [[populaasje (biology)|populaasje]] op [[Nijfûnlân]]. Ek is dit bist lânseigen op [[Vancouvereilân]] yn [[Britsk-Kolumbia]] en op 'e noardlike eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]].
[[File:Norka silverblue.jpg|thumb|left|250px|In Amerikaanske nerts mei in sulverblauwige [[pels]] yn in [[pelsdierfokkerij|fokkerij]].]]

Om [[1900]] hinne waard de Amerikaanske nerts foar de [[pelsdierfokkerij]] [[ynfier]]d yn [[Jeropa]]. Mar al rillegau brieken de earse eksimplaren út en sûnt de [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]] hat dit bist him, foar 't neist foargoed, diskant oseaan nei wenjen set. Tsjintwurdich komt de Amerikaanske nerts foar yn grutte dielen fan Jeropa. Benammen op 'e [[Britske Eilannen]] is er tige algemien. Fierders libbet er ek yn [[Iislân]], op it [[Skandinavysk Skiereilân]], yn súdlik [[Finlân]], it [[Baltikum]], [[Wyt-Ruslân]], op it [[Kolaskiereilân]], yn noardlik en sintraal [[Jeropeesk Ruslân]], de noardlike [[Oekraïne]], [[Poalen]], [[Slowakije]], noardeastlik [[Hongarije]], noardlik [[Roemeenje]] en [[Moldaavje]]. Yn [[West-Jeropa]] hat de Amerikaanske nerts in fragmintaryske fersprieding yn [[Jutlân]], [[Dútslân]], de [[Benelúks]], noardwestlik [[Frankryk]] en it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]]. Yn [[Nederlân]] binne troch it hiele lân al Amerikaanske nertsen fongen, fral yn [[muskusrôt|muskusrottefallen]], mar oant no ta bestiet der noch gjin slutend bewiis dat de Amerikaanske nerts him hjir ek [[fuortplanting|fuortplantet]].

Behalven yn Jeropa komt de Amerikaanske nerts ek yn oare dielen fan 'e wrâld foar as eksoat. Yn [[Súd-Amearika]] libbet dit bist yn [[Patagoanje]] yn it suden fan [[Argentynje]] en yn it oanbuorjende diel fan [[Sily]], de [[Chiloé-arsjipel]] ynbegrepen. Yn [[Jeraazje]] hat er him nei wenjen set yn 'e [[Kaukasus]]regio fan súdlik [[Ruslân]] en [[Transkaukaazje]], westlike [[Sibearje]], noardlik [[Kazachstan]], de midden fan [[Sintraal-Aazje]], westlik [[Mongoalje]], noardlik en eastlik [[Mantsjoerije]], it noardeasten fan [[Noard-Koreä]], op it [[Kamtsjatkaskiereilân]] en by de kust lâns fan it [[Russyske Fiere Easten]], fan [[Vladivostok]] oant de noardkust fan 'e [[See fan Ochotsk]]. Ek komt de Amerikaanske nerts foar yn [[Japan]] op it noardlikste haadeilân [[Hokkaido]] en yn it sintrale diel fan it súdliker leine [[Honsjû]].

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske nerts hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] mei in sturtlingte fan 13&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–22&amp;nbsp;sm en in gewicht fan &lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–1,9&amp;nbsp;[[kg]]. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]] by dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s dúdlik grutter en swierder binne as [[wyfke]]s. Amerikaanske nertsen binne goed oanpast oan it libben yn it [[oerflaktewetter|wetter]] en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] oant healwei de romte tusken de [[tean]]nen. 
[[File:American Mink (5472291444).jpg|thumb|left|180px|In Amerikaanske nerts fan deunby.]]

De [[pels]] is op in [[wyt]] plak op it [[kin]] nei hielendal [[dûnkerbrún]] oant [[swart]], al krije âldere eksimplaren soms ljochte plakken op it [[boarstkas|boarst]] en de [[side (anatomy)|siden]] en yn 'e [[ljisk]]en en de [[nekke]]. De simmerpels skynt wat út 'en [[read]]ens, wylst de winterpels tsjin it swarte oan is. Dêrby moat oantekene wurde dat guon koartby út fokkerijen útnaaide bisten hiele oare kleuren hawwe kinne, lykas [[ljochtbrún]] of [[griis|sulver]][[blau]]wich. De Amerikaanske nerts is dreech te ûnderskieden fan 'e [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). De wichtichste ferskillen binne dat de Amerikaanske nerts justjes grutter is en dat de Jeropeesk nerts ornaris in wite snút hat (dus net inkeld it kin, mar ek de [[boppelippe]]).

==Biotoop==
Amerikaanske nertsen hâlde har benammen op oan 'e [[igge]]n fan [[beek|beken]] en [[rivier]]en, al binne se folle minder fan in wetterryk [[biotoop]] ôfhinklik as de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). Se jouwe de foarkar oan kriten mei wat beskûl yn 'e foarm fan [[bosk]]en, opgeand [[strûk|leechhout]] of [[reid]]lân. Op 'e [[Britske Eilannen]] komme se ek wol yn [[kust]]gebieten foar.

==Hâlden en dragen==
Amerikaanske nertsen binne fan natuere [[solitêr]] libjende [[nachtdier]]en, fan wa't it libbensritme beynfloede wurdt troch dat fan har [[proai]]en en yn [[kust]]streken ek troch it [[tij]]. Se hawwe ornaris in lang en smel [[territoarium (biology)|territoarium]], dat 1–5&amp;nbsp;[[km]] by in [[rivier]]s[[igge]] of [[kust]]line lâns beslaan kin. Harren [[hoale]]n meitsje se faak op in sideplak, bgl. ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]] yn 'e [[wâl]], al nimme se ek wol [[wylde knyn|kninehoalen]] oer. It binne húslike bisten, dy't 80–85% fan 'e tiid trochbringe yn harren hoalen, dêr't se ferskaten fan hawwe fanwegen de langrutsenens fan harren territoaria.
[[File:American Mink - Young.JPG|thumb|right|250px|In nêst Amerikaanske nertsejongen.]]

De [[peartiid]] falt foar Amerikaanske nertsen fan [[febrewaris]] oant en mei [[april]]. Nei de [[pearing]], wêrby't it der rûch om en ta gean kin, folget der in [[ferlinge draachtiid]] fan 2–7&amp;nbsp;[[wike]]n en dêrnei de eigentlike [[draachtiid]] fan 4&amp;nbsp;wiken. Fan begjin [[maaie]] oant begjin [[july]] wurde der dan 4–6&amp;nbsp;jongen smiten, dy't [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme. Mei 25&amp;nbsp;[[dagen]] geane de [[each]]jes iepen en mei 5&amp;nbsp;wiken wurde de jongen [[ôfwûn]]. Se begjinne te [[jacht (aktiviteit)|jeien]] as se 8&amp;nbsp;wiken âld binne, mar bliuwe deunby de mem oant se nei likernôch 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] selsstannich binne. Mei 10&amp;nbsp;moanne berikke se [[geslachtsripens]]. Yn it wyld is de [[libbensferwachting]] foar Amerikaanske nertsen yn 'e regel net langer as 5&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De Amerikaanske nerts fret benammen [[fisken]] en [[hazze-eftigen]] (lykas de [[wylde knyn]] en de [[moerasknyn]]), mar ek [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] er wol [[rotten]], [[mûzen]], [[wrotmûzen]] (lykas de [[muskusrôt]] en de [[súdlike wetterrôt]]), [[fûgels]], [[kreeften]], [[kikkerts]] en [[ynsekten]]. Fierders lit er [[aai]]en en [[ies (kadaver)|ies]] ek net lizze. [[Pipermûzen]] deadet er wol, nei gedachten om't se syn jachtynstinkt opwekje, mar hy fret se ornaris net op. Amerikaanske nertsen frette ek gauris [[fûgels]] dy't grutter binne as sysels (lykas [[miuwen]] en [[ielguozzen]]). Se kinne sokke grutte proaidieren oan troch se ûnder wetter te hâlden oant se [[ferdrinking|ferdrinke]].
[[File:Mink with catch.jpg|thumb|left|250px|In Amerikaanske nerts mei in fisk yn 'e snút.]]

==Status==
De Amerikaanske nerts hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn [[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]] beskôget men de Amerikaanske nerts hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn [[proai]]dieren, mei't er krekt as oare [[rôfdier]]en de [[sykte|sike]], swakke en ûnoanpaste eksimplaren it earst pakt, sadat de [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde. 

Yn 'e measte [[Jeropa|Jeropeeske lannen]] wurdt er beskôge as in [[eksoat]], in ûnnatuerlike ynslûper, al kin it net ûntkend wurde dat de [[minske]] sels ferantwurdlik is foar syn oanwêzigens hjirre. Der wurdt war dien om 'e Amerikaanske nerts út it Jeropeeske [[ekosysteem]] te ferwiderjen, mar it bist hat him sa ferspraat en is sa fernimstich dat it mar de fraach is oft dat kâns fan slagjen hat. De minder tiere en better oanpaste Amerikaanske nerts wurdt foar in part ferantwurdlik holden foar de efterútgong fan lânseigen soarten as de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''), de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus'') en de [[Pyreneeske desman]] (''Galemys pyrenaicus'', in sibbe fan 'e [[mol (bist)|mol]]).
[[File:Snappemat.gif|thumb|right|250px|In Amerikaanske nerts as [[húsdier]].]]

==Domestisearring==
Wylde Amerikaanske nertsen kinne [[domestisearre|nuet makke]] wurde as se mar jongernôch fongen wurde, al bliuwt it oan te rieden om se net mei bleate hannen oan te pakken. Want de hân dy't har fuorret net bite, dêr hawwe se noch nea fan heard. Yn [[Noard-Amearika]] waarden nuete Amerikaanske nertsen oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] gauris holden as rottefangers, krekt sa't men yn Jeropa [[fret|fretten]] hold. Mei't se graach [[baaien|baaie]] en [[swimmen|swimme]] meie, sille nuete Amerikaanske nertsen faak amers of tobben mei wetter of badkûpen opsykje.

==Undersoarten==
Der binne 15 &lt;small&gt;(stân fan saken fan 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske nerts (''Neogale vison''):
* de Alaskamink (''N. v. ingens'') &lt;small&gt;(noardlik, westlik en sintraal [[Alaska]], de noardlike [[Yukon]], it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]])&lt;/small&gt;
* de Aniakmink (''N. v. aniakensis'') &lt;small&gt;(de [[Yukon-Kuskokwimdelta]] en it [[Alaskaskiereilân]] yn súdwestlik Alaska)&lt;/small&gt;
* de Eastkanadeeske mink (''N. v. lowii'') &lt;small&gt;(de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]], súdeastlik, eastlik en noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en súdlik [[Labrador (regio)|Labrador]])&lt;/small&gt;
* de eastlike of lytse swarte mink (''N. v. vison'') &lt;small&gt;(eastlik [[Kanada]], noardeastlike [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
* de eilânmink (''N. v. nesolestes'') &lt;small&gt;([[Admiraliteitseilân (eilân yn Alaska)|Admiraliteitseilân]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])&lt;/small&gt;
* de Evergladesmink (''N. v. evergladensis'') &lt;small&gt;(de [[Everglades]] oan 'e súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]])&lt;/small&gt;
* de Floaridamink (''N. v. lutensis'') &lt;small&gt;(de súdeastlike Feriene Steaten, fan [[Súd-Karolina]] oant [[Floarida]])&lt;/small&gt;
* de gewoane mink (''N. v. mink'') &lt;small&gt;(de eastlike Feriene Steaten fan [[Nij-Ingelân]] oant Súd-Karolina en nei it westen ta oant de [[Ohio (rivier)|Ohiodelling]] en noardeastlik [[Teksas]])&lt;/small&gt;
* de Hudsonbaaimink (''N. v. lacustris'') &lt;small&gt;(it Kanadeeske binnenlân fan 'e [[Grutte Bearemar]] en de westkust fan 'e [[Hudsonbaai]] oant it suden fan 'e [[Kanadeeske Prêrjes]] en it noarden fan [[Noard-Dakota]])&lt;/small&gt;
* de Kalifornyske leechlânmink (''N. v. aestuarina'') &lt;small&gt;(it leechlân fan [[Noardlik Kalifornje]])&lt;/small&gt;
* de Kenaimink (''N. v. melampeplus'') &lt;small&gt;(it [[Kenaiskiereilân]] en de omkriten fan 'e [[Cook Inlet]] yn súdlik Alaska)&lt;/small&gt;
* de Mississippydellingmink (''N. v. Letifera'') &lt;small&gt;(de sintrale Feriene Steaten fan noardlik [[Wisconsin]] en súdlik Noard-Dakota oant noardlik [[Missouri (steat)|Missouri]] en súdlik [[Kansas]])&lt;/small&gt;
* de súdlike mink (''N. v. vulgivaga'') &lt;small&gt;(de kusten fan [[Louisiana]] en [[Mississippi (steat)|Mississippi]])&lt;/small&gt;
* de westlike of Pasifyske mink (''N. v. energumenos'') &lt;small&gt;([[Britsk-Kolumbia]], it [[Amerikaanske Noardwesten]], de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan [[Kalifornje]] en [[Nevada]] en de [[Rocky Mountains]] oant yn [[Nij-Meksiko]])&lt;/small&gt;
* de Vancouvereilânske mink (''N. v. evagor'') &lt;small&gt;([[Vancouvereilân]], foar de Kanadeeske westkust)&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==
* [http://www.waarneming.nl/soort.php?id=18418&amp;wno_datum_van=&amp;wno_datum_tm=&amp;tab=kaart/ Kaart fan Nederlân mei waarnimmings fan 'e Amerikaanske nerts]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 169–171.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_mink ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Neogale vison}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wezeling fan de Nije Wrâld]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Yslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>l1yov5v4k6azja234uvapal0o5y21cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brune rôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68763</id>
    <revision>
      <id>1233903</id>
      <parentid>1233735</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24698" sha1="99qcpmesqyqu3yr6vufpjhx6nah1qvc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= brune rôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Co-swand-09-12 (cropped).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |
Wittenskiplike namme = Rattus norvegicus |
Beskriuwer, jier= [[John Berkenhout|Berkenhout]], 1769 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune rôt (Rattus norvegicus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''brune rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus norvegicus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[mûzen en rotten fan de Alde Wrâld]] (''Murinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). It is nei alle gedachten de bekendste moderne [[echte rotten|rotte]][[soarte]]. Dit bist wurdt yn it [[Frysk]] ek wol '''ierdrôt''', '''gewoane rôt''' of '''rioelrôt''' neamd, of sels wol &quot;[[wetterrôt]]&quot;, al is dat eins in hiel oar bist. It tinken is dat de brune rôt fan oarsprong op 'e [[flakte]]n fan [[Noard-Aazje]] libbe, mar dat er him earne yn 'e [[Midsiuwen]] dêrwei oer de rest fan 'e wrâld ferspraat hat, grutdiels mei de (ûnbedoelde) help fan 'e [[minske]]. Tsjintwurdich komt er frijwol oeral foar, mei útsûndering fan [[Antarktika]]. It is ien fan 'e grutste mûseftigen en de dominante rottesoarte yn [[Jeropa]] en grutte parten fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Nederlân]] is syn foarkommen algemien. Wat de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en ek it oanpassingsfermogen oanbelanget, is it ien fan 'e súksesfolste sûchdieren fan 'e wrâld. Brune rotten wurde ek wol as [[hûsdier]]en holden en as [[proefdier]]en yn [[laboratoaria]] brûkt.

== Fersprieding ==
=== Algemien foarkommen ===
It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e brune rôt omfieme wierskynlik de flakten fan noardlik [[Aazje]], yn [[Sina|Noard-Sina]] en [[Mongoalje]]. It is ûndúdlik wannear't er krekt komminsaal mei de [[minske]] waard, mar nei alle gedachten begûn er him fanôf dat punt oer de rest fan 'e wrâld te fersprieden. It tinken is dat dat earne yn 'e [[Midsiuwen]] west hawwe moat. By dy fersprieding folge de brune rôt de rûtes fan minsklike migraasje, oer lân, mar fral ek oer see; brune rotten wiene withoelang de ûnwinske mar ûntsjinkearbere fersteklingen op elts skip. 
[[Ofbyld:Rattus norvegicus 1.jpg|left|thumb|160px|De brune rôt fan tichteby.]]

It is mooglik dat de brune rôt al yn [[1553]] yn [[Jeropa]] oanwêzich wie, in konklúzje dy't men wol lûkt op grûn fan in yllústraasje en omskriuwing fan 'e [[Switserlân|Switserske]] [[wittenskipper]] [[Conrad Gesner]] yn dy syn boek ''Historiae Animalium'', dat yn dielen publisearre waard tusken [[1551]] en [[1558]]. Hoewol't Gesner syn omskriuwing ek op 'e [[swarte rôt]] slaan kinne soe, makket er gewach fan in heech persintaazje fan [[albinisme|albino]]-eksimplaren, wat ûnder wylde populaasjes fan 'e brune rôt net ûngewoan is, mar by de swarte rôt frijwol net foarkomt. Yn elts gefal hie de brune rôt yn [[1722]] [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] berikt, yn [[1730]] [[Ingelân]], yn [[1735]] [[Frankryk]], yn [[1750]] [[Dútslân]] en yn [[1800]] [[Spanje]]; dêrby giet it om wisse dokumintaasje, mar syn oanwêzigens yn dy lannen giet mooglik folle fierder tebek. Under de [[Yndustriële Revolúsje]] begûn er foar it earst algemien foar te kommen. [[Noard-Amearika]] berikte de brune rôt tusken [[1750]] en [[1755]], [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] yn 'e twadde helte fan 'e [[achttjinde iuw]], en [[Nij-Seelân]] teminsten foàr [[1800]], mooglik sels al op 'e skippen fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[James Cook]].

By de útwreiding fan syn ferspriedingsgebiet begûn de brune rôt op 'e measte plakken dêr't minsken libben (wêrûnder Jeropa) de [[swarte rôt]] te ferkringen. Behalven dat er grutter en agressiver is as syn swarte neef, waard dat ek yn 'e hân wurke troch de feroaring fan minsklike wenningfoarmen dy't yn deselde snuorje plakfûn: fan houten wenten mei reidtekken ta stiennen huzen mei pandakken. De brune rôt is nammentlik in hoalegraver en fielt him tusken stiennen op syn plak, wylst de swarte rôt mear in beammeklimmer is, dy't fan hout en reid hâldt. Ek frette brune rotten mear ferskillende dingen, wylst se teffens oer in ekstremere [[temperatuer]]en kinne.

Tsjintwurdich binne de iennichste gebieten dy't de brune rôt net kolonisearre hat de [[Arktis]] en [[Antarktika]], dêr't it him te kâld is en dêr't gjin permaninte minsklike bewenning is. Fierders komt er likemin foar op guon isolearre eilannen dêr't men der alle war oan docht om dat sa te hâlden, lykas [[Iislân]], wylst er yn guon gebieten, lykas de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]] en dielen fan [[Nij-Seelân]], mei in protte muoite útrûge is. Yn Nij-Seelân en op in protte eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]] hat de brune rôt grutte [[ekology]]ske skea oanrjochte, benammen troch syn oanfretten fan fûgelnêsten, dat ta it útstjerren fan ferskate lânseigen [[fûgel]]soarten laat hat.
[[Ofbyld:Rattus norvegicus.jpg|left|thumb|250px|In brune rôt.]]

=== Foarkommen yn Nederlân ===
Yn [[Nederlân]], [[Fryslân]] ynbegrepen, komt de brune rôt frij algemien foar, al is de populaasje yn 'e lêste desennia wat weromrûn fanwegen de ynfiering fan [[lisboksstâl]]en en oare foar rotten ûngaadlike modernisaasjes yn 'e [[lânbou]], en troch it flugger ôfdekken fan [[jiskebult]]en mei ierde. Allinnich op [[Flylân]], [[Skylge]] en de ûnbewenne [[Waadeilannen]] libje gjin permaninte populaasjes brune rotten.

== Uterlike skaaimerken ==
De brune rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 19-30 sm, mei in sturtlingte fan 15-22 sm en in gewicht fan 250 (♀) oant 350 (♂) g (al kinne útsûnderlik grutte domestisearre eksimplaren hast in kg weagje). Dêrmei is de brune rôt frij grut foar in [[mûseftigen|mûseftige]], en kin er twa kear sa swier wêze as de [[swarte rôt]]. Ferhalen oer brune rotten sa grut as [[hûskat|katten]] binne lykwols fiskerslatyn, of berêste mooglik op misidentifikaasje mei gruttere [[soarte]]n as de [[muskusrôt]] of de [[beverrôt]].
[[Ofbyld:Comparison_Black_Rat_Brown_Rat_EN.svg|right|thumb|300px|Ferliking fan uterlike skaaimerken fan 'e brune rôt (ûnder) en de [[swarte rôt]] (boppe).]]

Hoewol't se &quot;brún&quot; hjitte te wêzen is de kleur fan 'e frij lange en stribbelige pels fan 'e brune rôt nochal fariabel: de rêchside is ornaris giel- oant griisbrún, de fangen wat ljochtere nuânses brunich en de bealch smoarch wyt oant griis. De dekhierren op 'e rêch stekke net sa dúdlik út as dy fan 'e swarte rôt. [[Albinisme]] komt geregeldwei foar en ek binne der [[melanisme|swarte]] brune rotten (likernôch 2% fan wylde populaasjes). Krektlyk as oare [[kjifdieren]] kinne brune rotten in stikmannich [[patogeen|patogenen]] by har drage, dy't ta sykten as [[Q-koarts]], [[paratyfus]], [[trichinoaze]] (wjirmynfeksje), de [[sykte fan Weil]] en it [[hantafirus]] liede kinne. Harren rol by it oerbringen fan [[hûnsdûmens]], [[tongblier]], [[bargepest]] en de [[sykte fan Bang]] is net bewiisd.

Brune rotten hawwe in tige skerp [[gehoar]], en kinne [[ultrasoan]]e lûden hearre, en teffens hawwe se in tigen [[rooksin]]. Har [[gesichtsfermogen]] is lykwols min, en yn albino-eksimplaren noch helte minder. Se sjogge likernôch sa't minsken mei read-griene [[kleureblinens]] sjogge, útsein dat harren blaupersepsje in stik yn it [[ultrafiolet]]te spektrum op giet, wêrmei't se dan wer dingen sjen kinne dy't foar minsken ûnsichtber binne.

== Biotoop ==
Brune rotten binne [[komminsaal bist|komminsale bisten]], en hâlde it leafst yn 'e neite fan [[minske|minsklike]] bewenning ta, yn pleatsen, wenten, hokken, pakhuzen, fabriken en winkels. Der wurdt gauris sein dat der likefolle rotten as minsken yn [[stêd]]en wenje, mar dat ferskilt fan gebiet ta gebiet, ôfhinklik fan [[klimaat]] en oare libbensomstannichheden. Skattings fan 'e rottepopulaasje yn in stêd as [[New York (stêd)|New York]] rinne útinoar fan 100 miljoen oant 250.000 eksimplaren. Yn [[Grut-Brittanje]] wurdt wol rûsd dat der 81 miljoen rotten yn it lân libje, wat betsjutte soe dat se yn ferhâlding mei minsken rom yn 'e mearderheid wêze soene.
[[Ofbyld:Street-rat.jpg|left|thumb|250px|In [[rude|rudige]] stedsrôt (brune rôt).]]

Stedske rotten kinne, salang't der genôch fretten foar hannen is, mei in tige beheind wengebiet ta, en bejouwe har dan har hiele libben faak net mear as 20 m fan har nêst. De grutste populaasjes libje yn stêden yn 'e [[rioel]]en (dêrfandinne de beneaming &quot;rioelrôt&quot;) en op [[jiskebult]]en, dêr't se troch minsken fan in romme en oanhâldend oanfolle foarrie fretten foarsjoen wurde. Yn ôfwêzigens fan minsken jouwe brune rotten de foarkar oan in fochtich [[biotoop]], lykas [[rivier]]siggen en [[sleat (wetter)|sleat]]swâlen, salang't dy mar ticht begroeid binne, en [[reid]]fjilden. Sels yn sokke [[habitat]]s is harren aksjeradius yn 'e regel minder as 100 m.

== Hâlden en dragen ==
De brune rôt is yn it foarste plak in [[nachtdier]], hoewol't er soms ek oerdeis yn 't spier is. It is in goede swimmer, sawol oan it wetteroerflak as ûnder wetter (wat der de reden foar wêze sil dat er soms foar in [[wetterrôt]] oansjoen wurdt), mar oars as de [[swarte rôt]] giet klimmen him min ôf. Brune rotten binne natuerlike gravers, wêrby't se net inkeld har poaten ynsette, mar ek har [[kjiftosk]]en, dêr't se mei troch alderhanne hurde materialen hinne gnauje. Soks kin yn gebouwen grutte skea oanrjochtsje. As se net by de minske ynwenje, grave brune rotten yn wetterrike omkanten frij grutte hoalestelsels yn wâlen en tusken stiennen en [[beam]]woartels, mei gongen dy't sa'n 9 sm yn trochsneed binne. Fral wyfkes en jonge mantsjes hawwe oanstriid ta graven, in ympuls dy't âldere mantsjes hast hielendal ferlieze.
[[Ofbyld:NYC_Rat_in_a_Flowerbox_by_David_Shankbone.jpg|right|thumb|250px|In brune rôt yn in blommebak yn [[New York (stêd)|New York]].]]

Brune rotten binne sosjale bisten, dy't inoars pels oanhâldend fersoargje en mei-inoar op in protsje sliepe, wat in ynstinktive foarm fan waarmtesparring is. Krekt as [[hûn]]eridels hawwe ek rottetroepen in hierargyske opbou, en elts bist wit krekt wat syn posysje yn 'e rottemaatskippij is. Troepgenoaten wrakselje faak mei-inoar, wêrby't se inoar dan yn 'e hals besykje te biten; yn serieuze gefjochten bite se inoar krekt yn it efterein. Sokke serieuze gefjochten komme foar tusken leden fan ferskillende rottetroepen, mei't brune rotten [[territoarium (biology)|territoriale]] bisten binne, en kinne fierders ek foarkomme tusken leden fan deselde troep ûnderinoar as der te min iten of wenromte ûntstiet. Agressive rotten sette har hier op, blaze, piipje en slane mei de sturt.

Rotten kommunisearje mei-inoar troch ultrasoane lûden, dy't foar minsken ûnhearber binne, mar opfongen wurde kinne mei [[flearmûsdetektor]]s. Ien foarm fan sokke ultrasoane kommunikaasje is in tsjirpend lûd dat utere wurdt by it wrakseljen, foar it pearjen of as se kidele wurde, en dat wol ferlike is mei laitsjen. Dêrnjonken meitsje brune rotten ek foar minsken hearbere lûden, mei as meast foarkommende it toskeknarseljen dat ornaris in teken fan tefredenens is, mar dat ek bedoeld wêze kin om harsels gerêst te stellen as se senuweftich binne.

De brune rôt hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it hiele jier troch fuortplantsje, ynsafier't alteast de libbensomstannichheden dat talitte. Dêrby kinne wyfkes wol fiif nêsten jongen jiers produsearje. De [[draachtiid]] duorret 21 dagen, en de nêsten kinne út 1-15 jongen bestean, hoewol't it yn trochsneed in stik as 7, 8 binne. Yn sa'n 5 wiken binne de jongen sels ek wer geslachtsryp. Brune rotten kinne maksimaal 3 jier âld wurde, hoewol't se yn it wyld faak mar kwealk 1 jier folmeitsje. Folwoeksen brune rotten hawwe, alteast yn Nederlân, net in geweldich soad natuerlike fijannen. [[Foks]]en en losrinnende of spesjaal foar de rottejacht belearde [[hûn]]en binne datoangeande it wichtichst. Jonge eksimplaren rinne ek gefaar fan [[ûle]]n en [[hûskat|katten]].
[[Ofbyld:Rat shoulder.jpg|left|thumb|200px|In [[nuete rôt|domestisearre brune rôt]].]]

== Fretten ==
De brune rôt is in wiere [[omnivoar]], dy't hast alles yt dat ytber is (en ferskate dingen dy't dat net binne, sa't dupearre hûseigners befêstigje kinne). It grutste part fan it fretten bestiet lykwols út [[sied (plant)|sied]], [[nôt]], [[byt (plant)|biten]] en oar [[planten|plantaardich]] materiaal, [[ynsekt]]en, [[ies (kadaver)|ies]], [[fûgel]][[aai (bist)|aai]]en, [[wjirm]]s, piken, lytse [[kjifdieren]], [[slak]]ken, [[swietwettermoksel]]s, [[amfiby]]en en alderhanne ôffalresten. In stúdzje út [[1964]] kaam ta de konklúzje dat [[nuete rôt|domestisearre brune rotten]] it leafst rieraai, makaroany mei tsiis (in typysk [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] gerjocht) en searne nôtkerlen ieten. Rauwe byt, [[pjisk]]en en rauwe [[selderij]] ieten se allinnich mar as it echt net oars koe. It menu fan spesifike populaasjes hinget trouwens faak ôf fan 'e beskikberens fan fretten; sa hawwe brune rotten dy't by in fiskkwekerij yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[West-Firginia]] libje, leard om [[fisk]] te fangen, wylst de populaasje op it [[Noard-Fryslân|Noardfryske]] [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Noardereach]] [[protter]]s en [[wylde ein]]en beslûpt en opfret.

== Status ==
De brune rôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;. Krektoarsom, it bist foarmet op plakken in wiere pleach, en kin dan in protte skea en oerlêst feroarsaakje. Dêrfandinne dat brune rotten troch de minske faak yntinsyf bestriden wurdt, û.m. mei [[rottestap]]pen en mei [[gif]] en oare [[gemy]]ske bestridingsmiddels. Yn it ferline waard dêrfoar fral [[arsenikum]] brûkt, dat sadwaande oan syn namme fan &quot;rottegif&quot; of &quot;rottekrûd&quot; kaam. (It spul wie blykber frijwat prizich, wat it [[Frysk]] oan 'e útdrukking &quot;rottekrûddjoer&quot; holpen hat.)

== Sjoch ek ==
* [[nuete rôt]]
* [[swarte rôt]]

== Keppelings om utens ==
* [https://www.zoogdiervereniging.nl/bruinerat Side oer de brune rôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e brune rôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brown_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rattus norvegicus}}
}}

{{DEFAULTSORT:brune rot}}
[[Kategory:Rôt]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Andorra]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Yslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Jersey]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Spitsbergen]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Anguilla]]
[[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Eksoat yn Arûba]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]]
[[Kategory:Eksoat yn Barbados]]
[[Kategory:Eksoat yn Belize]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]
[[Kategory:Eksoat yn Bonêre]]
[[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Dominika]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn El Salvador]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Grenada]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]]
[[Kategory:Eksoat yn Haïty]]
[[Kategory:Eksoat yn Hondoeras]]
[[Kategory:Eksoat yn Jamaika]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Eksoat yn Kuba]]
[[Kategory:Eksoat yn Kurasau]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Montserrat]]
[[Kategory:Eksoat yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Eksoat yn Panama]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn Saba]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] 
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bolivia]]
[[Kategory:Eksoat yn Brazylje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Ekwador]]
[[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Eksoat yn Guyana]] 
[[Kategory:Eksoat yn Kolombia]]
[[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Paraguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] 
[[Kategory:Eksoat yn Suriname]]
[[Kategory:Eksoat yn Antarktika]]
[[Kategory:Eksoat yn Algerije]]
[[Kategory:Eksoat yn Angoala]]
[[Kategory:Eksoat yn Ascension]]
[[Kategory:Eksoat yn Benyn]]
[[Kategory:Eksoat yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Eksoat yn Boerûndy]]
[[Kategory:Eksoat yn Botswana]]
[[Kategory:Eksoat yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Eksoat yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Eksoat yn Egypte]]
[[Kategory:Eksoat yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Eksoat yn Eritreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Etioopje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Gabon]]
[[Kategory:Eksoat yn Gambia]]
[[Kategory:Eksoat yn Gana]]
[[Kategory:Eksoat yn Guinee]]
[[Kategory:Eksoat yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Eksoat yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Eksoat yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kameroen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kenia]]
[[Kategory:Eksoat yn de Komoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Eksoat yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lesoto]]
[[Kategory:Eksoat yn Libearia]]
[[Kategory:Eksoat yn Lybje]]
[[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]]
[[Kategory:Eksoat yn Majot]]
[[Kategory:Eksoat yn Malawy]]
[[Kategory:Eksoat yn Maly]] 
[[Kategory:Eksoat yn Marokko]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]]
[[Kategory:Eksoat yn Mozambyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Namybje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nigearia]]
[[Kategory:Eksoat yn Niger]]
[[Kategory:Eksoat yn Reünion]]
[[Kategory:Eksoat yn Rodrigues]]
[[Kategory:Eksoat yn Rûanda]]
[[Kategory:Eksoat yn Sambia]]
[[Kategory:Eksoat yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Eksoat yn Senegal]]
[[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Eksoat yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Eksoat yn Simbabwe]]
[[Kategory:Eksoat yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Helena]]
[[Kategory:Eksoat yn Somaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Eksoat yn Sûdan]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Eksoat yn Swazylân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tanzania]]
[[Kategory:Eksoat yn Togo]]
[[Kategory:Eksoat yn Tristan da Cunha]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjaad]]
[[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Uganda]]
[[Kategory:Eksoat yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn Afganistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Bachrein]]
[[Kategory:Eksoat yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Eksoat yn Birma]]
[[Kategory:Eksoat yn Brûnei]]
[[Kategory:Eksoat yn Bûtan]]
[[Kategory:Eksoat yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Eksoat yn Yndia]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Irak]]
[[Kategory:Eksoat yn Iran]]
[[Kategory:Eksoat yn Israel]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Jemen]]
[[Kategory:Eksoat yn Jordaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kambodja]]
[[Kategory:Eksoat yn Katar]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Eksoat yn Koeweit]]
[[Kategory:Eksoat yn Laos]]
[[Kategory:Eksoat yn Libanon]]
[[Kategory:Eksoat yn de Maldiven]]
[[Kategory:Eksoat yn Maleizje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nepal]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Oman]]
[[Kategory:Eksoat yn Pakistan]] 
[[Kategory:Eksoat yn Palestina]]
[[Kategory:Eksoat yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]
[[Kategory:Eksoat yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Syrje]]
[[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûam]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]]
[[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Naurû]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Niûé]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] 
[[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Palau]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Pitcairneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Samoä]] 
[[Kategory:Eksoat yn Tokelau]]
[[Kategory:Eksoat yn Tonga]]
[[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]]
[[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Clipperton]]</text>
      <sha1>99qcpmesqyqu3yr6vufpjhx6nah1qvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Algerynske mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68872</id>
    <revision>
      <id>1233882</id>
      <parentid>1233670</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7026" sha1="ec2tfonf57ue9krsv2v97dvcnkknsox" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Algerynske mûs|
Ofbyld= [[File:Mus spretus.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus spretus |
Beskriuwer, jier= [[Fernand Lataste|Lataste]], 1883 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Algerynske mûs (Mus spretus).png|center|250px]]
}}
De '''Algerynske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus spretus''), soms ek wol '''Westmediterraanske mûs''' neamd, wat eins in tapasliker oantsjutting is, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]], dat foarkomt yn 'e lannen om it [[Westlik Bekken fan de Middellânske See|Westlik Bekken]] fan 'e [[Middellânske See]] hinne. Dizze soarte is tige nau besibbe oan ús [[hûsmûs]] en kin him dêr ûnder betingsten mei fuortplantsje. Soms wurdt er sadwaande as in [[ûndersoarte]] fan 'e hûsmûs sjoen, mar oer it algemien wurdt er as in aparte soarte beskôge. De krekte relaasje fan 'e Algerynske mûs mei de hûsmûs is ûndúdlik, mar it is mooglik dat de Algerynske mûs de ierste [[evolúsje|evolúsjonêre]] ôfwiking fan 'e hûsmûs fertsjintwurdiget.

==Fersprieding==
De Algerynske mûs komt nettsjinsteande syn namme foar yn grutte dielen fan noardwestlik [[Afrika]] en súdwestlik [[Jeropa]]. Ta syn ferspriedingsgebiet hearre de [[Middellânske See|Mediterrane]] kustgebieten fan [[Tripolitaanje]] ([[Lybje]] bewesten de [[Golf fan Sirte]]), fia [[Tuneezje]] oant yn eastlik [[Algerije]] en fan westlik Algerije oant [[Marokko]]; fierders in stik fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] Marokkaanske kust en it binnenlân oant en mei it [[Atlasberchtme]]; en yn Jeropa hiele [[Portegal]], grutte dielen fan [[Spanje]] (de [[Baleären]] ynbegrepen) en súdlik en súdeastlik [[Frankryk]] (yn 'e omkriten fan [[Toulouse]] en yn 'e [[Rônedelling]] mei as noardgrins [[Valence]]). Der bestiet ek in isolearre populaasje fan 'e Algerynske mûs yn it kustgebiet fan [[Syrenaika]] (Lybje eastlik fan 'e Golf fan Sirte). Yn noardlik en noardwestlik Spanje ûntbrekt er.

Der binne binne [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[fossyl|fossilen]] fûn yn ferskate parten fan [[Noard-Afrika]], wêrfan't de âldsten, út [[Marokko]], mear as 40.000 tebek geane. Dat tsjut derop dat de Algerynske mûs syn oarsprong yn Noard-Afrika hie. Teoryen dat er yn [[Jeropa]] mei de komst fan 'e [[minske]] yntrodusearre wêze soe, lykje ûnwierskynlik om't de Algerynske mûs, oars as de hûsmûs, gjin [[komminsaal|komminsale]] (mei de minske gearlibjende) soarte is. Lykwols soe it skoan kinne dat de komst fan 'e minske, en dêrmei fan 'e [[lânbou]], de súksesfolle migraasje fan 'e Algerynske mûs nei Jeropa yn 'e [[Nije Stientiid]] mooglik makke hat.

==Uterlike skaaimerken==
De Algerynske mûs liket sterk op 'e [[hûsmûs]], en kin dêr it maklikst fan ûnderskaat wurde troch syn koartere [[sturt]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-9⅓ sm, mei in sturtlingte fan 6-7⅓ sm en in gewicht fan 15-19 g. Syn pels is brunich oer it grutste part fan syn lichem, mar ljochtet op 'e bealch ta oant opfallend wyt of krêmkleurich.

==Biotoop==
Algerynske mûzen jouwe de foarkar oan iepen terreinfoarmen, lykas [[gers]]lân, ikkers en romme, plattelânske [[tún|tunen]], mei hjir en dêr wat strewelleguod dat as beskutting tsjin [[rôfdier]]en tsjinje kin. Se mije [[bosk]]en en [[minske]]n, en komme nea foar yn gebouwen mei minsklike bewenning, mar út en troch nimme se har yntrek wolris yn in skuorke of in hok dêr't men mar selden komt. De Algerynske mûs is oanpast oan it libjen yn drûge kontreien, en is yn [[berchtme]]n oant op 1.400 m oantroffen.

==Hâlden en dragen==
De Algerynske mûs is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat grutdiels libbet fan [[gers]]sied, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[ynsekt]]en. Ut ûndersyk is bleken dat er takin mei twatrêde part fan it drinkwetter dat de hûsmûs brek is. Natuerlike fijannen binne û.m. [[ûle]]n en oare [[rôffûgels]], [[martereftigen]] as de [[wezeling]] en de [[harmeling]], en ferskate soarten [[slange]]n. Folwoeksen mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan likernôch 340 m², dy't de lytsere territoaria fan ferskate wyfkes oerlaapje, mar net de territoaria fan oare mantsjes. Hoewol't se har territoaria tsjin oare mantsjes ferdigenje, binne se dêrby minder agressyf as de [[hûsmûs]] en brûke se der leaver in rituële fêststelling fan dominânsje foar as iepentlik geweld. Men hat sjoen hoe't Algerynske mûzen harren eigen kjitte út har neiste wengebiet wei opromje, wat yn skril kontrast stiet ta it hâlden en dragen fan 'e hûsmûs op dat mêd, dy't net skjin te krijen is.

Algerynske mûzen kinne har ûnder optimale omstannichheden njoggen moannen fan it jier fuortplantsje, mar fan [[novimber]] oant [[jannewaris]] binne se net seksueel aktyf. Har draachtiid duorret 19-20 dagen en resultearret yn 2-10 bline, keale jongen. Dy begjinne mei 2-4 dagen hier te krijen, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earkes]] mei 3-5 dagen iepengeane en de [[each]]jes mei 12-14 dagen. Sadree't se sjen kinne, begjinne se fêst foer te iten, mar dêrnjonken drinke se noch by de mem oant se mei 3-4 wiken it nêst ferlitte. Mei 8-9 wiken binne se folgroeid, mar foar dy tiid binne se al geslachtsryp. Harren libbensferwachting bedraacht maksimaal in jier en trije moannen.

==Krusingen mei de hûsmûs==
Algerynske mûzen en [[hûsmûs|hûsmûzen]] binne sa nau besibbe dat se har mei-inoar fuortplantsje kinne, al bart dat yn it wyld nea, mooglik om't de beide soarten ferskillende [[habitat]]s bewenje. Yn finzenskip kinne mantsjes fan 'e hûsmûs mei wyfkes fan 'e Algerynske mûs krúst wurde; de manlike jongen dy't út sa'n krusing fuortkomme, binne ûnfruchtber, mar de froulike jongen kinne har fuortplantsje. Lykwols wegerje mantsjes fan 'e Algerynske mûs wat mei wyfkes fan 'e hûsmûs fan dwaan te hawwen; ynstee falle se har oan en jeie se har fuort.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 2 (stân fan saken yn 2014) erkende ûndersoarten fan 'e Algerynske mûs:
* ''Mus spretus spretus''
* ''Mus spretus parvus''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Algerian_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Algerynske mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>ec2tfonf57ue9krsv2v97dvcnkknsox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233883</id>
      <parentid>1233882</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ plaatsje</comment>
      <origin>1233883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7115" sha1="jnop6on85qqd7v1wc2lgs5u0sovxtaj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Algerynske mûs|
Ofbyld= [[File:Mus spretus.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus spretus |
Beskriuwer, jier= [[Fernand Lataste|Lataste]], 1883 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Algerynske mûs (Mus spretus).png|center|250px]]
}}
De '''Algerynske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus spretus''), soms ek wol '''Westmediterraanske mûs''' neamd, wat eins in tapasliker oantsjutting is, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]], dat foarkomt yn 'e lannen om it [[Westlik Bekken fan de Middellânske See|Westlik Bekken]] fan 'e [[Middellânske See]] hinne. Dizze soarte is tige nau besibbe oan ús [[hûsmûs]] en kin him dêr ûnder betingsten mei fuortplantsje. Soms wurdt er sadwaande as in [[ûndersoarte]] fan 'e hûsmûs sjoen, mar oer it algemien wurdt er as in aparte soarte beskôge. De krekte relaasje fan 'e Algerynske mûs mei de hûsmûs is ûndúdlik, mar it is mooglik dat de Algerynske mûs de ierste [[evolúsje|evolúsjonêre]] ôfwiking fan 'e hûsmûs fertsjintwurdiget.

==Fersprieding==
De Algerynske mûs komt nettsjinsteande syn namme foar yn grutte dielen fan noardwestlik [[Afrika]] en súdwestlik [[Jeropa]]. Ta syn ferspriedingsgebiet hearre de [[Middellânske See|Mediterrane]] kustgebieten fan [[Tripolitaanje]] ([[Lybje]] bewesten de [[Golf fan Sirte]]), fia [[Tuneezje]] oant yn eastlik [[Algerije]] en fan westlik Algerije oant [[Marokko]]; fierders in stik fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] Marokkaanske kust en it binnenlân oant en mei it [[Atlasberchtme]]; en yn Jeropa hiele [[Portegal]], grutte dielen fan [[Spanje]] (de [[Baleären]] ynbegrepen) en súdlik en súdeastlik [[Frankryk]] (yn 'e omkriten fan [[Toulouse]] en yn 'e [[Rônedelling]] mei as noardgrins [[Valence]]). Der bestiet ek in isolearre populaasje fan 'e Algerynske mûs yn it kustgebiet fan [[Syrenaika]] (Lybje eastlik fan 'e Golf fan Sirte). Yn noardlik en noardwestlik Spanje ûntbrekt er.

Der binne binne [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[fossyl|fossilen]] fûn yn ferskate parten fan [[Noard-Afrika]], wêrfan't de âldsten, út [[Marokko]], mear as 40.000 tebek geane. Dat tsjut derop dat de Algerynske mûs syn oarsprong yn Noard-Afrika hie. Teoryen dat er yn [[Jeropa]] mei de komst fan 'e [[minske]] yntrodusearre wêze soe, lykje ûnwierskynlik om't de Algerynske mûs, oars as de hûsmûs, gjin [[komminsaal|komminsale]] (mei de minske gearlibjende) soarte is. Lykwols soe it skoan kinne dat de komst fan 'e minske, en dêrmei fan 'e [[lânbou]], de súksesfolle migraasje fan 'e Algerynske mûs nei Jeropa yn 'e [[Nije Stientiid]] mooglik makke hat.

==Uterlike skaaimerken==
De Algerynske mûs liket sterk op 'e [[hûsmûs]], en kin dêr it maklikst fan ûnderskaat wurde troch syn koartere [[sturt]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-9⅓ sm, mei in sturtlingte fan 6-7⅓ sm en in gewicht fan 15-19 g. Syn pels is brunich oer it grutste part fan syn lichem, mar ljochtet op 'e bealch ta oant opfallend wyt of krêmkleurich.

[[File:Algerian_mouse_2010.jpg|left|thumb|250px|De ûnderkant fan in Algerynske mûs.]]

==Biotoop==
Algerynske mûzen jouwe de foarkar oan iepen terreinfoarmen, lykas [[gers]]lân, ikkers en romme, plattelânske [[tún|tunen]], mei hjir en dêr wat strewelleguod dat as beskutting tsjin [[rôfdier]]en tsjinje kin. Se mije [[bosk]]en en [[minske]]n, en komme nea foar yn gebouwen mei minsklike bewenning, mar út en troch nimme se har yntrek wolris yn in skuorke of in hok dêr't men mar selden komt. De Algerynske mûs is oanpast oan it libjen yn drûge kontreien, en is yn [[berchtme]]n oant op 1.400 m oantroffen.

==Hâlden en dragen==
De Algerynske mûs is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat grutdiels libbet fan [[gers]]sied, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[ynsekt]]en. Ut ûndersyk is bleken dat er takin mei twatrêde part fan it drinkwetter dat de hûsmûs brek is. Natuerlike fijannen binne û.m. [[ûle]]n en oare [[rôffûgels]], [[martereftigen]] as de [[wezeling]] en de [[harmeling]], en ferskate soarten [[slange]]n. Folwoeksen mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan likernôch 340 m², dy't de lytsere territoaria fan ferskate wyfkes oerlaapje, mar net de territoaria fan oare mantsjes. Hoewol't se har territoaria tsjin oare mantsjes ferdigenje, binne se dêrby minder agressyf as de [[hûsmûs]] en brûke se der leaver in rituële fêststelling fan dominânsje foar as iepentlik geweld. Men hat sjoen hoe't Algerynske mûzen harren eigen kjitte út har neiste wengebiet wei opromje, wat yn skril kontrast stiet ta it hâlden en dragen fan 'e hûsmûs op dat mêd, dy't net skjin te krijen is.

Algerynske mûzen kinne har ûnder optimale omstannichheden njoggen moannen fan it jier fuortplantsje, mar fan [[novimber]] oant [[jannewaris]] binne se net seksueel aktyf. Har draachtiid duorret 19-20 dagen en resultearret yn 2-10 bline, keale jongen. Dy begjinne mei 2-4 dagen hier te krijen, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earkes]] mei 3-5 dagen iepengeane en de [[each]]jes mei 12-14 dagen. Sadree't se sjen kinne, begjinne se fêst foer te iten, mar dêrnjonken drinke se noch by de mem oant se mei 3-4 wiken it nêst ferlitte. Mei 8-9 wiken binne se folgroeid, mar foar dy tiid binne se al geslachtsryp. Harren libbensferwachting bedraacht maksimaal in jier en trije moannen.

==Krusingen mei de hûsmûs==
Algerynske mûzen en [[hûsmûs|hûsmûzen]] binne sa nau besibbe dat se har mei-inoar fuortplantsje kinne, al bart dat yn it wyld nea, mooglik om't de beide soarten ferskillende [[habitat]]s bewenje. Yn finzenskip kinne mantsjes fan 'e hûsmûs mei wyfkes fan 'e Algerynske mûs krúst wurde; de manlike jongen dy't út sa'n krusing fuortkomme, binne ûnfruchtber, mar de froulike jongen kinne har fuortplantsje. Lykwols wegerje mantsjes fan 'e Algerynske mûs wat mei wyfkes fan 'e hûsmûs fan dwaan te hawwen; ynstee falle se har oan en jeie se har fuort.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 2 (stân fan saken yn 2014) erkende ûndersoarten fan 'e Algerynske mûs:
* ''Mus spretus spretus''
* ''Mus spretus parvus''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Algerian_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Algerynske mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>jnop6on85qqd7v1wc2lgs5u0sovxtaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cookmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69042</id>
    <revision>
      <id>1233905</id>
      <parentid>1233743</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="dsl85q0tpvl9st9mxnnwu9rnxhgdq81" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= cookmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme=  Mus cookii |
Beskriuwer, jier= [[Kathleen V. Ryley|Ryley]], 1914 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''cookmûs''' of '''Cooks mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus cookii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan dde [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt yn it suden fan it [[Yndiaaske subkontinint]] en fierder noardlik fan [[Nepal]], noardeastlik [[Yndia]] en noardlik [[Birma]] oant yn [[Sina|Súd-Sina]] (it súdwesten fan 'e provinsje [[Yunnan]]), [[Tailân]] en [[Fjetnam]].

==Algemiene beskriuwing==
It tinken is dat der eins mear as ien [[soarte]] bestiet binnen wat no as de cookmûs beskôge wurdt, mei't de bekende [[ûndersoarte]]n sterk ferskille yn grutte en gewicht. Teffens binne der [[fossyl|fossilen]] fûn, dy't datearje út it Lette [[Pleistoseen]]. De cookmûs is twakleurich, mei in brunige rêch en in wyt oant grizige bealch. Dy twakleurigens set him fuort yn 'e behierring fan 'e [[sturt]]. De foartosken binne nei efteren ta bûgd. De wyfkes fan de cookmûs hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]].

==Undersoarten==
De ûndersoarte ''Mus cookii cookii'' is it grutst, en hat trochinoar in kop-romplingte fan 9⅓ sm, in sturtlingte fan 8⅓ sm en in gewicht fan 23⅓ g. De ''Mus cookii nagarum'' is wat lytser en in stik lichter, mei in kop-romplingte fan krapoan 7½ sm, in sturtlingte fan 7⅓ sm en in gewicht fan likernôch 15 g. De ''Mus cookii palnica'', ta einbeslút, hat in kop-romplingte fan 7⅔ sm en in sturtlingte fan net earlik 8 sm. It gewicht fan dizze trêde ûndersoarte binne gjin sifers oer bekend.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cook's_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Cookmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>dsl85q0tpvl9st9mxnnwu9rnxhgdq81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte Japanske boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69062</id>
    <revision>
      <id>1233946</id>
      <parentid>1173388</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="iebg8qy4sjx8zkxqwy0ltyr9bl2rv9s" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= grutte Japanske boskmûs
|Ofbyld= [[File:Apodemus speciosus1.jpg|250px]] 
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') 
|Wittenskiplike namme = Apodemus speciosus 
|Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1844 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutte Japanske boskmûs (Apodemus speciosus).png|center|250px]]
}}
De '''grutte Japanske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus speciosus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat allinnich mar foarkomt yn [[Japan]]. It ferspriedingsgebiet fan dizze [[soarte]] omfiemet de fjouwer Japanske haadeilannen [[Honsjû]], [[Sjikokû]], [[Kjûsjû]] en [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]] en ferskate lytsere [[eilân|eilannen]].

==Besibskip mei oare soarten==
De grutte Japanske boskmûs is nau besibbe oan ferskate oare boskmûzesoarten fan 'e ''Alsomys''-groep (de Aziatyske boskmûzen), lykas de [[Koreaanske boskmûs]] (''Apodemus peninsulae''), dy't ek op Hokkaido foarkomt, mar net oan 'e [[lytse Japanske boskmûs]] (''Apodemus argenteus''), dy't op himsels in oare haadgroep binnen it boskmûzeskaai foarmet.

==Taksonomy==
It is net alhiel dúdlik hoe't de grutte Japanske boskmûs him ferhâldt ta guon earder op 'e Japanske eilannen fêststelde soarten as ''Apodemus ainu'', ''Apodemus miyakensis'' en ''Apodemus navigator''; it kin wêze dat dat [[ûndersoarte]]n fan 'e grutte Japanske boskmûs binne, mar mooglik binne it ek wittenskiplike synonimen. Fan 'e grutte Japanske boskmûs binne yn Japan [[fossyl|fossilen]] fûn dy't datearje fanôf it Midden-[[Pleistoseen]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Large_Japanese_field_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Apodemus speciosus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Grutte Japanske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]</text>
      <sha1>iebg8qy4sjx8zkxqwy0ltyr9bl2rv9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chevrierboskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69088</id>
    <revision>
      <id>1233904</id>
      <parentid>1233742</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="aqvma6ygnnbb1z7rmr8ob0oimscalfz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Chevrierboskmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus chevrieri |
Beskriuwer, jier= [[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1868 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''chevrierboskmûs''' of '''Chevriers boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus chevrieri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat inkeld foarkomt yn sintraal [[Sina]] (de provinsjes [[Shaanxi]], [[Sichuan]] en [[Guizhou]], it suden fan [[Gansu]] en it westen fan [[Hubei]] en [[Yunnan]]).

==Besibskip==
Dizze [[soarte]] is nau besibbe mei de [[brânmûs]] (''Apodemus agrarius''), dy't û.m. yn [[East-Jeropa]] en [[Noard-Fryslân]] foarkomt (mar net yn [[Nederlân]]). Foarhinne waarden de chevriermûs en de brânmûs sels wol ta ien soarte rekkene, oant de chevriermûs yn [[1868]] as in selsstannige soarte erkend waard.

In grut part fan it ferspriedingsgebiet fan 'e chevriermûs oerlapet dat fan 'e brânmûs, en teffens dat fan 'e minder nau besibbe [[Súdsineeske boskmûs]] (''Apodemus draco''). Yn Sichuan en Guizhou binne [[fossyl|fossilen]] fan 'e chevriermûs en besibbe soarten fûn dy't tebek geane oant it Iere [[Pleistoseen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chevrier's_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Chevrierboskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>aqvma6ygnnbb1z7rmr8ob0oimscalfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastlike rotsmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69095</id>
    <revision>
      <id>1233912</id>
      <parentid>1233757</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="4qpo096wj5lshbobigjb5i389dm7wmv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= eastlike rotsmûs|
Ofbyld= [[File:MusMystacinusSmit.jpg|200px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus mystacinus |
Beskriuwer, jier= [[Charles George Danford|Danford]] &amp; [[Arthur Hugh Garfit Alston|Alston]], 1877 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike rotsmûs (Apodemus mystacinus).png|center|250px]]
}}
De '''eastlike rotsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus mystacinus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn súdwestlik [[Aazje]] en guon oangrinzgjende dielen fan [[Jeropa]]. Mei de nau besibbe [[westlike rotsmûs]] (''Apodemus epimelas'') wurdt er soms yn 'e ''Karstomys''-groep (fan 'e rotsmûzen) binnen it boskmûzeskaai pleatst. De rotsmûzen binne fierders it naust besibbe oan 'e ''Sylvaemus''-groep (fan 'e wâldmûzen), dêr't û.m. de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') ta hearre.

==Fersprieding==
De eastlike rotsmûs is yn [[Aazje]] lânseigen yn noardwestlik [[Iraan]], noardlik [[Irak]], [[Syrje]], [[Libanon]], noardlik en sintraal [[Israel]], it [[Westjordaanlân]], westlik [[Jordaanje]], noardwestlik [[Saûdy-Araabje]], [[Lyts-Aazje]] en súdlik [[Georgje]]. Yn [[Jeropa]] komt er foar op [[Kreta]] en guon [[Grikelân|Grykske]] [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Egeyske See]], wêrûnder [[Roados (eilân)|Roados]] en [[Chios]]. De populaasje op 'e [[Balkan]], dy't foarhinne ek ta de eastlike rotsmûs rekkene waard, wurdt no erkend as in selsstannige [[soarte]]: de [[westlike rotsmûs]] (''Apodemus epimelas''). Fan 'e eastlike rotsmûs binne [[fossyl|fossilen]] bekend út [[Israel]] en fan it Grykske eilân [[Chios]], dy't tebek geane oant it Midden-[[Pleistoseen]].

==Biotoop==
De eastlike rotsmûs jout de foarkar oan drûge, iepen bosken en strewelleguod, fral dêr't rotsen wat beskutting biede, yn heuveleftich terrein. Ek komt er wol foar by muorkes om [[greide]]n hinne.

==Uterlike skaaimerken==
De eastlike rotsmûs is grutter en grizer fan kleur as de measte oare boskmûzesoarten. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13 sm, mei in ringe [[sturt]] dy't ûngefear like lang is (10-14 sm) en in gewicht fan 28-56 g. Hy is sânkleurich [[griis]] op 'e rêch en witich op 'e [[bealch]]. Oars as guon boskmûzesoarten (lykas de [[boskmûs]] en de [[grutte boskmûs]]) hat er gjin kleure plak op it boarst. De eastlike rotsmûs hat fierders langere [[snorhierren]] as de measte oare boskmûzen, dy't sa'n 4⅔ sm lang wurde kinne. Ek syn [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne frij grut, 1⅔-2⅛ sm lang. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Broad-toothed_field_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Apodemus mystacinus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Eastlike rotsmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]</text>
      <sha1>4qpo096wj5lshbobigjb5i389dm7wmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alpenboskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69127</id>
    <revision>
      <id>1233884</id>
      <parentid>1233671</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4171" sha1="s90sfxp1mkv6day3aty0498z7xcxlb6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Alpenboskmûs|
Ofbyld= [[File:Apodemus alpicola.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus alpicola |
Beskriuwer, jier= [[Gerd Herrmann Heinrich|Heinrich]], 1952 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Alpenboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus alpicola'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn 'e [[Alpen]]-regio fan [[Midden-Jeropa]] libbet. Oarspronklik waard dit bist beskreaun as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), mar sûnt [[1952]] wurdt er as in selsstannige [[soarte]] erkend. De Alpenboskmûs is it naust besibbe oan 'e [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis''), en [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-ûndersyk hat boppedat útwiisd dat de besibskip mei de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') noch justjes grutter is as dy mei de grutte boskmûs.

==Fersprieding==
Oant no ta is de Alpenboskmûs oantroffen yn 'e [[Aostadelling]] fan noardwestlik [[Itaalje]] en oangrinzgjende dielen fan [[Frankryk]], en yn eastlik [[Switserlân]], [[Lychtenstein]], it [[Eastenryk]]ske [[Foararlberch]] en oanbuorjende kriten fan súdlik [[Beieren]], yn [[Dútslân]].

==Uterlike skaaimerken==
De Alpenboskmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 10-13½ sm. Hy is justjes grutter as de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en ûngefear like grut as de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), mar hy hat yn ferhâlding in folle langere [[sturt]], dy't trochinoar goed 120% (mei útrinners oant 140%) fan 'e kop-romplingte bedraacht. It rêchhier is gielbrún oant readbrún en de behierring op 'e bealch grizich wyt oant witich. It gielige plak op 'e [[kiel]] rint almeast yn 'e lingterjochting yn in streek út nei de bealch ta en foarmet mar komselden in sletten bân om 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]], sa't by de grutte boskmûs it gefal is. Boppedat is de begrinzging folle dizeniger. Lykwols is it sels foar saakkundigen soms dreech om beskate eksimplaren inkeld op grûn fan uterlike skaaimerken fan grutte boskmûzen te ûnderskieden, nammenste mear om't der oan 'e grinzen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e Alpenboskmûs oergongsfoarmen foarkomme. Inkeld de foarm fan 'e [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel) kin wissichheid biede.

==Biotoop==
De Alpenboskmûs jout de foarkar oan steile berchskeanten, iepen plakken en berchgreiden, it leafst mei in kombinaasje fan útstykjende rotsen, rinnend wetter en tichte boaiembegroeiïng ([[gers]]). Yn kontreien dêr't sawol de Alpenboskmûs as de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') foarkomme, bestiet der in [[habitat]]skieding yn fertikale rjochting: Alpenboskmûzen libje dan boppe likernôch 1.000 m hichte, en grutte boskmûzen inkeld dêrûnder. Op oare plakken komt de Alpenboskmûs lykwols oant 550 m foar. De boppegrins fan syn fersprieding liet op 2.000 m.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alpine_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Alpenboskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>s90sfxp1mkv6day3aty0498z7xcxlb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69138</id>
    <revision>
      <id>1233945</id>
      <parentid>1177065</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12606" sha1="5gkqku7hx5ejh690g0zakwarosjsgsc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= grutte boskmûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Apodemus flavicollis (Ratiborice).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus flavicollis |
Beskriuwer, jier= [[Hans Böchmann Melchior|Melchior]], 1834 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutte boskmûs (Apodemus flavicollis).png|center|250px]]
}}
De '''grutte boskmûs''' of '''gielhalsboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus flavicollis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn hast hiel [[Jeropa]] foarkomt, en teffens yn dielen fan westlik [[Aazje]]. Yn [[Nederlân]] hat er in bedrige status en libbet er mar op in pear plakken; yn [[Fryslân]] komt er hielendal net foar. De grutte boskmûs is nau besibbe oan 'e (mar justjes lytsere) [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''), dêr't er lang mei betize waard. Pas yn [[1894]] waard er erkend as in aparte [[soarte]].

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De grutte boskmûs is lânseigen yn it grutste part fan [[Jeropa]], útsein noardlik [[Ruslân]], noardlik [[Finlân]], noardlik en westlik [[Skandinaavje]], [[Iislân]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], [[Skotlân]] en noardlik [[Ingelân]], [[Portegal]], sintraal en súdlik Spanje, westlik [[Galysje]], [[Kataloanje]], westlik [[Frankryk]], it grutste part fan [[Flaanderen]], hast hiele [[Nederlân]], [[Apúlje]] (de hakke fan 'e [[Lears fan Itaalje]]) en hast alle [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]] behalven [[Korfû]]. Yn it easten komt er yn [[Ruslân]] oant foarby de [[Oeral (berchtme)|Oeral]] yn westlik [[Sibearje]] foar, mar net 'e [[Koeban (regio)|Koeban]]. Yn it [[Heine Easten]] libbet er yn 'e súdwestlike [[Kaukasus]] en by de kusten fan [[Lyts-Aazje]] lâns oant yn 'e [[Levant]]. Yn it [[Sagrosberchtme]] fan [[Iraan]] en yn súdlik [[Ingelân]] en [[Wales]] besteane grutte populaasjes dy't isolearre binne fan 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]]. It wurdt wierskynlik achte dat de [[Pontyske boskmûs]] (''Apodemus ponticus''), út 'e [[Kaukasus]] en de [[Koeban (regio)|Koeban]], eins in [[ûndersoarte]] fan (of mooglik sels synonym mei) de grutte boskmûs is (de grins tusken de beide soarten is it eardere [[Izerne Gerdyn]], dat ferliking fan eksimplaren lange tiid ûnmooglik makke).

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]] komt de grutte boskmûs inkeld algemien foar yn 'e [[Vijlen|Vijlener]] bosken fan [[Súd-Limburch]] en yn 'e eastpunt fan 'e [[Achterhoeke]]. Mar sûnt likernôch [[2005]] liket er in opmars begûn te wêzen út [[Dútslân]] wei nei it westen ta, wêrby't er almar faker oantroffen wurdt yn it [[Grinslân]]ske [[Westerwâlde]] en yn eastlik en súdeastlik [[Drinte]]. Fierders hawwe der isolearre (mar befêstige) waarnimmings west op 'e noardlike [[Feluwe]], yn [[Twinte]] en yn [[Midden-Limburch]]. Yn [[Fryslân]] komt de grutte boskmûs (noch) net foar. Om't syn fersprieding yn Nederlân sa krap is, stiet er op 'e [[reade list|Nederlânske Reade List]] foar bedrige bistesoarten.
[[File:Apodemus.flavicollis.jpg|left|thumb|250px|In grutte boskmûs is hast net te sjen mank fallene blêden.]]

==Uterlike skaaimerken==
De grutte boskmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8½-12½ sm, mei in sturtlingte fan 9-13 sm en in gewicht fan 20-50 g. Hy liket tige op 'e [[boskmûs|bosk- of heidemûs]] (''Apodemus sylvaticus''), mar hat in wat langere [[sturt]], in justjes grutte postuer en gruttere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]]. Boppedat weagje grutte boskmûzen trochinoar hast oardel kear safolle as boskmûzen. It hier is by de grutte boskmûs op 'e rêch gielbrún oant readich brún en op 'e búk is it frij helder wyt. Der rint in skerpe demarkaasjeline tusken dy beide kleuren oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]]. Om 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]] hinne hawwe grutte boskmûzen almeast in ûnûnderbrutsen bân fan gielich hier, dy't har oan har alternative namme fan gielhalsboskmûs holpen hat. 

Ut ûndersyk hat bliken dien dat de grutte boskmûs de troch [[tiik|tiken]] feroarsake [[Frühsommer-meningoensefalitis]] oan 'e [[minske]] oerbringe kin, wylst er sels [[ymmuniteitsysteem|ymmún]] is foar dy sykte. Ek kinne grutte boskmûzen dragers wêze fan it [[Dobrava-firus]], in foarm fan it [[hanta-firus]].
[[File:Halsbåndmus.JPG|right|thumb|200px|Grutte boskmûzen binne goede klimmers.]]

==Biotoop==
Grutte boskmûzen libje foar it meastepart yn [[wâld]]en, wêrby't se faak yn it bysûnder oan 'e wâldsiggen te finen binne. Yn bercheftige kontreien is dat minder it gefal en bewenje se alle dielen fan in wâld yn gelikense mjitte. Fierders libje se ek gauris yn gebieten mei in protte [[strewelle]]guod, [[hage]]n, [[wyngerd]]s en/of [[plantaazje]]s. Hy jout de foarkar oan streken mei grutte [[nút (plant)|nute]]dragende [[beam]]soarten as de [[iik]] en de [[hazzenutebeam]]. Hy kin him ek mank [[minske|minsklike]] bewenning ophâlde, yn [[park]]en en grutte [[tún|tunen]]. De grutte boskmûs weaget him minder as de boskmûs op iepen terrein. Yn 'e [[Alpen]] komt er oant boppe de [[beamgrins]] foar. Yn útsûnderlik strange [[winter]]s wol er wol ris beskûl sykje yn huzen.

==Hâlden en dragen==
De grutte boskmûs is it hiele jier troch aktyf en hâldt gjin [[wintersliep]], al jouwe soms in stikmannich eksimplaren har winterdeis op in protsje del om warmte te sparjen. Grutte boskmûzen binne [[nachtdier]]en dy't noch better klimme en springe kinne as de [[boskmûs]], en fan gefolgen wurde se faak yn [[nêstkast]]en oantroffen. As er oppakt wurdt, kin de grutte boskmûs in stik lûdroftiger protestearje en agressiver fan him ôfbite as de boskmûs, hoewol't er foar soartgenoaten oer krekt in stik minder agressyf is.
[[File:Apodemus flavicollis.JPG|left|thumb|250px|In grutte boskmûs fongen yn in mûzestap.]]

It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 'e grutte boskmûs is trochstrings grutter as dat fan 'e boskmûs. Mantsjes hawwe in territoarium dat oprinne kin fan 5.000&amp;nbsp;m² oant soms wol 5 ha. Loslitten eksimplaren kearden fan in ôfstân fan 1 km sûnder swierrichheden werom nei it plak dêr't se fongen wiene. Hoewol't se goed grave kinne en dat ek gauris dogge (bgl. om itensfoarrieden oan te lizzen), dolle grutte boskmûzen mar komselden har eigen hoalen. Ynstee meitsje se gebrûk fan hoalen dy't makke binne troch [[mol (bist)|mollen]], [[wylde knyn|wylde kninen]], [[wrotmûzen]] of sels [[das|dassen]]. Ek brûke se wol besteande hoekjes en herntsjes yn it lânskip, lykas rotsspjalten en loaze romten ûnder beamwoartels en rotsen. Ek nêstkasten dy't bedoeld binne foar fûgels wurde faak troch grutte boskmûzen kreake. 

De sosjale struktuer is noch net alhiel dúdlik, mar it tinken is dat grutte boskmûzen [[polygamy|polygaam]] binne. De [[peartiid]] begjint in pear wike earder as by de boskmûs, en rint fan [[maart]] oant [[oktober]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 3½ wike wurde dan 2-3 kear jiers 3-8 jongen smiten, dy't 18 dagen lang by de mem drinke. Grutte boskmûzen plantsje har yn ferhâlding ta oare mûzen frij stadich fuort; inkeld de jongen dy't yn 'e [[maityd]] smiten wurde, kinne har datselde jiers noch fuortplantsje – de oaren wurde pas oan it begjin fan 'e folgjende maityd geslachtsryp. De populaasjetichtheid is ferlykber mei dy fan 'e boskmûs, en berint trochinoar 1-100 de ha. Grutte boskmûzen hawwe yn it wyld in trochsneed libbensferwachting fan 4 moannen, mei in maksimum fan oardel jier. Yn finzenskip kinne se 5 jier âld wurde. De wichtichste [[rôfdier]]en dêr't de grutte boskmûs foar oppasse moat, binne ferskate soarten [[ûlen]], de [[foks]], [[martereftigen]] lykas de [[harmeling]], de [[wezeling]] en de [[beamotter]], en, as er him te deunby minsklike bewenning weaget, de [[hûskat]].

==Fretten==
[[File:Apodemus flavicollis, Helsinki, Finland.jpg|right|thumb|250px|In grutte boskmûs yn 'e [[snie]], yn [[Finlân]].]]
Grutte boskmûzen frette yn haadsaak alderhanne soarten [[sied (plant)|sied]] (benammen fan [[gers]]soarten) en [[nút (frucht)|nuten]], fral fan [[beam]]men as de [[iik]], [[hazzenutebeam]], [[bûk (beam)|bûk]], [[esk]], [[linebeam]], [[hagedoarn]] en [[eskdoarn]]. Dêrnjonken meie se ek wol fruchten en [[bei]]en, [[blom]]knoppen, [[poddestoel|poddestuollen]] en [[moas]]. Fierders steane ek [[ynsekt]]en, [[tûzenpoaten]], [[spinnen]], [[reinwjirm]]s en [[slak]]ken op it menu. Grutte boskmûzen lizze faak grutte itensfoarrieden oan; sa is yn [[Ruslân]] ris in foarrie ûntdutsen dy't 4 kg [[ikel (frucht)|ikel]]s, 4 kg [[hazzenút|hazzenuten]] en ¼kg sied omfette.

==Status==
De grutte boskmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en de populaasje yn 'e measte lannen stabyl is. Fanwegen syn krappe foarkommen yn [[Nederlân]] stiet er hjir lykwols op 'e [[reade list|Nederlânske Reade List]] foar bedrige bistesoarten. De namme ''Apodemus arianus'' is in synonym foar de grutte boskmûs.

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/grotebosmuis Side oer de grutte boskmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e grutte boskmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yellow-necked_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Apodemus flavicollis}}
}}

{{DEFAULTSORT:grutte boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>5gkqku7hx5ejh690g0zakwarosjsgsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berchwetterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69386</id>
    <revision>
      <id>1233897</id>
      <parentid>1233710</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="cqa55fh0o3qtt7ve4jxcofwsj7ojzae" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= berchwetterrôt|
Ofbyld= [[File:Arvicola-terrestris.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[wetterrotten]] (''Arvicola'') |
Wittenskiplike namme = Arvicola scherman |
Beskriuwer, jier= [[George Shaw (biolooch)|Shaw]], 1801 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Arvicola scherman range Map.png|center|250px]]
}}
De '''berchwetterrôt''' of '''berchwrotrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Arvicola scherman'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wetterrotten]] (''Arvicola''). Dit bist komt foar yn it grutste part fan [[Midden-Jeropa]] en dielen fan [[East-Jeropa]] en it [[Ibearysk Skiereilân]]. Yn [[Nederlân]] komt er foar yn [[Súd-Limburch]], dêr't er pleatslik bekend stiet as de ''molmuis'' of de ''aardwolf''.

==Taksonomyske skiednis==
De berchwetterrôt waard foar it earst as [[soarte]] beskreaun yn [[1801]], mar waard letter degradearre, en gie lange tiid troch foar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[noardlike wetterrôt]] (''Arvicola amphibius''). Nei nij ûndersyk waard er lykwols yn [[2000]] op 'e nij as in selsstannige soarte erkend.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e berchwetterrôt strekt him út oer in grut part fan [[Midden-Jeropa]], mei dêrûnder hiele [[Switserlân]] en [[Lychtenstein]] en fierders [[Eastenryk]] útein it súdeastlikste diel, sintraal [[Sloveenje]], noardlik en noardwestlik [[Itaalje]], eastlik [[Frankryk]] en súdlik [[Dútslân]] en [[Tsjechje]]. Yn [[East-Jeropa]] komt er foar yn hast hiel [[Slowakije]], it uterste súdeasten fan [[Poalen]], it uterste westen fan 'e [[Oekraïne]] en noardeastlik [[Hongarije]]. Op 'e [[Balkan]] libbet de berchwetterrôt yn sintraal [[Kroaasje]] en de westlikste punt fan [[Bosnje]], en yn [[Roemeenje]] yn hiel [[Transsylvaanje]]. Ek komt er foar yn 'e [[Pyreneeën]], sawol oan 'e noardlike, [[Frankryk|Frânske]], as oan 'e súdlike, [[Spanje|Spaanske]] kant. Op it [[Ibearysk Skiereilân]] libbet er fierders yn [[Astuerje]], eastlik [[Galysje]], noardwestlik [[Leön]] en it uterste noardeasten fan [[Portegal]]. Yn it noarden strekt it ferspriedingsgebiet fan 'e berchwetterrôt him út nei [[Dútslân|Midden-Dútslân]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] en de [[Belgje|Belgyske]] [[Ardinnen]]. Ta einbeslút komt er ek foar yn [[Belgysk Limburch]] en it [[Nederlân]]ske [[Súd-Limburch]].

==Beskriuwing==
Berchwetterrotten libje benammen yn [[gers]]lân, dêr't se krekt as [[mol (bist)|mollen]] ûndergrûnske gongestelsels oanlizze, dy't men werom ken oan 'e &quot;mollebulten&quot; by de yngongen. Se libje fral fan [[plant]]aardich fretten. De berchwetterrôt ferskilt yn ferskate opsichten fan 'e wetterrôt, dêr't er nau mei besibbe is. Yn it foarste plak is er net, lykas de wetterrôt, oan wetter bûn, en kin er sadwaande sûnder swierrichheden hiele einen fan wetter ôf oerlibje en sels florearje. Fierders graaft de berchwetterrôt gruttere en djippere gongestelsels as de wetterrôt, dy't mei-inoar in lingte hawwe kinne fan wol 200 m (tsjin heechút 15 m by de wetterrôt). Ek ek is syn [[pels]] ljochter fan kleur en is er behindiger fan postuer, mei in gewicht fan 60-150 g, wylst de wetterrôt 130-200 g weaget.

==Sjoch ek==
* [[noardlike wetterrôt]]
* [[súdlike wetterrôt]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Montane_water_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Berchwetterrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wetterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]</text>
      <sha1>cqa55fh0o3qtt7ve4jxcofwsj7ojzae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amoerlemming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69732</id>
    <revision>
      <id>1233891</id>
      <parentid>1233682</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="tj65t0f763it0ffu5jlfd9nftw0je1v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Amoerlemming|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') |
Wittenskiplike namme = Lemmus amurensis |
Beskriuwer, jier= [[Boris Stepanovitsj Vinogradov|Vinogradov]], 1924 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amoerlemming (Lemmus amurensis).png|center|250px]]
}}
De '''Amoerlemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus amurensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte lemmings]] (''Lemmus'').

Dizze [[soarte]] komt foar yn it [[Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], yn 'e krite fan 'e [[rivier]] de [[Amoer (rivier)|Amoer]]. De Amoerlemming waard foar it earst beskreaun en as aparte soarte erkend yn [[1924]]. Der is fierders net folle oer bekend. Op 'e [[Reade List fan de IUCN]] stiet de Amoerlemming fermeld as &quot;net bedrige&quot;, wat betsjut dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Amur_lemming ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte lemming]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>tj65t0f763it0ffu5jlfd9nftw0je1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brune lemming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69736</id>
    <revision>
      <id>1233902</id>
      <parentid>1233734</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="e55e4yu3zd8tonkm52znr6idigzlw64" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= brune lemming|
Ofbyld= [[File:Lemmus trimucronatus 85585318 (cropped).jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') |
Wittenskiplike namme = Lemmus trimucronatus |
Beskriuwer, jier= [[John Richardson (biolooch)|Richardson]], 1825 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune lemming (Lemmus trimucronatus).png|center|250px]]
}}
De '''brune lemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus trimucronatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan de [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan de [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan de [[echte lemmings]] (''Lemmus''). Dizze [[soarte]] komt foar op 'e [[toendra]] fan [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]] (yn 'e [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en [[Nûnavût]]). Fierders libbet de brune lemming ek by de Kanadeeske westkust lâns yn [[Britsk-Kolumbia]], hast oan [[Vancouvereilân]] ta. Oarspronklik waard dit bist beskôge as in foarm fan 'e [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus''), mar letter waard er erkend as in aparte [[soarte]].

==Uterlike skaaimerken==
De brune lemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 13 sm (♂) of 12½ sm (♀), mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan sa'n 68 g (♂) of 58 g (♀). Sa't syn namme al seit is er brunich fan kleur, mei in readbrunige [[rêch]] en [[efterst]], wylst de [[kop]] en [[skouder]]s wat mear griisbrunich binne. [[Winter]]deis wurdt syn [[hier (begroeiïng)|hier]] langer en wat grizer. Krekt as oare [[lemming]]soarten hat er lytse [[ear (lichemsdiel)|earkes]], in stomp [[snút]]sje, koarte [[poat]]sjes en in hiel koart [[sturt]]sje.

==Hâlden en dragen==
Brune lemmings frette benammentlik [[gers]]leaten, mar dêrnjonken ek [[gers]], [[sigge]], [[moas]], [[beamskors]], [[bei]]en, [[koarstmoas]]sen en [[woartel (diel fan in plant)|plantewoartels]]. Se libje ûndergrûnsk yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en de wyfkes kinne nei in [[draachtiid]] fan 23 dagen 3 kear jiers in nêst fan 4-9 jongen smite.

Oars as syn [[Jeraazje|Jeraziatyske]] sibben de [[berchlemming]] (''Lemmus lemmus'') en de [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus'') migrearret de brune lemming net, dat as oerbefolking ûntstiet, wurdt dat oplost mei geweld. Brune lemmings foarmje in wichtige boarne fan fretten foar [[rôfdier]]en as de [[poalfoks]] en ferskate [[rôffûgels|rôffûgel]]soarten. Der besteane oanwizings dat ek [[kariboe]]s (Noardamerikaanske [[rindier]]en) se soms opfrette. It liket derop dat de poalfoks him yn [[Noard-Amearika]] net fuortplantsje kin yn jierren dat brune lemmings krap binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_American_brown_lemming ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lemmus trimucronatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte lemming]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>e55e4yu3zd8tonkm52znr6idigzlw64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielwangwrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69792</id>
    <revision>
      <id>1233929</id>
      <parentid>1173516</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2737" sha1="ppshhbfmrpa11i01fb7sd86p3n8os4g" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= gielwangwrotmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus xanthognathus |
Beskriuwer, jier= [[William Elford Leach|Leach]], 1815 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus xanthognathus map.svg|center|250px]]
}}
De '''gielwangwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus xanthognathus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''), dat foarkomt yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]], yn [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] en de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|gewesten]] [[Britsk-Kolumbia]], de [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]].

==Uterlike skaaimerken==
De gielwangwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 120 g. Hy liket tige op 'e [[gielnoaswrotmûs]] (''Microtus chrotorrhinus''), mar is justjes grutter. Gielwangwrotmûzen hawwe koarte [[ear (lichemsdiel)|earkes]] en in net al te lange [[sturt]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] brún, mar skaait nei de [[bealch]] ta grizich út, en de [[snút]] is gielich of roastbrún. 

==Biotoop en hâlden en dragen==
Gielwangwrotmûzen libje yn in [[biotoop]] fan fochtich [[nullewâld]], deunby streamend [[wetter]] of [[sompe]]n. Se lizze mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje en grave ûndergrûnske hoalen. Dêrby libje se almeast yn [[koloanje (biology)|koloanjes]]. As der ûnrie driget, uterje se in piipjend of fluitsjend lûd om koloanjegenoaten te warskôgjen. De gielwangwrotmûs libbet fierhinne fan [[gers|gerzen]], [[koarstmoas]]sen en [[bei]]en. Hy hâldt gjin [[wintersliep]], mar is it hiele jier rûn aktyf, meastal by tsjuster en yn 'e skimer. [[Hjerst]]mis leit er yn syn hoale itensfoarrieden oan foar de [[winter]]. De wyfkes bringe nêsten fan 7-10 jongen te wrâld. De populaasjetichtheid kin fan jier oant jier tige fariëarje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Taiga_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Gielwangwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>ppshhbfmrpa11i01fb7sd86p3n8os4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielnoaswrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69795</id>
    <revision>
      <id>1233928</id>
      <parentid>1173512</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2912" sha1="t7ufl165m0k7ejikmf14ultanlh95tk" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= gielnoaswrotmûs|
Ofbyld= [[File:Microtus chrotorrhinus.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus chrotorrhinus |
Beskriuwer, jier= [[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1894 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus chrotorrhinus map.svg|center|250px]]
}}
De '''gielnoaswrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus chrotorrhinus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''), dat foarkomt yn it easten fan [[Kanada]] en it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De gielnoaswrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 15 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 39 g. Hy liket tige op 'e [[gielwangwrotmûs]] (''Microtus xanthognathus''), mar is wat lytser. De gielnoaswrotmûs hat koarte [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in relatyf lange [[sturt]], wêrfan't de [[hier (begroeiïng)|behierring]] oan 'e ûnderkant ljochter is as oan 'e boppekant. Syn [[pels]] is op 'e [[rêch]] griisbrún en op 'e [[bealch]] grizich, wylst syn [[noas]] wat gielich útskaait (dêrfandinne syn namme). 

==Biotoop en hâlden en dragen==
Gielnoaswrotmûzen libje benammentlik op wiete, rotsige [[berchtme|berchskeanten]], dêr't se mûzerillen troch de boaiemfegetaasje oanlizze en ûndjippe ûndergrûnske hoalen grave. Yn 'e regel libje se yn lytse [[koloanje (biology)|koloanjes]]. Se frette fral [[gers|gerzen]], [[moas]], ûndergrûnsk groeiende [[skimmel]]s, [[bei]]en en inkeld ek wol [[rûp]]en. De gefaarlikste [[rôfdier]]en foar dizze soarte binne ûnderskate soarten [[hauken]], [[ûlen]], [[slangen]] en [[martereftigen]]. Gielnoaswrotmûzen hâlde gjin [[wintersliep]], en binne it hiele jier rûn aktyf, fral oerdeis, al binne se sa wach en skou dat se mar komselden waarnommen wurde kinne. De wyfkes smite jiers 2-3 kear in nêst fan 4-7 jongen. Hoewol't de gielnoaswrotmûs de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot; hat, om't de populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen, wurdt er yn dielen fan syn [[areaal]] dochs beskôge as in kwetsbere soarte.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rock_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Gielnoaswrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>t7ufl165m0k7ejikmf14ultanlh95tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baskyske wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69814</id>
    <revision>
      <id>1233893</id>
      <parentid>1233700</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1896" sha1="t0wnm29fs8b4rkv1rhtwpnu6ufukt0v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Baskyske wrotmûs|
Ofbyld= [[File:Microtus lusitanicus.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus lusitanicus |
Beskriuwer, jier= [[Jean-Joseph Zéphirin Gerbe|Gerbe]], 1879 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Baskyske wrotmûs (Microtus lusitanicus).png|center|250px]]
}}
De '''Baskyske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus lusitanicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola'').

Dizze [[soarte]] libbet yn it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], yn noardlik en sintraal [[Portegal]], [[Galysje]], [[Astuerje]], [[Kantaabrje]], [[Baskelân (regio)|Spaansk Baskelân]] en [[Kastylje en Leön]]. Oare kant de [[Pyreneeën]] komt er ek foar yn [[Frânsk Baskelân]]. De Baskyske wrotmûs, dy't ek wol de '''Lusitanyske wrotmûs''' neamd wurdt, waard as soarte beskreaun en erkend yn [[1879]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lusitanian_pine_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus lusitanicus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Baskyske wrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]</text>
      <sha1>t0wnm29fs8b4rkv1rhtwpnu6ufukt0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beierske wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69817</id>
    <revision>
      <id>1233896</id>
      <parentid>1233705</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3104" sha1="7yxmees6gje5iimv4rfqq62699eu9cj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Beierske wrotmûs|
Ofbyld= [[File:Bavarianpinevole.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus bavaricus |
Beskriuwer, jier= [[Claus König|König]], 1962 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Beierske wrotmûs (Microtus bavaricus).png|center|250px]]
}}
De '''Beierske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus bavaricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dit bist waard foar it earst as [[soarte]] beskreaun troch [[soölooch]] [[Claus König]], yn [[1962]]. De status fan 'e Beierske wrotmûs as in aparte soarte is yn [[2007]] befêstige troch [[genetika|genetysk]] ûndersyk, al is er tige nau besibbe oan 'e [[liechtensteinwrotmûs]] (''Microtus liechtensteini'') út 'e eastlike [[Alpen]]. Der binne 23 opsette eksimplaren yn [[museum]]kolleksjes.

==Fersprieding==
De Beierske wrotmûs libbet yn fochtige [[berchtme|berch]][[greide]]n, en komt foar tusken 600-1.000 m hichte. König ûntdiek it bist yn [[1962]] op ien plak, deunby it [[skyen|sky-oard]] [[Garmisch-Partenkirchen (distrikt)|Garmisch-Partenkirchen]], yn it uterste súdeasten fan 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Beieren]]. Op dyseldichste lokaasje waard lykwols yn 'e tachtiger jierren in [[sikehûs]] oanlein, en mei't der sûnt 1962 gjin oare eksimplaren fan 'e soarte mear fûn wiene, waard de Beierske wrotmûs as útstoarn beskôge.

Yn [[2000]] trof de [[Eastenryk]]ske [[wittenskip]]ster [[Friederike Spitzenberger]] lykwols samar in eksimplaar yn ien fan 'e mûzefallen oan dy't se brûkte om libbene bisten te fangen foar har ûndersyk nei oare soarten kjifdieren. Dat wie yn [[Rofan]], yn 'e [[Brandenberger Alpen]], krekt oer de Dútsk-Eastenrykske grins yn [[Tiroal (dielsteat)|Tiroal]]. Fierder ûndersyk nei de Beierske wrotmûs is needsaaklik, mar fanwegen it miniskule [[ferspriedingsgebiet]], it feit dat de soarte by Garmisch-Partenkirchen weiwurden liket te wêzen, en om't it fynplak by Rofan likemin yn in beskerme [[natoergebiet]] leit, hat er de [[IUCN-status]] fan &quot;krityk&quot; krigen, wat sizze wol dat de soarte op it rântsje fan it útstjerren balansearret.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bavarian_pine_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Beierske wrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]</text>
      <sha1>7yxmees6gje5iimv4rfqq62699eu9cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feltenwrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69823</id>
    <revision>
      <id>1233916</id>
      <parentid>1233768</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="bkofb62uuj8fdram5txqz9dwl608pvv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= feltenwrotmûs
|Ofbyld= 
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') 
|Wittenskiplike namme = Microtus felteni 
|Beskriuwer, jier= [[Franz Maleč|Maleč]] &amp; [[Gerhard Storch|Storch]], 1963 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de feltenwrotmûs (Microtus felteni).png|center|250px]]
}}
De '''feltenwrotmûs''' of '''Feltens wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus felteni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola'').

Dizze [[soarte]] komt foar yn [[Jeropa]], op 'e súdwestlike [[Balkan]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] omfiemet [[Albaanje]], [[Kosovo]], [[Montenegro]], [[Servje]], [[Masedoanje]] en [[Grikelân]].

De feltenwrotmûs waard yn [[1963]] foar it earst beskreaun en erkend, mar sûnt is der net in protte ûndersyk nei dien, en neffens de [[IUCN-status|IUCN]] binne der te min gegevens oer beskikber om in ynskatting oer de status te meitsjen. De feltenwrotmûs wurdt soms beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[saviwrotmûs]] (''Microtus savii'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Felten's_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Feltenwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]</text>
      <sha1>bkofb62uuj8fdram5txqz9dwl608pvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinnewrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69909</id>
    <revision>
      <id>1233910</id>
      <parentid>1233750</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="o0ndb9bdsdc94yk2eib7txuye78z7ng" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= dinnewrotmûs|
Ofbyld= [[File:Woodland Vole Microtus Pinetorum.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus pinetorum |
Beskriuwer, jier= [[John Eatton Le Conte|Le Conte]], 1830 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus pinetorum map.svg|center|250px]]
}}
De '''dinnewrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus pinetorum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''). Dizze [[soarte]] komt foar yn [[Noard-Amearika]], yn it hiele easten fan 'e [[Feriene Steaten]], wêrby't syn [[ferspriedingsgebiet]] yn it westen oan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Nebraska]], [[Kansas]], [[Oklahoma]] en [[Teksas]] ta rikt. 

==Uterlike skaaimerken==
De dinnewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8⅓-12 sm, mei in sturtlingte fan 1½-4 sm en in gewicht fan 14-37 g. Syn [[pels]] is op 'e [[rêch]] giel- oant dûnkerbrún, en op 'e [[bealch]] witich of ljochtgrizich. De [[each|eagen]], [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[sturt]] binne allegear yn grutte belune as adaptaasje ta in fierhinne ûndergrûnske libbensstyl.

==Biotoop==
Dinnewrotmûzen komme foar yn [[leafwâld]], drûch [[greidlân]] en [[wyngerd|apelwyngerd]]s. Se hawwe in foarkar foar beboske [[biotoop|biotopen]] mei ferskate lagen fan opgeande begroeiïng, mar ek foar [[nullebeam|nulle]][[strewellen]], legere boaiemfegetaasje en âlde fallene [[beam]]stammen. De [[grûn|ierde]] moat net al te drûch wêze, mar kin fierders útinoar rinne fan [[fean]]grûn oant [[grint]].

==Hâlden en dragen==
Dinnewrotmûzen hâlde ta yn eigengroeven ûndergrûnske gongestelsels, dêr't se fierwei it grutste part fan har tiid trochbringe. Boppe de grûn komme se mar selden. Dy libbenswize makket har frijwol ûnkwetsber foar [[rôffûgels]] en [[ûlen]], mar net foar [[martereftigen]] en [[slangen]]. Dinnewrotmûzen libje yn famyljegroepen, besteande út in mantsje en in wyfke dy't harsels fuortplantsje, oanfolle mei har jongen en soms ien of twa ûnbesibbe eksimplaren dy't migrearre binne út oare famyljegroepen en as helpers fungearje by it grutbringen fan 'e jongen. De wyfkes binne har mantsjes tige trou, en hâlde en drage har withoe agressyf foar frjemde mantsjes oer.

De dinnewrotmûs fret benammen dielen fan 'e [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]] fan [[planten]], en fierders [[frucht (plant)|frucht]]en, [[sied  (frucht)|sied]], [[skors]], ûndergrûnsk groeiende [[skimmel]]s en [[ynsekten]]. Om't se it measte focht dat se brek binne, út plantedielen binnenkrije, kinne se mei mar in bytsje [[wetter]] ta. Yn 'e [[winter]] lizze se itensfoarieden oan.

Yn it noarden fan har [[areaal]] duorret de [[peartiid]] fan dinnewrotmûzen fan [[maart]] oant earne tusken [[novimber]] en [[jannewaris]]. Yn it suden plantsje se har it hiele jier rûn fuort. De [[draachtiid]] duorret 20-24 dagen, wêrnei't 1-4 kear jiers in nêst mei 1-5 jongen smiten wurdt. Wyfkes binne yn 'e regel mei likernôch 105 dagen geslachtsryp, mar yn útsûnderlike gefallen al mei 77 dagen.

==Status==
De dinnewrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Dizze soarte bringt yn 'e [[Feriene Steaten]] elts jier foar $50 miljoen oan skea ta oan apelwyngerds, en wurdt troch [[túnker]]s sadwaande yn 'e regel sjoen as skealik ûngedierte.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woodland_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus pinetorum}}
}}

{{DEFAULTSORT:Dinnewrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>o0ndb9bdsdc94yk2eib7txuye78z7ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudhamster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70004</id>
    <revision>
      <id>1233932</id>
      <parentid>1173487</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12479" sha1="et4ehnlvot1rivoox21hzvx8s3bmbhu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= goudhamster|
Ofbyld= [[Ofbyld:Golden hamster side 1.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |
Skaai= [[goudhamsters]] (''Mesocricetus'') |
Wittenskiplike namme = Mesocricetus auratus |
Beskriuwer, jier= [[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1839 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de goudhamster (Mesocricetus auratus).png|center|250px]]
}}
De '''goudhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mesocricetus auratus''), ek wol de '''Syryske hamster''' of de '''Syryske goudhamster''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de ûnderfamylje fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudhamsters]] (''Mesocricetus''). Dit is de bekendste hamstersoarte. Yn it wyld komt er foar yn dielen fan [[Syrje]] en [[Turkije]], dêr't er no in bedrige [[bist]]e[[soarte]] is. De goudhamster is lykwols populêr as [[húsdier]], dat fanwegen de grutte populaasje dy't yn finzenskip libbet, bestiet der gjin kâns op útstjerren.

==Fersprieding en biotoop==
Yn it wyld libbet de goudhamster yn in [[steppe]]- oant [[woastyn]]eftich [[biotoop]] yn noardlik [[Syrje]]. Dat is in frij beheind gebiet, dat him útstrekt fan 'e westigge fan 'e [[rivier]] de [[Eufraat]] oant de omkriten fan 'e stêd [[Aleppo]]. Teffens komt er foar yn in lyts oangrinzgjend diel fan súdeastlik [[Turkije]]. Yn 'e omkriten fan [[Jeruzalim]] komme yn [[Israel]] en [[Palestina]] ek wylde goudhamsters foar, mar dêrby giet it om troch [[minske|minsklik]] yngripen yntrodusearre [[eksoat]]en.

==Skiednis==
De Westerske [[wittenskip]], yn 'e persoan fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[soölooch]] [[George Robert Waterhouse]], ûntdiek de goudhamster yn [[1839]]. Yn [[1930]] fong [[Israel Aharoni]], in [[perfester]] yn 'e [[soölogy]] oan 'e [[Hebriuwske Universiteit fan Jeruzalim]], yn noardlik Syrje in wyfkesgoudhamster mei in nêst jongen. Hy naam de bisten mei werom nei [[Palestina]], dêr't er se fokte om se as [[proefdier]]en te brûken. Guon fan 'e flugge bistkes ûntsnapten troch in gat yn 'e flier fan it fertrek dêr't Aharoni se hold, en it tinken is dat de wylde populaasje yn [[Israel]] en it [[Westjordaanlân]] ôfstammet fan dy pear ûntkommelingen.
[[File:Goldhamster_2.jpg|left|thumb|250px|In bûnte goudhamster.]]

Yn [[1931]] waarden guon ôfstammelingen fan Aharoni syn goudhamsters oerbrocht nei [[Grut-Brittanje]], dêr't se oan it saneamde ''Welcome Bureau of Scientific Research'' (&quot;Wolkomsburo fan Wittenskiplik Undersyk&quot;) tabetroud waarden. It die bliken dat de bistkes har yn finzenskip maklik fuortplanten, en yn [[1932]] krige it [[Soölogysk Genoatskip fan Londen]] nochris twa pear út Jeruzalim yn besit. Guon neikommelingen dêrfan kamen yn [[1937]] foar it earst as [[húsdier]] yn eigendom fan priveepersoanen. Yn [[1971]] waarden in pear wylde hamsters oerbrocht nei de [[Feriene Steaten]], mar út resint [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-ûndersyk hat bliken dien dat de tsjintwurdige Amerikaanske populaasje goudhamsters (yn elts gefal yn 'e froulike line) folslein ôfstammet fan ien wyfke – wierskynlik itselde dat Aharoni yn 1930 fongen hie. Sterker noch, frijwol alle goudhamsters dy't hjoed de dei yn finzenskip holden wurde, stamje nei alle gedachten ôf fan dat iene wyfke.

Nei Aharoni syn fangst út [[1930]] binne noch mar selden goudhamsters yn it wyld waarnommen yn har natuerlike [[ferspriedingsgebiet]]. Uteinlik waarden yn [[septimber]] [[1997]] en [[maart]] [[1999]] twa ekspedysjes nei noardlik Syrje útfierd mei as spesifyk doel om te fêst te stellen hoe't it de goudhamster yn it wyld fergie. De ûndersikers fûnen 30 goudhamsterhoalen, dy't elts bewenne waarden troch op syn heechsten ien inkele goudhamster. Se fongen sân mantsjes en seis wyfkes, wêrfan't ien drachtich wie en yn finzenskip seis jongen te wrâld brocht. Alle 19 fongen goudhamsters en dêrtopta nochris 3 dy't al op 'e [[Universiteit fan Aleppo]] holden waarden, waarden oerbrocht nei [[Dútslân]] om fia in úttocht fokprogramma mear genetyske fariëteit yn 'e finzen goudhamsterpopulaasje te yntrodusearjen.

==Uterlike skaaimerken==
De goudhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 13-18 sm, mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan 110-140 g. Hy hat fan natuere in [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] ljochtbrún oant oranje-eftich is, en op 'e [[bealch]] ljochtgrizich of witich, mei faak in dûnkere streek fan 'e [[wang]]en oant yn 'e [[nekke]]. Ek it [[hier (begroeiïng)|hier]] boppe de [[each|eagen]] en op 'e rêch hat dûnkereftige úteinen. Domestisearre eksimplaren kinne lykwols troch selektyf fokken ek oare kleurfarianten hawwe, lykas bûnt (wêrby't de witige en brún/oranje flakken ûnregelmjittich oer it lichem ferdield binne), swartbûnt (witich mei swart) of hielendal swart, wyt, oranje, krêm, brutsen wyt of brún. Dêrnjonken besteane der yn finzenskip ek langhierrige, saneamde &quot;angoara&quot;-goudhamsters, dy't ek wol &quot;teddybearkes&quot; neamd wurde.
[[File:Goldhamster.jpg|right|thumb|250px|In swartbûnte goudhamster.]]

Krekt as alle [[hamsters]] hat de goudhamster oprekbere [[wangpûden]] dy't er by it fretten folstoppet mei safolle mooglik yn lytse stikjes haffele foer, oant se útpuolje oan 'e [[skouder]]s ta. As der neat mear by kin, keart er gau werom nei de feilichheid fan syn hoale om it miel dêr yn alle rêst te beplúzjen. Dit is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] strategy dy't yn it wyld de tiid ferminderet dat goudhamsters bleatsteane oan [[predaasje]], en sa dus har kânsen om te oerlibjen ferbetteret; yn finzenskip tsjinnet it gjin doel, mar is it fermaaklik om te sjen. De pleatslike namme yn it [[Noardlevantynsk-Arabysk]]e [[dialekt]] fan [[Aleppo]] is أبوجراب, wat &quot;sealtasmantsje&quot; betsjutte soe, dêrmei ferwizend nei de wangpûden. As der fretten by 't folop is, lizze goudhamsters yn har hoalen ek op grutte skaal itensfoarrieden oan foar mindere tiden.
[[File:Peach the pet hamster.jpg|left|thumb|200px|In goudhamster.]]

==Hâlden en dragen==
Yn it wyld is de goudhamster in tige skou bistke, en oer de wylde populaasje is oant op 't heden suver neat bekend. Ynstee is hast alles dat we witte oer goudhamsters basearre op observaasje fan finzen eksimplaren. Dêrtroch hat men lang tocht dat it [[nachtdier]]en wiene, mei't goudhamsters yn finzenskip altyd nachts aktyf binne. Mar troch observaasje fan 'e eksimplaren dy't yn [[1997]] en [[1999]] yn it wyld fongen binne, hat men ûntdutsen dat de nachtlike libbenswize fan 'e domestisearre goudhamster in adaptaasje is oan in rôfdierfrij bestean; wylde goudhamsters binne suver útslutend yn 'e skimerperioaden yn 't spier, wierskynlik om nachtrôfdieren lykas [[ûlen]] te ûntrinnen.

Goudhamsters bringe it grutste part fan 'e tiid troch yn eigengroeven hoalen dy't oant 2 m djip wêze kinne. Se libje [[solitêr]] en binne tige [[territoarium (biology)|territoariaal]]. As ien bist it territoarium fan in oaren binnenkringt, folget der in gefjocht op libben en dea. Utsûnderings dêrop binne as in mantsje in [[djoeitiid|djoeisk]] wyfke benei komt, mar likegoed hat it wol kâns dat it wyfke it mantsje dan nei de [[pearing]] dochs noch oanfalt. Sels nêstgenoaten, dy't mei-inoar grutbrocht binne, sille inoar as folwoeksenen yn 'e regel net yn har om-en-by duldzje. [[Ynfantiside]] is net ûngewoan by goudhamsters, en yn finzenskip deadzje wyfkes soms har eigen (sûne) jongen as dy oppakt binne troch in minske, mei't der dan in frjemde rook oan sit, en eltse frjemde rook wurdt troch it wyfke ûnderfûn as in bedriging foar de oare jongen. Yn finzenskip en yn it wyld frette wyfkes ornaris har eigen deade jongen op, wat in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] oanpassing is om foar te kommen dat de rôfdieren de lykstank fan it deade jong nei it nêst ta folgje.
[[File:Hamster with babies.jpg|right|thumb|250px|In goudhamster mei jongen.]]

De goudhamster hat gjin spesifike [[peartiid]]. Folwoeksen wyfkes wurde ien kear yn 'e 4 dagen djoeisk. Goudhamsters hawwe mei 16 dagen de koartste [[draachtiid]] fan alle [[plasintadier]]en. Hoewol't de draachtiid soms oant 18 dagen duorret, hat dat frijwol altyd te krijen mei komplikaasjes. De wyfkes kinne benei de 7 nêsten jongen yn in jier produsearje, wêrby't de grutte fan 'e smeten útinoar rint fan 4-20 jongen, al leit it gemiddelde op 8. De jongen wurde blyn berne en de [[each]]jes geane nei 2 wiken iepen. Mei 3 wiken wurde se ôfwûn en mei 4-5 wiken binne se geslachtsryp. Yn finzenskip wurde de jongen mei 4 wiken by de mem weihelle om fjochterij foar te kommen. Tagelyk wurde dan de mantsjes fan 'e wyfkes skaat. Groepkes jongen fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]] kinne byinoar bliuwe oant se 8 wiken âld binne en har territoriaal begjinne te hâlden en te dragen. In wyfke mei in nêst jongen kin op 'e nij djoeisk wurde, pearje en drachtich reitsje wylst it al in nêst jongen hat. De druk dêr't it lichem fan it wyfke dan ûnder komt te stean, resultearret faak yn tige swakke en ûnderfette jongen. De libbensferwachting fan 'e goudhamster is 2-3 jier.
[[File:Syrian_hamster_filling_his_cheek_pouches_with_Dandelion_leaves.JPG|left|thumb|250px|In goudhamster dy't syn wangpûden folstoppet mei tiksel.]]

==Fretten==
Goudhamsters frette benammen [[gers|gerzen]] en [[nôt]], mar litte ek oar [[plant]]aardich materiaal, lykas [[sied (plant)|sied]] en [[nút (frucht)|nuten]] net stean. It binne gjin spesifike [[herbivoar]]en, dat ek [[dier]]lik guod stiet op it menu. Dêrûnder binne [[ynsekten]] ([[toarren]], [[miggen]], [[eamels]], [[kakkerlakken]], [[wantsen]] en [[meepsen]]), [[wjirms]] en [[slakken]].

==Status==
De goudhamster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot; (wat de leechste gradaasje fan &quot;bedrige&quot; yn 'e bredere sin is), om't er yn it wyld mar in beheind [[ferspriedingsgebiet]] hat, dêr't er efterútbuorket troch [[habitat]]ferlies feroarsake troch [[lânbou]] en troch opsetlike útrûging troch minsken. Lokkigernôch bestiet der troch de grutte en rûnom fersprate finzen populaasje gjin gefaar foar útstjerren.
[[File:Goldhamster_wiese1.jpg|right|thumb|250px|In goudhamster oan 'e kuier.]]

==Domestikaasje==
Goudhamsters binne populêr as [[húsdier]], om't se meigeand en fan natuere nijsgjirrich binne, en in hege &quot;aaiberheidsfaktor&quot; hawwe. In protte goudhamsters wurde lykwols yn te lytse koaien holden; neffens de ''[[Humane Society of the United States]]'', in [[bistebeskerming]]sorganisaasje, kin in habitat nea te grut wêze foar in goudhamster, en eigners fan 'e bistkes wurdt dan ek oanret om in sa grut mooglike koai te nimmen. Fierders wurde goudhamsters beskôge as in gaadlik húsdier foar jonge bern, mar dat is sa net. Hoewol't de bistkes opmerklike robúst binne foar har postuer, hoecht in bern mar ien ûntrochtochte beweging te meitsjen, en dan is it de ein fan it ferhaal foar de hamster. Saakkundigen fine it hâlden fan goudhamsters dêrom pas gaadlik foar bern fan 10 jier ôf, en dan nòch moat der eins in folwoeksene tafersjoch hâlde as it bistke út syn koai helle wurdt.

Ofsjoen fan har populariteit as húsdier wurde goudhamsters ek noch altyd as [[proefdier]]en brûkt yn [[laboratoarium|laboratoaria]]. Sa tsjinnen neffens gegevens dy't sammele waarden troch de ''[[Canadian Council for Animal Care]]'' (&quot;Kanadeeske Rie foar Bistesoarch&quot;), yn [[2006]] yn [[Kanada]] 6.402 goudhamsters as proefdier. Behalven foar poer [[biology]]sk ûndersyk wurde de bistkes ek faak brûkt foar de medyske wittenskip, wêrûnder ûndersyk nei ferskate [[hert]]kwalen (dêr't se fanwegen har [[yntylt]] tige gaadlik foar skine te wêzen) en [[alkoholisme]] (troch har grutte [[lever (orgaan)|levers]] brekke se [[etanol|alkohol]] fluch ôf).

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Golden_hamster ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mesocricetus auratus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Goudhamster]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Israel]]
[[Kategory:Eksoat yn Palestina]]</text>
      <sha1>et4ehnlvot1rivoox21hzvx8s3bmbhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastlike fjildmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70011</id>
    <revision>
      <id>1233911</id>
      <parentid>1233753</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4757" sha1="l9d8bzg0i82tl5svkh2d0v7kesr95bz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= eastlike fjildmûs|
Ofbyld= [[File:Microtus levis? from Luhanshchyna.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus mystacinus |
Beskriuwer, jier= [[Filippo de Filippi|Filippi]], 1908 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike fjildmûs (Microtus mystacinus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#209399}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#ED1C24}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''eastlike fjildmûs''' of '''eastlike lânmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus mystacinus'', [[synonym|syn.]] ''Microtus levis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte fjildmûzen]] (''Microtus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn in grut diel fan [[East-Jeropa|East]]- en [[Noard-Jeropa]]. De eastlike fjildmûs liket sterk op 'e (gewoane) [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''), en waard foarhinne ta deselde [[soarte]] rekkene. Oare [[wittenskiplike namme]]n foar de eastlike fjildmûs binne ''Microtus rossiaemeridionalis'' en ''Microtus subarvalis''. &quot;''Microtus mystacinus'' De Filippi, 1865&quot; is mooglik in âlder synonym.

==Fersprieding==
De eastlike fjildmûs komt op 'e [[Balkan]] foar yn [[Albaanje]], [[Grikelân]], [[Masedoanje]], [[Kosovo]], [[Servje]], [[Bulgarije]], [[Turkije]] en [[Roemeenje]]. Yn [[East-Jeropa]] hearre fierders [[Moldaavje]], de [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]], it [[Baltikum]] en [[Ruslân]] ta syn [[ferspriedingsgebiet]], wylst er yn [[Noard-Jeropa]] foarkomt yn súdlik [[Finlân]]. Bûten [[Jeropa]] libbet er ek yn [[Lyts-Aazje]], westlik [[Transkaukaazje]] en noardwestlik [[Iraan]]. Op 'e [[Noarwegen|Noarske]] [[arsjipel|eilannegroep]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]], yn it [[Noardpoalgebiet]], is er oanwêzich as in fan [[1920]] ôf by fersin troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]]. De oanwêzigens fan it bistke dêre waard yn [[1960]] foar it earst opmurken. Yn [[Sibearje]] libje twa isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: ien oan 'e bopperin fan 'e [[rivier]] de [[Jenisej]] en ien oan 'e súdwestlike [[igge]] fan 'e [[Baikalmar]]. It is ûndúdlik oft dat natuerlik foarkommende populaasjes binne, of oft dy ek troch de minske yntrodusearre binne.

==Uterlike skaaimerken==
De eastlike fjildmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10½ -12¾ sm, mei in sturtlingte fan 3⅓-5¼ sm en in gewicht fan 25-46 g. Hy is dreech te ûnderskieden fan gewoane [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''). It ferskil sit him yn 'e [[geslachtsdiel]]en, de [[siedsel]]len en it tal [[gromosoom|gromosomen]]. Teffens is de eastlike fjildmûs wat grutter as de measte ûndersoarten fan 'e fjildmûs.

==Hâlden en dragen==
Eastlike fjildmûzen binne benammen yn 'e skimerperioaden aktyf. It binne [[herbivoar]]en, dy't [[simmer]]deis almeast [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] en [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]] frette, en by 't [[winter]] [[woartel (diel fan in plant)|woartels]]. De [[peartiid]] duorret fan [[maart]] oant [[oktober]]. De wyfkes kinne jiers trije kear in nêst jongen krije.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Eastlike fjildmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Spitsbergen]]</text>
      <sha1>l9d8bzg0i82tl5svkh2d0v7kesr95bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boskspringmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70414</id>
    <revision>
      <id>1233900</id>
      <parentid>1233730</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6030" sha1="d5vmb234jdu73dfmr6yaaqm6mwwh5zv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme=boskspringmûs|
Ofbyld= [[File:Woodland jumping mouse.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[jerboä's]] (''Dipodidae'') | 
Skaai= [[boskspringmûzen]] (''Napaeozapus'') |
Wittenskiplike namme = Napaeozapus insignis |
Beskriuwer, jier= [[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1891 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de boskspringmûs (Napaeozapus insignis).png|center|250px]]
}}
De '''boskspringmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Napaeozapus insignis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[jerboä's]] (''Dipodidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[springmûzen]] (''Zapodinae'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskspringmûzen]] (''Napaeozapus''). Dit bistke komt foar yn eastlik [[Noard-Amearika]], en stiet derom bekend dat er bjusterbaarlike fier springe kin, syn behindige postuer yn acht nommen. De boskspringmûs waard nei syn erkenning as soarte yn [[1891]] earst lange tiid beskôge as in lid fan it skaai fan 'e [[echte springmûzen]] (''Zapus''), mar út letter ûndersyk die bliken dat de ferskillen mei de oare soarten fan dat skaai op it mêd fan 'e [[tosk|dintale]] [[morfology]] en de opbou fan 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] sa grut wiene, dat de boskspringmûs yn in eigen skaai ûnderbrocht wurde moast.

==Fersprieding en biotoop==
De boskspringmûs libbet yn it sintrale eastlike diel fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Kanada]] komt er foar fan sintraal [[Manitoba]] fia sintraal en súdlik [[Ontario]] en hast hiel [[Kebek (provinsje)|Kebek]] oant yn [[Nij-Breunswyk]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] libbet er yn it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en de noardeastlike [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust, en dêrwei strekt syn [[areaal]] him fia de [[Appalachen]] út nei it suden oant yn [[Georgia]]. Boskspringmûzen jouwe de foarkar oan koele en wiete [[nullewâld]]en mei streamend wetter dat út it [[bosk]] wei nei [[greidlân]] floeit, en oan [[biotoop|biotopen]] dêr't nullewâlden en greidlân inoar ôfwikselje en streamend wetter en tichte boaiemfegetaasje foarhâns binne.
[[File:Woodland jumping mouse-closeup.jpg|left|thumb|200px|De boskspringmûs fan deunby.]]

==Uterlike skaaimerken==
De boskspringmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-9⅔ sm, mei in sturtlingte fan 11½-16 sm en in gewicht fan 17-35 g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] brunich oant dûnkerbrunich en op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] gielbrunich, wylst de [[bealch]], de [[poat]]en en de punt fan 'e [[sturt]] wyt binne. Der sitte swartpuntige [[hier (begroeiïng)|hierren]] troch de pels hinne dy't boskspringmûzen in wat rûchhierrich oansjen jouwe. Yn it súdlike part fan har [[ferspriedingsgebiet]] binne se dûnkerder fan kleur as yn it noarden. De [[sturt]] is tige lang en fan boppen dûnkerbrún en fan ûnderen krêmkleurich wyt, al is er mar krap mei hier begroeid. De [[efterpoat]]en binne folle langer as de [[foarpoat]]en, en meitsje dat de boskspringmûs as er kjel wurdt wol 3 m fier springe kinne.

==Hâlden en dragen==
Boskspringmûzen libje òf yn in eigengroeven ûndergrûnske hoale, òf yn in nêst dat se oanlizze fan [[gers]], [[reid]]en en [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] yn holle [[beam]]men of ûnder [[woartel (diel fan in plant)|beamwoartels]] of [[rots]]en. De mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 0,4-3,6 ha en wyfkes fan 0,4-2,6 ha, wêrby't inkeld de territoaria fan 'e tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslachten]] inoar oerlaapje. Boskspringmûzen hâlde in [[wintersliep]] dy't duorret fan [[septimber]]/[[oktober]] oant yn [[april]], al wurde se eltse fjirtjin dagen eefkes wekker om har behoef te dwaan.
[[File:Woodland Jumping Mouse with ruler.jpg|left|thumb|250px|In troch in [[kat]] fongen en oanfretten boskspringmûs yn [[Fermont]], mei in [[lineaal]] derby om 'e lichemsgrutte te bepalen.]]

De [[peartiid]] rint fan [[maaie]] oant [[augustus]], wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan likernôch 29 dagen 2 of inkeld 3 kear jiers in nêst fan 3-6 keale, [[blynheid|bline]] jongen te wrâld bringt. De fersoarging fan dy jongen wurdt dield troch it mantsje en it wyfke. De [[each]]jes fan 'e jongen geane mei 26 dagen iepen en mei likernôch 30 dagen wurde se ôfwûn. De trochsneed populaasjetichtheid fan 'e boskspringmûs leit op 7½ de ha, al kinne der soms wol oant 59 eksimplaren de ha foarkomme. Boskspringmûzen binne [[omnivoar]]en en frette njonken in protte [[plant]]aardich guod en [[skimmel]]s ek in soad [[ynsekten]], [[larve]]n en oar wrimelt. Har natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[slangen]], [[martereftigen]] as de [[Amerikaanske nerts]] en de [[wezeling]], en fierders de [[reade lynks]], it [[streekte stjonkdier]] en de [[eastlike krytûle]]. De boskspringmûs hat in libbensferwachting fan uterlik 3-4 jier, al leit it gemiddelde om 'e 2 jier hinne en helje in protte eksimplaren sels dat lang net.

==Undersoarten==
By in ûndersyk út [[1972]] waarden der 5 ûndersoarten fan 'e boskspringmûs erkend:
* ''Napaeozapus insignis abietorum'', yn [[Ontario]]
* ''Napaeozapus insignis frutectanus'', yn eastlik [[Wiskonsin]] en [[Michigan]]
* ''Napaeozapus insignis insignis'', yn [[Nij-Breunswyk]]
* ''Napaeozapus insignis roanensis'', yn [[Noard-Karolina]]
* ''Napaeozapus insignis saquenayensis'', yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woodland_jumping_mouse ''References'' en ''Further reading, op dizze side].
----
{{commonscat|Napaeozapus insignis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Boskspringmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Jerboä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>d5vmb234jdu73dfmr6yaaqm6mwwh5zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greidspringmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70422</id>
    <revision>
      <id>1233935</id>
      <parentid>1197300</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="6muml5q1pkutdxl8jijrvtnqmdityub" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= greidspringmûs|
Ofbyld= [[File:Zapus hudsonius.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[jerboä's]] (''Dipodidae'') | 
Skaai= [[echte springmûzen]] (''Zapus'') |
Wittenskiplike namme = Zapus hudsonius |
Beskriuwer, jier= [[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Zapus hudsonius map.svg|center|250px]]
}}
De '''greidspringmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Zapus hudsonius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[jerboä's]] (''Dipodidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[springmûzen]] (''Zapodinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte springmûzen]] (''Zapus''). Dizze [[soarte]] komt it meast algemien foar fan alle springmûzesoarten yn [[Noard-Amearika]]. De greidspringmûs waard foar it earst beskreaun en as aparte soarte erkend yn [[1780]].

==Fersprieding==
De greidspringmûs komt foar yn hast hiel [[Noard-Amearika]] beëasten de [[Rocky Mountains]], yn it easten oant de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust, yn it noarden oant de [[Arktis|Arktyske]] [[beamgrins]] yn noardlik [[Kanada]] en [[Alaska]], en yn it suden oant yn [[Georgia]], [[Alabama]], [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]].

==Uterlike skaaimerken==
De greidspringmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7⅓-7⅔ sm, mei in sturtlingte fan 10¾-16½ sm en in gewicht fan 11½-25 g. De [[pels]] is koart en rûch, mei op 'e [[rêch]] in brunige kleur. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] hinne rint yn 'e lingterjochting in dûnkerbrunige streek. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] binne ljochter, giel oant oranje-eftich, en de [[bealch]] en [[poat]]en binne witich. De [[sturt]], wêrfan't de lingte mear as ⅔ fan 'e totale lichemslingte bedrage kin, is twakleurich: brunich fan boppen en witich fan ûnderen. De [[poat|efterpoaten]] binne ferlinge, oant 3½ sm, wylst de [[poat|foarpoaten]] just relatyf koart binne. Dy skaaimerken jouwe de greidspringmûs in wat kangoeroe-eftich uterlik, en hy beweecht him yndie op deselde manear fuort as in kangoeroe, troch op 'e krêftige efterpoaten te huppen. Fierders hawwe greidspringmûzen [[ear (lichemsdiel)|earen]] dy't dúdlik útstykje út it [[hier (begroeiïng)|hier]], en frij grutte [[snorhierren]].

==Biotoop==
Greidspringmûzen jouwe de foarkar oan in fochtich [[biotoop]] mei rûnom opgeande boaiemfegetaasje. Se komme foar yn wiet [[greidlân]] en ticht begroeid terrein mei [[beek|beken]], [[poel|puollen]] of [[sompe|sompen]], mar mije ticht [[bosk|beboske gebieten]]. 

==Hâlden en dragen==
De greidspringmûs is in beweechlik lyts dierke dat mei syn krêftige efterpoaten, as er kjel wurdt, út stân wei wol in meter fier springe kin. It is in goede swimmer, en hy kin wol 1¼ m fier dûke, wylst ek graven him treflik ôf giet. Greidspringmûzen binne [[nachtdier]]en, al komme se soms ek oerdeis foar 't ljocht, as it dûnker [[waar]] is. Se libje [[solitêr]] en wurde mar komselden yn pearkes oantroffen, al binne se, oan 'e oare kant, ek wer net agressyf foar soartgenoaten oer as se dy tsjinkomme. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e greidspringmûs binne [[ûlen]], [[foksen]], [[hauken]] en [[wezeling]]en.

Fan ein [[septimber]], begjin [[oktober]] oant mids of ein [[april]] hâlde se in [[wintersliep]], dy't de mantsjes justjes earder ôfbrekke as de wyfkes. Frijwol daliks dêrnei begjint de [[peartiid]], dy't trochrint oant yn [[augustus]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 18 dagen bringt it wyfke dêrby 2-3 kear jiers in nêst 2-9 (mar trochinoar 5 of 6) jongen te wrâld. By de berte binne de jongen keal, [[blynheid|blyn]] en [[dôfheid|dôf]], mar nei fjirtjin dagen begjint it hier te groeien en geane de earen iepen, en mei 4 wiken binne se folslein behierre en binne ek de [[each|eagen]] iepen. Mei 28-33 dagen wurde se ôfwûn en binne se selsstannich. 

==Fretten==
Greidspringmûzen hawwe it leafst ferskillende soarten [[sied (plant)|sied]]en, mar se frette ek wol [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|frucht]]en, [[skimmels]] en [[dier]]lik guod, lykas [[ynsekten]], [[larve]]n (bgl. [[rûp]]en). [[Hjerst]]mis, as se har tariede op 'e [[wintersliep]], frette se folle mear as oars, en komme se fluch oan.

==Status==
De greidspringmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn romme [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Trije [[ûndersoarte]]n fan 'e greidspringmûs giet it lykwols net sa goed mei; dy wurde bedrige troch [[habitatferneatiging]] en [[oerbeweiding]]. De [[Nij-Meksiko|Nijmeksikaanske]] [[ûndersoarte]], ''Zapus hudsonius luteus'', waard yn [[july]] [[2014]] yn 'e [[Feriene Steaten]] op 'e list fan bedrige diersoarten set.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Meadow_jumping_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Zapus hudsonius}}
}}

{{DEFAULTSORT:Greidspringmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte springmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>6muml5q1pkutdxl8jijrvtnqmdityub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seepoddestoel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70443</id>
    <revision>
      <id>1233834</id>
      <parentid>1213839</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7324" sha1="2woh0tpkzz5ftjl3bo59lvztnp6rhr1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= seepoddestoel|
Ofbyld= [[File:Barrel jellyfish (Rhizostoma pulmo) (25515589773).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomeae'') |
Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') | 
Skaai= [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'') |
Wittenskiplike namme = Rhizostoma pulmo |
Beskriuwer, jier= [[Saverio Macrì|Macrì]], 1778|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''seepoddestoel''' of '''blomkoalkwab''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rhizostoma pulmo'') is in [[netteldieren|netteldier]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomeae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma''). Dizze [[soarte]] komt benammen foar yn it noardeastlike part fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], en spielt ek geregeldwei oan op 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Waad]]eilannen. It is in [[kwab]] sûnder [[nettelsel|nettel]][[tentakel]]s, dy't foar de [[minske]] ûngefaarlik is. Syn namme tanket er oan syn likenis mei in [[poddestoel]].

==Taksonomy==
De seepoddestoel dy't om 'e [[Britske Eilannen]] hinne foarkomt, stie foarhinne bekend ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Rhizostoma octopus'', in fariëteit dy't troch guon saakkundigen as in selsstannige [[soarte]] en troch oaren as in [[ûndersoarte]] fan 'e seepoddestoel beskôge waard. It iennichste ûnderskie tusken de ''Rhizostoma octopus'' en oare seepoddestuollen siet him yn 'e opbou fan 'e schiifrâne. Tsjintwurdich wurde beide fariëteiten algemien as ien soarte beskôge, en is ''Rhizostoma pulmo'' de algemien akseptearre wittenskiplike soartnamme.
[[File:Rizostoma pulmo.jpg|left|thumb|180px|De seepoddestoel.]]

==Fersprieding==
Seepoddestuollen komme foar yn it noardeastlike part fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], ynklusyf râneseeën lykas de [[Middellânske See]], de [[Swarte See]], de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Se binne fral tige algemien yn 'e [[Ierske See]], de [[Adriatyske See]] en it súdlike part fan 'e [[Noardsee]], wêrûnder de wetters foar de [[Nederlân]]ske en [[Belgje|Belgyske]] kust, en de [[Dútske Bocht]]. Yn 'e noardlike helte fan 'e Noardsee binne se folle seldsumer. Behalven út 'e noardeastlike Atlantyske Oseaan binne seepoddestuollen ek bekend út 'e [[Reade See]] en út 'e súdeastlike Atlantyske Oseaan foar de kust fan [[Súd-Afrika]] en [[Namybje]].


==Uterlike skaaimerken==
De seepoddestoel is in grutte kwab, wêrfan't de skiif trochinoar 30-60 sm yn trochsneed is, al kin er yn útsûnderlike gefallen wol 90 sm yn trochsneed berikke. Fan 'e top fan 'e skiif oant de úteinen fan 'e [[tentakel|mûletentakels]] kinne de grutste eksimplaren 120 sm mjitte. Dêrmei binne it guon fan 'e grutste kwabben yn 'e [[Noardsee]], al kin de [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata'') noch grutter wurde (oant 2 m yn trochsneed). Hoewol't se min ofte mear trochskinich binne, hawwe seepoddestuollen foar kwabben dochs in frij solide foarkommen. Se fariëarje yn kleur fan grizich of molkewyt oant ljochte nuânses fan grien, blau, rôze of brún. De [[kwabflie]] (''Hyperia galba''), in lytse [[kreefteftigen|kreefteftige]] mei de lichemsfoarm fan in [[garnaal]], kin oeral yn it lichem fan seepoddestuollen foarkomme, mar meastal yn 'e [[mage|maachponge]] (dy't in trêdepart fan 'e &quot;skiifklok&quot; yn beslach nimt) of de holtes fan 'e [[geslacht (sekse)|geslachts]][[klier]]en.

De skiifrâne is ferdield yn in stikmannich net folslein rûne, lel-eftige útstyksels, dy't &quot;felêre fâlden&quot; neamd wurde. Under de skiif sit in grut [[manubrium]], dat bestiet út in koarte, pyldereftige stâle dy't oergiet yn sechstjin trijewjukkige [[epaulet]]ten mei ploaide [[mûle|mûle-iepenings]]. Under dy mûle-iepenings ferdielt it lichem fan 'e seepoddestoel him yn fjouwer pear relatyf grutte, mar frij koarte [[tentakel|mûle-tentakels]], dy't foarme wurde troch trije wjukte dielen, folge troch trije krektlyk wjukte úteinen.

De lange, sliertige, út [[nettelsel]]len besteande rânetentakels, dy't de measte kwabben efter harren oan meislepe troch de see om [[proaidier]]en te fangen, ûntbrekke by de seepoddestoel, en dit bist is, nettsjinsteande syn omfang, dan ek ûngefaarlik foar [[minsk]]like swimmers. Folgroeide mantsjes hawwe blauwe [[geslacht (sekse)|geslachts]][[klier]]en, wylst dy by geslachtsripe wyfkes readbrunich fan kleur binne. As se bleatsteld wurde oan 'e lucht kriget de skiif fan seepoddestuollen in kerlich, wartich oerflak. 
[[File:Meduses al pont del petroli.jpg|right|thumb|300px|In see fol seepoddestuollen.]]

==Hâlden en dragen==
Seepoddestuollen ferpleatse har troch de see troch har klokfoarmige skiif fol mei wetter rinne te litten en dat der dan wer út te pompen. Se frette [[soöplankton]] (alderhanne lytse seedierkes) en lytse [[fisk]]jeguod dat ûnder it swimmen by har tentakels lâns driuwt of swimt. De seepoddestoel plantet him oan it wetteroerflak yn syn ''medusa''-foarm (of kwabfoarm) fuort, wêrnei't de ''ephyrae'' of [[larve]]n, in libbensstadium dat folle ûnopfallender is mar ek folle langer libbet, ôfsakje nei de seeboaiem. Oan it begjin fan eltse simmer ûntsteane út 'e ''ephyrae'' nije ''medusae''. De fuortplanting liket beheind te wêzen ta [[simmer]]moannen, mei't folwoeksen bisten oan 'e ein fan 'e simmer en yn 'e [[hjerst]] by 't folop foarkomme, soms sels yn hiele [[iezing]]s. Troch hjerst- en winterstoarmen wurde se faak yn grutte oantallen op 'e kust smiten. 
[[File:Rhizostoma pulmo 0128.jpg|left|thumb|250px|De ûnderkant fan in seepoddestoel.]]

Hoewol't seepoddestuollen ornaris oan it wetteroerflak of deun dêrûnder waarnommen wurde, binne [[see]][[biolooch|biologen]] fan tinken dat soks foar 't neist in gefolch is fan 'e sterkere [[tij]]stream dy't der tichteby de kust stiet. Men giet der fanút dat folgroeide seepoddestuollen de winter trochbringe yn djipper wetter fierder fan 'e kust ôf. It folgjende jiers kinne sokke eksimplaren dan noch oant yn [[juny]] waarnommen wurde foar't se ôfstjerre. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e seepoddestoel is, foarsafier bekend, de [[learskylpodde]] (''Dermochelys coriacea'').

==Status==
De seepoddestoel hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net beoardiele&quot;, wat sizze wol dat men noch net oan in beoardieling fan dizze soarte takommen is of dat men fynt dat der noch net genôch oer bekend is om in beoardieling te dwaan. Yn elts gefal hat de seepoddestoel in grutternôch [[ferspriedingsgebiet]] en liket de populaasje stabyl te wêzen. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte bekend.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rhizostoma_pulmo ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rhizostoma pulmo}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]]</text>
      <sha1>2woh0tpkzz5ftjl3bo59lvztnp6rhr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233835</id>
      <parentid>1233834</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1233835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7325" sha1="qsvwn0dslmexqa3nw2tnied6sdjugws" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= seepoddestoel|
Ofbyld= [[File:Barrel jellyfish (Rhizostoma pulmo) (25515589773).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomeae'') |
Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') | 
Skaai= [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'') |
Wittenskiplike namme = Rhizostoma pulmo |
Beskriuwer, jier= [[Saverio Macrì|Macrì]], 1778|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''seepoddestoel''' of '''blomkoalkwab''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rhizostoma pulmo'') is in [[netteldieren|netteldier]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomeae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma''). Dizze [[soarte]] komt benammen foar yn it noardeastlike part fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], en spielt ek geregeldwei oan op 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Waad]]eilannen. It is in [[kwab]] sûnder [[nettelsel|nettel]][[tentakel]]s, dy't foar de [[minske]] ûngefaarlik is. Syn namme tanket er oan syn likenis mei in [[poddestoel]].

==Taksonomy==
De seepoddestoel dy't om 'e [[Britske Eilannen]] hinne foarkomt, stie foarhinne bekend ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Rhizostoma octopus'', in fariëteit dy't troch guon saakkundigen as in selsstannige [[soarte]] en troch oaren as in [[ûndersoarte]] fan 'e seepoddestoel beskôge waard. It iennichste ûnderskie tusken de ''Rhizostoma octopus'' en oare seepoddestuollen siet him yn 'e opbou fan 'e schiifrâne. Tsjintwurdich wurde beide fariëteiten algemien as ien soarte beskôge, en is ''Rhizostoma pulmo'' de algemien akseptearre wittenskiplike soartnamme.
[[File:Rizostoma pulmo.jpg|left|thumb|180px|De seepoddestoel.]]

==Fersprieding==
Seepoddestuollen komme foar yn it noardeastlike part fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], ynklusyf râneseeën lykas de [[Middellânske See]], de [[Swarte See]], de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Se binne fral tige algemien yn 'e [[Ierske See]], de [[Adriatyske See]] en it súdlike part fan 'e [[Noardsee]], wêrûnder de wetters foar de [[Nederlân]]ske en [[Belgje|Belgyske]] kust, en de [[Dútske Bocht]]. Yn 'e noardlike helte fan 'e Noardsee binne se folle seldsumer. Behalven út 'e noardeastlike Atlantyske Oseaan binne seepoddestuollen ek bekend út 'e [[Reade See]] en út 'e súdeastlike Atlantyske Oseaan foar de kust fan [[Súd-Afrika]] en [[Namybje]].


==Uterlike skaaimerken==
De seepoddestoel is in grutte kwab, wêrfan't de skiif trochinoar 30-60 sm yn trochsneed is, al kin er yn útsûnderlike gefallen wol 90 sm yn trochsneed berikke. Fan 'e top fan 'e skiif oant de úteinen fan 'e [[tentakel|mûletentakels]] kinne de grutste eksimplaren 120 sm mjitte. Dêrmei binne it guon fan 'e grutste kwabben yn 'e [[Noardsee]], al kin de [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata'') noch grutter wurde (oant 2 m yn trochsneed). Hoewol't se min ofte mear trochskinich binne, hawwe seepoddestuollen foar kwabben dochs in frij solide foarkommen. Se fariëarje yn kleur fan grizich of molkewyt oant ljochte nuânses fan grien, blau, rôze of brún. De [[kwabflie]] (''Hyperia galba''), in lytse [[kreefteftigen|kreefteftige]] mei de lichemsfoarm fan in [[garnaal]], kin oeral yn it lichem fan seepoddestuollen foarkomme, mar meastal yn 'e [[mage|maachponge]] (dy't in trêdepart fan 'e &quot;skiifklok&quot; yn beslach nimt) of de holtes fan 'e [[geslacht (sekse)|geslachts]][[klier]]en.

De skiifrâne is ferdield yn in stikmannich net folslein rûne, lel-eftige útstyksels, dy't &quot;felêre fâlden&quot; neamd wurde. Under de skiif sit in grut [[manubrium]], dat bestiet út in koarte, pyldereftige stâle dy't oergiet yn sechstjin trijewjukkige [[epaulet]]ten mei ploaide [[mûle|mûle-iepenings]]. Under dy mûle-iepenings ferdielt it lichem fan 'e seepoddestoel him yn fjouwer pear relatyf grutte, mar frij koarte [[tentakel|mûle-tentakels]], dy't foarme wurde troch trije wjukte dielen, folge troch trije krektlyk wjukte úteinen.

De lange, sliertige, út [[nettelsel]]len besteande rânetentakels, dy't de measte kwabben efter harren oan meislepe troch de see om [[proaidier]]en te fangen, ûntbrekke by de seepoddestoel, en dit bist is, nettsjinsteande syn omfang, dan ek ûngefaarlik foar [[minsk]]like swimmers. Folgroeide mantsjes hawwe blauwe [[geslacht (sekse)|geslachts]][[klier]]en, wylst dy by geslachtsripe wyfkes readbrunich fan kleur binne. As se bleatsteld wurde oan 'e lucht kriget de skiif fan seepoddestuollen in kerlich, wartich oerflak. 
[[File:Meduses al pont del petroli.jpg|right|thumb|300px|In see fol seepoddestuollen.]]

==Hâlden en dragen==
Seepoddestuollen ferpleatse har troch de see troch har klokfoarmige skiif fol mei wetter rinne te litten en dat der dan wer út te pompen. Se frette [[soöplankton]] (alderhanne lytse seedierkes) en lytse [[fisk]]jeguod dat ûnder it swimmen by har tentakels lâns driuwt of swimt. De seepoddestoel plantet him oan it wetteroerflak yn syn ''medusa''-foarm (of kwabfoarm) fuort, wêrnei't de ''ephyrae'' of [[larve]]n, in libbensstadium dat folle ûnopfallender is mar ek folle langer libbet, ôfsakje nei de seeboaiem. Oan it begjin fan eltse simmer ûntsteane út 'e ''ephyrae'' nije ''medusae''. De fuortplanting liket beheind te wêzen ta [[simmer]]moannen, mei't folwoeksen bisten oan 'e ein fan 'e simmer en yn 'e [[hjerst]] by 't folop foarkomme, soms sels yn hiele [[iezing]]s. Troch hjerst- en winterstoarmen wurde se faak yn grutte oantallen op 'e kust smiten. 
[[File:Rhizostoma pulmo 0128.jpg|left|thumb|250px|De ûnderkant fan in seepoddestoel.]]

Hoewol't seepoddestuollen ornaris oan it wetteroerflak of deun dêrûnder waarnommen wurde, binne [[see]][[biolooch|biologen]] fan tinken dat soks foar 't neist in gefolch is fan 'e sterkere [[tij]]stream dy't der tichteby de kust stiet. Men giet der fanút dat folgroeide seepoddestuollen de winter trochbringe yn djipper wetter fierder fan 'e kust ôf. It folgjende jiers kinne sokke eksimplaren dan noch oant yn [[juny]] waarnommen wurde foar't se ôfstjerre. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e seepoddestoel is, foarsafier bekend, de [[learskylpodde]] (''Dermochelys coriacea'').

==Status==
De seepoddestoel hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net beoardiele&quot;, wat sizze wol dat men noch net oan in beoardieling fan dizze soarte takommen is of dat men fynt dat der noch net genôch oer bekend is om in beoardieling te dwaan. Yn elts gefal hat de seepoddestoel in grutternôch [[ferspriedingsgebiet]] en liket de populaasje stabyl te wêzen. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte bekend.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rhizostoma_pulmo ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rhizostoma pulmo}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]]</text>
      <sha1>qsvwn0dslmexqa3nw2tnied6sdjugws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Griis iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70774</id>
    <revision>
      <id>1233936</id>
      <parentid>1173093</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13328" sha1="gge23zrsp45dx1vgnud025s1kf3gn9w" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= griis iikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Eekhoorn.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |
Wittenskiplike namme = Sciurus carolinensis |
Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it griis iikhoarntsje (Sciurus carolinensis).png|center|250px]]&lt;small&gt;Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]].&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Fersprieding fan it griis iikhoarntsje (Sciurus carolinensis)-wrâld.png|center|250px]]&lt;small&gt;Wrâldwide fersprieding fan it griis iikhoarntsje:&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
It '''grize iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus carolinensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), dat fan oarsprong foarkomt yn it eastlike part fan [[Noard-Amearika]]. Sûnt de [[njoggentjinde iuw]] is dizze [[soarte]] troch [[minske|minsklik]] yngripen ek trochkrongen yn beskate dielen fan [[Jeropa]] en [[Afrika]], mar benammentlik yn [[Grut-Brittanje]], dêr't er it lânseigen (gewoane of reade) [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') grutdiels ferkrongen hat. Yn 'e [[Benelúks]] komt it grize iikhoarntsje net foar. It grize iikhoarntsje wurdt ek wol (en yn 'e [[Feriene Steaten]] hast altyd) it '''eastlike grize iikhoarntsje''' neamd, ta ûnderskie fan it [[westlike grize iikhoarntsje]] (''Sciurus griseus''), dat in hiel oare soarte is.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
It grize iikhoarntsje is lânseigen yn frijwol de hiele eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]], mei útsûndering fan in stik fan sintraal [[Floarida]] en beskate dielen fan 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippy]]delta yn súdlik [[Louisiana]] en fan it uterste noarden fan [[Minnesota]] en [[Maine]]. De westgrins fan syn [[areaal]] rint fan [[Teksas]] yn it suden oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] nei [[Noard-Dakota]] yn it noarden. Yn [[Kanada]] komt it grize iikhoarntsje foar it uterste suden fan [[Nij-Breunswyk]], súdlike dielen fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Ontario]] en yn in gebiet yn 'e sintrale [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], dat rûchwei lykslein wurde kin mei de Kanadeeske [[prêrje]]s. Der bestiet ek in populaasje yn [[Nij-Skotlân]], yn 'e [[Kanadeeske Kustprovinsjes]], mar it is ûndúdlik oft it grize iikhoarntsje dêr fan natuere foarkomt of dat er dêr troch de [[minske]] yntrodusearre is.
[[File:Ecureuil_et_mangeoire.jpg|left|thumb|250px|In ynbrekker yn in fûgelfuorrer.]]

Yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] binne grize iikhoarntsjes yn elts gefal wol deeglik [[eksoat]]en, dy't har dêr mei minsklike help fêstige hawwe. Om't it bisten binne dy't har maklik oanpasse oan nije libbensomstannichheden, florearje dy nije populaasjes, û.m. yn 'e omkriten fan [[San Fransisko]], [[Los Angeles]], [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Seattle]], [[Tacoma (Washington)|Tacoma]] en [[Spokane (Washington)|Spokane]]. Yn [[Jeropa]] waarden tusken [[1876]] en [[1921]] yn ferskate stadia mei opsetsin grize iikhoarntsjes útset yn [[Ingelân]], [[Skotlân]] en [[Ierlân]]. Underwilens hat it grize iikhoarntsje dêr it grutste part fan [[Grut-Brittanje]] en de eastlike helte fan [[Ierlân]] kolonisearre en it lânseigen (gewoane of reade) [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') dêr ferkrongen. Yn [[1948]] ûntsnapten fierders yn it [[Itaalje|Noarditaljaanske]] [[Piëmont]] twa pearkes út finzenskip, dy't yn dat gebiet sûnt in florearjende populaasje fêstige hawwe. Fierders hat it grize iikhoarntsje him ek ferspraat nei [[Súd-Afrika]], dêr't er troch de Britske koloniaal [[Cecil Rhodes]] ymportearre en yn 'e krite om [[Kaapstêd]] hinne yntrodusearre waard, en [[Austraalje (lân)|Austraalje]], al waard er dêre yn [[1973]] wer útrûge.

===Foarkommen yn Nederlân===
Grize iikhoarntsjes komme sporadysk ek yn [[Nederlân]] yn it wyld foar. Hjirby giet it om ûntsnapte eksimplaren út [[dieretún|dieretunen]] of priveekolleksjes. Der hat him lykwols yn Nederlân noch gjin fuortplantingspopulaasje fêstige. Tusken [[2008]] en [[2015]] wiene der twa waarnimmings fan grize iikhoarntsjes: ien op 'e eastlike [[Feluwe]], yn 'e omkriten fan [[Apeldoarn]], en ien yn it súdlike [[It Goai|Goai]], tsjin 'e grins mei [[Utert (provinsje)|Utert]] oan.

==Uterlike skaaimerken==
It grize iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 23-29 sm, mei in sturtlingte fan 19-24 sm en in gewicht fan 400-720&amp;nbsp;g. De [[geslacht (sekse)|geslachten]] binne like grut, mar it gewicht is sterk ôfhinklik fan 'e [[jiertiid|tiid fan 't jier]] en de dêrmei gearhingjende beskikberens fan fretten. De [[pels]] is griis mei brune plakken op 'e [[rêch]], en [[simmer]]deis sitte der ek kastanjebrune plakken op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en [[poat]]en. De [[bealch]] is grizich wyt, en de typearjende [[sturt|plomsturt]] hat gauris wat ljochtere bûtenrânen. Oer it gehiel nommen ferskilt it grize iikhoarntsje net sa'n rare soad fan it gewoane [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris''), nammenste mear om't der wat kleurfariaasje bestiet, sadat der ek eksimplaren binne dy't mear rodzich as griis binne. Mar it grize iikhoarntsje is dúdlik in slach grutter as it gewoane iikhoarntsje, en fierders ûntbrekke by dizze soarte de [[ear (lichemsdiel)|ear]]toefkes.
[[File:Eastern_gray_squirrel_on_tree_sciurus_carolinensis.jpg|right|thumb|250px|Grize iikhoarntsjes binne treflike klimmers.]]

==Biotoop==
Grize iikhoarntsjes komme foar yn in ferskaat oan [[wâld]][[biotoop|biotopen]], mar jouwe de foarkar oan [[leafwâld]]. Dêrnjonken sette se har ek wol nei wenjen yn [[mingd wâld]], [[houtwâl]]en, [[park]]en, grutte [[tún|tunen]] en oan 'e rânen fan [[stêd]]en. [[Nullewâld]] mije se lykwols meastal, wat der yn [[Grut-Brittanje]] ta laat hat dat de nullewâlden fan 'e [[Skotske Heechlannen]] in taflechtsoard foar it gewoane [[iikhoarntsje]] wurden binne.

==Hâlden en dragen==
It grize iikhoarntsje is benammen yn 'e skimerperioaden yn 't spier, en hâldt nachts rêst, wylst er op 'e midden fan 'e dei likemin botte aktyf is. Hy is in treflike klimmer, wat fansels ek wol ferwachte wurde mei fan in bist dat it grutste part fan 'e tiid yn 'e [[beam]]men trochbringt, mar yn ferhâlding ta it gewoane [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') ferpleatst er him folle mear en oer gruttere ôfstannen oer de grûn. De omfang fan it wengebiet fan in griis iikhoarntsje fariëarret neffens it [[biotoop]], mar bedraacht yn [[leafwâld]] sa'n 4½-11½&amp;nbsp;ha. Binnen sa'n wengebiet hat er in folle lytser kearngebiet dat foar [[territoarium (biology)|territoarium]] oanmurken wurde kin, en dêr't er it grutste diel fan 'e tiid te finen is. By 't [[maityd]] en [[simmer]]deis wreidzje mantsjes har wengebiet út, wylst dat fan wyfkes itselde bliuwt.
[[File:Serious_Squirrel.jpg|left|thumb|250px|In griis iikhoarntsje weaget de sprong.]]

Grize iikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], mar lizze by 't [[winter]] bolfoarmige nêsten oan fan [[blêd (plant)|blêden]], [[moas]] en oar [[plant]]aardich materiaal, dy't heech yn 'e beammen yn strampels sitewearre binne, ornaris mear as 6 m fan 'e grûn. Simmerdeis besteane de nêsten mear út platfoarms dy't opboud binne út gearfrissele twiichjes. It grize iikhoarntsje leit syn nêst ek wol yn holle of fermôge beammen oan, wêrby't de iepening (mei in trochsneed fan 7-10&amp;nbsp;sm) en de hoale sels sa nedich (fierder) útgnauwe wurde. Yn ferliking mei it gewoane iikhoarntsje libje grize iikhoarntsjes tichter opinoar en binne se sosjaler. De populaasjetichtheid bedraacht gauris mear as 2 bisten de ha (yn Súdingelske [[iik|ikebosken]] ±7&amp;nbsp;de&amp;nbsp;ha), en binne altyd grutter as dy fan it gewoane iikhoarntsje yn ferlykbere biotopen, behalven yn [[nullewâld]], dêr't it gewoane iikhoarntsje him folle better thúsfielt as it grize iikhoarntsje.

De [[peartiid]] falt by it grize iikhoarntsje meastal fan [[desimber]] oant [[febrewaris]] en nochris yn [[maaie]]/[[juny]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 44 dagen bringt it wyfke 2-4 (mei útsjitters oant 6) jongen te wrâld, dy't nei 70 dagen ôfwûn wurde. Jonge wyfkes produsearje yn 'e regel mar ien nêst jiers, wylst twajierrige of âldere bisten tusken [[febrewaris]] en [[augustus]] faak twa nêsten jiers smite. By fersteuring bringt it wyfke har jongen yn 'e bek nei in oar nêst. Sadree't der in nij nêst jongen te wrâld komt, wurde de âldere jongen fuortjage, mar as de nije jongen ôfwûn binne, komt it foar dat de âldere jongen foar in skoftke weromkeare. Wyfkes bringe gauris de winter troch yn in mienskiplik nêst mei de jongen út ferskillende smeten fan it ôfrûne jier. As se lykwols wer [[drachtich]] reitsje, wurde alle jongen ferdreaun. De stjerte ûnder jongen fan it grize iikhoarntsje is tige heech; mar in fjirdepart hellet it twadde libbensjier. De maksimale libbensferwachting is 9 jier. Natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[hauken]], [[ûlen]] en [[slangen]] en fierders de [[wezeling]], [[waskbear]], [[foks]] en de [[hûskat]]. Ek de [[minske]] is foar grize iikhoarntsjes gefaarlik: yn [[Jeropa]] om't se dêr as skealike [[eksoat]]en sjoen wurde, en yn [[Noard-Amearika]] om't dêr wol [[jacht (op bisten)|jacht]] op iikhoarntsjes makke wurdt foar it fleis en de pels.
[[File:Eastern Gray Squirrel Philadelphia, PA.jpg|right|thumb|250px|In ynwenner fan [[Philadelphia]].]]

==Fretten==
Grize iikhoarntsjes frette benammen [[sied (plant)|sieden]] fan sawol [[leafbeam|leaf]]- as [[nullebeam]]men en oar [[plant]]aardich guod. Se foerazjearje mear op 'e grûn as gewoane [[iikhoarntsje]]s, yn it bysûnder yn it [[winter]]healjier. Krekt as it gewoane iikhoarntsje leit ek it grize iikhoarntsje [[hjerst]]mis itensfoarrieden, fral besteande út nuten, foar de [[winter]] oan, wêrby't er dy bedobbet yn 'e wâldboaiem. Om't net altyd de hiele foarrie opmakke wurdt, of om't er net alle plakken ûnthâldt dêr't er spul begroeven hat, spilet sok hâlden en dragen in wichtige rol by de fersprieding fan beskate [[beam]]mesoarten yn it [[areaal]] fan it grize iikhoarntsje.
[[File:Eastern Grey Squirrel-black.jpg|right|thumb|250px|In [[melanisme|melanistysk]] (swart) eksimplaar yn [[Ottawa]].]]

==Status==
It grize iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en syn populaasje stabyl is. Krektoarsom, der bestiet soarch dat dizze soarte him nei nije gebieten ferspriede en dêr lânseigen bisten (lykas it gewoane [[iikhoarntsje]]) ferkringe sil. Yn [[Grut-Brittanje]] hat men der klauwen oan om it grize iikhoarntsje werom te kringen, sadat it gewoane iikhoarntsje dêr wer in kâns kriget. Yn [[wittenskip]]like fermiddens frezet men dat de populaasje dy't no yn noardlik [[Itaalje]] op it [[Jeropa|Jeropeeske]] fêstelân libbet, en him út [[Piëmont]] wei al ferspraat hat nei de oanbuorjende regio [[Liguerje]], syn [[areaal]] fierder oer it [[kontinint]] útwreidzje sil.

==Undersoarten==
Der binne fiif erkende [[ûndersoarte]]n fan it grize iikhoarntsje:
* ''Sciurus carolinensis carolinensis''
* ''Sciurus carolinensis extimus''
* ''Sciurus carolinensis fuliginosus''
* ''Sciurus carolinensis hypophaeus''
* ''Sciurus carolinensis pennsylvanicus''

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/grijzeeekhoorn Side oer it grize iikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it grize iikhoarntsje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_gray_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus carolinensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]</text>
      <sha1>gge23zrsp45dx1vgnud025s1kf3gn9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233937</id>
      <parentid>1233936</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13328" sha1="atvlq4mkpnyao3s6x1ji2ti9mhedv25" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= griis iikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Eekhoorn.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |
Wittenskiplike namme = Sciurus carolinensis |
Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it griis iikhoarntsje (Sciurus carolinensis).png|center|250px]]&lt;small&gt;Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]].&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Fersprieding fan it griis iikhoarntsje (Sciurus carolinensis)-wrâld.png|center|250px]]&lt;small&gt;Wrâldwide fersprieding fan it griis iikhoarntsje:&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
It '''grize iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus carolinensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), dat fan oarsprong foarkomt yn it eastlike part fan [[Noard-Amearika]]. Sûnt de [[njoggentjinde iuw]] is dizze [[soarte]] troch [[minske|minsklik]] yngripen ek trochkrongen yn beskate dielen fan [[Jeropa]] en [[Afrika]], mar benammentlik yn [[Grut-Brittanje]], dêr't er it lânseigen (gewoane of reade) [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') grutdiels ferkrongen hat. Yn 'e [[Benelúks]] komt it grize iikhoarntsje net foar. It grize iikhoarntsje wurdt ek wol (en yn 'e [[Feriene Steaten]] hast altyd) it '''eastlike grize iikhoarntsje''' neamd, ta ûnderskie fan it [[westlike grize iikhoarntsje]] (''Sciurus griseus''), dat in hiel oare soarte is.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
It grize iikhoarntsje is lânseigen yn frijwol de hiele eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]], mei útsûndering fan in stik fan sintraal [[Floarida]] en beskate dielen fan 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippy]]delta yn súdlik [[Louisiana]] en fan it uterste noarden fan [[Minnesota]] en [[Maine]]. De westgrins fan syn [[areaal]] rint fan [[Teksas]] yn it suden oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] nei [[Noard-Dakota]] yn it noarden. Yn [[Kanada]] komt it grize iikhoarntsje foar it uterste suden fan [[Nij-Breunswyk]], súdlike dielen fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Ontario]] en yn in gebiet yn 'e sintrale [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], dat rûchwei lykslein wurde kin mei de Kanadeeske [[prêrje]]s. Der bestiet ek in populaasje yn [[Nij-Skotlân]], yn 'e [[Kanadeeske Kustprovinsjes]], mar it is ûndúdlik oft it grize iikhoarntsje dêr fan natuere foarkomt of dat er dêr troch de [[minske]] yntrodusearre is.
[[File:Ecureuil_et_mangeoire.jpg|left|thumb|250px|In ynbrekker yn in fûgelfuorrer.]]

Yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] binne grize iikhoarntsjes yn elts gefal wol deeglik [[eksoat]]en, dy't har dêr mei minsklike help fêstige hawwe. Om't it bisten binne dy't har maklik oanpasse oan nije libbensomstannichheden, florearje dy nije populaasjes, û.m. yn 'e omkriten fan [[San Fransisko]], [[Los Angeles]], [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Seattle]], [[Tacoma (Washington)|Tacoma]] en [[Spokane (Washington)|Spokane]]. Yn [[Jeropa]] waarden tusken [[1876]] en [[1921]] yn ferskate stadia mei opsetsin grize iikhoarntsjes útset yn [[Ingelân]], [[Skotlân]] en [[Ierlân]]. Underwilens hat it grize iikhoarntsje dêr it grutste part fan [[Grut-Brittanje]] en de eastlike helte fan [[Ierlân]] kolonisearre en it lânseigen (gewoane of reade) [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') dêr ferkrongen. Yn [[1948]] ûntsnapten fierders yn it [[Itaalje|Noarditaljaanske]] [[Piëmont]] twa pearkes út finzenskip, dy't yn dat gebiet sûnt in florearjende populaasje fêstige hawwe. Fierders hat it grize iikhoarntsje him ek ferspraat nei [[Súd-Afrika]], dêr't er troch de Britske koloniaal [[Cecil Rhodes]] ymportearre en yn 'e krite om [[Kaapstêd]] hinne yntrodusearre waard, en [[Austraalje (lân)|Austraalje]], al waard er dêre yn [[1973]] wer útrûge.

===Foarkommen yn Nederlân===
Grize iikhoarntsjes komme sporadysk ek yn [[Nederlân]] yn it wyld foar. Hjirby giet it om ûntsnapte eksimplaren út [[dieretún|dieretunen]] of priveekolleksjes. Der hat him lykwols yn Nederlân noch gjin fuortplantingspopulaasje fêstige. Tusken [[2008]] en [[2015]] wiene der twa waarnimmings fan grize iikhoarntsjes: ien op 'e eastlike [[Feluwe]], yn 'e omkriten fan [[Apeldoarn]], en ien yn it súdlike [[It Goai|Goai]], tsjin 'e grins mei [[Utert (provinsje)|Utert]] oan.

==Uterlike skaaimerken==
It grize iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 23-29 sm, mei in sturtlingte fan 19-24 sm en in gewicht fan 400-720&amp;nbsp;g. De [[geslacht (sekse)|geslachten]] binne like grut, mar it gewicht is sterk ôfhinklik fan 'e [[jiertiid|tiid fan 't jier]] en de dêrmei gearhingjende beskikberens fan fretten. De [[pels]] is griis mei brune plakken op 'e [[rêch]], en [[simmer]]deis sitte der ek kastanjebrune plakken op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en [[poat]]en. De [[bealch]] is grizich wyt, en de typearjende [[sturt|plomsturt]] hat gauris wat ljochtere bûtenrânen. Oer it gehiel nommen ferskilt it grize iikhoarntsje net sa'n rare soad fan it gewoane [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris''), nammenste mear om't der wat kleurfariaasje bestiet, sadat der ek eksimplaren binne dy't mear rodzich as griis binne. Mar it grize iikhoarntsje is dúdlik in slach grutter as it gewoane iikhoarntsje, en fierders ûntbrekke by dizze soarte de [[ear (lichemsdiel)|ear]]toefkes.

==Biotoop==
Grize iikhoarntsjes komme foar yn in ferskaat oan [[wâld]][[biotoop|biotopen]], mar jouwe de foarkar oan [[leafwâld]]. Dêrnjonken sette se har ek wol nei wenjen yn [[mingd wâld]], [[houtwâl]]en, [[park]]en, grutte [[tún|tunen]] en oan 'e rânen fan [[stêd]]en. [[Nullewâld]] mije se lykwols meastal, wat der yn [[Grut-Brittanje]] ta laat hat dat de nullewâlden fan 'e [[Skotske Heechlannen]] in taflechtsoard foar it gewoane [[iikhoarntsje]] wurden binne.
[[File:Eastern_gray_squirrel_on_tree_sciurus_carolinensis.jpg|right|thumb|250px|Grize iikhoarntsjes binne treflike klimmers.]]

==Hâlden en dragen==
It grize iikhoarntsje is benammen yn 'e skimerperioaden yn 't spier, en hâldt nachts rêst, wylst er op 'e midden fan 'e dei likemin botte aktyf is. Hy is in treflike klimmer, wat fansels ek wol ferwachte wurde mei fan in bist dat it grutste part fan 'e tiid yn 'e [[beam]]men trochbringt, mar yn ferhâlding ta it gewoane [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris'') ferpleatst er him folle mear en oer gruttere ôfstannen oer de grûn. De omfang fan it wengebiet fan in griis iikhoarntsje fariëarret neffens it [[biotoop]], mar bedraacht yn [[leafwâld]] sa'n 4½-11½&amp;nbsp;ha. Binnen sa'n wengebiet hat er in folle lytser kearngebiet dat foar [[territoarium (biology)|territoarium]] oanmurken wurde kin, en dêr't er it grutste diel fan 'e tiid te finen is. By 't [[maityd]] en [[simmer]]deis wreidzje mantsjes har wengebiet út, wylst dat fan wyfkes itselde bliuwt.
[[File:Serious_Squirrel.jpg|left|thumb|250px|In griis iikhoarntsje weaget de sprong.]]

Grize iikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], mar lizze by 't [[winter]] bolfoarmige nêsten oan fan [[blêd (plant)|blêden]], [[moas]] en oar [[plant]]aardich materiaal, dy't heech yn 'e beammen yn strampels sitewearre binne, ornaris mear as 6 m fan 'e grûn. Simmerdeis besteane de nêsten mear út platfoarms dy't opboud binne út gearfrissele twiichjes. It grize iikhoarntsje leit syn nêst ek wol yn holle of fermôge beammen oan, wêrby't de iepening (mei in trochsneed fan 7-10&amp;nbsp;sm) en de hoale sels sa nedich (fierder) útgnauwe wurde. Yn ferliking mei it gewoane iikhoarntsje libje grize iikhoarntsjes tichter opinoar en binne se sosjaler. De populaasjetichtheid bedraacht gauris mear as 2 bisten de ha (yn Súdingelske [[iik|ikebosken]] ±7&amp;nbsp;de&amp;nbsp;ha), en binne altyd grutter as dy fan it gewoane iikhoarntsje yn ferlykbere biotopen, behalven yn [[nullewâld]], dêr't it gewoane iikhoarntsje him folle better thúsfielt as it grize iikhoarntsje.

De [[peartiid]] falt by it grize iikhoarntsje meastal fan [[desimber]] oant [[febrewaris]] en nochris yn [[maaie]]/[[juny]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 44 dagen bringt it wyfke 2-4 (mei útsjitters oant 6) jongen te wrâld, dy't nei 70 dagen ôfwûn wurde. Jonge wyfkes produsearje yn 'e regel mar ien nêst jiers, wylst twajierrige of âldere bisten tusken [[febrewaris]] en [[augustus]] faak twa nêsten jiers smite. By fersteuring bringt it wyfke har jongen yn 'e bek nei in oar nêst. Sadree't der in nij nêst jongen te wrâld komt, wurde de âldere jongen fuortjage, mar as de nije jongen ôfwûn binne, komt it foar dat de âldere jongen foar in skoftke weromkeare. Wyfkes bringe gauris de winter troch yn in mienskiplik nêst mei de jongen út ferskillende smeten fan it ôfrûne jier. As se lykwols wer [[drachtich]] reitsje, wurde alle jongen ferdreaun. De stjerte ûnder jongen fan it grize iikhoarntsje is tige heech; mar in fjirdepart hellet it twadde libbensjier. De maksimale libbensferwachting is 9 jier. Natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[hauken]], [[ûlen]] en [[slangen]] en fierders de [[wezeling]], [[waskbear]], [[foks]] en de [[hûskat]]. Ek de [[minske]] is foar grize iikhoarntsjes gefaarlik: yn [[Jeropa]] om't se dêr as skealike [[eksoat]]en sjoen wurde, en yn [[Noard-Amearika]] om't dêr wol [[jacht (op bisten)|jacht]] op iikhoarntsjes makke wurdt foar it fleis en de pels.
[[File:Eastern Gray Squirrel Philadelphia, PA.jpg|right|thumb|250px|In ynwenner fan [[Philadelphia]].]]

==Fretten==
Grize iikhoarntsjes frette benammen [[sied (plant)|sieden]] fan sawol [[leafbeam|leaf]]- as [[nullebeam]]men en oar [[plant]]aardich guod. Se foerazjearje mear op 'e grûn as gewoane [[iikhoarntsje]]s, yn it bysûnder yn it [[winter]]healjier. Krekt as it gewoane iikhoarntsje leit ek it grize iikhoarntsje [[hjerst]]mis itensfoarrieden, fral besteande út nuten, foar de [[winter]] oan, wêrby't er dy bedobbet yn 'e wâldboaiem. Om't net altyd de hiele foarrie opmakke wurdt, of om't er net alle plakken ûnthâldt dêr't er spul begroeven hat, spilet sok hâlden en dragen in wichtige rol by de fersprieding fan beskate [[beam]]mesoarten yn it [[areaal]] fan it grize iikhoarntsje.
[[File:Eastern Grey Squirrel-black.jpg|right|thumb|250px|In [[melanisme|melanistysk]] (swart) eksimplaar yn [[Ottawa]].]]

==Status==
It grize iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en syn populaasje stabyl is. Krektoarsom, der bestiet soarch dat dizze soarte him nei nije gebieten ferspriede en dêr lânseigen bisten (lykas it gewoane [[iikhoarntsje]]) ferkringe sil. Yn [[Grut-Brittanje]] hat men der klauwen oan om it grize iikhoarntsje werom te kringen, sadat it gewoane iikhoarntsje dêr wer in kâns kriget. Yn [[wittenskip]]like fermiddens frezet men dat de populaasje dy't no yn noardlik [[Itaalje]] op it [[Jeropa|Jeropeeske]] fêstelân libbet, en him út [[Piëmont]] wei al ferspraat hat nei de oanbuorjende regio [[Liguerje]], syn [[areaal]] fierder oer it [[kontinint]] útwreidzje sil.

==Undersoarten==
Der binne fiif erkende [[ûndersoarte]]n fan it grize iikhoarntsje:
* ''Sciurus carolinensis carolinensis''
* ''Sciurus carolinensis extimus''
* ''Sciurus carolinensis fuliginosus''
* ''Sciurus carolinensis hypophaeus''
* ''Sciurus carolinensis pennsylvanicus''

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/grijzeeekhoorn Side oer it grize iikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it grize iikhoarntsje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_gray_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus carolinensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]</text>
      <sha1>atvlq4mkpnyao3s6x1ji2ti9mhedv25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaansk read iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70814</id>
    <revision>
      <id>1233886</id>
      <parentid>1233675</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12030" sha1="3y89gg9ze7ujwpzqzfqloz1iojjdwky" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Amerikaansk read iikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Tamiasciurus hudsonicus CT.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[Noardamerikaanske reade iikhoarntsjes]] (''Tamiasciurus'') |
Wittenskiplike namme= Tamiasciurus hudsonicus |
Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Amerikaansk read iikhoarntsje (Tamiasciurus hudsonicus).png|center|250px]]
}}
It '''Amerikaanske reade iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Tamiasciurus hudsonicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Noardamerikaanske reade iikhoarntsjes]] (''Tamiasciurus''), dat foarkomt yn in grut part fan [[Noard-Amearika]]. Dit bist wurdt pleatslik ek wol it dinne-iikhoarntsje (''pine squirrel''), de ''chickaree'' of de ''fairydiddle'' neamd. It Amerikaanske reade iikhoarntsje moat net betizze wurde mei it (gewoane) [[iikhoarntsje]] dat ek yn [[Fryslân]] foarkomt, en dat ek wol it ([[Jeropa|Jeropeeske]] of [[Jeraazje|Jeraziatyske]]) reade iikhoarntsje neamd wurdt. De [[wittenskiplike namme|wittenskiplike soartenamme]] ''hudsonicus'' ferwiist nei de [[Hudsonbaai]], dêr't it Amerikaanske reade iikhoarntsje yn [[1771]] foar it earst de [[soölooch]] [[Johann Christian Polycarp Erxleben]] ûnder eagen kaam.

==Fersprieding==
It Amerikaanske reade iikhoarntsje komt foar yn in grut diel fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Kanada]] libbet er yn it grutste part fan it lân, útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden en de [[eilân|eilannen]] [[Nijfûnlân]], [[Kaap Bretoneilân]], [[Prins Edwardeilân]], de [[Magdalena-eilannen]] en [[Anticosti]] oan 'e eastkust en de [[Keninginne Sjarlotte-arsjipel]] oan 'e westkust. Teffens ûntbrekt er yn súdlik [[Alberta]] en yn 'e omkriten fan 'e [[stêd]] [[Vancouver]], yn it súdwesten fan [[Britsk-Kolumbia]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] komt it Amerikaanske reade iikhoarntsje foar yn in grut diel fan 'e [[Rocky Mountains]] en de [[Grutte Dobbe]], fan 'e Kanadeeske grins oant yn [[Arizona]], mar hy ûntbrekt oan 'e westkust en op it grutste diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. Wol komt er wer foar yn 'e krite fan 'e [[Grutte Marren]], [[Nij-Ingelân]], it legere noardeasten en yn 'e [[Appalachen]] oant yn [[Georgia]].
[[File:0824_-_squirrel.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaansk read iikhoarntsje as túnornamint?]]

Amerikaanske reade iikhoarntsjes komme ek op ferskate plakken yn [[Jeropa]] foar as [[eksoat]]. Hjirby giet it wierskynlik om ûntsnapte eksimplaren út [[dieretún|dieretunen]] of priveekolleksjes. Wierskynlik hat der him lykwols noch gjin fuortplantingspopulaasje fêstige. Yn [[Nederlân]] binne Amerikaanske reade iikhoarntsjes op ferskate plakken synjalearre, wêrûnder eastlik fan [[Arnhim]], op it [[Waadeilân]] [[Teksel]] en op 'e [[Peel]]. Yn [[Fryslân]] hawwe der twa waarnimmings west yn [[Gaasterlân]] en ien by [[Dronryp]]. Yn [[2018]] wiene der fierders teminsten fjouwer Amerikaanske reade iikhoarntsjes yn 'e [[Ljouwerter Bosk]], hoewol't der nei ferrin fan tiid noch mar ien waarnommen waard. De [[Rykstsjinst foar Undernimmend Nederlân]] (RVO), waard yn [[july]] fan dat jier foar de [[rjochter]] dage troch it [[Platfoarm Stopje Ynvasive Eksoaten]], om 'e [[oerheid]] te twingen en fang de bisten út 'e Ljouwerter Bosk wei.&lt;ref&gt;&quot;Haal eekhoorn uit Leeuwarder Bos&quot;, yn: de ''Ljouwerter Krante'', 7 july 2018, s. 17.&lt;/ref&gt; Op [[21&amp;nbsp;augustus]] [[2018]] die de [[rjochter]] [[fûnis|útspraak]] dat it lêste Amerikaanske reade iikhoarntsje, dat fan [[fan (persoan)|fans]] de namme 'Boefke' krigen hie, yn 'e Ljouwerter Bosk bliuwe mocht, om't er mar &quot;beheinde aksjeradius&quot; hie en him allinnich net [[fuortplantsje]] koe.&lt;ref&gt;{{Aut|Schildkamp, Victor}}, ''Rechter: exotische eekhoorn Boefke mag blijven in Leeuwarder Bos'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 22 augustus 2018, s. 31.&lt;/ref&gt;

==Uterlike skaaimerken==
It Amerikaanske reade iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16½-23&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9-16&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 140-310&amp;nbsp;g. Hy is lytser as de oare beambewenjende [[iikhoarntsjes]] dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme en hat in opfallende tekening, mei in readbrune [[rêch]] en in wite [[bealch]], dy't faninoar skaat wurde troch in skerpe demarkaasjeline. De [[sturt]] hat krekt as by oare beambewenjende iikhoarntsjes de foarm fan in [[plomsturt]], en wurdt û.m. brûkt om it lykwicht te hâlden by it klimmen en draven yn 'e [[beam]]men en as roer by it springen.

==Biotoop==
Amerikaanske reade iikhoarntsjes binne fanwegen harren dieet fan [[konifearen|konifeare]][[sied (plant)|sied]] sterk bûn oan it foarkommen fan [[nullebeam]]men. Sadwaande libje se fral yn [[nullewâld]]en en wurdt harren [[ferspriedingsgebiet]] mear beheind troch de noard- en súdgrins fan 'e [[taiga]]sône as troch [[klimaat|klimatologyske]] faktoaren. Inkeld oan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekke se yn 'e nullewâlden, mei't dy dêr it domein binne fan it nau besibbe [[douglasiikhoarntsje]] (''Tamiasciurus douglasii''). Resint liket it Amerikaanske reade iikhoarntsje syn [[areaal]] ek út te wreidzjen nei [[mingd wâld|mingde wâlden]] dy't foar it meastepart út [[leafbeam]]men besteane.

==Hâlden en dragen==
It Amerikaanske reade iikhoarntsje is inkeld oerdeis aktyf en hat in eksklusyf [[territoarium (biology)|territoarium]], dat er it hiele jier rûn fûleindich ferdigenet tsjin soartgenoaten, mei as iennichste útsûndering de [[peartiid]]. Hy makket syn nêst fan [[gers]] heech yn 'e [[beam]]men of soms yn holtes yn 'e [[stam (beam)|stammen]] fan [[spjirre]]n, [[popelier]]en of [[nutebeam]]men. Nêsten op 'e grûn binne tige seldsum. Elts eksimplaar ûnderhâldt ferskate nêsten yn syn territoarium, en wyfkes mei jongen ferhúzje dy geregeldwei fan it iene nei it oare nêst. Der binne in pear gefallen bekend fan Amerikaanske reade iikhoarntsjes dy't har nêst makken yn [[minske|minsklike]] wenten en dêrby isolaasjemateriaal brûkten om it nêst te beklaaien.
[[File:Gilles Gonthier - Tamiasciurus hudsonicus (by) (1).jpg|right|thumb|200px|In Amerikaansk read iikhoarntsje ferkent syn om-en-by.]]

It wyfke fan it Amerikaanske reade iikhoarntsje is mar ien dei [[djoeitiid|djoeisk]], mar foarôfgeande dêroan bejout se har bûten har eigen territoarium, wat nei alle gedachten de mantsjes yn 'e omkriten fan har oansteande djoeiskens op 'e hichte stelt. Op 'e dei dat se djoeisk is, wurdt se neisitten troch ferskate mantsjes, dy't allegear besykje de konkurrinsje fuort te jeien. Dat slagget lykwols nea, en it wyfke [[pearing|pearet]] feitliks mei 4-16 ferskillende mantsjes, wat in frij opmerklik barren is yn 'e [[bist]]ewrâld. (In mantsje dat mei mear as ien wyfke pearet komt withoefaak foar, mar in wyfke dat mei mear as ien mantsje pearet is folle seldsumer.) Nei in [[draachtiid]] fan 31-35 dagen smyt it wyfke dan in nêst fan 1-5 (mar meastal 3-4) jongen, dy't keal te wrâld komme, mei in gewicht fan sa'n 10&amp;nbsp;g. Dy ferlitte it nêst foar it earst as se 42 dagen of dêromtrint binne, wurde mei 70 dagen ôfwûn en binne mei 125 dagen folgroeid en selsstannich.
[[File:Swimming red squirrel.jpg|left|thumb|250px|In swimmend Amerikaansk read iikhoarntsje.]]

De wyfkes kinne it jiers nei harren berte dielnimme oan 'e [[fuortplanting]], mar guon wachtsje dêrmei oant se twa of trije jier binne. De measte wyfkes bringe mar ien nêst yn 't jier te wrâld, mar soms slane se in jier oer, wylst guon soms ek twa ferskillende nêsten jongen yn ien jier produsearje. Amerikaanske reade iikhoarntsjes hawwe trochinoar mar 22% kâns om it earste jier te oerlibjen. Dêrnei is de libbensferwachting lykwols trochinoar 2⅓&amp;nbsp;jier mei in maksimum fan 8&amp;nbsp;jier. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de [[Kanadeeske lynks]], [[reade lynks]], [[prêrjewolf]], [[Amerikaanske oehoe]], (gewoane) [[hauk]], [[readsturtmûzefalk]], [[Amerikaanske krie]], [[Amerikaanske marter]], (gewoane) [[foks]], [[grize foks]], [[wolf]] en [[wezeling]].

==Fretten==
Amerikaanske reade iikhoarntsjes frette benammentlik [[sied (plant)|sieden]] fan [[nullebeam]]men, mar foegje op opportunistyske wize ek wol oare gaadlike saken oan har menu ta. Dêrûnder binne [[beam]]knoppen en -[[nulle (plant)|nullen]], en fierders [[poddestuollen]] (wêrûnder guon dy't foar [[minske]]n deadlik giftich binne), [[skimmels]] en [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[wylch]], de [[popelier]] en de [[bearedrúf]]. Ek frette se inkeld wol [[fûgel]]aaien en sels wol jongen fan 'e [[Amerikaanske hazze]]. Fierwei it grutste part fan har fretten krije se lykwols út sieden dy't se út [[spjir|spjirre-apel]]s helje. Dêrfan lizze se [[hjerst]]mis in foarrie oan op ien plak, dêr't se dan [[winter]]deis op tarre. Om by it sied te kommen, moatte se de skobben fan 'e spjirre-apels ôfbrekke, en dy smite se dan op ien bulte, dy't in [[rúchskerne]] neamd wurdt, en dy't wol in meter yn trochsneed wurde kin.
[[File:American squirrel eating nut, 13 Jun 2013.JPG|right|thumb|200px|In Amerikaansk read iikhoarntsje sil oan it miel.]]

==Status==
It Amerikaanske reade iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl liket te wêzen.
[[File:Red squirrel.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaansk read iikhoarntsje fan foarren sjoen.]]

==Undersoarten==
Der binne 24 erkende [[ûndersoarte]]n fan it Amerikaanske reade iikhoarntsje:
* Bailey's read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus baileyi'')
* Dakotaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus dakotensis'')
* echt Amerikaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus hudsonicus'')
* Fremonts read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus fremonti'')
* Kenai-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus kenaiensis'')
* Minnesotaansk read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus '')
* Mogolloniikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus mogollonensis'')
* Richardsons read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus richardsoni'')
* Saint Lawrence-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus laurentianus'')
* súdlik read iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus dixiensis'')
* ''Tamiasciurus hudsonicus abieticola''
* ''Tamiasciurus hudsonicus gymnicus''
* ''Tamiasciurus hudsonicus grahamensis''
* ''Tamiasciurus hudsonicus lanuginosus''
* ''Tamiasciurus hudsonicus lychnuchus''
* ''Tamiasciurus hudsonicus loquax''
* ''Tamiasciurus hudsonicus pallescens''
* ''Tamiasciurus hudsonicus petulans''
* ''Tamiasciurus hudsonicus picatus''
* ''Tamiasciurus hudsonicus preblei''
* ''Tamiasciurus hudsonicus regalis''
* ''Tamiasciurus hudsonicus streatori''
* ''Tamiasciurus hudsonicus ventorum''
* Ungave-iikhoarntsje (''Tamiasciurus hudsonicus ungavensis'')

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/startpagina-amerikaanse-rode-eekhoorn Side oer it Amerikaanske reade iikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it Amerikaanske reade iikhoarntje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_red_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tamiasciurus hudsonicus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Noardamerikaansk read iikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]</text>
      <sha1>3y89gg9ze7ujwpzqzfqloz1iojjdwky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gewoan fleanend iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70844</id>
    <revision>
      <id>1233925</id>
      <parentid>1173115</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8066" sha1="dteh395gz3s3f3r9u1j3xa5f0ikieuj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= gewoan fleanend iikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Pteromysvolans.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[fleanende iikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Pteromys'') |
Wittenskiplike namme = Pteromys volans |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it gewoan fleanend iikhoarntsje (Pteromys volans).png|center|250px]]
}}
It '''gewoane fleanende iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Pteromys volans''), ek wol it '''gewoane fleanhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes]] (''Pteromyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Pteromys''). Dizze [[soarte]] libbet fan [[Finlân]] oant yn [[East-Aazje]], en is it iennichste fleanende iikhoarntsje dat yn [[Jeropa]] foarkomt. Likemin as oare &quot;fleanende&quot; iikhoarntsjes kin dit bist fleane, mar ynstee sweeft er, troch in [[hûd]]flap tusken syn [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en út te sprieden. 

==Fersprieding==
It gewoane fleanende iikhoarntsje komt foar yn it hast hiel [[Sibearje]], it grutte [[eilân]] [[Sachalin (eilân)|Sachalin]] ynbegrepen, mar hy ûntbrekt yn it [[Arktis|Arktyske]] noarden, dielen fan it súdwesten en suden, de eastlike punt fan it [[Tsjûkotka-skiereilân]] en op it hiele [[Kamtsjatka-skiereilân]]. Yn [[Aazje]] spriedt syn [[areaal]] him fierders út oer dielen fan noardeastlik [[Sina]], eastlik [[Mantsjoerije]], hiel [[Noard-Koreä]] en in stik fan noardlik [[Súd-Koreä]], it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]], dielen fan noardlik en westlik [[Mongoalje]] en it uterste easten fan [[Kazachstan]]. Yn [[Jeropa]] komt er foar yn sintraal en noardlik [[Ruslân]] (útsein it Arktyske noardeasten en it [[Kola-skiereilân]] yn it noardwesten), en fierders yn súdlik en sintraal [[Finlân]], it grutste part fan [[Estlân]] en eastlik [[Letlân]], mei noch in rântsje fan it noardeastlik [[Wyt-Ruslân]].

==Uterlike skaaimerken==
It gewoane fleanende iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 13-20&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9-14&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 95-215&amp;nbsp;g. Dêrby weagje wyfkes yn trochsneed 150&amp;nbsp;g, wylst de mantsjes trochstrings justjes lytser en lichter binne. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] grizich oant griisbrunich, mei in oerdwerse swartige streek dy't fan 'e [[nekke]] nei de [[foarpoat]]en rint, wylst de [[bealch]] witich is. De beide kleuren wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. De [[sturt]] hat in ôfplatte foarm en is minder plommich as by [[beamiikhoarntsjes]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, wylst de [[each|eagen]] grut en rûn binne en opmerklike inketswart fan kleur. Krekt as oare fleanende iikhoarntsjes hat it gewoane fleanende iikhoarntsje tusken de foar- en de efterpoaten in losse [[hûd]]flap sitten, it saneamde [[patagium]], dat er strak lûke kin troch de poaten út te sprieden. Op dy manear kin er genôch luchtdragend fermogen opwekje om fan beam nei beam te sweven oer ôfstannen fan 40-50&amp;nbsp;m.
[[File:Polatouche-estonien.jpg|left|thumb|200px|In gewoan fleanend iikhoarntsje &quot;fljocht&quot;.]]

==Biotoop==
Gewoane fleanende iikhoarntsjes jouwe de foarkar oan in [[biotoop]] fan [[mingd wâld]], al komme se, fral yn [[Sibearje]], ek wol foar yn [[nullewâld]]en. Leaver hawwe se lykwols in mjuks fan [[nullebeam]]men en [[leafbeam]]men, en fan dy lêsten benammen [[bjirk]]en.

==Hâlden en dragen==
It gewoane fleanende iikhoarntsje is in [[nachtdier]], dat fral let op 'e jûn aktyf wurdt, hoewol't wyfkes mei jongen ek wol oerdeis om fretten geane. De dei bringt er troch yn in beamholte, itsij ien dy't natuerlik ûntstien is, itsij in ferlittene [[spjocht]]ehoale. Soms kreaket er in nêstkastke dat bedoeld is foar [[fûgels]]. Gewoane fleanende iikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], mar kinne [[winter]]deis by kâld [[waar]] soms wol ferskate dagen oan ien stik troch sliepe. Om't it in skou bist is, dat fral ûnder beskutting fan it nachtlik tsjuster foar 't ljocht komt, wurdt it gewoane fleanende iikhoarntsje sels yn gebieten dêr't er rûnom foarkomt, mar selden troch minsken waarnommen. It meast foarkommende bewiis fan syn oanwêzigens is syn kjitte, dy't oranje-giele [[rys]]kerlen net wanlyk is en dy't faak ûnder syn nêst oantroffen wurde kin.
[[File:Pteromys-volans-1982.jpg|right|thumb|200px|It gewoane fleanende iikhoarntsje op in [[Finlân|Finske]] postsegel út [[1982]].]]

Gewoane fleanende iikhoarntsjes binne betûfte klimmers en kinne troch har hûdflap strak te lûken swevendewei ôfstannen fan soms wol 50&amp;nbsp;m tusken beammen oerbrêgje. Dêrby fungearret har sturt as in soarte fan roer. By de lâning sette se de sturt omheech, wat makket dat se net mear horizontaal sweve, mar lichtlik fertikaal. De hûdflap kromje se dan wat, sadat dy as in soarte fan [[parasjute]] wurket en harren helpt om faasje te minderjen. It gewoane fleanende iikhoarntsje komt frijwol nea op 'e grûn. De [[peartiid]] falt yn 'e [[maityd]] en set yn súdlik [[Finlân]] útein yn 'e twadde helte fan [[maart]]. Ein [[april]] fynt der dan noch in twadde peartiid plak. Nei in [[draachtiid]] fan 5 wiken smyt it wyfke in nêst fan meastal 2-3 jongen, dy't by de berte sa'n 5&amp;nbsp;g weagje. De libbensferwachting fan gewoane fleanende iikhoarntsjes bedraacht maksimaal sa'n 5 jier. Har natuerlike fijannen binne fral [[beamotter]]s, [[hûskat]]ten, [[wylde kat]]ten en ferskate soarten [[ûlen]].
[[File:Pteromys volans.jpg|left|thumb|300px|In gewoan fleanend iikhoarntsje tsjin 'e stam fan in [[beam]] oan.]]

==Fretten==
It menu fan it gewoane fleanende iikhoarntsje bestiet út [[blêd (plant)|blêden]], [[sied (plant)|sieden]], [[dinne-apel]]s, [[beam]]leaten en -[[beam|knoppen]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[bei]]en. Inkeldris folje se dat [[herbivoar]]e dieet oan mei [[fûgel]]aaien of sels jonge pykjes. Gewoane fleanende iikhoarntsjes lizze [[hjerst]]mis foarrieden foar de [[winter]] oan yn âlde [[spjocht]]ehoalen en soartgelikense sideplakken, dy't benammen besteane út [[els (beam)|elze]]- en [[bjirk]]ekatsjes, en soms in ynhâld fan wol 5 liter hawwe kinne.

==Status==
It gewoane fleanende iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en syn populaasje stabyl liket te wêzen. Yn 'e [[Jeropeeske Uny]], dêr't er inkeld foarkomt yn [[Finlân]], [[Estlân]] en [[Letlân]], wurdt dizze soarte lykwols as kwetsber beskôge. Trochdat se ôfhinklik binne fan âldere, útholle beammen, hawwe gewoane fleanende iikhoarntsjes it dreech yn [[bosk]]gebieten dêr't geregeldwei kappe wurdt, en dy't sadwaande grutdiels út jonge oanplant besteane. Dat is de reden dat se bygelyks yn súdlik Finlân efterútbuorkje. It gewoane fleanende iikhoarntsje is it embleem fan it [[Nasjonaal Park Nuuksio]], yn 'e Finske gemeente [[Espoo]], dêr't er noch wol rûnom foarkomt.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Siberian_flying_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pteromys volans}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fleanend iikhoarntsje fan de Alde Wrâld]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>dteh395gz3s3f3r9u1j3xa5f0ikieuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudmantelgrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70876</id>
    <revision>
      <id>1233934</id>
      <parentid>1183370</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4201" sha1="mp884b4x3vlkj1pwp3uz2brm4es5nhc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= goudmantelgrûniikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Goldmantelziesel.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[goudmantelgrûniikhoarntsjes]] (''Callospermophilus'') |
Wittenskiplike namme = Callospermophilus lateralis |
Beskriuwer, jier= [[Thomas Say|Say]], 1823 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it goudmantelgrûniikhoarntsje (Spermophilus lateralis).png|center|250px]]
}}
It '''goudmantelgrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Callospermophilus lateralis''; foarhinne: ''Spermophilus lateralis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[echte grûniikhoarntsjes]] (''Spermophilus'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudmantelgrûniikhoarntsjes]] (''Callospermophilus''). Dizze [[soarte]] libbet yn [[berch]]eftige gebieten yn it westen fan [[Noard-Amearika]], dêr't er rûnom foarkomt yn [[biotoop|biotopen]] yn [[wâld]]en, [[rots]]ige [[greide|berchgreiden]] en sels op mei [[strewelleguod]] begroeide flakten.

==Fersprieding==
Goudmantelgrûniikhoarntsjes libje benammen yn 'e [[Rocky Mountains]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kolorado]], [[Nij-Meksiko]], [[Utah]], [[Wyoming]], [[Montana]], [[Idaho]] en de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Alberta]] en [[Britsk-Kolumbia]]. Fierderes komme se ek foar yn [[berch]]eftige kriten fan 'e Amerikaanske steaten [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]], [[Kalifornje]], [[Nevada]] en [[Arizona]].
[[File:Callospermophilus lateralis Bryce Canyon.jpg|left|thumb|250px|In goudmantelgrûniikhoarntsje.]]

==Uterlike skaaimerken==
It goudmantelgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 17½-23&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 6-12&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 120-395&amp;nbsp;g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], [[nekke]], [[kop]], [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en [[sturt]] dûnkergriis oant griisbrún, mei boppe-oan 'e beide fangen yn 'e lingterjochting in ljochte, suver gielige streek. De [[hals (lichemsdiel)|hals]], [[bealch]] en [[poat]]en binne ljochtbrún fan kleur. De [[snút]] en [[wang]]en binne egaal ljochtbrún, sûnder fierdere streken, al rint der om 'e [[each|eagen]] hinne in ljochtere râne. Krekt as [[wangsekiikhoarntsjes]] hat it goudmantelgrûniikhoarntsje grutte [[wangpûde]]n foar it fluch-fluch opslaan fan iten dat letter, op in feiliger plak, yn alle rêst bepluze wurde kin.

==Hâlden en dragen==
Goudmantelgrûniikhoarntsjes grave ûndjippe hoalen om yn te libjen, dy't oant 30&amp;nbsp;m lang wêze kinne, mei yngongen dy't ornaris ferskûle sitte ûnder [[beam]]woartels of [[rots]]en. Se frette benammentlik [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en, [[ynsekt]]en en ûndergrûnsk groeiende [[skimmels]]. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan foar de [[winter]], hoewol't se dy foar in part yn [[wintersliep]] trochbringe. De wyfkes smite by 't [[simmer]] ien nêst fan 4-6 jongen jiers. Natuerlike fijannen fan goudmantelgrûniikhoarntsjes binne û.m. ferskate soarten [[hauken]] en [[foksen]], en fierders de [[wezeling]], de [[reade lynks]] en de [[prêrjewolf]].

==Status==
It goudmantelgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Golden-mantled_ground_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callospermophilus lateralis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Goudmantelgruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Goudmantelgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>mp884b4x3vlkj1pwp3uz2brm4es5nhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alaskamarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71506</id>
    <revision>
      <id>1233879</id>
      <parentid>1233666</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="gyi98nr365p0p8we5tvjtkdb9d46e22" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Alaskamarmot|
Ofbyld= [[File:Marmota broweri 71042866 (cropped).jpg|250px|]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota broweri |
Beskriuwer, jier= [[Eugene Raymond Hall|Hall]] &amp; [[Raymond Gilmore|Gilmore]], 1934|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Alaskamarmot (Marmota broweri).png|center|250px]]
}}
De '''Alaskamarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota broweri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat yn syn fersprieding beheind is ta it [[Brooksberchtme]] yn it noarden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] en it noardwesten fan it [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|territoarium]] [[Yukon]]. It libbet dêr op berchskeanten fan tusken de 1.000 en 1.250&amp;nbsp;m hichte, dy't besteane út los pún, en fret benamme [[gers]], [[blom]]men, [[bei]]en, [[woartel (plant)|plantewoartels]], [[moas]], [[koarstmoas]] en út en troch [[ynsekten]].

==Uterlike skaaimerken==
De Alaskamarmot hat trochinoar totale lichemslingte fan 54-65&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2½-4&amp;nbsp;kg. Wyfkes binne oere it generaal justjes lytser as mantsjes. By folwoeksen eksimplaren is de [[pels]] op 'e [[snút]] en de boppekant fan 'e [[kop]] ornaris dûnkerder as de rest fan it [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[poat]]en kinne sawol ljocht as dûnker wêze, en binne koart en krêftich, mei lange, sterke [[klau]]wen om mei te graven. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, de [[snút]] is stomp en [[sturt]] is sa tichtbehierre dat it hast wol in [[plomsturt]] liket. It [[netflues]] fan Alaskamarmotten hat hielendal gjin [[kegeltsje (each)|kegeltsjes]], wat betsjut dat har nachtsicht tige min is. 

==Hâlden en dragen==
Alaskamarmotten binne tige sosjale bisten, dy't yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan soms wol 50 eksimplaren libje yn ien ûndergrûnsk hoalestelsel. Sokke koloanjes besteane út ferskate famyljegroepen fan in mantsje en in wyfke en harren jongen út ferskillende jierren, dy't byinoar yn ien nesthoale wenje. Yn 'e gruttere koloanjes bestiet faak in komplekse rûlaasje fan it ferfoljen fan wachtpostetsjinst; sokke wachtposten warskôgje de rest fan 'e koloanje mei hege fluittoanen as der gefaar driget. De hoalen grave se yn 'e regel ûnder [[rots]]blokken om foar te kommen dat [[grizzlybear]]en har útgrave kinne.

Alaskamarmotten hâlde in lange [[wintersliep]], dy't fan [[septimber]] oant [[maaie]] duorret. Dêrby lizze famyljegroepen tsjininoar oan om har lichemswaarmte te dielen en sadwaande enerzjy te besparjen. Koart nei de ein fan 'e wintersliep begjint de [[peartiid]], wêrby't de wyfkes nei in [[draachtiid]] fan likernôch 6 wiken in nêst fan 3-8 (mar ornaris 4-5) jongen smite. Oars as by in protte [[iikhoarntsje]][[soarte]]n is it mantsje fan 'e Alaskamarmot belutsen by it grutbringen fan 'e jongen. Dy wurde keal en [[blynheid|blyn]] berne en krije pas mei 6 wiken in pels. Se bliuwe teminsten ien jier by har âlden, en binne pas mei twa jier folgroeid. Geslachtsripens berikke se pas mei 2-3 jier. It is net persiis bekend hoe âld oft Alaskamarmotten wurde kinne, mar men tinkt fan sa'n 13-15 jier.

==Status==
De Alaskamarmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, hoewol't it tige dreech is om dizze soarte yn natuerlike [[biotoop]] te observearjen, sawol fanwegen de ôfhandige lokaasje as it strange [[klimaat]]. Dy lokaasje wurdt lykwols as in grut foardiel beskôge, mei't de [[minske]] de Alaskamarmot sadwaande oant no ta grutdiels gewurde litten hat. Inkeld de lânseigen [[Inûyt]]-befolking fan it gebiet makket tradisjoneel [[jacht (op bisten)|jacht]] op 'e bisten, mar de ynfloed dêrfan op 'e totale populaasje wurdt lyts oant ferwaarleazgber achte. Krektoarsom, de Alaskamarmot wurdt beskôge as de minst bedrige marmottesoarte fan allegear.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alaska_marmot ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota broweri}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>gyi98nr365p0p8we5tvjtkdb9d46e22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grize marmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71615</id>
    <revision>
      <id>1233940</id>
      <parentid>1173165</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="87c6ztosr478gam2iekbism4lcaya2v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= grize marmot|
Ofbyld= [[Ofbyld:Hoarymarmot.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota caligata |
Beskriuwer, jier= [[Johann F. Eschscholtz|Eschscholtz]], 1829 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grize marmot (Marmota caligata).png|center|250px]]
}}
De '''grize marmot''' of '''iisgrauwe marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota caligata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn [[berch]]eftige kriten yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. Dizze [[soarte]] wurdt dêr gauris de ''whistler'' (&quot;fluiter&quot;) of de ''whistle pig'' (&quot;fluitbaarch&quot;) neamd, fanwegen syn heechtoanige alaarmrop. De grize marmot is it naust besibbe oan 'e [[gielbealchmarmot]], de [[Olympyske marmot]] en de slim bedrige [[Vancouvereilânmarmot]], dêr't er it [[ûnderskaai]] fan 'e [[rotsmarmotten]] (''Petromarmota'') mei foarmet.

==Fersprieding==
Grize marmotten binne lânseigen yn it grutste part fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], útsein it uterste noarden, dielen fan 'e westkust, it [[Alaska-skiereilân]] en de [[Aleoeten]]. Fierders komme se ek foar yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|gewesten]] [[Britsk-Kolumbia]], de [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en it westen fan [[Alberta]], en yn it uterste noardwesten fan 'e kontinintale Feriene Steaten, yn [[Washington (steat)|Washington]], [[Idaho]] en [[Montana]].
[[File:Marmota caligata BC.jpg|left|thumb|200px|In grize marmot fan deunby.]]

==Uterlike skaaimerken==
De grize marmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 37-65&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 17-25&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3¾-7&amp;nbsp;kg (oant yn ekstreme gefallen 10&amp;nbsp;kg). De mantsjes binne oansjenlik grutter fan stal as de wyfkes, en it gewicht kin nochal fariëarje ôfhinklik fan 'e tiid fan 't jier; de bisten binne it lichtst as se út 'e [[wintersliep]] komme, en it swierst oan 'e ein fan 'e [[simmer]]. Har namme ferwiist nei de sulvergrize [[pels]] op 'e [[skouders]] en it boppeste part fan 'e [[rêch]]. De rest fan 'e rêch hat in brún-bêzje-eftich of readbrunige kleur, wylst de boppekant fan 'e [[kop]], de [[sturt]] en de [[poat]]en swart binne. De [[snút]] en it [[kin]] binne witich en de bealch swart of dûnkerbrún mei grize [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. De poaten binne koart en krêftich, mei lange, wat kromme [[klau]]wen, dy't ynset wurde om te graven. De kop is stomp en de sturt lang en wat ôfplatte, mei sa'n soad hier dat it suver in [[plomsturt]] is.

==Biotoop==
Grize marmotten libje ornaris op [[greide|berchgreiden]] deunby de [[beamgrins]], mei [[rots]]ige gebieten om foar beskûl te tsjinjen. Dêrby jouwe se de foarkar oan gebiet tusken seenivo en 2.500&amp;nbsp;m hichte. Der binne [[fossyl|fossilen]] fûn dy't tebek geane oant it [[Pleistoseen]], ek op [[eilân|eilannen]] dy't tsjintwurdich gjin grize-marmottepopulaasje mear hawwe.

==Hâlden en dragen==
Grize marmotten binne allinnich oerdeis aktyf, en frette benammentlik [[blêd (plant)|blêden]], [[blom]]men, [[gers|gerzen]] en [[sigge]]n. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan soms wol 36 eksimplaren, mei in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n 14&amp;nbsp;ha. Sokke koloanjes besteane út ien inkeld dominant folwoeksen mantsje, oant trije folwoeksen wyfkes, soms in ûnderhearrich mantsje en fierders in stikmannich jongen en ûnfolgroeide eksimplaren fan oant twa jier âld. Har ûndergrûnske hoalen kinne oant 2&amp;nbsp;m djip wêze, en dêropta grave koloanjes elts jier noch in stik as fiif ferskillende ienfâldiger flechthoalen, ferspraat oer it territoarium, sadat guon langfêstige koloanjes oer wol mear as hûndert beskikke. Om útgraven troch bygelyks [[grizzlybear]]en tsjin te gean, lizze se har hoalen yn 'e regel ûnder [[rots]]blokken oan. Fan [[septimber]] of [[oktober]] oant yn [[maaie]] hâld grize marmotten in [[wintersliep]], dy't se mei har koloanjegenoaten tsjininoar oan sliepend trochbringe, om lichemswaarmte en dus enerzjy te besparjen.
[[File:Marmota caligata (EH).jpg|right|thumb|250px|In grize marmot op 'e útkyk.]]

Grize marmotten binne sosjale bisten, dy't mei koloanjegenoaten wrakselje, inoar skjin slikje en de [[noas|noazen]] tsjininoar oan triuwe. Benammen as it hast tiid wurdt foar de wintersliep besteegje se in protte tiid oan sokke dingen. Ynteraksje mei eksimplaren út oare koloanjes komt minder faak foar, en is ornaris fijannich fan aard, wêrby't it de wyfkes binne dy't de ynkringer fuortjeie. Behalven oan 'e omgong mei soartgenoaten en foerazjearjen spandearje grize marmotten ek in protte tiid oan sinnebaaien, op sinneskynmoarntiden wol oant 44% fan 'e tiid, hoewol't se by al te waarm waar beskûl sykje yn har hoalen. De grize marmot hat in hiel repertwaar fan lûden, wêrûnder tsjotterjen, fluitsjen, grânzgjen en janken. Dêrmei bringe se yn 'e regel boadskippen oangeande gefaar oer, om har koloanjegenoaten opmerksum te meitsjen op potinsjele rôfdieren. Dêrnjonken brûke se ek har [[rooksin]] om te kommunisearjen, sawol fia har kjitte as troch it gebrûk fan ôfskieding út har [[muskusklier]]en. Grize marmotten binne net de skrutelste bisten, en yn gebieten dêr't geregeldwei minsken komme, reitsje se dêr gau oan wûn, sadat se dan maklik observearre wurde kinne wylst se har dingen dogge.
[[File:Marmota caligata 23174.JPG|left|thumb|250px|In grize marmot oan it sinnebaaien.]]

Koart nei it ûntwekjen út 'e wintersliep, yn [[maaie]], brekt de [[peartiid]] oan. Dêrby ûnderhâlde de dominante mantsjes [[harem]]s fan ferskate wyfkes, al wjerhâldt dat har der net fan om ek wyfkes bûten harren territoarium op te sykjen as de kâns him dêrta foardocht. De wyfkes nimme yn 'e regel inkeld om it jier oan 'e fuortplanting diel. De [[draachtiid]] duorret 25-30 dagen, wêrnei't der yn 'e perioade tusken ein [[maaie]] en mids [[juny]] 2-5 jongen smiten wurde. Dy komme keal te wrâld, mar hawwe tsjin 'e tiid dat se har 3-4 wiken letter foar it earst bûtendoar weagje, in tichte [[pels]] ûntwikkele. Om dyselde tiid hinne wurde se ek ôfwûn. Binnen 8 wiken nei de berte binne de jongen selsstannich, al bliuwe se yn 'e regel de earste twa jier by har âlden. Pas yn har trêde jier binne se geslachtsryp. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e grize marmot binne de [[keningsearn]], [[grizzlybear]], [[Amerikaanske swarte bear]], [[wolf]], [[prêrjewolf]], [[foks]], [[reade lynks]], [[Kanadeeske lynks]], [[poema]] en [[warch]].

==Status==
De grize marmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. It stedsje [[Whistler (Britsk-Kolumbia)|Whistler]], yn [[Britsk-Kolumbia]], is nei (de lokale beneaming foar) de grize marmot ferneamd, om it better oan 'e man bringe te kinnen as [[wintersport]]oard; foartiid hiet it London Mountain, fanwegen de swiere [[mist]] en [[rein (delslach)|rein]] dy't it in grut diel fan it jier hat.

==Undersoarten==
Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grize marmot:
* de echte grize marmot (''Marmota caligata caligata''), yn [[Alaska]], de [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en noardlik [[Britsk-Kolumbia]]
* de Cascadesmarmot (''Marmota caligata cascandensis''), yn it [[Cascades]]berchtme, fan Britsk-Kolumbia oant [[Washington (steat)|Washington]]
* de Okanaganmarmot (''Marmota caligata okanagana''), yn 'e [[Rocky Mountains]], fan 'e Yukon oant [[Montana]] en [[Idaho]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hoary_marmot ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota caligata}}
{{reflist}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>87c6ztosr478gam2iekbism4lcaya2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233941</id>
      <parentid>1233940</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="ddkz02yp6c9hadwvbj0cgj2melk91lb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= grize marmot|
Ofbyld= [[Ofbyld:Hoarymarmot.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota caligata |
Beskriuwer, jier= [[Johann F. Eschscholtz|Eschscholtz]], 1829 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grize marmot (Marmota caligata).png|center|250px]]
}}
De '''grize marmot''' of '''iisgrauwe marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota caligata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn [[berch]]eftige kriten yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. Dizze [[soarte]] wurdt dêr gauris de ''whistler'' (&quot;fluiter&quot;) of de ''whistle pig'' (&quot;fluitbaarch&quot;) neamd, fanwegen syn heechtoanige alaarmrop. De grize marmot is it naust besibbe oan 'e [[gielbealchmarmot]], de [[Olympyske marmot]] en de slim bedrige [[Vancouvereilânmarmot]], dêr't er it [[ûnderskaai]] fan 'e [[rotsmarmotten]] (''Petromarmota'') mei foarmet.

==Fersprieding==
Grize marmotten binne lânseigen yn it grutste part fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], útsein it uterste noarden, dielen fan 'e westkust, it [[Alaska-skiereilân]] en de [[Aleoeten]]. Fierders komme se ek foar yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|gewesten]] [[Britsk-Kolumbia]], de [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en it westen fan [[Alberta]], en yn it uterste noardwesten fan 'e kontinintale Feriene Steaten, yn [[Washington (steat)|Washington]], [[Idaho]] en [[Montana]].
[[File:Marmota caligata BC.jpg|left|thumb|200px|In grize marmot fan deunby.]]

==Uterlike skaaimerken==
De grize marmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 37-65&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 17-25&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3¾-7&amp;nbsp;kg (oant yn ekstreme gefallen 10&amp;nbsp;kg). De mantsjes binne oansjenlik grutter fan stal as de wyfkes, en it gewicht kin nochal fariëarje ôfhinklik fan 'e tiid fan 't jier; de bisten binne it lichtst as se út 'e [[wintersliep]] komme, en it swierst oan 'e ein fan 'e [[simmer]]. Har namme ferwiist nei de sulvergrize [[pels]] op 'e [[skouders]] en it boppeste part fan 'e [[rêch]]. De rest fan 'e rêch hat in brún-bêzje-eftich of readbrunige kleur, wylst de boppekant fan 'e [[kop]], de [[sturt]] en de [[poat]]en swart binne. De [[snút]] en it [[kin]] binne witich en de bealch swart of dûnkerbrún mei grize [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. De poaten binne koart en krêftich, mei lange, wat kromme [[klau]]wen, dy't ynset wurde om te graven. De kop is stomp en de sturt lang en wat ôfplatte, mei sa'n soad hier dat it suver in [[plomsturt]] is.

==Biotoop==
Grize marmotten libje ornaris op [[greide|berchgreiden]] deunby de [[beamgrins]], mei [[rots]]ige gebieten om foar beskûl te tsjinjen. Dêrby jouwe se de foarkar oan gebiet tusken seenivo en 2.500&amp;nbsp;m hichte. Der binne [[fossyl|fossilen]] fûn dy't tebek geane oant it [[Pleistoseen]], ek op [[eilân|eilannen]] dy't tsjintwurdich gjin grize-marmottepopulaasje mear hawwe.

==Hâlden en dragen==
Grize marmotten binne allinnich oerdeis aktyf, en frette benammentlik [[blêd (plant)|blêden]], [[blom]]men, [[gers|gerzen]] en [[sigge]]n. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] fan soms wol 36 eksimplaren, mei in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n 14&amp;nbsp;ha. Sokke koloanjes besteane út ien inkeld dominant folwoeksen mantsje, oant trije folwoeksen wyfkes, soms in ûnderhearrich mantsje en fierders in stikmannich jongen en ûnfolgroeide eksimplaren fan oant twa jier âld. Har ûndergrûnske hoalen kinne oant 2&amp;nbsp;m djip wêze, en dêropta grave koloanjes elts jier noch in stik as fiif ferskillende ienfâldiger flechthoalen, ferspraat oer it territoarium, sadat guon langfêstige koloanjes oer wol mear as hûndert beskikke. Om útgraven troch bygelyks [[grizzlybear]]en tsjin te gean, lizze se har hoalen yn 'e regel ûnder [[rots]]blokken oan. Fan [[septimber]] of [[oktober]] oant yn [[maaie]] hâld grize marmotten in [[wintersliep]], dy't se mei har koloanjegenoaten tsjininoar oan sliepend trochbringe, om lichemswaarmte en dus enerzjy te besparjen.

Grize marmotten binne sosjale bisten, dy't mei koloanjegenoaten wrakselje, inoar skjin slikje en de [[noas|noazen]] tsjininoar oan triuwe. Benammen as it hast tiid wurdt foar de wintersliep besteegje se in protte tiid oan sokke dingen. Ynteraksje mei eksimplaren út oare koloanjes komt minder faak foar, en is ornaris fijannich fan aard, wêrby't it de wyfkes binne dy't de ynkringer fuortjeie. Behalven oan 'e omgong mei soartgenoaten en foerazjearjen spandearje grize marmotten ek in protte tiid oan sinnebaaien, op sinneskynmoarntiden wol oant 44% fan 'e tiid, hoewol't se by al te waarm waar beskûl sykje yn har hoalen. De grize marmot hat in hiel repertwaar fan lûden, wêrûnder tsjotterjen, fluitsjen, grânzgjen en janken. Dêrmei bringe se yn 'e regel boadskippen oangeande gefaar oer, om har koloanjegenoaten opmerksum te meitsjen op potinsjele rôfdieren. Dêrnjonken brûke se ek har [[rooksin]] om te kommunisearjen, sawol fia har kjitte as troch it gebrûk fan ôfskieding út har [[muskusklier]]en. Grize marmotten binne net de skrutelste bisten, en yn gebieten dêr't geregeldwei minsken komme, reitsje se dêr gau oan wûn, sadat se dan maklik observearre wurde kinne wylst se har dingen dogge.
[[File:Marmota caligata 23174.JPG|left|thumb|250px|In grize marmot oan it sinnebaaien.]]

Koart nei it ûntwekjen út 'e wintersliep, yn [[maaie]], brekt de [[peartiid]] oan. Dêrby ûnderhâlde de dominante mantsjes [[harem]]s fan ferskate wyfkes, al wjerhâldt dat har der net fan om ek wyfkes bûten harren territoarium op te sykjen as de kâns him dêrta foardocht. De wyfkes nimme yn 'e regel inkeld om it jier oan 'e fuortplanting diel. De [[draachtiid]] duorret 25-30 dagen, wêrnei't der yn 'e perioade tusken ein [[maaie]] en mids [[juny]] 2-5 jongen smiten wurde. Dy komme keal te wrâld, mar hawwe tsjin 'e tiid dat se har 3-4 wiken letter foar it earst bûtendoar weagje, in tichte [[pels]] ûntwikkele. Om dyselde tiid hinne wurde se ek ôfwûn. Binnen 8 wiken nei de berte binne de jongen selsstannich, al bliuwe se yn 'e regel de earste twa jier by har âlden. Pas yn har trêde jier binne se geslachtsryp. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e grize marmot binne de [[keningsearn]], [[grizzlybear]], [[Amerikaanske swarte bear]], [[wolf]], [[prêrjewolf]], [[foks]], [[reade lynks]], [[Kanadeeske lynks]], [[poema]] en [[warch]].
[[File:Marmota caligata (EH).jpg|right|thumb|250px|In grize marmot op 'e útkyk.]]

==Status==
De grize marmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. It stedsje [[Whistler (Britsk-Kolumbia)|Whistler]], yn [[Britsk-Kolumbia]], is nei (de lokale beneaming foar) de grize marmot ferneamd, om it better oan 'e man bringe te kinnen as [[wintersport]]oard; foartiid hiet it London Mountain, fanwegen de swiere [[mist]] en [[rein (delslach)|rein]] dy't it in grut diel fan it jier hat.

==Undersoarten==
Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grize marmot:
* de echte grize marmot (''Marmota caligata caligata''), yn [[Alaska]], de [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en noardlik [[Britsk-Kolumbia]]
* de Cascadesmarmot (''Marmota caligata cascandensis''), yn it [[Cascades]]berchtme, fan Britsk-Kolumbia oant [[Washington (steat)|Washington]]
* de Okanaganmarmot (''Marmota caligata okanagana''), yn 'e [[Rocky Mountains]], fan 'e Yukon oant [[Montana]] en [[Idaho]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hoary_marmot ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota caligata}}
{{reflist}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>ddkz02yp6c9hadwvbj0cgj2melk91lb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielbealchmarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71619</id>
    <revision>
      <id>1233927</id>
      <parentid>1173164</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4485" sha1="ohrd71lmruf5twsafmfspmcrfff12z9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= gielbealchmarmot|
Ofbyld= [[Ofbyld:Marmota_flaviventris_(Yellow_Bellied_Marmot),_Yosemite_NP_-_Diliff.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota flaviventris |
Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1841 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gielbealchmarmot (Marmota flaviventris).png|center|250px]]
}}
De '''gielbealchmarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota flaviventris'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn it westen fan [[Noard-Amearika]]. Yn syn [[ferspriedingsgebiet]] stiet dizze soarte ek wol bekend as de ''rock chuck''. De gielbealchmarmot waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1841]], troch de [[biolooch|biologen]] [[John James Audubon]] en [[John Bachman]], en is it naust besibbe oan 'e [[Olympyske marmot]], de [[grize marmot]] en de slim yn syn fuortbestean bedrige [[Vancouvereilânmarmot]].

==Fersprieding en biotoop==
Gielbealchmarmotten komme foar yn hast de hiele westlike [[Feriene Steaten]] en súdwestlik [[Kanada]], fan 'e [[Rocky Mountains]] oant de kust fan 'e [[Stille Oseaan]]. Se libje yn [[berchtme]]n lykas de Rocky Mountains en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], mar ek yn [[steppe|steppe-eftich]] gebiet, op [[greide|berchgreiden]], [[rots]]skeanten en yn oare iepen [[biotoop|biotopen]]. Soms binne se ek wol te finen oan 'e râne fan [[leafwâld|leaf]]- of [[nullewâld]]en. Se jouwe de foarkar oan hichten fan boppe de 2.000&amp;nbsp;m.
[[File:Marmot-edit1.jpg|left|thumb|250px|In gielbealchmarmot.]]
[[File:Young_Yellow-bellied_Marmot_suckling.jpg|left|thumb|250px|In wyfke mei in drinkend jong.]]

==Uterlike skaaimerken==
De gielbealchmarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 34-50&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 13-22&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1⅔-4&amp;nbsp;kg (♀) of 3-5&amp;nbsp;kg (♂). De mantsjes binne in stik swierder, mar net folle grutter as de wyfkes. It gewicht fariëarret mei de [[seizoen]]en; geandewei de [[simmer]] bouwe se in [[fet (weefsel)|fet]]reserve op foar de [[wintersliep]], sadat se tsjin 'e [[hjerst]] it swierst binne. De [[pels]] is brún, mei in wyt plak op 'e [[snút]] tusken de [[each|eagen]] yn, en in giele [[bealch]], dy't har har namme besoarge hat. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en rûnich, en de [[noas]] is swart.

==Hâlden en dragen==
Gielbealchmarmotten binne oerdeis aktyf, en bringe in grut diel fan 'e tiid troch mei sinnebaaien en foerazjearjen. It binne [[omnivoar]]en, dy't [[gers|gerzen]], [[sied (plant)|sieden]], [[blêd (plant)|blêden]], [[blom]]men, [[frucht (plant)|fruchten]], [[ynsekten]] (benammen [[sprinkhoannen]]) en [[fûgel]]aaien frette. Se grave ûndergrûnske hoalen dy't se yn famyljegroepen fan 10-20 eksimplaren bewenje, en dêr't se in grut part fan 'e tiid yn trochbringe. De nêsthoalen dêr't se fan [[septimber]] oant [[maaie]] har [[wintersliep]] yn hâlde, kinne wol 7&amp;nbsp;m djip wêze. Har [[territoarium (biology)|territoarium]] beslacht sa'n 2-3&amp;nbsp;ha. 

De [[peartiid]] folget daliks nei de ein fan 'e wintersliep. Mantsjes hawwe gauris in [[harem]] fan 2 of 3 wyfkes, dy't oan it begjin fan 'e [[simmer]] in nêst fan 3-5 jongen smite. De helte dêrfan oerlibbet it earste jier net. De jongen berikke mei twa jier geslachtsripens. Gielbealchmarmotten kinne 15 jier âld wurde. Har natuerlike fijannen binne de [[wolf]], ferskate soarten [[foksen]], de [[prêrjewolf]] en de [[keningsearn]]. 

==Status==
De gielbealchmarmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yellow-bellied_marmot ''References'', op dizze side].
{{reflist}}
----
{{commonscat|Marmota flaviventris}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>ohrd71lmruf5twsafmfspmcrfff12z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Altaimarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71712</id>
    <revision>
      <id>1233885</id>
      <parentid>1233673</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="svka8qtnthef8mnv0dd6di6c4wh0pwp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Altaimarmot|
Ofbyld= [[File:Marmota baibacina.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota baibacina |
Beskriuwer, jier= [[Mykola Feofanovitsj Kastsjenko|Kastsjenko]], 1899 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Altaimarmot''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Marmota baibacina'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1899]].

Dizze [[soarte]] komt foar yn it [[Altai-berchtme]] en de [[Tiensjan|Tiënsjan-bergen]] fan súdlik [[Sibearje]], eastlik en súdeastlik [[Kazachstan]], westlik [[Mongoalje]] en it noarden en westen fan 'e [[Sina|Sineeske]] autonome regio [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Yn Mongoalje oerlapet it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Altaimarmot dat fan 'e besibbe [[tarbagan]] of Mongoalske marmot.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gray_marmot ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota baibacina}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>svka8qtnthef8mnv0dd6di6c4wh0pwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brilsliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71979</id>
    <revision>
      <id>1233901</id>
      <parentid>1233732</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2688" sha1="i1d7zc1t7v828rjw5w6iiao68y052ta" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= brilsliepmûs|
Ofbyld= [[File:Graphiurus ocularis00.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | 
Skaai= [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus'') |
Wittenskiplike namme = Graphiurus ocularis |
Beskriuwer, jier= [[Andrew Smith (soölooch)|A. Smith]], 1829|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brilsliepmûs''' of '''namtap''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Graphiurus ocularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus''), dat lânseigen is yn [[Súd-Afrika]]. It is ien fan fjouwer sliepmûzesoarten dy't inkeld en allinnich yn dat lân foarkomme. Dizze [[soarte]] waard foar it earst yn [[1829]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Skotlân|Skotske]] [[soölooch]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]].

==Biotoop en libbenswize==
De brilsliepmûs is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it westlik diel fan Súd-Afrika, dêr't er benammen foarkomt yn [[rots]]ige [[biotoop|biotopen]], mar ek wol yn [[wâld]]gebiet, wylst er him soms nei wenjen set yn hokken of bygebouwen fan [[minske|minsklike]] wenten. Brilsliepmûzen binne [[nachtdier]]en en betûfte klimmers. Se libje yn haadsaak fan [[sied (plant)|sieden]], oar [[plant]]aardich materiaal en lyts wrimelt, lykas [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]] en [[wjirms]].

==Uterlike skaaimerken==
De brilsliepmûs hat in stompige [[snút]], lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] (foar in sliepmûs), en in sêfte [[pels]]. Op 'e [[rêch]] is dy dûnkergriis, en op 'e [[bealch]], [[kiel]] en [[poat]]en wyt. De [[kop]] is griis, útsein wite plakken by de earen en op 'e [[noas]]. Ek de siden fan 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]] hawwe wite plakken. De [[sturt]] is dûnkergriis mei langere wite [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en in wite punt.

==Status==
De brilsliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Spectacled_dormouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Graphiurus ocularis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Brilsliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Afrikaanske sliepmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>i1d7zc1t7v828rjw5w6iiao68y052ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afro-Aziatyske woastynsliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72167</id>
    <revision>
      <id>1233878</id>
      <parentid>1233664</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3189" sha1="oc4ryzzxl0bnzm8akpphvw6ve27ictp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Afro-Aziatyske woastynsliepmûs|
Ofbyld= [[File:EliomysMelanurusSmit.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | 
Skaai= [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') |
Wittenskiplike namme = Eliomys melanurus |
Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1839 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (Eliomys melanurus).png|center|250px]]
}}
De '''Afro-Aziatyske woastynsliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Eliomys melanurus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys''), dat ek wol fan '''woastynsliepmûs''' neamd wurdt. Dit bist moat lykwols net betize wurde mei de [[Sintraalaziatyske woastynsliepmûs]] (''Selevinia betpakdalaensis''), dat in hiel oare [[soarte]] is, mar dy't ek wol koartwei woastynsliepmûs neamd wurdt. De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1839]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Andreas Wagner]]. 

==Fersprieding==
De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat in fersnipele [[areaal|fersprieding]] dy't in grut part fan it [[Midden-Easten]] omfettet. De grutste populaasjes libje yn [[Syrenaika]] (it noardeasten fan [[Lybje]]), op it [[Sinaï-skiereilân]] (yn noardeastlik [[Egypte]]) en de [[Israel]]yske [[Negev-woastyn]], en yn 'e [[Syrje|Syryske]] [[Levant]]. Lytsere populaasjes komme foar yn noardwestlik Egypte, eastlik [[Turkije]], noardlik [[Syrje]], sintraal [[Irak]], noardlik [[Libanon]], noardlik en westlik [[Jordaanje]], noardwestlik [[Saûdy-Araabje]] en noardlik [[Jemen]].

==Biotoop==
It natuerlike [[biotoop]] fan Afro-Aziatyske woastynsliepmûzen is [[wâld]]lân mei in tuskenbeiden [[klimaat]]. Se komme ek wol foar yn drûch [[subtropysk klimaat|subtropysk]] oant [[tropen|tropysk]] gebiet dat begroeid is mei [[strewelleguod]], en yn [[rots]]ige kontreien.

==Status==
De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Asian_garden_dormouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Eliomys melanurus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Afro-Aziatyske woastynsliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Ikelmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]</text>
      <sha1>oc4ryzzxl0bnzm8akpphvw6ve27ictp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gewoane kjifstikelbaarch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82069</id>
    <revision>
      <id>1233926</id>
      <parentid>1176917</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11945" sha1="aof8hykpt216z5dbjzxjgz71a9pz9la" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= gewoane kjifstikelbaarch|
Ofbyld= [[Ofbyld:Westafrikanisches_Stachelschwein.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') | 
Skaai= [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix'') |
Wittenskiplike namme = Hystrix cristata |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gewoane kjifstikelbaarch (Hystrix cristata).png|center|250px]]
}}
De '''gewoane kjifstikelbaarch''' ([[Latyn]]ske namme: ''Hystrix cristata'' of ''Hystrix galeata''), ek wol '''Afrikaanske kjifstikelbaarch''' of '''toefkjifstikelbaarch''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix''), dat foarkomt yn grutte dielen fan [[Afrika]], en dêrnjonken ek lânseigen is yn dielen fan [[Súd-Jeropa]]. It is ien fan 'e grutste [[kjifdieren]] fan 'e wrâld, en waard yn [[1758]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de grutte [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]].

==Fersprieding==
De gewoane kjifstikelbaarch komt benammen foar yn in grut diel fan [[West-Afrika|West]]-, [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]]. De súdgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint mei in grutte slingerbocht oer it [[kontinint]], begjinnend yn súdlik [[Mozambyk]], oan 'e kust fan 'e [[Yndyske Oseaan]], en dan fia súdlik [[Simbabwe]], westlik [[Sambia]], it suden en súdwesten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] en it suden fan 'e [[Republyk Kongo]] nei de kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. Yn it noarden wurdt it [[areaal]] beknotte troch de [[Sahara]], wêrby't de grins fan 'e [[Reade See]] troch súdeastlik [[Egypte]], noardwestlik [[Sûdaan]], de sintrale dielen fan [[Tsjaad]], [[Niger (lân)|Niger]] en [[Maly]] en it suden fan [[Mauretaanje]] nei de Atlantyske kust rint.

Oan 'e noardkant fan 'e Sahara komme gewoane kjifstikelbargen ek foar yn it noarden fan [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tuneezje]], en fierders yn [[Syrenaika]] (eastlik [[Lybje]]) en it uterste noardwesten fan [[Egypte]]. Dêrnjonken is it it iennichste [[kjifstikelbaarchdieren|kjifstikelbaarchdier]] dat lânseigen is yn [[Jeropa]], en dêr op [[Sisylje]] en yn hast de hiele [[Lears fan Itaalje]] foarkomt. Soms wurdt beweard dat de gewoane kjifstikelbaarch yn dy gebieten yntrodusearre wurden is troch de [[Romeinske Ryk|Romeinen]], mar [[fossyl|fossile]] en subfossile fynsten sprekke dat tsjin en befêstigje dat de gewoane kjifstikelbaarch der lânseigen is. Yn oare dielen fan Jeropa, te witten: op it [[Ibearysk Skiereilân]], yn súdlik [[Frankryk]] en op 'e [[Balkan]] ([[Kroaasje]], [[Bosnje]], [[Albaanje]], [[Grikelân]] en [[Bulgarije]]) is dit bist wol deeglik troch de minske yntrodusearre, en dêr moat er dus as in [[eksoat]] beskôge wurde.

==Uterlike skaaimerken==
De gewoane kjifstikelbaarch hat trochinoar in kop-romplingte fan 60-83&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 5-17&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 13-27&amp;nbsp;kg, wêrmei't it ien fan 'e grutste [[kjifdieren]] fan 'e wrâld is. Hast it hiele lichem is oerdutsen mei boarstelich [[hier (begroeiïng)|hier]], dat dûnkerbrún is, tsjin it swarte oan. Op de efterkant fan 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en de [[sturt]] groeie lange stikels dy't yn 'e breedterjochting swart-wyt streke binne, en dy't de gewoane kjifstikelbaarch yn gefal fan gefaar rjochtop sette kin. Oan 'e foarpoaten sitte fjouwer [[tean]]nen, mar oan 'e efterpoaten fiif. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]] binne tige lyts yn ferhâlding ta de lichemsgrutte.
[[File:Crested_Porcupine.jpg|left|thumb|220px|In gewoane kjifstikelbaarch fan deunby.]]

==Biotoop==
Gewoane kjifstikelbargen libje op [[savanne]]s en [[steppe]]n, yn iepen [[wâld]]lân en [[heechlân]], mar ek by [[bosk]]rânen lâns en yn gebiet dat oerwoekere is troch [[strewelleguod]] en yn [[healwoastyn|healwoastinen]]. Yn [[Itaalje]] komme se ek foar op [[ikker]]s en yn [[greide]]n. Yn [[woastyn|woastinen]] en [[tropysk reinwâld]] ûntbrekke se lykwols. Yn 'e [[Anty-Atlas]] fan [[Marokko]] binne se waarnommen oant op in hichte fan 2.550&amp;nbsp;m.

==Hâlden en dragen==
De gewoane kjifstikelbaarch is in [[nachtdier]], dat syn libben yn prinsipe op 'e [[grûn]] libbet; hy klimt mar komselden yn [[beam]]men. Wol is er in goede swimmer. Fakentiden doarmet er oer lange ôfstannen om op 'e sneup nei fretten. By fersteuring of gefaar set er syn stikels op yn in soarte fan waaierfoarm, om himsels grutter lykje te litten. As in [[rôfdier]] (of in nijsgjirrige [[minske]]) him dêr net troch ôfskrikke lit, jouwe gewoane kjifstikelbargen noch twa warskôgings. Yn it foarste plak stampe se mei de foarpoaten, en fierders meitsje se in siizjend ratteljen troch de koartere, bredere stikels op 'e sturt, dy't hol binne, tsjininoaroan te slaan. As se dan noch net gewurde litten wurde, draaie se de fersteurder de rêch ta en dogge se ien of mear beklingse útfallen, wêrby't se de fersteurder besykje te stekken mei har stikels. Om't dy samar loslitte, makket in rôfdier dus grutte kâns om nei in útfal mei in stikmannich stikels yn 'e [[hûd]] efter te bliuwen, nammenste mear om't der oan 'e úteinen fan kjifstikelbargestikels lytse wjerheakjes sitte. Slagget it dochs om 'e stikels te ferwiderjen, dan kinne de wûnen noch aaklike ûntstutsen reitsje, mei't kjifstikelbargen geregeldwei yn har eigen kjitte omrôlje. Soks wurdt net selden grutte jagers as [[liuw]]en, [[loaihoars]]en en [[hyena|hyena's]] fataal en inkeld sels minsken.
[[File:Henry_Vilas_Zoo_IMG_2385.jpg|right|thumb|250px|In gewoane kjifstikelbaarch yn in [[dieretún]].]]

By har nachtlike sneuptochten hawwe gewoane kjifstikelbargen it foar de moade en garje alle âlde [[bonke]]n dy't se tsjinkomme. Se nimme dy't mei nei har ûndergrûnske hoale, dêr't se der op omgnauje, mooglik om [[kalk]] ta har te nimmen of om har [[kjiftosk]]en te skerpjen. Soms wurde sokke bonkesamlings opgroeven troch minsken, en om't der gauris ek bonken fan [[Prehistoarje|prehistoaryske]] bisten by sitte, kin soks in wier feest foar [[paleöntolooch|paleöntologen]] en [[archeolooch|archeologen]] wêze.

It measte fan wat der oer de [[fuortplanting]] fan 'e gewoane kjifstikelbaarch bekend is, komt fan eksimplaren dy't yn finzenskip holden waarden. Gewoane kjifstikelbargen binne [[monogamy|monogaam]] en foarmje pearkes dy't mooglik foar it libben byinoar bliuwe. Der is gjin fêste [[peartiid]], dat de jongen kinne it hiele jier troch te wrâld komme. Nei in [[draachtiid]] fan 66 dagen bringe wyfkes yn 'e regel ien nêst jiers te wrâld, fan 1-2 jongen, dy't by de berte al frij fier ûntwikkele binne, mei koarte en sêfte stikeltsjes en in gewicht fan trochinoar 1&amp;nbsp;kg (oftewol 5% fan it lichemsgewicht fan 'e mem). Se bringe mar ien wike troch yn 'e mei [[gers]] beklaaide bertehoale, foar't se har bûtendoar weagje. Om dyselde tiid begjinne har stikels hurd en stiif te wurden. Mei 2 jier binne de jongen folgroeid, en justjes foartiid berikke se ornaris geslachtsripens. De jongen bliuwe lykwols noch lange tiid by de âlden, en gewoane kjifstikelbargen libje yn groepkes fan in mantsje en in wyfke mei jongen fan ferskillende jiergongen. Yn finzenskip kinne gewoane kjifstikelbargen wol 20 jier wurde.
[[File:Hystrix_cristata_03_by_Line1.jpg|left|thumb|230px|In gewoane kjifstikelbaarch.]]

==Fretten==
Gewoane kjifstikelbargen binne fierhinne [[herbivoar]]en, mei in menu dat foar it grutste part út [[woartel (plant)|plantewoartels]] en -[[bol (plant)|bollen]] en griene [[plant]]edielen bestiet. Tydlingswei frette se ek wolris [[ynsekten]], oar lyts wrimelt of sels lytse [[wringedieren]], lykas [[hagedissen]], mar ek [[ies (kadaver)|ies]].

==Status==
De gewoane kjifstikelbaarch hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]], sawol yn [[Afrika]] as [[Itaalje]], noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dat is nettsjinsteande it feit dat gewoane kjifstikelbargen yn in grut part fan har [[ferspriedingsgebiet]] as delikatesse beskôge wurde en dêrom faak swier bejage wurde.

==Undersoarten==
[[File:Darica_Kirpi_00909.jpg|right|thumb|250px|In gewoane kjifstikelbaarch.]]
Der binne tolve erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e gewoane kjifstikelbaarch:
* de conradskjifstikelbaarch of Conrads' kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata conradsi'')
* de cuvierkjifstikelbaarch of Cuviers kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata cuvieri'')
* de echte gewoane kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata cristata'')
* de Jeropeeske kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata europaea'')
* de lademannkjifstikelbaarch of Lademanns kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata lademanni'')
* de lonnbergkjifstikelbaarch of Lonnbergs kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata lonnbergi'')
* de Senegaleeske kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata senegalica'')
* de Somalyske kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata somalensis'')
* de Westafrikaanske kjifstikelbaarch (''Hystrix cristata occidanea'')
* ''Hystrix cristata aerula''
* ''Hystrix cristata ambigua''
* ''Hystrix cristata galeata''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Crested_porcupine ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Hystrix cristata}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte kjifstikelbaarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]</text>
      <sha1>aof8hykpt216z5dbjzxjgz71a9pz9la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beverrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84136</id>
    <revision>
      <id>1233898</id>
      <parentid>1233712</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13705" sha1="ip172ozg5zvrqvukumpora0il0yui6y" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= beverrôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Ratao_do_banhado_1_REFON.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[beverrotten]] (''Myocastoridae'') | 
Skaai= [[echte beverrotten]] (''Myocastor'') |
Wittenskiplike namme = Myocastor coypus |
Beskriuwer, jier= [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782|
IUCN-status= [[IUCN-status]]:[[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de beverrôt (Myocastor coypus).png|center|250px]] &lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;br&gt;{{Color box|#FA8072}} yntrodusearre troch de minske mar wer útstoarn&lt;/small&gt;
}}
De '''beverrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Myocastor coypus''), ek wol '''nutria''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[beverrotten]] (''Myocastoridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte beverrotten]] (''Myocastor''). It is de iennichste noch libbene soarte út syn skaai en syn famylje, en it is lânseigen yn 'e súdlike helte fan [[Súd-Amearika]]. As [[pelsdier]] is de beverrôt yntrodusearre yn grutte dielen fan 'e rest fan 'e wrâld, dêr't er no as [[eksoat]] libbet. Ek yn [[Nederlân]] (en [[Fryslân]]) komt dit bist op plakken rûnom foar.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De beverrôt is lânseigen yn 'e koelere en [[subtropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika]], wat rûchwei delkomt op 'e súdlike helte fan dat [[kontinint]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] omfiemet dêr hiel [[Argentynje]], [[Sily]], [[Oerûguay]] en [[Paraguay]], súdeastlik [[Bolivia]] en súdlik [[Brazylje]]. Yn súdlik Súd-Amearika ûntbrekt de beverrôt inkeld op 'e [[Falklâneilannen]].

Begjin [[tweintichste iuw]] binne beverrotten troch de [[minske]] yn grutte dielen fan 'e wrâld ynfierd foar de [[pelsdier]]fokkerij. Untsnapte eksimplaren hawwe har dêr neitiid yn it wyld nei wenjen set, en om't beverrotten har tige goed oanpasse kinne, binne der op dy manear wylde populaasjes ûntstien op in protte plakken dêr't dit bist net thúsheart. Yn [[Noard-Amearika]] is dat bgl. it gefal yn it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Britsk-Kolumbia]] en [[Manitoba]], en teffens yn 'e measte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]]. Yn [[Kalifornje]] en [[Indiana]] soe dit bist ûnderwilens útrûge wêze.

Yn [[Afrika]] bestiet yn elts gefal in wylde populaasje beverrotten yn súdlik [[Kenia]], en mooglik yn mear lannen, wylst beverrotten yn [[Aazje]] yn [[Japan]], [[Lyts-Aazje]] en de [[Levant]] libje. Yn [[Jeropa]] komt de beverrôt as [[eksoat]] foar yn hast alle lannen tusken de [[Oeral (berchtme)|Oeral]] en de [[Atlantyske Oseaan]], útsein op it grutste part fan it [[Ibearysk Skiereilân]], dêr't er him (noch) net hinne ferspraat hat, [[Skandinaavje]] en [[Ierlân]], dêr't er op natuerlike wize útstoarn is, en it [[Feriene Keninkryk]], dêr't er útrûge is. It is ûndúdlik oft er him ek ferspraat hat nei de grutte [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]], lykas [[Sisylje]], [[Sardynje]] en [[Korsika]].
[[File:Zoo,_Zagreb_-_nutrija_(04.2012).JPG|left|thumb|250px|In beverrôt yn 'e [[dieretún]] fan it [[Kroaasje|Kroätyske]] [[Zagreb]].]]

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]] komt de beverrôt sûnt [[1935]] yn it wyld foar, en sûnt de sluting fan in grut tal pelsdierfokkerijen yn 'e jierren fyftich sels yn frij grutte populaasjes. Beverrotten binne benammen konsintrearre by de [[Maas]] en syn sydrivieren lâns yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]; yn [[Westerwâlde]] en de [[Fean]]koloanjes fan eastlik [[Grinslân]]; en by de [[Ryn]] lâns yn eastlik [[Gelderlân]]. Lytsere konsintraasjes komme foar yn [[Twinte]], by de [[Isel]] lâns, yn 'e [[Biisbosk]], op 'e [[Peel]] en op [[Skouwen-Duvelân]]. Yn [[Fryslân]] komme beverrotten sporadysk foar. Sa is harren oanwêzigens yn it ferline fêststeld yn 'e [[Tsjonger]]delling by [[Skoattersyl]], yn 'e [[Linde]]delling besuden [[Wolvegea]], oan 'e [[Iselmar]]kust by [[Aldemardum]] en [[Hylpen]], en yn it [[Lauwersmar]]gebiet. Yn [[jannewaris]] [[2018]] waard in mânske mantsjesbeverrôt fan 8½&amp;nbsp;[[kilogram|kg]] fongen en deade yn 'e neite fan [[Goaiïngahuzen]].&lt;ref&gt;{{Aut|Gietema, Yme}}, [https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&amp;id=LC-20180124-NO01022004 ''Beverrat met appels in val gelokt''], yn: de ''Ljouwerter Krante'', 24 jannewaris 2018, s. 22.&lt;/ref&gt;

==Uterlike skaaimerken==
De beverrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 42-65&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 30-45&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 4-8 (oant yn ekstreme gefallen 12)&amp;nbsp;kg. It is in grut plotsk [[kjifdier]] dat kwa foarm fan it lichem en de [[kop]] tige oan 'e [[bever]] tinken docht (dêrfandinne syn namme), mar hy is in stik lytser en hat gjin brede platte, mar in tinne rûne [[sturt]], dy't lichtsjes [[hier (begroeiïng)|behierre]] is. De tichte [[pels]] is op 'e rêch giel- oant dûnkerbrún en op 'e [[bealch]] wat ljochter, wylst it [[ûnderhier]] grizich is. Beverrotten hawwe lange wite [[snorhierren]]; dat is in oar ferskil mei de bever, dy't hielendal net oer snorhierren beskikt. Tusken fjouwer fan 'e fiif [[tean]]nen oan 'e [[efterpoat]]en sitte [[swimflues|swimfluezzen]]. De brede [[kjiftosk]]en binne by de mantsjes dûnkeroranjekleurich, en by de wyfkes ljochtoranje. De wyfkes hawwe fjouwer of soms fiif pear [[oer (lichemsdiel)|oeren]], dy't frij heech oan 'e sydkant fan it lichem sitte, sadat de jongen yn it wetter by har drinke kinne.
[[File:Nutria-orange.JPG|right|thumb|200px|Mantsjebeverrotten ken men werom oan har dûnkeroranje [[kjiftosk]]en.]]

==Biotoop==
Beverrotten kinne net sûnder wetter, as dat no stilsteand of streamend is. Dêrby jouwe se sterk de foarkar oan wetters mei in opgeande wâlfegetaasje, lykas âlde [[rivier]]lopen, [[klaai]]putten, [[grint]]gatten, [[moeras]]sen en lytse [[rivier]]kes en [[beek|beken]]. Yn [[Súd-Amearika]] komt de beverrôt ek by [[sâlt wetter]] foar.

==Hâlden en dragen==
Beverrotten binne fral yn 'e skimer aktyf, mar ek wol nachts en soms oerdeis. Hoewol't se har op it drûge mar stadich waggeljend fuortbewege, binne se yn it wetter treflike en elegante swimmers, dy't by it dûken wol 5 minuten ûnderbliuwe kinne. Soms wurde swimmende beverrotten oansjoen foar [[otter]]s. De beverrôt hat in aksjeradius fan trochinoar sa'n 200&amp;nbsp;m, al kin dy oan 'e wetterkant noch oanmerklik grutter wêze. Op it drûge weaget er him mar sa'n 50&amp;nbsp;m fan syn nêst ôf.
[[File:Nutria_(Myocastor_coypus).jpg|left|thumb|220px|In beverrôt yn ûndjip wetter.]]

De beverrôt graaft djippe hoalen mei in trochsnee fan 20-25&amp;nbsp;sm, dy't besteane út 5-10 gongen en ferskate keamers. Soms wurdt dêrby in [[muskusrôt|muskusrotte]]hoale oernommen en oanpast. De yngongen lizze fuort op of justjes boppe it wetteroerflak, wylst saneamde flechtgongen nei boppen ta liede en op beskutte plakken op 'e grûn útkomme. By strange kjeld wurde de gongen fan 'e hoale tichtstoppe mei planteguod. As de wâlen net steilernôch binne, lizze beverrotten ynstee platte, mei blêden en tûken beklaaide nêsten op 'e wâl oan, dy't legers neamd wurde en in trochsnee fan 45-55&amp;nbsp;sm hawwe. Soms binne sokke legers op in beskate ôfstân fan it wetter sitewearre. 

Ite dogge beverrotten ornaris sittend op 'e [[efterpoat]]en, wylst se mei de [[foarpoat]]en har miel beethâlde. It binne frij sosjale bisten, dy't yn famyljegroepen libje wêryn't de wyfkes de tsjinst útmeitsje. Aldere eksimplaren, oan 'e oare kant, libje gauris [[solitêr]]. Der bestiet gjin spesifike [[peartiid]], en sadwaande fynt de [[fuortplanting]] it hiele jier rûn plak, wat in skaaimerk is fan 'e oarsprong fan dizze soarte yn subtropysk Súd-Amearika. Nei in [[draachtiid]] fan 4½ moanne smite de wyfkes 1-2 kear jiers in nêst fan 2-13 jongen, dy't by de berte al in pels hawwe en frijwol daliks it nêst ferlitte kinne. Mei 6-8 wiken wurde se ôfwûn, en mei 2-4 moannen binne de wyfkes al geslachtsryp. By de mantsjes duorret dat oant 6&amp;nbsp;moannen.
[[File:Le repas d'un ragondin.JPG|right|thumb|250px|In beverrôt oan it miel.]]

De maksimale libbensferwachting is by beverrotten sa'n 8 jier, mar yn 'e regel wurde se net âlder as in jier as 3. Yn strange winters hawwe beverrotten faak te lijen fan befriezingsferskynsels oan harren tinbehierre [[sturt]], dy't ta [[ynfeksje]] liede kin mei de dea ta gefolch. Dat ferskynsel hat deryn resultearre dat beverrotten yn ferskate kâlde gebieten op natuerlike wize (sûnder dat minsklik yngripen nedich wie) útstoarn binne, wêrûnder de [[Skandinaavje|Skandinavyske lannen]] en de Amerikaanske steaten [[Idaho]], [[Montana]] en [[Nebraska]]. 

==Fretten==
Beverrotten binne fierhinne [[herbivoar]], mei in dieet dat ôfhinklik is fan 'e tiid fan 't jier. [[Winter]]deis ite se [[woartel (plant)|woartelstokken]] en [[bast]] fan [[wylch|wylgen]] en [[els (beam)|elzen]]; [[maityd]]s jonge [[reid]]spruten; en [[simmer]]deis [[gers]] en [[blêd (plant)|blêden]] en [[frucht (plant)|fruchten]] fan [[wetterplant]]en. Dêrnjonken litte se ek [[lânbou]]gewaaksen net stean, en meie se benammen graach [[maïs]], [[koal (griente)|koal]] en [[knol]]planten. [[Hjerst]]mis skeakelje se oer op [[jirpel]]s en [[sûkerbyt|sûkerbiten]]. Behalven poer plantaardich guod frette se soms ek wol [[swietwetter]][[moksel]]s.
[[File:Myocastor_coypus4.jpg|left|thumb|250px|In swimmende beverrôt.]]

==Status==
De beverrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súd-Amearika]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hoewol't dizze soarte yn [[Noard-Amearika]], [[Jeropa]], [[Afrika]] en [[Noard-Aazje]] as in [[eksoat]] beskôge en dêrom faak bestriden wurdt, rjochtsje beverrotten folle minder graafskea oan as de [[muskusrôt]], in oare eksoat. Folle slimmer is harren oanfretten fan [[lânbou]]gewaaksen, dy't fral yn perselen dy't deun tsjin wetterrinnen oan lizze, tige grut wêze kin.

Yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] wurdt dêrom sûnt [[1973]] besocht om 'e beverrôt út te rûgjen, mar oant no ta sûnder súkses. Wol is it sa dat de stân fan 'e beverrôt yn [[Nederlân]] troch syn oanpassingsproblemen oan strange winters troch de natoer sels regulearre wurdt. Fral yn 'e tachtiger jierren waard dêrtroch de populaasje beheind holden, mar trochdat de winters sûnt almar waarmer wurden binne, kinne hieltyd mear beverrotten yn Nederlân oerlibje. It oanfretten fan lânbougewaaksen troch beverrotten kin trouwens op frij ienfâldige wize beheind wurde troch gewaakskar of ôffreding, mei it each op it feit dat de bisten har net fierder as 50&amp;nbsp;m fan it wetter ôf weagje.

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/beverrat Side oer de beverrôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e beverrôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
'''noaten'''&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
----
'''boarnen'''&lt;br&gt;
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 124-126.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Coypu ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Myocastor coypus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beverrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beverrôt (famylje)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Israel]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Jordaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kenia]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Libanon]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Palestina]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Syrje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>ip172ozg5zvrqvukumpora0il0yui6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuvierfyskatsja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84618</id>
    <revision>
      <id>1233909</id>
      <parentid>1233746</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="lpvthjzm3hs6l7cyapj6ge86hppls3z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= cuvierfyskatsja|
Ofbyld= [[File:Bolivian vizcacha.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | 
Skaai= [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium'') |
Wittenskiplike namme = Lagidium viscacia|
Beskriuwer, jier= [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Lagidium Viscacia.png|center|250px]]
}}
De '''cuvierfyskatsja''' of '''Cuviers fyskatsja''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagidium viscacia'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium''), dat yn westlik-sintraal [[Súd-Amearika]] foarkomt. Mei syn lange [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[efterpoat]]en hat dit bist sterk wei fan in [[wylde knyn|knyn]] of in [[hazze]], mar de lange [[plomsturt]] bedjert dy likenis.

==Fersprieding en biotoop==
Cuvierfyskatsja's binne lânseigen yn 'e [[berch]]eftige (en faak ek [[woastyn|woastinige]]) dielen fan westlik [[Argentynje]], noardlik en sintraal [[Sily]], westlik en sintraal [[Bolivia]] en súdlik [[Perû]]. Se libje yn en mank rotsspjalten en [[rots]]blokken yn it [[Andes]]berchtme, dêr't mar krap [[planten]] groeie. Dizze bisten komme foar fan likernôch 2.500 oant 5.100&amp;nbsp;m boppe seenivo.

==Uterlike skaaimerken==
De cuvierfyskatsja is op 'e [[rêch]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] giel-grizich, mei in blekere [[bealch]] en in lange swartpuntige [[plomsturt]] dy't like lang is as de rest fan it lichem. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op it lichem is lang en sêft, wylst dat fan 'e sturt stiif en boarstelich is. De lange, mei hier oerdutsen [[ear (lichemsdiel)|earen]] hawwe in wite franje en sawol oan 'e koartere [[foarpoat]]en as de langere [[efterpoat]]en hat de cuvierfyskatsja fjouwer [[tean]]nen. Op 'e [[soal (lichemsdiel)|soallen]] hat er fleizige kjessentsjes, dy't soargje dat er grip hat op glêde rotsgrûn. It gewicht fan in folgroeide cuvierfyskatsja berint sa'n 3&amp;nbsp;kg. 
[[File:Vizcacha in the Atacama.jpg|left|thumb|180px|In cuvierfyskatsja yn 'e [[Atakama]]woastyn.]]

==Hâlden en dragen==
Cuvierfyskatsja's binne sosjale bisten, dy't yn lytse groepkes libje. Se hâlde gjin [[wintersliep]] en binne koart nei de moarnsdage en op 'e jûn it aktyfst. Dan komme se foar 't ljocht om har kostje byinoar te foerazjearjen, dat fierhinne bestiet út [[gers|gerzen]] en [[moas]], oanfolle mei [[koarstmoas]]. In diel fan 'e dei bringe se troch mei sinnebaaien, wêrby't se rjochtop op in rots sitte en har om-en-by skerp yn 'e rekken hâlde. Se bejouwe har nea fier fan 'e rotsen, sadat se by driigjend gefaar daliks fuortdûke kinne yn in rotsspjalt. Harren wichtichste natuerlike fijân is de [[berchkat]] (''Leopardus jacobitus''), in lytsere [[kateftige]] dy't foarkomt yn 'e [[Andes]].

De [[peartiid]] falt by de cuvierfyskatsja yn 'e perioade fan [[oktober]] oant [[desimber]], as it op it [[súdlik healrûn]] [[maityd]] is. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 130 dagen smyt it wyfke dan ornaris 1 jong (of soms 2), dat mei iepen eachjes en in folslein oangroeide [[pels]] te wrâld komt. By de berte weaget sa'n jong likernôch 260&amp;nbsp;g en is it frijwol daliks by steat en yt fêst fretten. Lykwols drinkt it dochs noch by de mem, oant it mei 8 wiken ôfwûn wurdt. Yn finzenskip kinne cuvierfyskatsja's njoggentjin jier âld wurde; har libbensferwachting yn it wyld is ûnbekend, mar dy sil grif in stik koarter wêze.

==Status==
De cuvierfyskatsja hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Wol is it sa dat de populaasjegrutte geregeldwei grutte op- en delgongen fertoant, wat gearhinget mei de [[waar]]somstannichheden yn it [[ferspriedingsgebiet]]. Dit bist wurdt troch de [[minske]] [[jacht (op bisten)|bejage]] foar it fleis, mar net sa'n soad dat dat in wichtige ynfloed hat op 'e populaasjegrutte.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_viscacha ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lagidium viscacia}}
}}

{{DEFAULTSORT:Cuvierfiskatsja}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Berchfyskatsja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>lpvthjzm3hs6l7cyapj6ge86hppls3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finlaysoniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84769</id>
    <revision>
      <id>1233917</id>
      <parentid>1233771</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Undersoarten */ net mear nedich</comment>
      <origin>1233917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3416" sha1="b0ueavornrbu0t8iy78q8dt4s6gw0gc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= finlaysoniikhoarntsje|
Ofbyld= [[File:Callosciurus_finlaysonii_-_Finlayson's_squirrel_(variable_squirrel).jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') |
Wittenskiplike namme = Callosciurus finlaysonii |
Beskriuwer, jier= Horsfield, 1823 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it finlaysoniikhoarntsje (Callosciurus finlaysonii).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
It '''finlaysoniikhoarntsje''', '''Finlaysons iikhoarntsje''', '''finlaysonklapperiikhoarntsje''' of '''Finlaysons klapperiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus finlaysonii'', soms misstavere as ''C. finlaysoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súdeast-Aazje]].
__TOC__
==Fersprieding==
Finlaysoniikhoarntsjes binne lânseigen yn eastlik, sintraal en noardwestlik [[Tailân]], yn 'e westlike grinsstripe fan [[Laos]], yn hiel [[Kambodja]] bewesten de [[rivier]] de [[Mekong]], yn it uterste súdlike puntsje fan [[Fjetnam]] en yn in grut diel fan súdwestlik [[Birma]]. De [[ûndersoarte]] ''Callosciurus finlaysonii floweri'', dy't him oanpast hat oan it libjen yn 'e [[park|stedsparken]] en [[tún|tunen]] yn 'e Taiske haadstêd [[Bangkok]], is troch de [[minske]] yntrodusearre yn [[Singapoer]], in hiel ein bûten syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]], dêr't er no as [[eksoat]] foarkomt.

==Undersoarten==
Der wurde fan it finlaysoniikhoarntsje mear as 15 [[ûndersoarte]]n erkend, dy't kwa kleurpatroan tige útinoar rinne. Ien fan dizze ûndersoarten, ''Callosciurus finlaysonii ferrugineus'', wurdt soms ek wol beskôge as in selsstannige soarte (''Callosciurus ferrugineus''). De ûndersoarte ''Callosciurus finlaysonii boonsongi'' is ferneamd nei en ta eare fan 'e [[Tailân|Taiske]] [[soölooch]] en [[natoer]]beskermer [[Boonsong Lekagul]]. Hjirûnder in opsomming fan alle ûndersoarten:
{| class=&quot;vatop&quot;
|
● ''C. f. finlaysonii''&lt;br&gt;
● ''C. f. albivexilli''&lt;br&gt;
● ''C. f. annellatus''&lt;br&gt;
● ''C. f. bocourti''&lt;br&gt;
● ''C. f. boonsongi''&lt;br&gt;
● ''C. f. cinnamomeus''&lt;br&gt;
● ''C. f. ferrugineus''&lt;br&gt;
● ''C. f. folletti''&lt;br&gt;
| width=25 |
|
● ''C. f. frandseni''&lt;br&gt;
● ''C. f. germaini''&lt;br&gt;
● ''C. f. harmandi''&lt;br&gt;
● ''C. f. trotteri''&lt;br&gt;
● ''C. f. menamicus''&lt;br&gt;
● ''C. f. nox''&lt;br&gt;
● ''C. f. sinistralis''&lt;br&gt;
● ''C. f. williamsoni''&lt;br&gt;
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus finlaysonii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]</text>
      <sha1>b0ueavornrbu0t8iy78q8dt4s6gw0gc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233918</id>
      <parentid>1233917</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3437" sha1="m0hwmh8kh3xw75gga5x6mrw8392t8vn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= finlaysoniikhoarntsje|
Ofbyld= [[File:Callosciurus_finlaysonii_-_Finlayson's_squirrel_(variable_squirrel).jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') |
Wittenskiplike namme = Callosciurus finlaysonii |
Beskriuwer, jier= [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1823 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it finlaysoniikhoarntsje (Callosciurus finlaysonii).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
It '''finlaysoniikhoarntsje''', '''Finlaysons iikhoarntsje''', '''finlaysonklapperiikhoarntsje''' of '''Finlaysons klapperiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus finlaysonii'', soms misstavere as ''C. finlaysoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súdeast-Aazje]].
__TOC__
==Fersprieding==
Finlaysoniikhoarntsjes binne lânseigen yn eastlik, sintraal en noardwestlik [[Tailân]], yn 'e westlike grinsstripe fan [[Laos]], yn hiel [[Kambodja]] bewesten de [[rivier]] de [[Mekong]], yn it uterste súdlike puntsje fan [[Fjetnam]] en yn in grut diel fan súdwestlik [[Birma]]. De [[ûndersoarte]] ''Callosciurus finlaysonii floweri'', dy't him oanpast hat oan it libjen yn 'e [[park|stedsparken]] en [[tún|tunen]] yn 'e Taiske haadstêd [[Bangkok]], is troch de [[minske]] yntrodusearre yn [[Singapoer]], in hiel ein bûten syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]], dêr't er no as [[eksoat]] foarkomt.

==Undersoarten==
Der wurde fan it finlaysoniikhoarntsje mear as 15 [[ûndersoarte]]n erkend, dy't kwa kleurpatroan tige útinoar rinne. Ien fan dizze ûndersoarten, ''Callosciurus finlaysonii ferrugineus'', wurdt soms ek wol beskôge as in selsstannige soarte (''Callosciurus ferrugineus''). De ûndersoarte ''Callosciurus finlaysonii boonsongi'' is ferneamd nei en ta eare fan 'e [[Tailân|Taiske]] [[soölooch]] en [[natoer]]beskermer [[Boonsong Lekagul]]. Hjirûnder in opsomming fan alle ûndersoarten:
{| class=&quot;vatop&quot;
|
● ''C. f. finlaysonii''&lt;br&gt;
● ''C. f. albivexilli''&lt;br&gt;
● ''C. f. annellatus''&lt;br&gt;
● ''C. f. bocourti''&lt;br&gt;
● ''C. f. boonsongi''&lt;br&gt;
● ''C. f. cinnamomeus''&lt;br&gt;
● ''C. f. ferrugineus''&lt;br&gt;
● ''C. f. folletti''&lt;br&gt;
| width=25 |
|
● ''C. f. frandseni''&lt;br&gt;
● ''C. f. germaini''&lt;br&gt;
● ''C. f. harmandi''&lt;br&gt;
● ''C. f. trotteri''&lt;br&gt;
● ''C. f. menamicus''&lt;br&gt;
● ''C. f. nox''&lt;br&gt;
● ''C. f. sinistralis''&lt;br&gt;
● ''C. f. williamsoni''&lt;br&gt;
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus finlaysonii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]</text>
      <sha1>m0hwmh8kh3xw75gga5x6mrw8392t8vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Griisbealchiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84952</id>
    <revision>
      <id>1233938</id>
      <parentid>1173083</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="8mw3vojl3mkqhl0qg3p2kri5s4uy1j5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= griisbealchiikhoarntsje|
Ofbyld= [[File:Callosciurus caniceps caniceps - Kaeng Krachan.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') |
Wittenskiplike namme = Callosciurus caniceps |
Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1842|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it griisbealchiikhoarntsje (Callosciurus caniceps).png|center|250px]]
}}
It '''griisbealchiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus caniceps'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat oarspronklik út [[Súdeast-Aazje]] komt. It griisbealchiikhoarntsje waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1842]], troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]].
__NOTOC__
==Fersprieding==
Dizze soarte is lânseigen yn [[Malakka]], [[Tailân]], súdlik [[Birma]] en súdlik [[Sina]] ([[Yunnan]]). Mooglik komt er ek foar yn westlik [[Laos]]. As [[eksoat]] is er troch de [[minske]] yntrodusearre op 'e [[Japan]]ske [[Rjûkjû-eilannen]].

==Uterlike skaaimerken==
It griisbealchiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 22&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 20-25&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 280&amp;nbsp;g. Sa't de namme al hawwe wol, hat dit bist in [[bealch]] dy't yn 'e regel grizich fan kleur is, hoewol't dat griis soms nei de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] ta útskaait nei readbrún. Ofhinklik fan 'e [[ûndersoarte]] en de [[jiertiid|tiid fan 't jier]] binne de [[rêch]], [[kop]], [[plomsturt]] en [[poat]]en griis, gielich of readich.

==Hâlden en dragen==
Griisbealchiikhoarntsjes binne ornaris gjin skouwe bistkes, en hâlde har faak deunby minsklike wenten op om te foerazjearjen. As [[biotoop]] jouwe se de foarkar oan [[tropysk reinwâld]], [[plantaazje]]s, [[stedspark]]en en [[tún|tunen]]. Harren menu bestiet út [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]], [[blom]]men en [[ynsekten]]. It griisbealchiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
{| class=&quot;vatop&quot;
|
* ''Callosciurus caniceps caniceps''
* ''Callosciurus caniceps adangensis''
* ''Callosciurus caniceps bimaculatus''
| width=25 |
|
* ''Callosciurus caniceps casensis''
* ''Callosciurus caniceps concolor''
* ''Callosciurus caniceps domelicus''
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Grey-bellied_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus caniceps}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]</text>
      <sha1>8mw3vojl3mkqhl0qg3p2kri5s4uy1j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bargesnútrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85619</id>
    <revision>
      <id>1233892</id>
      <parentid>1233699</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="0ajdys2x5u4ibf3iu4pkao3qnboh5zp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= bargesnútrôt|
Ofbyld= [[File:Hyorhinomys06.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys'') |
Wittenskiplike namme = Hyorhinomys stuempkei |
Beskriuwer, jier= Esselstyn, Achmadi, Handika &amp; Rowe, 2015 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de bargesnútrôt (Hyorhinomys stuempkei).png|center|250px]]
}}
De '''bargesnútrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Hyorhinomys stuempkei'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys''). Dit bist waard yn [[jannewaris]] [[2015]] ûntdutsen op it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Selebes]], doe't by in mienskiplike [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Austraalje (lân)|Australysk]]-[[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[soölogy]]ske ekspedysje fiif eksimplaren fongen waarden. Begjin [[oktober]] [[2015]] waard it bist foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun.

==Fersprieding==
Bargesnútrotten binne lânseigen op it noardlike [[skiereilân]] fan it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Selebes]]. De [[soarte]] libbet dêr yn in [[biotoop]] fan [[tropysk reinwâld]] op in hichte fan likernôch 1.600&amp;nbsp;m op 'e [[berch]] de [[Dako (berch)|Dako]], yn it distrikt [[Tolitoli]].

==Uterlike skaaimerken==
De bargesnútrôt is in frij grutte [[mûseftige]] mei in gewicht fan 250&amp;nbsp;g en in lange, keale [[sturt]] dy't likernôch fan deselde lingte is as de [[kop]] en [[romp (lichemsdiel)|romp]] mei-inoar. Syn meast opfallende lichaamlike eigenskip is syn grutte, platte, keale, rôze [[noas]], dy't in bytsje oan dy fan in [[baarch]] tinken docht. Dêrfandinne dat it bist yn it [[Ingelsk]] de namme ''hog-nosed rat'' taparte krige hat, wat oerset wurde kin as &quot;bargesnútrôt&quot;. Yn ferhâlding ta oare mûseftigen dy't op Selebes foarkomme hat dizze soarte tige grutte [[ear (lichemsdiel)|earen]], dy't griis behierre binne. De rest fan it lichem wurdt oerdutsen troch brún-griis [[hier (begroeiïng)|hier]]. De bargesnútrôt beskikt ek oer tige lange [[kjiftosk]]en, en liket fral [[wjirm]]en en [[ynsekt]]elarven te fretten.

[[Morfology]]sk hawwe bargesnútrotten it measte wei fan in groep mûseftige [[skaai (taksonomy)|skaaien]] dy't lânseigen binne op Selebes en dy't mei-inoar wol bekendsteane as pipermûsrotten. Dat binne spitsnoazige fleisitende mûseftigen dêr't û.o. de skaaien fan 'e [[Selebesstikelrotten]] (''Echiothrix''), [[lytse Selebespipermûsrotten]] (''Melasmothrix''), [[grutte Selebuspipermûsrotten]] (''Tateomys'') en de [[sommerselebesrotten]] (''Sommeromys'') ta hearre. De bargesnútrôt wykt lykwols safolle fan dy skaaien ôf dat er yn in eigen, monotypysk skaai pleats is, dat fan 'e [[bargesnútrotten]] (''Hyorhinomys'').

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://jmammal.oxfordjournals.org/content/96/5/895 In yngeande beskriuwing fan 'e bargesnútrôt]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hyorhinomys_stuempkei ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Bargesnutrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Mûseftige]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>0ajdys2x5u4ibf3iu4pkao3qnboh5zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oktopusblomkoalkwab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87829</id>
    <revision>
      <id>1233833</id>
      <parentid>1213833</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="tea8nzrbamck1eqo1c3jwpks3exocir" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= oktopusblomkoalkwab
|Ofbyld= [[File:Dustbin-lid_Jelly,_Bristol_Channel,_Wales,_GB_imported_from_iNaturalist_photo_508281142.jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')
|Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')
|Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomae'') 
|Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') 
|Skaai= [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'') 
|Wittenskiplike namme = Rhizostoma octopus 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1791 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''oktopusblomkoalkwab''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rhizostoma octopus''), foarhinne bekend as de '''cuvierblomkoalkwab''' of '''Cuviers blomkoalkwab''' (''Rhizostoma cuvieri''), is in [[netteldieren|netteldier]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'').

Der is net in protte oer dizze [[soarte]] [[kwab]] bekend. De oktopusblomkoalkwab waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1791]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]]. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e folle bekendere [[seepoddestoel]] (''Rhizostoma pulmo'').

De oktopusblomkoalkwab komt it measte foar yn [[It Kanaal]], de [[Noardsee]] en it noardeastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] oant en mei de [[Noarske See]]. Ien fan syn wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] is de [[learskyldpod]] (''Dermochelys coriacea''). Oktopusblomkoalkwabben binne foar de [[fiskerij]] fan belang as in natuerlike boarne fan [[kollageen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rhizostoma_octopus ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]</text>
      <sha1>tea8nzrbamck1eqo1c3jwpks3exocir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giele blomkoalkwab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87833</id>
    <revision>
      <id>1233828</id>
      <parentid>1213835</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="atj597gxftn3pa90vmu5xa0qhq8zy12" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= giele blomkoalkwab
|Ofbyld= [[File:Rhizostoma_luteum,_adult,_side_view.jpg|250px]] 
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')
|Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')
|Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomae'') 
|Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') 
|Skaai= [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'') 
|Wittenskiplike namme = Rhizostoma luteum 
|Beskriuwer, jier= Quoy &amp; Gaimard, 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''giele blomkoalkwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Rhizostoma luteum'') is in [[netteldieren|netteldier]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma''). Dizze kwab komt foar yn 'e eastlike [[Atlantyske Oseaan]] fan 'e [[Golf fan Biskaje]] oant [[Senegal]]. Teffens wurdt er gauris waarnommen yn 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] en de [[Alboransee]] yn it westen fan 'e [[Middellânske See]].

Der is net in protte oer dizze [[soarte]] [[kwab]] bekend. De giele blomkoalkwab waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1827]], troch de [[Frankryk|Frânske]] [[see]][[biolooch|biologen]] [[Jean René Constant Quoy]] en [[Joseph Paul Gaimard]]. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e folle bekendere [[seepoddestoel]] (''Rhizostoma pulmo'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rhizostoma_luteum ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]</text>
      <sha1>atj597gxftn3pa90vmu5xa0qhq8zy12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233830</id>
      <parentid>1233828</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1233830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1851" sha1="cugmmq5t3hpun6hnsj1ryenbzwrcqvm" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= giele blomkoalkwab
|Ofbyld= [[File:Rhizostoma_luteum,_adult,_side_view.jpg|250px]] 
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')
|Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')
|Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomae'') 
|Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') 
|Skaai= [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma'') 
|Wittenskiplike namme = Rhizostoma luteum 
|Beskriuwer, jier= [[Jean René Constant Quoy|Quoy]] &amp; [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''giele blomkoalkwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Rhizostoma luteum'') is in [[netteldieren|netteldier]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte blomkoalkwabben]] (''Rhizostoma''). Dizze kwab komt foar yn 'e eastlike [[Atlantyske Oseaan]] fan 'e [[Golf fan Biskaje]] oant [[Senegal]]. Teffens wurdt er gauris waarnommen yn 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] en de [[Alboransee]] yn it westen fan 'e [[Middellânske See]].

Der is net in protte oer dizze [[soarte]] [[kwab]] bekend. De giele blomkoalkwab waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1827]], troch de [[Frankryk|Frânske]] [[see]][[biolooch|biologen]] [[Jean René Constant Quoy]] en [[Joseph Paul Gaimard]]. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e folle bekendere [[seepoddestoel]] (''Rhizostoma pulmo'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rhizostoma_luteum ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]]</text>
      <sha1>cugmmq5t3hpun6hnsj1ryenbzwrcqvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nomurakwab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88077</id>
    <revision>
      <id>1233832</id>
      <parentid>1213851</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="fxwrhpdj2ws8d78vrn3lln6jgvoaei0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= nomurakwab|
Ofbyld= [[File:Nemopilema nomurai1.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomae'') |
Famylje= [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') | 
Skaai= '''nomurakwabben''' (''Nemopilema'') |
Wittenskiplike namme = Nemopilema nomurai|
Beskriuwer, jier= [[Kamakichi Kishinouye|Kishinouye]], 1922|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''nomurakwab''' of '''Nomura's kwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Nemopilema nomurai'') is in tige grutte [[kwab]] út 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[blomkoalkwabeftigen]] (''Rhizostomae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blomkoalkwabben]] (''Rhizostomatidae'') en it [[monotypysk]]e (út mar ien inkele [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[nomurakwabben]] (''Nemopilema''). It is ien fan 'e grutste soarten kwabben fan 'e wrâld. De nomurakwab wurdt yn [[Japan]] wol iten, mar wurdt dêr net beskôge as in [[delikatesse]]. De [[Japansk]]e namme foar de nomurakwab is エチゼンクラゲ, ''echizen kurage''. 

==Fersprieding==
Nomurakwabben libje yn 'e [[see]]ën tusken [[Japan]] en de kust fan it [[East-Aazje|Eastaziatyske fêstelân]] yn, benammen yn 'e [[Giele See]] en de [[Eastsineeske See]].
[[File:Nomurajelly.svg|left|thumb|200px|Ferliking fan 'e grutte fan in nomurakwab en in [[minske]].]]

==Uterlike skaaimerken==
In folwoeksen nomurakwab is justjes grutter as in trochsneed [[minske]]. De klokfoarm fan 'e kwab kin oant 2&amp;nbsp;m yn trochsneed wurde en oant 200&amp;nbsp;kg weagje. Yn [[2009]] kapseisde in [[Japan]]ske [[fisktrawler]] fan 11&amp;nbsp;ton, de ''Diasan Shinsho-maru'', yn 'e [[Baai fan Tokio]] by it opheljen fan in [[net (fiskersark)|net]] dêr't tsientallen nomurakwabben yn sieten. De trijekoppige bemanning waard rêden troch in oare fiskersboat.

==Taksonomy==
De nomurakwab is ferneamd nei in Kanichi Nomura, dy't yn 'e [[1920]]-er jierren direkteur-generaal wie fan it Prefekturale Fiskerij-ûndersyksstasjon fan [[Fukui (prefektuer|Fukui]]. Dyselde stjoerde nammentlik begjin [[desimber]] [[1921]] in fongen eksimplaar yn in houtene tank fan 72&amp;nbsp;liter nei de [[biolooch]] [[perfester]] [[Kamakichi Kishinouye]], dy't fêststelde dat it om in ûnbekende kwabbesoarte gie en der yn [[1922]] de earste [[wittenskip]]like beskriuwing fan opstelde.

==Status==
De [[fuortplanting]]seksploazjes fan 'e nomurakwab binne sûnt [[1990]] yn frekwinsje tanommen. Mooglike redens dêrfoar kinne wêze dat it in reäksje is op [[klimaatferoaring]] of op [[oerbefisking]], of dat der troch minsklike aktiviteiten mear sedimint de see yn streamt, en dêr foar mear substraat soarget dêr't de [[polyp (netteldier)|polipen]] fan 'e nomurakwab har [[ûngeslachtlike fuortplanting|ûngeslachtlik op fuortplantsje]] kinne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Nomura's_jellyfish ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Nemopilema nomurai}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]]</text>
      <sha1>fxwrhpdj2ws8d78vrn3lln6jgvoaei0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blauwe hierkwab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90531</id>
    <revision>
      <id>1233827</id>
      <parentid>1171571</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5389" sha1="1jhh7o2dgyq86b7z1l9yt52yepl543k" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= blauwe hierkwab|
Ofbyld= [[File:Blue jellyfish in Brofjorden at Sandvik 5 - cropped.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae'')|
Famylje= [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'')| 
Skaai= [[echte hierkwabben]] (''Cyanea'')|
Wittenskiplike namme = Cyanea lamarckii |
Beskriuwer, jier= Péron &amp; Lesueur, 1810 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''blauwe hierkwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cyanea lamarckii'') is in [[kwabben|kwab]] út 'e [[stamme (taksonomy)|stamme]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hierkwabben]] (''Cyanea''). Dit is ien fan 'e bekendere kwabbesoarten, dy't û.m. foarkomt yn 'e [[Noardsee]] en gauris oanspield op 'e [[Nederlân]]ske [[strân|strannen]]. Guon [[soölooch|soölogen]] binne fan betinken dat alle oare soarten [[hierkwabben]] as [[ûndersoarte]]n fan ien [[soarte]] beskôge wurde moatte. Dat wol oaren net oan, û.m. om't de blauwe hierkwab yn 'e [[Noardsee]] njonken in oare soarte út itselde skaai bestiet, de [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata'').

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e blauwe hierkwab omfiemet de it noardeasten fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], ynkl. de [[Noardsee]], [[it Kanaal]], de [[Golf fan Biskaje]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], de [[Noarske See]], it [[Skagerrak]] en it [[Kattegat]]. Foar de [[Nederlân]]ske kust is de blauwe hierkwab folle algemiener as de besibbe en gruttere [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata''), mar by de [[Britske Eilannen]] komt de giele hierkwab mear foar.

==Uterlike skaaimerken==
De kleur fan 'e blauwe hierkwab rint nettsjinsteande de namme útinoar fan blekich giel oant blau. It is in platte kwab, mei in skiiffoarm dy't in diameter berikke kin fan 30&amp;nbsp;sm, hoewol't eksimplaren út [[Skandinaavje|Skandinavyske]] wetters selden in gruttere diameter krije as 15&amp;nbsp;sm. It skiiffoarmige lichem fan 'e blauwe hierkwab bestiet út 32 lobben, dy't elts oant maksimaal 65 lange, tinne, op [[hier (begroeiïng)|hier]] lykjende [[tentakel]]s hawwe. Dy tentakels befetsje stekkende [[nettelsel]]len, en kinne wol 1&amp;nbsp;m lang wurde. De [[mûle]] fan 'e blauwe hierkwab, dy't ek tsjinst docht as [[anus]], sit oan 'e ûnderkant yn 'e midden fan 'e skiiffoarm en wurdt omjûn troch fjouwer grutte, franje-eftige mûlearms.
[[File:Blå_brandmand_(Cyanea_lamarckii).jpg|left|250px|thumb|In blauwe hierkwab oan it [[strân]].]]

==Hâlden en dragen==
Krekt as oare kwabben kinne blauwe hierkwabben har sawol [[geslachtlike fuortplanting|geslachtlik fuortplantsje]] yn har [[polyp (netteldier)|polyp]]foarm as [[ûngeslachtlike fuortplanting|ûngeslachtlik fuortplantsje]] yn har [[medusa]]foarm. Se hawwe fjouwer libbensstadia: [[larve]], [[polyp (netteldier)|polyp]], [[efyra]] en [[medusa]]. De [[frou]]like kwab draacht de befruchte [[aai (bist)|aai]]kes mei yn har tentakels dêr't se útgroeie ta larven. As dy grutternôch binne, set de kwab se út op in hurde ûndergrûn, dêr't se har ûntjouwe ta polipen. De polipen plantsje har ûngeslachtlik fuort en produsearje dêrby steapels lytse wêzens dy't efyra's neamd wurde. De efyra's brekke los fan 'e steapels en begjinne frij om te swimmen, wêrby't se har ta medusa's ûntwikkelje en echte kwabben wurde. De oergong fan it polypstadium nei frij omswimmende efyra's fynt yn 'e súdlike [[Noardsee]] en yn 'e wetters om 'e [[Britske Eilannen]] hinne tusken [[jannewaris]] en [[maart]] plak.

Blauwe hierkwabben ferpleatse har troch harren lichems gear te lûken en wer te ûntspannen. Hoewol't se dêrmei net genôch faasje ûntwikkelje om tsjin 'e streaming yn te swimmen, kinne se troch fertikale ferpleatsing yn 'e wetterkolom wol ynfloed útoefenje op 'e rjochting dy't se út driuwe, om't op ferskillende wetterdjipten streamings faak ferskillende rjochtings hawwe. By [[stoarm]]en binne se lykwols helpeleas, en as der in sterke oanlânige [[wyn (waar)|wyn]] stiet, kinne blauwe hierkwabben massaal yn ûndjip wetter foarkomme. Blauwe hierkwabben frette [[soöplankton]] en lytse [[fisk]]jes dy't ferdôve wurde troch kontakt mei de nettelsellen yn 'e tentakels en neitiid troch de tentakels nei de mûle brocht wurde om opiten te wurden. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e blauwe hierkwab is de [[see-anjelier]], in soarte fan [[see-anemoan]].

==Blauwe hierkwabben yn finzenskip==
It yn finzenskip hâlden fan blauwe hierkwabben is frij dreech, mei't de soarte net goed oer kontakt mei hurd materiaal kin. Yn in gewoan [[akwarium]] binne se sadwaande net te hâlden, mei't de glêzen wanden har fataal wurde. Soms wurde se yn spesjaal ûntwurpen rûne bakken holden wêryn't it wetter yn 'e rûnte pompt wurde, sadat se sa min mooglik mei de wanden yn oanrekking komme.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_jellyfish ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cyanea lamarckii}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]</text>
      <sha1>1jhh7o2dgyq86b7z1l9yt52yepl543k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233829</id>
      <parentid>1233827</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1233829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="8dscjqyojzsuey2xurldv9ioin9txy1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= blauwe hierkwab|
Ofbyld= [[File:Blue jellyfish in Brofjorden at Sandvik 5 - cropped.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae'')|
Famylje= [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'')| 
Skaai= [[echte hierkwabben]] (''Cyanea'')|
Wittenskiplike namme = Cyanea lamarckii |
Beskriuwer, jier= [[François Péron|Péron]] &amp; [[Charles Alexandre Lesueur|Lesueur]], 1810 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''blauwe hierkwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cyanea lamarckii'') is in [[kwabben|kwab]] út 'e [[stamme (taksonomy)|stamme]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hierkwabben]] (''Cyanea''). Dit is ien fan 'e bekendere kwabbesoarten, dy't û.m. foarkomt yn 'e [[Noardsee]] en gauris oanspield op 'e [[Nederlân]]ske [[strân|strannen]]. Guon [[soölooch|soölogen]] binne fan betinken dat alle oare soarten [[hierkwabben]] as [[ûndersoarte]]n fan ien [[soarte]] beskôge wurde moatte. Dat wol oaren net oan, û.m. om't de blauwe hierkwab yn 'e [[Noardsee]] njonken in oare soarte út itselde skaai bestiet, de [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata'').

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e blauwe hierkwab omfiemet de it noardeasten fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], ynkl. de [[Noardsee]], [[it Kanaal]], de [[Golf fan Biskaje]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], de [[Noarske See]], it [[Skagerrak]] en it [[Kattegat]]. Foar de [[Nederlân]]ske kust is de blauwe hierkwab folle algemiener as de besibbe en gruttere [[giele hierkwab]] (''Cyanea capillata''), mar by de [[Britske Eilannen]] komt de giele hierkwab mear foar.

==Uterlike skaaimerken==
De kleur fan 'e blauwe hierkwab rint nettsjinsteande de namme útinoar fan blekich giel oant blau. It is in platte kwab, mei in skiiffoarm dy't in diameter berikke kin fan 30&amp;nbsp;sm, hoewol't eksimplaren út [[Skandinaavje|Skandinavyske]] wetters selden in gruttere diameter krije as 15&amp;nbsp;sm. It skiiffoarmige lichem fan 'e blauwe hierkwab bestiet út 32 lobben, dy't elts oant maksimaal 65 lange, tinne, op [[hier (begroeiïng)|hier]] lykjende [[tentakel]]s hawwe. Dy tentakels befetsje stekkende [[nettelsel]]len, en kinne wol 1&amp;nbsp;m lang wurde. De [[mûle]] fan 'e blauwe hierkwab, dy't ek tsjinst docht as [[anus]], sit oan 'e ûnderkant yn 'e midden fan 'e skiiffoarm en wurdt omjûn troch fjouwer grutte, franje-eftige mûlearms.
[[File:Blå_brandmand_(Cyanea_lamarckii).jpg|left|250px|thumb|In blauwe hierkwab oan it [[strân]].]]

==Hâlden en dragen==
Krekt as oare kwabben kinne blauwe hierkwabben har sawol [[geslachtlike fuortplanting|geslachtlik fuortplantsje]] yn har [[polyp (netteldier)|polyp]]foarm as [[ûngeslachtlike fuortplanting|ûngeslachtlik fuortplantsje]] yn har [[medusa]]foarm. Se hawwe fjouwer libbensstadia: [[larve]], [[polyp (netteldier)|polyp]], [[efyra]] en [[medusa]]. De [[frou]]like kwab draacht de befruchte [[aai (bist)|aai]]kes mei yn har tentakels dêr't se útgroeie ta larven. As dy grutternôch binne, set de kwab se út op in hurde ûndergrûn, dêr't se har ûntjouwe ta polipen. De polipen plantsje har ûngeslachtlik fuort en produsearje dêrby steapels lytse wêzens dy't efyra's neamd wurde. De efyra's brekke los fan 'e steapels en begjinne frij om te swimmen, wêrby't se har ta medusa's ûntwikkelje en echte kwabben wurde. De oergong fan it polypstadium nei frij omswimmende efyra's fynt yn 'e súdlike [[Noardsee]] en yn 'e wetters om 'e [[Britske Eilannen]] hinne tusken [[jannewaris]] en [[maart]] plak.

Blauwe hierkwabben ferpleatse har troch harren lichems gear te lûken en wer te ûntspannen. Hoewol't se dêrmei net genôch faasje ûntwikkelje om tsjin 'e streaming yn te swimmen, kinne se troch fertikale ferpleatsing yn 'e wetterkolom wol ynfloed útoefenje op 'e rjochting dy't se út driuwe, om't op ferskillende wetterdjipten streamings faak ferskillende rjochtings hawwe. By [[stoarm]]en binne se lykwols helpeleas, en as der in sterke oanlânige [[wyn (waar)|wyn]] stiet, kinne blauwe hierkwabben massaal yn ûndjip wetter foarkomme. Blauwe hierkwabben frette [[soöplankton]] en lytse [[fisk]]jes dy't ferdôve wurde troch kontakt mei de nettelsellen yn 'e tentakels en neitiid troch de tentakels nei de mûle brocht wurde om opiten te wurden. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e blauwe hierkwab is de [[see-anjelier]], in soarte fan [[see-anemoan]].

==Blauwe hierkwabben yn finzenskip==
It yn finzenskip hâlden fan blauwe hierkwabben is frij dreech, mei't de soarte net goed oer kontakt mei hurd materiaal kin. Yn in gewoan [[akwarium]] binne se sadwaande net te hâlden, mei't de glêzen wanden har fataal wurde. Soms wurde se yn spesjaal ûntwurpen rûne bakken holden wêryn't it wetter yn 'e rûnte pompt wurde, sadat se sa min mooglik mei de wanden yn oanrekking komme.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_jellyfish ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cyanea lamarckii}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]</text>
      <sha1>8dscjqyojzsuey2xurldv9ioin9txy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giele hierkwab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91070</id>
    <revision>
      <id>1233831</id>
      <parentid>1213836</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7585" sha1="8pmcx7a9tw2tzn3t7b8okr324nxdtmq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= giele hierkwab|
Ofbyld= [[File:Largelionsmanejellyfish.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[netteldieren]] (''Cnidaria'')|
Klasse= [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa'')|
Skift= [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae'')|
Famylje= [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'')| 
Skaai= [[echte hierkwabben]] (''Cyanea'')|
Wittenskiplike namme = Cyanea capillata|
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''giele hierkwab''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cyanea capillata'') is in [[kwabben|kwab]] út 'e [[stamme (taksonomy)|stamme]] fan 'e [[skiifkwabben]] (''Scyphozoa''), it [[skift]] fan 'e [[flachbekkwabben]] (''Semaeostomeae''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hierkwabben]] (''Cyaneidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hierkwabben]] (''Cyanea''). Dit is de grutste bekende [[soarte]] [[kwab]]. De giele hierkwab libbet yn it noarden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], ynkl. de [[Noardsee]]. Guon [[soölooch|soölogen]] binne fan betinken dat alle oare soarten [[hierkwabben]] as [[ûndersoarte]]en fan 'e giele hierkwab beskôge wurde moatte. Dat wol oaren net oan, û.m. om't de giele kwab yn 'e [[Noardsee]] njonken in oare soarte út itselde skaai bestiet, de [[blauwe hierkwab]] (''Cyanea lamarckii'').

==Fersprieding==
De giele hierkwab libbet yn 'e kâlde wetters fan 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]] en de [[Noardlike Iissee]]. Hy komt in protte foar yn 'e [[Noardsee]], [[it Kanaal]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], de [[Noarske See]], it [[Skagerrak]] en it [[Kattegat]]. Guon eksimplaren driuwe mei op 'e seestreaming nei it westlike part fan 'e [[Eastsee]], dêr't se har net [[fuortplanting|fuortplantsje]] kinne fanwegen de lege [[sâlt]]heidsgraad fan it seewetter dêre. Oan 'e eastkust fan [[Noard-Amearika]] komt de giele hierkwab foar yn ferskate [[baai]]en, lykas de [[Chesapeakebaai]]. Ferlykbere [[kwabben]], dy't soms as [[ûndersoarte]]n beskôge wurde, komme foar yn it noarden fan 'e [[Stille Oseaan]], yn 'e seeën om [[Japan]] hinne, en yn 'e [[Súdlike Iissee]] by [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]]. Foar de [[Nederlân]]ske kust is de giele hierkwab folle minder algemien as de besibbe [[blauwe hierkwab]] (''Cyanea lamarckii'').
[[File:Lion's_Mane_Jellyfish.jpg|left|thumb|250px|In giele hierkwab fan boppen besjoen.]]

==Uterlike skaaimerken==
De giele hierkwab bestiet lykas alle [[kwabben]] út in sjelei-eftich klok- of paraplufoarmich lichem, mei oan 'e ûnderkant in [[mûle]] dy't ek tsjinst docht as [[anus]]. It lichem is ferdield yn acht lobben. Om 'e mûle hinne sit in kleurryk tal mûlearmen, dy't folle koarter binne as de withoefolle tinne [[tentakel]]s dy't út 'e râne fan 'e klokfoarm fuortkomme. Dy tentakels binne groepearre yn acht klusters, dy't elts út 70-150 ûnderskate tentakels besteane. De namme fan 'e giele hierkwab komt fan 'e likenis fan 'e tinne tentakels mei [[hier (begroeiïng)|hier]]. De tentakels binne tige lang en hiel plakkerich, en foarsjoen fan stekkende [[nettelsel]]len, sadat de kwab der syn iten mei fange kin.

Giele hierkwabben binne de grutste bekende kwabbesoarte, en har lichem kin in diameter fan mear as 2&amp;nbsp;m berikke. It grutste eksimplaar dat ea oantroffen is, spielde yn [[1870]] oan op 'e kust fan 'e [[Baai fan Massachusetts]], yn 'e noardeastlike [[Feriene Steaten]]. Dy kwab hie in diameter fan 2.30&amp;nbsp;m en [[tentakel]]s dy't 37&amp;nbsp;m lang wiene. Yn 'e regel fariëarje giele hierkwabben sterk yn grutte, wêrby't eksimplaren dy't yn súdliker, waarmere wetters libje, oansjenlik lytser bliuwe as eksimplaren dy't noardliker libje. Súdlike giele hierkwabben hawwe trochinoar in diameter fan mar 50&amp;nbsp;sm. De grutte is ek beslissend foar de kleur; grutte eksimplaren binne felread oant dûnkerpears, wylst lytsere eksimplaren dûnkergiel oant oranjich binne.

==Biotoop==
De giele hierkwab is folslein oanpast oan kâlde wetters en kin net oerlibje yn waarmere [[klimaat]]sônes. Hy bringt it grutste part fan syn libben yn 'e [[oseaan|iepen see]] troch, mar tsjin 'e ein fan syn libbensspanne, dy't mar ien jier beslacht, siket er faak ûndjippe kustwetters op. Yn 'e iepen see fungearret de giele hierkwab as in oäze foar lytsere seebisten, lykas [[garnaal|garnalen]], [[swartfisken]] en [[grutbekken]], dy't har tusken de tentakels nei wenjen sette ta beskerming foar [[rôfdier]]en, en om mei te iten fan 'e fangst fan 'e kwab.

==Hâlden en dragen==
[[File:Jellyfish and shark - Sant Hall - Smithsonian.JPG|right|thumb|200px|In model fan in giele hierkwab op wiere grutte yn it [[Smithsonian Ynstitút]] yn [[Washington, D.C.]].]]
Krekt as oare kwabben kinne giele hierkwabben har sawol [[geslachtlike fuortplanting|geslachtlik fuortplantsje]] yn har [[polyp (netteldier)|polyp]]foarm as [[ûngeslachtlike fuortplanting|ûngeslachtlik fuortplantsje]] yn har [[medusa]]foarm. Se hawwe fjouwer libbensstadia: [[larve]], [[polyp (netteldier)|polyp]], [[efyra]] en [[medusa]]. De [[frou]]like kwab draacht de befruchte [[aai (bist)|aai]]kes mei yn har tentakels dêr't se útgroeie ta larven. As dy grutternôch binne, set de kwab se út op in hurde ûndergrûn, dêr't se har ûntjouwe ta polipen. De polipen plantsje har ûngeslachtlik fuort en produsearje dêrby steapels lytse wêzens dy't efyra's neamd wurde. De efyra's brekke los fan 'e steapels en begjinne frij om te swimmen, wêrby't se har ta medusa's ûntwikkelje en echte kwabben wurde.
[[File:Cyanea_kils.jpg|left|thumb|200px|In giele hierkwab.]]

Giele hierkwabben bliuwe foar it meastepart deunby it wetteroerflak, en komme selden djipper as 20&amp;nbsp;m dêrûnder. Troch harren klokfoarmige lichems gear te lûken en wer te ûntspannen kinne se har swakjes op eigen krêft fuortbewege, mar om har oer gruttere ôfstannen te ferpleatsen, binne se ôfhinklik fan 'e seestreamings, dêr't se har op fuortdriuwe litte. Giele hierkwabben wurde it faakst waarnommen oan 'e ein fan 'e [[simmer]] en yn 'e [[hjerst]], as se har folwoeksen grutte berikt hawwe en de streamings har tichter by de kust bringe. Natuerlike fijannen fan dizze kwabben binne ferskate soarten [[seefûgel]]s, gruttere [[fisken]], lykas de [[moannefisk]], ferskate oare kwabbesoarten en [[seeskylpodden]]. Oan 'e eastkust fan [[Kanada]] libbet de [[learskylpodde]] simmerdeis suver allinnich mar fan giele hierkwabben. Sels ite giele hierkwabben [[soöplankton]], lytse [[fisk]]en en lytsere [[kwabben]], dy't se fange yn har kleverige en stekkende tentakels.

==Kontakt mei minsken==
Foar de [[minske]] feroarsaakje de measte oanrekkings mei de tentakels fan in giele hierkwab tydlike [[pine]] en reade ferkleurings op 'e [[hûd]]. Yn normale omstannichheden heart soks foar sûne lju net deadlik te wêzen. As men in swak [[hert]] hat, bestiet der lykwols kâns dat it in hiel oar ferhaal wurdt. [[Jittik]] is in effektyf middel om 'e plakken te behanneljen dêr't men in tentakel fan in giele hierkwab oanrekke hat, mar fanwegen it grutte tal tentakels fan ien inkele giele hierkwab wurdt sterk oanret om yn alle gefallen [[genêskunde|medyske]] fersoarging te sykjen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lion's_mane_jellyfish ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cyanea capillata}}
}}

[[Kategory:Skiifkwabbesoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]</text>
      <sha1>8pmcx7a9tw2tzn3t7b8okr324nxdtmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske marter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91699</id>
    <revision>
      <id>1233889</id>
      <parentid>1233680</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12122" sha1="98iz0xf4s9uz5dpgs64c79y2cbi7aj8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Amerikaanske marter
|Ofbyld= [[File:American Marten.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') 
|Wittenskiplike namme = Martes americana 
|Beskriuwer, jier= [[William Turton|Turton]], 1806
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske marter (Martes americana).png|center|250px]]
}}
De '''Amerikaanske marter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes americana'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[marters (ûnderskaai)|marters]] (''Martes''), dêr't ek de [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina'') ta hearre, dy't yn [[Fryslân]] foarkomme. De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste diel fan [[Kanada]] en [[Alaska]] en yn beheinde dielen fan 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]]. Dit bist dielt in part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] mei in oare martersoarte, de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er lytser fan stal en ljochter fan [[kleur]] is.

==Fersprieding==
De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste part fan [[Kanada]], mar hy ûntbrekt yn 'e [[Arktyske Arsjipel]], it noarden en easten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], it oergrutte part fan [[Nûnavût]], noardeastlik [[Manitoba]], noardwestlik en eastlik [[Nûnavik]], de noardpunt fan [[Labrador (regio)|Labrador]], hiel [[Prins Edwardeilân]], hiel [[Nij-Skotlân]] útsein it easten fan [[Cape Bretoneilân]], it suden fan [[Nij-Breunswyk]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Ontario]], de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], en súdlik en súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]]. Op it eilân [[Nijfûnlân]] is syn fersprieding fersnipele.

Bûten Kanada komt de Amerikaanske marter foar yn hast hiel [[Alaska]], útsein it meastepart fan 'e [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]], it [[Sewardskiereilân]], de [[Yukon-Kuskokwimdelta]], it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]] en de [[Kodiakarsjipel]]. Op 'e measte eilannen fan 'e [[Alexanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]] is de Amerikaanske marter [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]]. Yn 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]] is it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske marter beheind ta noardlik [[Maine]], it [[Adirondackberchtme]] yn noardeastlik [[New York (steat)|New York]], de noardlike helte fan [[Opper-Michigan]], it noardeasten fan [[Minnesota]] en de [[Rocky Mountains]] fan [[Montana]].

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske marter hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13–23&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,5-1,4&amp;nbsp;[[kg]]. Syn [[lichem (biology)|liif]] is lang en rank, mei koarte lidden en in [[plomsturt]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut en rûn op in rûchwei trijehoekige [[kop]] mei in skerpe foarútstykjende [[snút]]. De lange, sidesêfte [[pels]] kin [[ljochtgiel|bleek gielich]], [[kastanjebrún]] of hast [[swart]] wêze en alle [[kleur]]nuânses dêrtuskenyn. Op 'e kop is it [[hier (begroeiïng)|hier]] yn 'e regel ljochter as op it liif, wylst it op 'e [[poat]]en en de [[sturt]] ornaris wat dûnkerder is. Amerikaanske marters hawwe in tige karakteristike bef op 'e [[kiel]] en it [[boarstkas|boarst]] dy't [[krêmkleur]]ich oant [[oranje|feloranje]] fan kleur is. Der bestiet by dit bist in oansjenlike [[seksuële dimorfy]], mei't [[mantsje]]s oant 15% grutter en oant 65% swierder wêze kinne as [[wyfke]]s. Fan oansjen is der lykwols gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes. De Amerikaanske marter dielt syn [[ferspriedingsgebiet]] mei in oare martersoarte, de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er lytser en ljochter fan kleur is.
[[File:Marten with Flowers.jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske marter gluorket om him hinne.]]

==Biotoop==
Amerikaanske marters libje oer it algemien yn [[wâld]][[biotoop|biotopen]]. Dêrby jouwe se de foarkar oan folwoeksen [[nullewâld]]en en [[mingd wâld|mingde wâlden]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]] komme se foar oant de [[beamgrins]], mar net dêrboppe.

==Hâlden en dragen==
De Amerikaanske marter is in territoriaal bist, mar de grutte fan syn [[territoarium (biology)|territoarium]] rint sterk útinoar en hinget ôf fan [[geslacht (sekse)|geslacht]], terreinsgesteldheid, de tichtens fan 'e [[plant|begroeiïng]], de oanwêzigens fan [[proai]]dieren en ferskate oare faktoaren. Lichemsgrutte hat lykwols gjin ynfloed op 'e grutte fan it territoarium. By in [[wittenskip]]lik ûndersyk út [[1987]] waard fêststeld dat mantsjes yn [[Maine]] in territoarium hiene fan trochinoar 0,1&amp;nbsp;[[km²]] (oftewol 10&amp;nbsp;[[hektare|ha]]) en yn [[Minnesota]] fan 15,7&amp;nbsp;km², wylst wyfkes yn Maine in territoarium ûnderholden fan yn trochsneed 0,1&amp;nbsp;km² en yn [[Wiskonsin]] fan 7,7&amp;nbsp;km². Amerikaanske marters sette har territoarium ôf troch geurflaggen te pleatsen, dy't oanbrocht wurde mei de [[anaalklier]]en sawol as troch te [[urine|urinearjen]]. Territoaria fan folwoeksen mantsjes oerlaapje inoar net, mar tusken it territoarium fan in folwoeksen mantsje en dat fan in healwoeksen mantsje, tusken dat fan in mantsje en dat fan in wyfke en tusken dat fan wyfkes ûnderling kin oerlaping foarkomme.

Amerikaanske marters kinne [[simmer]]deis wol 60% fan 'e tiid yn 't spier wêze, wylst se by 't [[winter]] faak mar 16% fan 'e tiid wat útfine. Se hawwe mar beheinde ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fetfoarrieden]], en binne dêrom kwetsber foar [[ûnderkuolling|waarmteferlies]]. Dat is dan ek de reden dat se winterdeis faak in grut diel fan 'e dei yn in ûnechte [[wintersliep]] trochbringe, wêrby't de [[lichemstemperatuer]] ferlege wurdt, wat in protte [[enerzjy]] útsparret. Ek in tsjûk [[snie]]dek, dat as isolaasjemateriaal foar syn [[hoale]] fungearret, helpt de Amerikaanske marter om waarmteferlies te beheinen. Amerikaanske marters binne gjin wiere dei- of [[nachtdier]]en, en se kinne sadwaande sawol [[dei]]s as [[nacht]]s aktyf wêze, ôfhinklik fan 'e beskikberheid fan proaien en de [[temperatuer]]. De ôfstân dy't se yn ien [[etmiel]] ôflizze, bedraacht trochinoar 900&amp;nbsp;[[meter|m]], mar kin yn ekstreme gefallen oprinne oant 14&amp;nbsp;[[km]]. Djippe [[snie]] hawwe Amerikaanske marters gjin swierrichheden mei; se binne lichtfuottich genôch om net mear as 5&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] yn wei te sakjen.
[[File:American marten (6626016275).jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske marter by [[nacht]] yn 'e [[snie]] yn [[Sitka (Alaska)]].]]

Folwoeksen Amerikaanske marters libje ornaris in [[solitêr]] bestean, behalven yn 'e [[peartiid]], dy't yn [[july]] of [[augustus]] falt en foar wyfkes sa'n 2&amp;nbsp;[[wike]]n duorret. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] binne dêrby [[polygamy|polygaam]] en de wyfkes kinne ferskate perioaden fan [[tyldrift]] trochmeitsje. Trochdat de Amerikaanske marter in [[ferlingde draachtiid]] ken, wurdt de ymplantaasje fan it [[embryo]] opkeard oant de ein fan 'e winter, wêrnei't de wiere [[draachtiid]] likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] duorret. Yn dy tiid makket it wyfke in hoale om yn te [[befalling|befallen]], faak yn holle [[beam]]men, of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]], [[beam]]stobben of [[rots]]en. 

Ein [[maart]] of yn [[april]] smyt it wyfke dan in nêst fan 1–5&amp;nbsp;jongen, dy't mei 42&amp;nbsp;[[dagen]] [[ôfwûn]] wurde. Mei 50&amp;nbsp;dagen komme de jongen foar it earst út 'e hoale foar 't ljocht. Se bliuwe by de [[mem]] oant de ein fan harren earste [[simmer]] en sette dan [[hjerst]]mis op eigen manneboet ôf. Amerikaanske marters binne nei in jier [[geslachtsryp]], hoewol't se yn 'e praktyk faak pas oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme as se 2&amp;nbsp;jier âld binne. De [[libben]]sferwachting fan in Amerikaanske marter yn it wyld is op syn heechst 14&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]] (sa't yn ien dokumintearre gefal fêststeld waard), al helje se dat yn 'e measte gefallen net. Yn finzenskip waard it âldste eksimplaar 15&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
Amerikaanske marters binne opportunistyske [[rôfdier]]en, dy't ferlet hawwe fan sa'n 80&amp;nbsp;[[kalory]]en deis. Harren dieet bestiet foar in grut part út [[wrotmûzen]], hoewol't se ek wol gruttere [[proai]]en pakke, oant de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') oan ta. De gongberste proaiesoarten binne foar de Amerikaanske marter lykwols [[reade wrotmûzen]] (''Myodes'') en [[fjildmûzen]] (''Microtus''). De [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') en de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') wurde lykwols wer folle minder iten as dat men op basis fan 'e grutte fersprieding ferwachtsje soe. It tinken is dat yn kustgebieten wierskynlik ek [[fisken]] in wichtich plak ynnimme op it menu fan 'e Amerikaanske marter. Yn 'e [[simmer]] is syn dieet folle ferskater as by 't [[winter]]. Sa frette er simmerdeis ek [[frucht (plant)|fruchten]] en oare [[fegetaasje]] en [[ynsekten]]. 

==Natuerlike fijannen==
Amerikaanske marters binne kwetsber foar [[predaasje]] troch [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), wat nei alle gedachten de reden is dat se iepen plakken mije en safolle mooglik ûnder de beskutting fan beammen bliuwe. Oare natuerlike fijannen fan 'e Amerikaanske marter binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti'').

==Status==
De Amerikaanske marter hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hoewol't de populaasje troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] (foar de tichte en sidesêft oanfielende [[pels]]) en it kapjen fan [[bosk]]en ôfnommen is, komt de Amerikaanske marter noch altyd folle mear foar as de [[fiskmarter]]. De [[Nijfûnlânske beamotter]], de [[Nijfûnlân]]ske [[ûndersoarte]] fan 'e Amerikaanske marter, wurdt lykwols beskôge as [[bedrige bistesoarte|bedrige]].
[[File:American marten (Martes americana).ogv|right|thumb|250px|In Amerikaanske marter hat troch dat der in [[hûn]] tichteby is.]]

==Undersoarten==
Der binne seis &lt;small&gt;(stân fan saken anno [[2023]])&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske marter (''Martes americana''):
* [[Nijfûnlânske beamotter]] (''M. a.  atrata'')
* ''M. a.  abieticola''
* ''M. a.  abietinoides''
* ''M. a.  actuosa''
* ''M. a.  americana''
* ''M. a.  kenaiensis''
In eardere ûndersoarte, de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'', foarhinne ''Martes americana caurina''), wurdt no op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] erkend as selsstannige [[soarte]]. Ferskate oare eardere ûndersoarten fan 'e Amerikaanske marter wurde no as ûndersoarten fan 'e Pasifyske marter beskôge.

==Sjoch ek==
* [[Nijfûnlânske beamotter]]
* [[Pasifyske marter]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_marten ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Martes americana}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>98iz0xf4s9uz5dpgs64c79y2cbi7aj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Floaridaknyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98873</id>
    <revision>
      <id>1233919</id>
      <parentid>1233778</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13235" sha1="4piza3xu62x44pffrg1wl2cy2czytdj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Floaridaknyn|
Ofbyld= [[File:54 rabbit fence.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |
Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') | 
Skaai= [[katoensturtkninen]] (''Sylvilagus'') |
Wittenskiplike namme = Sylvilagus floridanus|
Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|J.A. Allen]], 1890|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Eastern Cottontail area.png|center|250px]]
}}
De '''Floaridaknyn''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sylvilagus floridanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[katoensturtkninen]] (''Sylvilagus''), dat fan natuere foarkomt yn 'e eastlike [[Feriene Steaten]] en dielen fan [[Kanada]], [[Meksiko]], [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. Dit bist ferfollet dêr deselde [[ekology]]ske [[nys]] as de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') yn [[Jeropa]]. Troch opsetlike yntroduksje as [[jacht (aktiviteit)|jachtwyld]] hat de Floaridaknyn him oant fier bûten syn natuerlike [[areaal]] ferspraat.

==Fersprieding==
De Floaridaknyn is lânseigen yn 'e hiele eastlike helte fan 'e legere 48 [[Feriene Steaten]] mei útsûndering fan noardlik [[Nij-Ingelân]] en guon [[eilân|eilannen]] foar de kusten fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de [[Golf fan Meksiko]]. De westgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint yn [[Noard-Amearika]] fan noard nei súd troch de [[Amerikaanske steaten]] [[Noard-Dakota|Noard]]- en [[Súd-Dakota]], [[Nebraska]], [[Kansas]], [[Oklahoma]] en [[Teksas]], mei in westlike útrinner oant yn [[Nij-Meksiko]]. Yn [[Kanada]] komt dit bist foar yn súdlik [[Saskatchewan]], súdlik [[Ontario]] en súdwestlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]].

[[Meksiko]] heart foar it grutste part ta it ferspriedingsgebiet fan 'e Floaridaknyn, mei útsûndering fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], de eastkust fan 'e [[See fan Cortés]], de Meksikaanske [[Stille Oseaan|Pasifyske]] súdwestkust en it middennoarden fan it lân. Yn it noardwesten omfiemet it areaal fan 'e Floaridaknyn fanút Meksiko wei ek in grut part fan 'e Amerikaanske steat [[Arizona]]. Yn [[Midden-Amearika]] komt de Floaridaknyn foar yn súdlik [[Gûatemala]], yn hiel [[El Salvador]], yn westlik en súdlik [[Hondoeras]], yn hiel [[Nikaragûa]] útsein in stripe by de [[Karibyske See|Karibyske]] kust lâns, en yn it uterste noardwesten fan [[Kosta Rika]]. Fierders libbet er ek yn noardlike dielen fan [[Súd-Amearika]]: yn it noarden fan [[Kolombia]] en noardlik en noardwestlik [[Fenezuëla]]. 

Yn [[Noard-Amearika]] wie it areaal fan 'e Floaridaknyn oarspronklik in stik beheinder, mar troch it kapjen fan [[wâld]]lân troch de [[jeropide ras|blanke]] kolonisten krige it bist dêr de kâns om syn fersprieding út te wreidzjen. Yn súdlik [[Nij-Ingelân]] is er frij resint yntrodusearre; dêr bekonkurrearret er no de lânseigen [[Nijingelânske katoensturt]] (''Sylvilagus transitionalis''). Ek yn eastlik [[Washington (steat)|Washington]] en westlik [[Oregon]] en op [[Vancouvereilân]], yn [[Britsk-Kolumbia]], is de Floaridaknyn troch de [[minske]] yntrodusearre. Itselde jildt foar [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], de [[Bahama's]], [[Hispanjoala]], [[Porto Riko]], [[Saint Croix]] (yn 'e [[Amerikaanske Famme-eilannen]]), [[Gûadelûp]], [[Barbados]] en [[Grenada]]. 

Yn noardlik [[Itaalje]] en dielen fan [[Frankryk]] is de Floaridaknyn yn 'e [[1960]]-er jierren as [[eksoat]] útset troch [[jacht (aktiviteit)|jachtferienings]], by wize fan 'kompinsaasje', nei't de lânseigen Jeropeeske [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') yn 'e [[1950]]-er jierren swier troffen wie troch de [[sykte]] [[myksomatoaze]]. De Floardaknyn is better tsjin dy krupsje bestân. Hy wit him goed te hanthavenjen yn noardeastlik Frankryk (departemint [[Meurthe-et-Moselle]]), en komt no mooglik ek al yn it suden fan [[Walloanje]] en [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] foar.

==Uterlike skaaimerken==
[[File:Eastern_Cottontail_rabbit,_Rideau_River.jpg|left|thumb|220px|In Floaridaknyn yn syn [[winter]][[pels]], yn 'e neite fan [[Ottawa]].]]
De Floaridaknyn hat trochinoar in kop-romplingte fan 31-43&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan trochinoar 5,3&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 800&amp;nbsp;g oant 2&amp;nbsp;kg, mei in gemiddelde fan 1,2&amp;nbsp;kg. Hy liket sterk op 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), mar is yn trochsneed wat grutter, wat knûstiger boud, mei in koartere [[sturt]] en koartere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in smellere [[kop]]. Boppedat is de [[pels]] meast readbrunich fan [[kleur]], wylst de wylde knyn mear brunich is. Op 'e [[bealch]] en de ûnderkant fan 'e sturt binne Floaridakninen wyt, en de boppeside fan 'e sturt is brún (by wylde kninen swart). [[Wyfke]]s binne swierder as [[mantsje]]s, al skeelt dat net folle. Eksimplaren fan noardliker populaasjes binne dúdlik lichter as dy út súdliker libjende populaasjes.

==Biotoop==
Floaridakninen jouwe de foarkar oan in [[biotoop]] wêryn't iepen [[gers]]lân kombinearre wurdt mei begroeiïng troch ticht [[strewelleguod]] (om by gefaar yn fuort te dûken) en yn kultuer brochte [[ikker]]s. Se komme ek foar yn iepen [[wâld]]lân, [[greide]]n, [[beamwâl]]en, [[bosk]]iggen en licht [[stêd|ferstedske]] gebieten mei grutte [[tún|tunen]]. Teffens komme se wol foar yn [[sompe]]n, mar ticht beboske gebieten mije se. 

==Hâlden en dragen==
De Floaridaknyn libbet [[solitêr]], mar nimt wol diel oan [[sosjale ynteraksje]] mei soartgenoaten. Dêrby bestiet der in parallelle [[hierargy]] tusken de mantsjes en de wyfkes. De mantsjes binne altyd leger yn rang as de wyfkes, behalven yn 'e [[peartiid]]. Floaridakninen binne tige territoriaal. Harren [[territoarium (biology)|territoaria]] beslane yn unifoarme [[habitat]]s in rûchwei rûn [[oerflak]], dat yn grutte útinoar rint fan ½&amp;nbsp;[[hektare|ha]] oant mear as 16&amp;nbsp;ha, ôfhinklik fan 'e beskikberens fan gaadlik fretten.
[[File:Eastern_cotton_tail_sitting.jpg|right|thumb|250px|In Floaridaknyn yn syn leger.]]

De Floaridaknyn graaft gjin [[hoale]]n, mar ûndjippe [[leger (rêstplak)|legers]], krekt as de [[hazze]] (''Lepus europaeus''). Dat binne rêstplakken op ferskûle lokaasjes dêr't se [[dei|oerdeis]] [[sliep]]e kinne. Inkeld foar it [[befalling|smiten fan jongen]] en by djippe [[snie]] nimme se besteande hoalen fan 'e [[boskmarmot]] (''Marmota monax'') oer. Sokke hoalen binne almeast sitewearre yn [[greidlân]], mei yngongen dy't kamûflearre binne mei [[gers]]. Soms lizze se ek wol yn [[strewelleguod]], [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] of iepen [[bosk]]lân. Floaridakninen komme benammen [[nacht]]s en by [[twiljocht]] foar 't ljocht, hoewol't se soms [[dei|oerdeis]] ek wol te sjen binne. Se binne it aktyfst as it sicht beheind is, op nachten dat it [[rein (delslach)|reint]] of dat it [[mist]]ich is. By it foerazjearjen binne se tige wach. Se bewege har mar oer koarte ôfstannen, en kinne oant 15 minuten stilsitte. Se hâlde gjin [[wintersliep]]. 
[[File:Sylvilagus_floridanus_babies.jpg|left|thumb|250px|In nêst jonge Floaridakninen.]]

De [[peartiid]] is by Floaridakninen fariabel en hinget fan it [[klimaat]] ôf. Yn [[Nij-Ingelân]] rint de peartiid fan [[maart]] oant [[septimber]], mar yn [[New York (steat)|New York]] begjint er yn [[febrewaris]] en yn [[Alabama]] al yn [[jannewaris]]. Yn [[Teksas]] en súdliker oarden kin der it hiele jier rûn peare wurde. Dêrby binne noch de mantsjes, noch de wyfkes [[monogamy|monogaam]]. Nei in [[draachtiid]] fan 25-35 dagen (mar yn 'e regel likernôch 28 dagen) smyt it wyfke yn in nêst dat beklaaid is mei [[fegetaasje]] en [[hier (begroeiïng)|hier]] 1-12 (mar meastal 4-5) jongen, dy't [[blinens|blyn]] te wrâld komme. Sa'n 4-7 dagen nei de [[berte]] geane de [[each]]jes iepen, en mei 12-16 dagen ferlitte de jongen foar it earst foar koarte tiid it nêst. Mei 4-5 [[wike]]n wurde se [[ôfwennen|ôfwûn]], en mei 7 wiken binne se selsstannich en geane se by de [[mem]] wei, dy't dan op 'e nij [[jachtich]] wurdt. 

Jonge Floaridakninen binne mei 2-3 [[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]]. De mearderheid fan 'e wyfkes nimt pas nei de earste [[winter]] diel oan 'e [[fuortplanting]], mar 10-36% fan docht dat al yn 'e earste [[simmer]]. Wyfkes krije ornaris 3-4 nêsten jongen [[jier]]s, mar yn útsûnderlike gefallen kin dat oprinne oant wol 7 smeten. Op jierlikse basis kinne Floaridakninen sadwaande wol 35 jongen fuortbringe. Se libje yn it wyld yn trochsneed mar 15 moannen, mar yn finzenskip kinne se wol 9 jier wurde. [[Predaasje]] is foar Floaridakninen de wichtichste deadsoarsaak, folge troch it [[ferkear]]. As se efterfolge wurde, drave se yn in sigesagepatroan oant se de beskutting fan ticht strewelleguod berikke. Dêrby meitsje se sydlingse sprongen om har [[geurspoar]] te trochbrekken. Ek kinne se it [[wetter]] yn flechtsje, hoewol't se net fan [[swimmen]] hâlde. Se kinne 3-4½&amp;nbsp;m heech springe.
[[File:OurPets3.gif|right|thumb|200px|In Floaridaknyn fan 3 wiken.]]

Natuerlike fijannen binne de [[hûn]] (''Canis lupus familiaris''); ferskate soarten [[foksen]] wêrûnder de [[reade foks]] (''Vulpes vulpes''); de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''); de [[waskbear]] (''Procyon lotor''); de [[hûskat]] (''Felis catus''); ferskate soarten [[lytse marters]] lykas de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en de [[langsturtwezeling]] (''Mustela frenata''); de [[Amerikaanske nerts]] (''Neovison vison''); de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''); de [[streke boskûle]] (''Strix varia''); en ferskate soarten [[hauken]], [[kraaien]] en [[slangen]]. Sporadysk snipt ek de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') wolris in knyn. Unfolgroeide Floaridakninen wurde fierders ek wol opfretten troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana'') en ferskate soarten [[stjonkdieren]].

==Fretten==
It menu fan Floaridakninen is tige ferskaat, en hinget fierhinne ôf fan wat der beskikber is. By guon ûndersiken waarden yn 'e [[kjitte]] wol 70 oant 145 ferskillende [[plant]]esoarten weromfûn. Dêrby giet it benammen om [[gers|gerzen]] en oare [[krûd (plant)|krûden]]. Fierders steane ek [[skors]], [[tûke (plant)|tûkjes]], [[blêd (plant)|blêden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[beam]]knoppen, [[blom|blommen]] en [[sied (plant)|sieden]] op it menu. Soms frette Floaridakninen ek [[lidpoatigen]].

==Status==
De Floaridaknyn hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
* Yn [[Noard-Amearika]]:
** ''Sylvilagus floridanus alacer''
** ''Sylvilagus floridanus holzneri''
** ''Sylvilagus floridanus chapmani''
** ''Sylvilagus floridanus floridanus''
** ''Sylvilagus floridanus mallurus''
* Yn [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]]:
** ''Sylvilagus floridanus aztecus''
** ''Sylvilagus floridanus connectens''
** ''Sylvilagus floridanus hondurensis''
** ''Sylvilagus floridanus macrocorpus''
** ''Sylvilagus floridanus orizabae''
** ''Sylvilagus floridanus yucatanicus''
* Yn [[Súd-Amearika]]:
** ''Sylvilagus floridanus avius''
** ''Sylvilagus floridanus cumanicus''
** ''Sylvilagus floridanus margaritae''
** ''Sylvilagus floridanus nigronuchalis''
** ''Sylvilagus floridanus orinoci''
** ''Sylvilagus floridanus purgatus''
** ''Sylvilagus floridanus superciliaris''

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 86-87.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_cottontail ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sylvilagus floridanus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Floaridaknin}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Katoensturtknyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]]
[[Kategory:Eksoat yn Barbados]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Grenada]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Eksoat yn Haïty]] 
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]] 
[[Kategory:Eksoat yn Jamaika]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kuba]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]</text>
      <sha1>4piza3xu62x44pffrg1wl2cy2czytdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foaryndysk reuze-iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138309</id>
    <revision>
      <id>1233920</id>
      <parentid>1233780</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6898" sha1="ec47x0oziv5w9tow4xp6m0v1vbtmuws" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Foaryndysk reuze-iikhoarntsje|
Ofbyld= [[File:Ratufa_indica_(Bhadra,_2006).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[reuze-iikhoarntsjes (skaai)|reuze-iikhoarntsjes]] (''Ratufa'') |
Wittenskiplike namme = Ratufa indica |
Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Ratufa indica range map.png|center|250px]]
}}
It '''Foaryndysk reuze-iikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ratufa indica'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reuze-iikhoarntsjes (skaai)|reuze-iikhoarntsjes]] (''Ratufa''). It is in fierhinne [[fegetarysk]] [[bist]] dat [[dei|oerdeis]] aktyf is en yn 'e [[beam]]men libbet yn dielen fan it [[Yndyske subkontinint]].

==Fersprieding==
Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes komme útslutend foar op it [[Yndyske subkontinint]], om persiis te wêzen yn [[Yndia]]. Dêr hawwe se in ferbrokkele [[ferspriedingsgebiet]] dat út in stikmannich isolearre [[populaasje]]s bestiet, benammen yn 'e midden en it suden fan it lân. De uterste noardgrins fan harren [[areaal]] wurdt foarme troch de [[Satpura-heuvels]] yn 'e Yndiaanske steat [[Madhya Pradesh]]. De oantsjutting 'Foaryndysk' komt fan [[Foarynje]], in [[synonym (taalkunde)|synonym]] fan it Yndyske subkontinint ([[Efterynje]] is in synonym foar [[Súdeast-Aazje]]).
[[File:Malabar giant squirrel by N A Nazeer.jpg|left|thumb|250px|In Foaryndysk reuze-iikhoarntsje.]]

==Uterlike skaaimerken==
It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje hat in opfallende twa- of soms trijekleurige [[pels]]. De [[kleur]]en dêr't it om giet, kinne [[krêm (kleur)|krêm]], [[bêzje]], [[ljochtbrún]], [[roastbrún]], [[brún]] en sels [[dûnkerbrún]] wêze. De [[bealch]], de [[foarpoaten]] en de ûnderkant en punt fan 'e [[plomsturt]] binne ornaris bêzje, krêmkleurich of ljochtbrún, wylst de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] in dûnkerder kleur hat. Boppe op 'e [[kop]] sit in opfallend [[wyt]] plak persiis tusken de [[earen]] yn. Folwoeksen Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 36&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 60&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&amp;nbsp;kg. 

==Biotoop==
Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes libje yn [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] en fochtige [[nullewâld]]en. De [[soarte]] hat ferlet fan lange, sterk fertûke [[beam]]men foar de bou fan [[nêst (bisten)|nêst]]en.

==Hâlden en dragen==
It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje is in [[bist]] dat yn 'e boppeste [[tûke]]n fan 'e [[beam]]men libbet en him mar komselden oer de [[grûn]] weaget. Hy beweecht him fan beam nei beam mei sprongen fan soms wol 6&amp;nbsp;[[meter|m]] fier. As der gefaar driget, flechtet er faak net fuort, mar beweecht er krekt hielendal net mear, of drukt er him plat tsjin in [[beam]]stamme oan. De wichtichste [[rôfdier]]en dy't op Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes [[jacht (aktiviteit)|jeie]], binne ferskate grutte soarten [[rôffûgels]] en it [[loaihoars]]. 
[[File:Malabar_Giant_Squirrel-Dogra.jpg|left|thumb|220px|In Foaryndysk reuze-iikhoarntsje.]]

Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes binne it aktyfst op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] en yn 'e [[jûn]]. [[Middei (deidiel)|Middeis]], op it hjitst fan 'e [[dei]], binne se yn 'e rêst. It binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld byinoar komme foar de [[fuortplanting]]. [[Biologen]] binne fan tinken dat it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje troch de fersprieding fan [[sied (plant)|sieden]] in wichtige rol spilet yn it foarmjaan fan it [[ekosysteem]] fan syn [[habitat]]. Se bouwe grutte bolfoarmige [[nêst (bisten|nêst]]en fan [[twigen]] en [[blêd (plant)|blêden]] dy't se op 'e tinnere tûken fan beammen pleatse, sadat grutte rôfdieren der net by kinne. Yn 'e [[drûchte|drûge tiid]], as [[leafbeam]]men har [[blêdt]] ferlieze, rinne soks nêsten frijwat yn 'e gaten. Ien Foaryndysk reuze-iikhoarntsje kin ferskate nêsten yn in lyts gebiet bouwe, dy't er dan om bar brûkt om [[nacht]]s yn te [[sliep]]en.

[[Fuortplanting]] yn finzenskip fan it [[twakleurich reuze-iikhoarntsje]] (''Ratufa bicolor'') út [[Malakka]], dat nau oan it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje besibbe is, wiist derop dat de fuortplantingstiid foar it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje wierskynlik ek yn [[maart]], [[april]], [[septimber]] en [[desimber]] falt. Yn [[Karnataka]] binne de bisten yn elts gefal yn [[maart]] mei jongen sjoen. Foar de fuortplanting wurdt troch it wyfke in spesjaal nêst boud dêr't se de jongen te wrâld bringt. Dy weagje by de [[berte]] likernôch 75&amp;nbsp;[[gram|g]] en binne 27&amp;nbsp;sm lang.

==Fretten==
It dieet fan Foaryndyske reuze-iikhoarntsjes bestiet út [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[beambast]]. Guon [[ûndersoarte]]n frette ek [[ynsekt]]en en [[aai (bist)|aai]]en fan [[fûgel]]s.

==Status==
It Foaryndysk reuze-iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Sûnt it ûndersyk fan Thorington &amp; Hoffmann út [[2005]] binne der fjouwer erkende [[ûndersoarte]]n fan it Foaryndysk reuze-iikhoarntsje:
*''Ratufa indica indica'' Erxleben, 1777 &lt;small&gt;(synonimen: ''R. i. bombaya'', ''R. i. elphinstoni'', ''R. i. purpureus'', ''R. i. superans'')&lt;/small&gt;
*''Ratufa indica centralis'' Ryley, 1913
*''Ratufa indica dealbata'' Blanford, 1897
*''Ratufa indica maxima'' Schreber, 1784 &lt;small&gt;(synonimen: ''R. i. bengalensis'', ''R. i. malabarica'')&lt;/small&gt;
''R. i. centralis'' komt foar yn 'e drûge leafwâlden fan sintraal [[Yndia]], yn 'e neite fan [[Hoshangabad]]. ''R. i. dealbata'', de ljochtste ûndersoarte, libbet yn 'e fochtige leafwâlden fan 'e [[Surat Dangs]]. ''R. i. maxima'', de dûnkerste ûndersoarte, heart thús yn it [[tropysk reinwâld]] fan 'e [[Malabar]], de súdwestkust fan Yndia. En ''R. i. indica'' libbet yn in brede bân troch it binnenlân fan súdlik Yndia oant de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Bingalen]] yn [[Orissa]]. ''R. i. superans'' Ryley 1913 en ''Ratufa indica superans'' Ryley, 1913 waarden earder as selsstannige ûndersoarten beskôge, mar tsjintwurdich net mear.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_giant_squirrel ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Ratufa indica}}
}}

{{DEFAULTSORT:Foarindysk reuze-iikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Reuze-iikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>ec47x0oziv5w9tow4xp6m0v1vbtmuws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gambiahamsterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139336</id>
    <revision>
      <id>1233922</id>
      <parentid>1173318</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8862" sha1="6rl7dwf2e2ed3r6rwaquhy00fd898yo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Gambiahamsterrôt|
Ofbyld= [[File:CrycetomysGambianus Apsilia.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[Afrikaanske mûzen en rotten]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Nesomyidea'') | 
Skaai= [[reuzehamsterrotten]] (''Cricetomys'') |
Wittenskiplike namme = Cricetomys gambianus |
Beskriuwer, jier= [[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1840|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Gambiahamsterrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cricetomys gambianus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Afrikaanske mûzen en rotten]] (''Nesomyidea'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reuzehamsterrotten]] (''Cricetomys''). It is in [[hamsterrôt]] dy't mar út 'e fierte oan 'e echte [[rotten]] besibbe is. It [[bist]] libbet yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] en is ien fan 'e grutste [[soarte]]n [[mûzen en rotten]]. De Gambiahamsterrôt hat in beskate bekendheid krigen om't er tsjintwurdich ynset wurdt om [[lânmyn|lânminen]] en [[tuberkuloaze]] op te spoaren.

==Fersprieding==
De Gambiahamsterrôt hat in grut [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], dêr't er foarkomt fan [[Senegal]] oant [[Kenia]] yn it [[noarden]] en fan [[Angoala]] oant [[Mozambyk]] yn it [[suden]]. In grut gat yn dat [[areaal]] wurdt foarme troch it meastepart fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]], dêr't de Gambiahamsterrôt mist om't de nau besibbe [[Emins hamsterrôt]] der libbet.
[[File:Large-Gambian-Pouch-Rat.jpg|left|thumb|250px|In Gambiahamsterrôt deade op 'e [[Florida Keys]].]]

Behalven yn syn lânseigen [[Afrika]] komt er ek as [[eksoat]] foar op 'e [[Florida Keys]] yn 'e [[Feriene Steaten]], benammen op it [[eilân]] [[Grassy Key]]. Dat komt om't Gambiahamsterrotten ek wol as [[húsdier]] holden wurde, en in fokker op Grassy Key syn populaasje ûntsnappe litten hat. Yn 'e Feriene Steaten wurdt de Gambiahamsterrôt ferantwurdlik holden foar de útbraak fan 'e [[apepokken]] fan [[2003]], dy't him fersprate nei [[prêrjehûnen]] dy't as húsdier holden waarden. Troch fluch yngripen bleau de útbraak beheind ta sa'n 20 eksimplaren, mar it [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] en de [[Food and Drug Administration|FDA]] ferbeaen neitiid de [[ymport]] fan Gambiahamsterrotten yn 'e Feriene Steaten.

==Uterlike skaaimerken==
De Gambiahamsterrôt is ien fan 'e grutste libbene [[kjifdier]]en. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 35-40&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 37-45&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1-1½&amp;nbsp;[[kg]]. De [[namme]] fan it bist komt fan 'e grutte, [[hamster]]eftige [[wangpûde]]n dy't er hat, en dêr't er [[iten]] yn sammelet.

==Biotoop==
Gambiahamsterrotten passe har maklik oan en komme sadwaande foar yn alderhanne [[biotopen]], lykas yn [[tropysk reinwâld]], op [[savanne]], op [[ikker]]s en yn [[plantaazje]]s. Wol misse se yn [[berchtme]]n boppe in hichte fan 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].
[[File:HeroRAT finds mine.jpg|right|180px|thumb|In Gambiahamsterrôt yn training om lânminen op te spoaren.]]

==Hâlden en dragen==
De Gambiahamsterrôt is fierhinne in [[nachtdier]] dat gjin echte [[rotten|rôt]] is, mar in lid fan in inkeld yn [[Afrika]] foarkommende tûke fan 'e [[mûzen en rotten]]. Syn [[gesichtsfermogen]] is tige min en dêrom fertrout er hast útslutend op syn [[rooksin]] en [[gehoar]]. Yn it wyld libje Gambiahamsterrotten yn groepen fan op syn meast 20 eksimplaren, dy't mei-inoar in ûndergrûnske [[hoale]] bewenje. Dy hoale bestiet út in lange gong mei sydgongen en ferskate gruttere romten, ien om yn te [[sliep]]en en oaren foar de opslach fan fretten. De hoalen binne yn 'e regel ferskûle ûnder [[strewelleguod]], mar kinne ek útdobbe wêze yn [[termyt|termiteheuvels]].
[[File:HeroRAT rewarded.jpg|left|180px|thumb|In rôt dy't by in training in lânmyn opspoard hat, wurdt beleanne mei in banaan.]]

[[Mantsje]]s fan 'e Gambiahamsterrôt binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], en [[hâlde en drage]] harren [[agresje|agressyf]] foarinoaroer as se inoar tsjinkomme op in nachtlike streuptocht nei [[fretten]]. De [[wyfke]]s kinne mear as 5 kear yn 't [[jier]] in nêst jongen smite, dat eltse kear oant 6 jongen omfettet. Jonge Gambiahamsterrotten binne mei 5-7&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsripens|geslachtsryp]].

==Fretten==
Gambiahamsterrotten binne [[omnivoar]]en, dy't dielen fan [[planten]] [[iten|frette]], mar ek [[ynsekten]], [[slakken]], [[krabben]] en oar lyts dierte. Se jouwe lykwols de foarkar oan 'e [[frucht (plant)|fruchten]] en it [[sied (plant)|sied]] fan [[palmbeam]]men. Sok fretten wurdt troch Gambiahamsterrotten byinoar socht en tydlik opslein yn 'e [[wangpûde]]n om mei te nimmen nei de opslachromten fan harren hoale. Op dy manear sammelje se wol ferskate [[kilogram|kilo's]] oan [[nút (frucht)|nuten]] per [[nacht]]. Der is waarnommen hoe't Gambiahamsterrotten soms de wangpûden sa fol stopje mei nuten fan benammen de [[dadelpalm]], dat se muoite hawwe om yn harren hoale te kommen om't de [[wang]]en tefolle fansiden útstekke. 

==Status==
De Gambiahamsterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. 

==Sykjen nei lânminen en TBC==
[[File:Cricetomys-gambianus.jpg|right|thumb|250px|Nei wurk rêst.]]
In [[Flaanderen|Flaamske]] [[wittenskipper]], Bart Weetjens, kaam yn 'e [[1990-er jierren]] op it idee om Gambiahamsterrotten te trainen foar it opspoaren fan [[lânmyn|lânminen]]. Tanksij harren skerpe [[rooksin]] kinne de bisten [[eksplosyf (springstof)|eksplosiven]] lykas [[TNT]] fine sels as der in laach [[ierde]] oerhinne leit, en om't se net genôch weagje om lânminen ôfgean te litten, rinne se dêrby sels gjin gefaar. Yn [[1997]] joech de [[Belgje|Belgyske]] [[oerheid]] [[subsydzje]] om dit idee út te wurkjen, en yn [[2000]] waard yn [[Tanzania]] de [[non-profit]]organisaasje [[APOPO]] oprjochte. De trainde Gambiahamsterrotten fan dy ynstelling wurde 'HeroRats' neamd.

De training fan dizze bisten foar it opspoaren fan lânminen is folle goedkeaper as dy fan [[hûn]]en, dy't der ek wol foar ynset wurde. It kostet [[$]]7.300 om yn njoggen moannen in Gambiahamsterrôt te trainen, wylst de training fan in hûn $25.000 kostet. Op 't heden wurdt yn ferskate lannen [[wittenskiplik ûndersyk]] dien nei de bêste manear om Gambiahamsterrotten te trainen en yn te setten en nei de eventuële beheinings oan harren fermogen om lânminen te finen.

Sûnt [[2003]] wurde Gambiahamsterrotten troch APOPO ek ynset by it [[diagnoaze|diagnostisearjen]] fan [[tuberkuloaze]]. Oan in [[flibe]]meunster fan mooglike [[pasjint]]en kinne de bisten daliks rûke oft der sprake is fan besmetting. Om't in rôt hûnderten [[meunster (staal)|meunster]]s deis teste kin, wylst in [[laboratoarium]]analist mei tradisjonele metoaden deis mar oan 30 of heechút 40 takomt, is dat in grutte foarútgong. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gambian_pouched_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cricetomys gambianus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Reuzehamsterrôt]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>6rl7dwf2e2ed3r6rwaquhy00fd898yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Megalodon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156412</id>
    <revision>
      <id>1233843</id>
      <parentid>1208737</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17339" sha1="1xduv2r2udgody836ja5j590opliw5v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= megalodon|
Ofbyld= [[File:Megalodon_NT.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje.&lt;/small&gt;|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')|
Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') |
Famylje= [[gruttoskhaaien]] (''Otodontidae'') | 
Skaai= [[eartoskhaaien]] (''Otodus'') |
Wittenskiplike namme = Otodus megalodon |
Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1843 |
IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''megalodon''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otodus megalodon''; foarhinne ''Carcharocles megalodon'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gruttoskhaaien]] (''Otodontidae'') en wierskynlik it [[skaai (taksonomy)|skaai]] [[eartoskhaaien]] (''Otodus''). Dizze [[soarte]] libbe fan it [[Mioseen|Mid-Mioseen]] oant it [[Plioseen|Let-Plioseen]], rûchwei fan 15,9&amp;nbsp;miljoen oant 2,6&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. De namme 'megalodon' betsjut letterlik &quot;gruttosk&quot; of &quot;machtige tosk&quot;, fan it [[Gryksk]]e μέγας, ''megas'' (&quot;grut&quot; of &quot;machtich&quot;) en ὀδoύς, ''odoús'' (&quot;tosk&quot;; wêrfan't de [[stam (grammatika)|stam]] fan oarsprong ''odont-'' is, sa't noch te sjen is yn 'e [[twadde namfal]] ὀδόντος, ''odóntos''). De megalodon wurdt beskôge as ien fan 'e grutste en sterkste [[rôfdier]]en út 'e [[skiednis]] fan 'e [[wringedieren]], mei in [[folwoeksen]] lingte fan teminsten 18&amp;nbsp;[[meter|m]]. [[Fossilen]] binne op gâns plakken fûn en tsjutte in algemiene [[areaal|fersprieding]] yn [[waarm]]e [[see]]ën oan.

==Untdekking==
De reuseftige trijehoekige [[fossile]] [[tosk]]en dy't gauris oantroffen waarden yn [[rots]]formaasjes, waarden oarspronklik oansjoen foar de ferstienne [[tonge]]n (''[[glossopetrae]]'') fan [[draken]] en [[slangen]]. Yn [[1667]] wie de [[Denemark|Deenske]] [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Nicolaus Steno]] de earste dy't de dingen weromkoe as haaietosken. Hy beskreau syn konklúzjes yn in [[boek]] dat as [[titel (namme)|titel]] hie &quot;De Kop fan 'e Haai Untleed&quot;. De [[Switserlân|Switserske]] [[biolooch]] [[Louis Agassiz]] joech de megalodon yn [[1843]] yn syn wurk ''Recherches sur les Poissons Fossiles'' (&quot;Undersyk nei Fossile Fisken&quot;) foar it earst in [[wittenskiplike namme]]: ''Carcharodon megalodon''.

==Taksonomy==
De megalodon waard foar it earst yn [[1843]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Switserlân|Switserske]] [[soölooch]] [[Louis Agassiz]]. Foarhinne waard oangeande de [[taksonomy]]ske yndieling fan dit bist ornaris in bân mei de [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') ûndersteld. Dat soe betsjutte dat de megalodon yndield wurde moat by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') yn 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae''). De reden dy't dêrfoar oanfierd waard, is dat de [[tosk]]en fan 'e megalodon kwa foarm en struktuer de measte likenis fertoane (hoewol't se fansels folle grutter binne) mei de tosken fan 'e wite haai. Dizze yndieling waard oant yn 'e [[ienentweintichste iuw]] as jildich beskôge troch in grut part fan 'e saakkundigen. De megalodon soe op dy manear de (âldere) [[sustersoarte]] fan 'e moderne wite haai wêze, mei't de beide soarten fan in [[lêste mienskiplike foarâlder]]soarte ôfstamje soene, de ''[[Palaeocarcharodon|Palaeocarcharodon orientalis]]''.

Anno [[2025]] is der lykwols in [[wittenskiplike konsensus]] ûntstien dy't hawwe wol dat oerienkomsten op it mêd fan [[gebit]] tusken de beide [[soarte]]n it gefolch binne fan [[konverginte evolúsje]]: de ûntwikkeling fan net nau besibbe bistesoarten ta in oerienkomstige lichemsfoarm dy't it gefolch is fan ynfloeden fan it [[miljeu]] dêr't se yn libje. De megalodon wurdt no ta de [[eartoskhaaien]] (''Otodus'') fan 'e famylje fan 'e [[gruttoskhaaien]] (''Otodontidae'') rekkene. De eardere wittenskiplike namme fan 'e megalodon, ''Carcharocles megalodon'', ûntstie om't it bist foarhinne yndield waard it skaai ''Carcharocles'' yndield, dat yn [[1838]] troch [[Louis Agassiz]] yntrodusearre waard om 'e fossile haai ''[[Carcharocles auriculatus]]'' yn ûnder te bringen. ''Carcharocles'' bliek letter lykwols [[synonym]] fan ''Otodus'' te wêzen. ''Carcharocles auriculatus'', no ''Otodus auriculatus'', soe mei de megalodon ôfstamje fan in eardere reuseftige haai, de ''[[Otodus obliquus]]'', dy't libbe yn it [[Paleoseen]] en it [[Eoseen]]. ''Otodus obliquus'' moat evoluëarre wêze ta ''[[Otodus aksuaticus]]'', dy't him ûntjoech ta ''Otodus auriculatus'', en dêrnei ta ''[[Otodus angustidens]]'' en doe ta ''[[Otodus chubutensis]]'' en úteinlik ta de megalodon. 
[[File:Megalodon_tooth_with_great_white_sharks_teeth-3-2.jpg|left|thumb|250px|De [[tosk]] fan in megalodon mei dêrnjonken twa tosken fan in [[wite haai]], de grutste [[rôfdier|rôffisk]] fan ús tiid.]]

De yndieling by de eartoskhaaien wurdt ûnderstipe trochdat de wite haai nauwer besibbe liket te wêzen oan 'e prehistoaryske [[breedtoskfinmakrielhaai]] (''Isurus hastalis'') as oan 'e megalodon. Om't dy ta it skaai fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') heart, dat krekt as de minskehaaien (''Carcharodon'') yn 'e famylje fan 'e makrielhaaien pleatst wurdt, moat de megalodon dus wol ta in oare famylje behearre. 

==Fossilen==
===Beskriuwing===
Om't de megalodon, krekt as alle [[haaien]], in [[skelet]] hie dat bestie út [[kreakbien]] ynstee fan [[bien]], is der gjin folslein [[fossyl]] weromfûn en sil dat nei alle gedachten ek nea barre. (Want kreakbien fergiet maklik en fossilisearret net of amper.) Sadwaande binne fral [[tosk]]en weromfûn. De tosken fan 'e megalodon, frijwol it iennichste dat fan dizze [[soarte]] bewarre bleaun is, binne trijehoekich fan foarm, mei in robúste struktuer, fine kartelrânen en in sichtber V-foarmige [[toskhals]]. Se binne faak tige grut en kinne mear 18&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] mjitte yn diagonale hichte (dus by de toskrâne lâns fan toskhals oant punt). It binne de grutste tosken fan alle bekende haaiesoarten. 

Njonken tosken binne der ek inkele fossilisearre [[wringe (draaibonke)|wringebonkjes]] fan 'e megalodon weromfûn. It opmerklikst is datoangeande in foar in diel bewarre bleaune [[rêchbonke]] fan ien inkeld eksimplaar, dat yn [[1926]] by [[Antwerpen]] opdold waard troch M.&amp;nbsp;Leriche. Dy fynst bestiet út 150 wringemiddens, dy't fan 5,5&amp;nbsp;sm oant 15,5&amp;nbsp;sm útinoar rinne. In oare foar in part bewarre bleaune rêchbonke fan in megalodon waard yn [[1983]] yn [[Denemark]] opdold troch Bendix-Almgeen. Dat eksimplaar bestiet út 20 wringemiddens, dy't yn grutte útinoar rinne fan 10&amp;nbsp;sm oant 23&amp;nbsp;sm.
[[File:Megalodon_shark_jaws_museum_of_natural_history_068.jpg|right|thumb|250px|In model fan 'e [[kaken]] fan in megalodon yn it [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] yn [[New York (stêd)|New York]].]]

===Fersprieding===
Fossilen fan 'e megalodon binne oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat oantroffen. Sa binne se bekend út [[Noard-Amearika]] ([[Floarida]], [[Jamaika]], [[Kuba]], [[Maryland]], [[Panama]], [[Porto Riko]] en [[Sint-Finsint en de Grenadinen]]), [[Súd-Amearika]] ([[Perû]]), [[Jeropa]] ([[Belgje]], [[Denemark]] en [[Malta]]), [[Afrika]] (de [[Kanaryske Eilannen]]), [[Aazje]] ([[Yndia]] en [[Japan]]) en [[Oseaanje]] ([[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]]). De tosken fan it bist binne ek fan 'e seeboaiem omheech brocht op plakken dy't fier fan alle [[kontinint]]en ôf lizze, lykas yn 'e [[Marianentrôch]] yn 'e [[Stille Oseaan]].

===Datearring===
Oarspronklik waard tocht dat de âldste fossilen fan 'e megalodon datearren út it [[Oligoseen|Let-Oligoseen]], fan likernôch 28&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. Tsjintwurdich hâlde de measte saakkundigen it derop dat de [[soarte]] him ûntjoech yn it [[Mioseen|Mid-Mioseen]], sa'n 15,9&amp;nbsp;miljoen jier lyn. Hoewol't megalodonfossilen fierhinne ôfwêzich binne yn ôfsettings fan nei de oergong ta it [[Tertiêr]], binne se wol weromfûn út ôfsettings dy't datearje út it dêrop folgjende [[Pleistoseen]]. It tinken is dat de megalodon [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is tsjin 'e ein fan it [[Plioseen]], wierskynlik omtrint 2,6&amp;nbsp;mijoen jier lyn. Tosken dy't út lettere [[geologysk tiidrek|geologyske tiidrekken]] komme soene, wurde no sjoen as saneamde &quot;[[werbewurke fossyl|werbewurke fossilen]]&quot; (oftewol opsetlike [[ferfalsking]]s).

==Uterlike skaaimerken==
De megalodon wurdt beskôge as ien fan 'e grutste en krêftichste [[rôfdier]]en út 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld. Saakkundigen geane derfan út dat er de lichemsfoarm hie fan in gnobsk (kompakt) boude [[wite haai]], mar dan folle grutter. Om't der fan it [[lichem (biology)|lichem]] fan it bist sels gjin fossilen bewarre bleaun binne, moat de lingte fan 'e megalodon ekstrapolearre wurde oan 'e hân fan 'e grutte fan 'e tosken yn ferhâlding ta dy fan 'e tosken fan 'e wite haai. De earste dy't dat besocht te dwaan wie [[Bashford Dean]] yn [[1909]], dy't tocht dat de megalodon krapoan 30&amp;nbsp;[[meter|m]] lang west hawwe moast.
[[File:Megalodon scale.svg|left|thumb|300px|De megalodon ([[griis]] en [[read]], maksimale en minimale lingte), yn ferliking mei in [[walfiskhaai]], de grutste [[haai]]esoarte dy't tsjintwurdich bestiet ([[lila]]); in [[wite haai]], de grutste rôfhaaiesoarte dy't tsjintwurdich bestiet ([[grien]]); en in [[minske]] ([[swart]]).]]

Bettere [[kennis]] fan it [[gebit]] fan haaien en akkuratere werjeften fan [[spier]]struktueren soarge derfoar dat dy lingte letter nei ûnderen ta bysteld waard. Yn 'e [[1990-er jierren]] wiene [[marine biology|marine biologen]] as Patrick J. Schembri en Staphon Papson noch fan betinken dat de megalodon in maksimale lingte berikke koe fan 24 oant 25&amp;nbsp;m. M.D. Gottfried et al. sloegen lykwols foar dat 20,3&amp;nbsp;m de absolute maksimumlingte wêze moast. Tsjin 'e ein fan 'e [[2000-er jierren]] ûntstie der in [[konsensus]] ûnder saakkundigen dat de megalodon in lingte hie fan yn elts gefal mear as 16&amp;nbsp;m. C. Pimiento en C.F. Clements ornearren yn [[2014]] dat de maksimale lingte wierskynlik om 'e 18&amp;nbsp;m hinne lein hawwe moat. 

Op it mêd fan it lichemsgewicht ûntwikkelen Gottfried-en-dy in metoade om 'e lichemsmassa fan 'e wite haai fêst te stellen oan 'e hân fan 'e grutte fan syn tosken. Troch dyselde metoade ta te passen op 'e tosken fan 'e megalodon koene se ta in wierskynlik gewicht foar dy soarte komme. Neffens harren model soe in megalodon fan 15,9&amp;nbsp;m lang 48&amp;nbsp;[[ton (massa)|ton]] woegen hawwe; in megalodon fan 17&amp;nbsp;m lang 59&amp;nbsp;ton; en in megalodon fan 20,3&amp;nbsp;m lang 103&amp;nbsp;ton.

==Biotoop==
Ut 'e fynplakken fan 'e fossilen fan 'e megalodon kin ôflaat wurde dat de soarte in frijwol algemiene [[areaal|fersprieding]] yn [[tropen|tropyske]], [[subtropen|subtropyske]] en [[tuskenbeiden klimaatsône]]s hie. Mei't de [[see]]ën yn 'e [[geologysk tiidrek|geologyske perioaden]] wêryn't de megalodon libbe, [[waarm]]er wiene as no, wie de soarte frijwol wrâldwiid oanwêzich. De megalodon koe him maklik genôch oanpasse om in breed ferskaat oan [[habitat]]s te bewenjen, wêrûnder de [[djipsee]], ûndjippere [[kust]]wetters en sels [[lagune]]s, hoewol't de grutste, [[folwoeksen]] eksimplaren nei alle gedachten oer it algemien djipper wetter opsocht hawwe sille om't se har dêr frijer yn bewege koene. 
[[File:VMNH_megalodon.jpg|right|thumb|250px|It artistike ympresje fan in megalodon dy't efter in pear [[walfisk]]en út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Eobalaenoptera'' ([[oerdwerchwalfisken]]) oan sit.]]

==Fretten==
Wittenskippers binne fan betinken dat de megalodon mooglik it meast formidabele [[rôfdier]] wie dat ea op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] foarkommen hat. Syn mânske grutte, fermogen om mei [[faasje]] te [[swimmen]], krêftige [[kaken]] en fjoerskerpe [[tosk]]en makken it bist ta in [[superrôfdier]] dat amper noch te ferbetterjen wie. It liket dêrom fêst te stean dat er in grutte ynfloed hân hawwe moat op 'e [[evolúsjelear|evolúsje]] fan syn [[proai]]dieren. Fossile fynsten wize derop dat megalodons [[jacht (aktiviteit)|jagen]] op [[dolfinen]] en [[walfisken]], wêrûnder [[potfisk]]en, [[Grienlânske walfisk]]en en [[finfisken]]. 

Dêrnjonken soene se ek [[seerôfdieren]] ([[seeliuwen]] en [[seehûnen]]) fretten hawwe, grutte [[fisk]]esoarten, [[brúnfisken]], [[seekij]] en [[seeskylpod]]den. Ut 'e fynplakken fan fossilen docht bliken dat oare grutte rôfhaaiesoarten, lykas de [[wite haai]], de kriten mijden dêr't in protte megalodons foarkamen. Dat wiist derop dat megalodons ek op oare haaiesoarten jagen. Krekt as in protte hjoeddeistige haaiesoarten hong de meglodon nei alle gedachten ek oer nei [[kannibalisme]].

De megalodon libbe tagelyk mei reuseftige rôf[[toskwalfisken]] dy't besibbe wiene oan 'e hjoeddeistige potfisk, en dy't mei de megalodon [[konkurrinsje (biology)|konkurrearren]] om proaidieren. It liket der sterk op dat dy rôftoskwalfisken evoluëarren ta in soarte dy't yn groepen libbe en jage fanwegen it gefaar dat ien fan harren allinne rûn yn in konfrontaasje mei in megalodon. 

==Utstjerren==
De reden fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e megalodon wurdt noch ûndersocht. Saakkundigen hawwe ferskate mooglike oarsaken op 't aljemint brocht. Sa soe it útstjerren kommen wêze kinne troch it ôfkuoljen fan 'e [[oseänen]] dy't yn gong sette nei it Mioseensk Klimaktysk Optimum, likernôch 15 oant 17&amp;nbsp;miljoen jier lyn. In bykommende faktor soe yn dat ferbân it sakjen fan it [[seenivo]] west hawwe kinne, dat feroarsake waard troch it ûntstean fan 'e [[poaliiskape]]n, dêr't in protte seewetter yn fêstlein waard. It ûntstean fan 'e poalkapen soarge wer foar it foarkommen fan [[iistiden]], dy't de oseänen noch fierder ôfkuolje lieten. De megalodon, dy't in dúdlike foarkar foar waarmere seeën hie, soe hiel goed min oer dy feroarings kinnen hawwe kinne. 
[[File:Megalodon_jaws_on_display_at_the_National_Baltimore_Aquarium.jpg|left|thumb|250px|De rekonstruëarre [[kaken]] fan in megalodon yn it [[Nasjonaal Akwarium yn Baltimore]].]]

In oare mooglike oarsaak foar it útstjerren fan 'e megalodon soe wêze kinne dat der te min grutte proaidieren kamen om sa'n reuseftich rôfdier te fieden. [[Baleinwalfisken]] berikten nammentlik harren grutste diversiteit yn it [[Mioseen]], doe't der mear as tweintich ferskillende [[skaai (taksonomy)|skaaien]] fan sokke bisten wiene (en tsjintwurdich noch mar seis). Tsjin 'e ein fan it Mioseen wiene in protte soarten baleinwalfisken útstoarn rekke, en it leit yn 'e reden dat de oerlibjende soarten, dy't har better oanpasse koene, krekt de fluchste swimmers wiene, dy't har mar dreech ferskalkje lieten. Doe't de seeën begûnen ôf te kuoljen, kamen alle walfiskesoarten dy't har oanpasten oan 'e kâlde poalseeën boppedat bûten berik fan 'e megalodon te libjen.

In trêde mooglike reden foar it feit dat de megalodon it ôflei, soe wêze kinne dat de grutte rôfhaai te meitsjen krige mei nije konkurrinsje dêr't er net tsjin op koe. Men tinkt dan benammen oan grutte rôfdolfinen fan it skaai fan 'e [[swurdwalfisken]] (''Orcinus''), dy't yn it [[Plioseen]] foar it earst ta ûntwikkeling kamen. (Hjoed de dei hat dat skaai noch mar ien libbene soarte, de [[orka]]). De measte hjoeddeistige wittenskippers hâlde it op in kombinaasje fan 'e neamde faktoaren.

==Yn 'e popkultuer==
De megalodon is, omreden fan syn reuseftige grutte en ferskuorrende krêft, in populêr ûnderwerp foar moderne [[fiksje]] oer [[seemeunster]]s. De measten fan sokke wurken wolle hawwe dat der yn 'e ûnbidige djipten fan 'e [[djipsee]] teminsten noch in reliktpopulaasje fan 'e megalodon oerbleaun is, wêrfan't ien of mear eksimplaren op 'e iene of oare wize it wetteroerflak witte te berikken, itsij troch yngripen fan 'e [[minske]], itsij troch natuerlike foarfallen. De iersten fan sokke foarmen fan fiksje geane werom op 'e ûntdekking fan in megalodontosk troch leden fan 'e [[bemanning]] fan 'e [[HMS Challenger (skip út 1858)|HMS&amp;nbsp;''Challenger'']] yn [[1872]], wêrfan't guon lju oannimme dat dy net âlder is as 10.000 jier. Foarbylden fan it foarkommen fan 'e megalodon yn 'e hjoeddeistige [[popkultuer]] binne de [[roman]] ''[[Meg: A Novel of Deep Terror]]'' fan [[Steve Alten]] út [[1997]] en de dêrop basearre [[horrorfilm]] ''[[The Meg]]'' fan [[regisseur]] [[Jon Turteltaub]] út [[2018]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Megalodon ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otodus megalodon}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Eartoskhaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn Austraalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Belgje]]
[[Kategory:Fossyl yn Denemark]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Yndia]]
[[Kategory:Fossyl yn Jamaika]]
[[Kategory:Fossyl yn Japan]]
[[Kategory:Fossyl yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Fossyl yn Kuba]]
[[Kategory:Fossyl yn Malta]]
[[Kategory:Fossyl yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Fossyl yn Panama]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]
[[Kategory:Fossyl yn Porto Riko]]
[[Kategory:Fossyl yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]</text>
      <sha1>1xduv2r2udgody836ja5j590opliw5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vangelis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158207</id>
    <revision>
      <id>1233813</id>
      <parentid>1077126</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T20:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>plak fertsjerren</comment>
      <origin>1233813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="5z3x8jiu6bc9afmoxpedjcpxd9remuh" xml:space="preserve">{{Sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Vangelis, 26 July 2012.jpg
| ôfbyldingstekst              = Vangelis (2012)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Evángelos Odysséas Papathanassíou
| nasjonaliteit                = {{GREnasj}}
| berne                        = [[29 maart]] [[1943]]
| berteplak                    = [[Agria]]
| stoarn                       = [[17 maaie]] [[1943]]
| stjerplak                    = [[Parys]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[Rockmuzyk|Rock]],&lt;br&gt;[[Elektroanyske muzyk|Elektroanysk]]
| ynstrumint                   = [[Keyboard]],&lt;br&gt;[[Piano]],&lt;br&gt;[[Drums]],&lt;br&gt;[[Slachynstrumint|Perkusje]]
| sjongtaal                    = 
| grutste hit(s)               = Chariots of Fire,&lt;br&gt;Conquest of Paradise
| jierren aktyf                = [[1963]]–[[2022]] 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Vangelis''' berne as '''Evángelos Odysséas Papathanassíou''' ([[Gryksk]]: ''Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου'') ([[Agria]], [[29 maart]] [[1943]] – [[17 maaie]] [[2022]]) wie in [[Grikelân|Gryksk]] [[muzikant]] en[[ komponist]]. Vangelis is foaral bekend as komponist fan filmmuzyk, en earder wie er toetsenist fan de Grykske band [[Aphrodite's Child]].

==Karriêre==
Vangelis waard as seisjierrige op muzykles setten, op syn fyftjinde begûn er yn skoalbands te spyljen. Syn earste serieuze band ''The Forminx'' gie yn [[1966]] útinoar. yn [[1968]] foarme Vangelis de progressive [[Rockmuzyk|rock]] band ''Aphrodite's Child'' mei bassist [[Demis Roussos]], drummer [[Loukas Sideras]], en gitarist [[Silver Koulouris]]. Nei't dizze band der yn [[1972]] mei ophold gie Vangelis fierder as komponist fan filmmuziek. 

== Diskografy ==
===Albums===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Album !! Utbrocht op !! Band !! Single(s) 
|-
|End of the World 
|oktober [[1968]]
|rowspan=3|[[Aphrodite's Child]]
|Rain and Tears,&lt;br&gt;End of the World,&lt;br&gt;Valley of Sadness
|-
|It's Five O'Clock
|novimber [[1969]]
|Let Me Love, Let Me Live,&lt;br&gt;Marie Jolie,&lt;br&gt;It's Five O'Clock
|-
|666
|juny [[1972]]
|Break
|-
|Fais que ton rêve soit plus long que la nuit
|[[1972]]
|rowspan=32|Vangelis
|
|-
|Earth
|rowspan=2|[[1973]]
|
|-
|L'Apocalypse des animaux
|
|-
|Heaven and Hell
|rowspan=2|[[1975]]
|
|-
|Entends-tu les chiens aboyer?
|
|-
|Albedo 0.39
|rowspan=2|[[1976]]
|
|-
|La Fête sauvage
|
|-
|Spiral
|[[1977]]
|
|-
|Beaubourg
|[[1978]]
|
|-
|China
|rowspan=2|[[1979]]
|
|-
|Opéra sauvage
|Hymne,&lt;br&gt;L'Enfant
|-
|See You Later
|[[1980]]
|
|-
|[[Chariots of Fire (album)]]
|april [[1981]]
|[[Chariots of Fire (liet fan Vangelis)|Chariots of Fire]]
|-
|Antarctica
|[[1983]]
|-
|Soil Festivities
|[[1984]]
|
|-
|Mask
|rowspan=2|[[1985]]
|
|-
|Invisible Connections
|
|-
|Direct
|[[1988]]
|
|-
|The City
|[[1990]]
|
|-
|[[1492: Conquest of Paradise]]
|[[14 febrewaris]] [[1992]]
|[[Conquest of Paradise (liet fan Vangelis)|Conquest of Paradise]]
|-
|Blade Runner
|[[6 juny]] [[1994]]
|-
|Voices
|[[1995]]
|
|-
|Oceanic
|[[1996]]
|
|-
|El Greco
|[[19 oktober]] [[1998]]
|
|-
|Mythodea: Music for the NASA Mission: 2001 Mars Odyssey
|[[23 oktober]] [[2001]]
|
|-
|Alexander
|[[2004]]
|
|-
|Blade Runner Trilogy. 25th Anniversary
|[[10 desimber]] [[2007]]
|-
|El Greco - Original Motion Picture Soundtrack
|[[20 desimber]] [[2007]]
|
|-
|Swiadectwo - Muzyka Filmowa
|[[2008]]
|
|-
|Rosetta
|[[23 septimber]] [[2016]]
|
|-
|Nocturne: The Piano Album
|[[25 jannewaris]] [[2019]]
|
|-
|Juno to Jupiter
|[[24 septimber]] [[2021]]
|
|}

[[Kategory:Gryksk muzikant]]
[[Kategory:Gryksk toetsenist]]
[[Kategory:Filmkomponist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1943]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2022]]</text>
      <sha1>5z3x8jiu6bc9afmoxpedjcpxd9remuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudjakhals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168802</id>
    <revision>
      <id>1233933</id>
      <parentid>1228441</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12428" sha1="5zcyjnq8g53dpg7kh833x79j3qqjtlc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= goudjakhals|
Ofbyld     = [[OFbyld:Golden jackal.jpg|250px]]|
lûd        = [[Ofbyld:Jackal.ogg|250px]]|
Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse     = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift      = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |
Famylje    = [[hûneftigen]] (''Canidae'') | 
Skaai      = [[hûnen]] (''Canis'') |
Wittenskiplike namme = Canis aureus |
Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[Ofbyld:Canis aureus distribution map.png|center|250px]]
}}
De '''goudjakhals''' of '''goudwolf''' (''Canis aureus'') is in middelgrutte [[hûneftige]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[Canis]]. De goudjakhals stiet tichterby de wat foarsere [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en de folle gruttere [[wolf]] (''Canis lupus'') as de [[sealjakhals]] (''Canis mesomelas''). Yn Europa waard de goudjakhals oarspronklik fral yn East-Europa oantroffen, mar hy wreidet syn gebiet út en hjoed-de-dei wurdt de goudjakhals ek yn [[Denemark]], [[Dútslân]] en [[Nederlân]] sjoen.

Yn febrewaris 2022 waard foar it earst in goudjakhals yn Fryslân yn 'e gemeente [[De Fryske Marren]] sjoen.&lt;ref&gt;[https://www.zoogdiervereniging.nl/nieuws/2022/goudjakhals-rukt-op-nu-ook-friesland-gesignaleerd Zoogdiervereniging]&lt;/ref&gt; Yn jannewaris 2023 waard oannommen dat de goudwolf him yntusken yn it bûtendykske [[Waad]]gebiet fêstige hat.&lt;ref&gt;[https://www.ad.nl/binnenland/zeldzame-goudjakhals-voelt-zich-thuis-op-het-friese-wad~a5b69647/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2 Algemeen Dagblad, 30 jannewaris 2023]&lt;/ref&gt;

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Golden jackal paws.jpg|thumb|left|Soaltsjes fan de poaten.]]
De goudjakhals liket op in lytsere wolf, mar hat in slankere bou mei koartere poaten, in spitsere snút en in sturt dy't altiten omleech hinget. De earen fan 'e goudjakhals binne neffens dy fan 'e wolf grutter.
Syn hier is rossich brún oant goudread mei grutte fariaasjes en fral yn 'e winter fakentiden wat swart op 'e rêch. Oars as by alle oare hûneftigen binne by de goudjakhals de soaltsjes fan 'e twa foarteannen oan 'e efterkant oan inoar fergroeid. Dêrmei hat de goudjakhals in poatôfdruk, dy't maklik is te ûnderskieden fan dy fan 'e [[foks]], de wolf of in hûn. Wyfkes binne yn 'e regel lytser as reukes.&lt;ref&lt;[Wolven in Nederland, oproppen 2 july 2023]&lt;/ref&gt; 

== Iten ==
De goudjakhals is wat iten oanbelanget net tier, it komt him net krekt en hy jaget op lytse [[sûchdieren]] (fral kjifdieren lykas [[wrotmûzen]] en [[rotten]]), [[kninen]], en lytse hoefdieren lykas hartekealtsjes, lytse fûgels, fisken, amfibyën en ynsekten. Dêrnjonken yt de goudjakhals ek ôffal, ies en/of plantaardich materiaal, fruchten, blombollen of kalebassen. Somtiden achterfolgje se oare rôfbisten, om de resten fan harren jacht op te fretten. De goudjakhals kin langere tiid sûnder wetter. Syn hoale leit faak op iepen flakten ferside stoppe tusken de begroeiïng. It is selsgroeven hoale of in hoale fan bygelyks in [[Das|taks]] dat ferlitten is. Yn 'e skimer en de nacht ferlit er de hoale om te jeien.

=== Hâlden en dragen ===
[[Ofbyld:Sri Lankan jackals (Canis aureus naria) male and pregnant female 5.jpg|thumb|250px|Reuke en teefke fan in pearke goudjakhalzen (Sry Lanka).]]
In pearke goudjakhalzen bliuwt in libben lang by inoar. Se libje yn famyljeferbân en somtiden bliuwe folwoeksen jongen (sawol reuen as teefkes) langer by de âlden. Sa foarmet him in gruttere groep om it alfapear mei harren welpen hinne. Meastentiids libje der sa'n fiif bisten yn in groep, mar de groep kin wol oant tritich bisten grut wurde. De bisten jeie meiïoar en soargje ek meiïnoar foar de jongen. Meastal plantet allinnich it alfapear him fierder fuort. It alfapear set it [[territoarium]] ôf mei urine. Ek litte se op opfallende plakken stront efter, lykas by strûken en stiennen en lâns de grinzen fan it territoarium. Mei meardere famyljes foarmje se somtiden grutte groepsterritoaria, as der teminsten genôch iten oanwêzich is. De goudjakhals hat in hiele rige oan lûden, dêrûnder blaffen en grommen. Ek gûlt de goudjakhals lykas in wolf, meastal docht er dat moarns. Fierders had de soarte in soad fan 'e selde ekspresjes en hâldings as wolven en húshûnen.
[[Ofbyld:-7587- Jackal cubs begging for food from the adults (14468169626).jpg|thumb|left|In goudjakhals mei welpen.]]
De peartiid falt yn Europa yn 'e maitiid. As it teefke swier is, bringt it reuke har iten. Nei in draachtiid fan sa'n 63 dagen wurde de welpen yn 'e simmer berne. Der wurde meastentiids twa oant fjouwer jongen berne, mar dat tal kin fariearje fan ien oant njoggen. By de berte binne de welpen 200 oant 250 gram swier. Nei trije wike ferlitte de jongen foar it earst harren hoale en krije se ek foar it earst fêst iten. Oare groepsleden nimme dan iten yn 'e mage mei, dat se foar de jongen opkoarje. Nei acht wiken wurde se boartlik en nei fiif oant seis moanne kinne de jongen foar harsels soargje. De goudjakhals is yn 'e regel yn in âldens fan om 'e tweintich moanne hinne geslachtsryp. Yn finzenskip kin in goudjakhals sechtjin jier wurde, yn it wyld leit dy leeftyd ôfhinklik fan it leefgebiet leger. 

== Leefgebiet ==
De goudjakhals kin him oeral al gau rêde, mar hy mei graach oer iepen, drûgere gersgebieten met strewellen. In goudjakhals komt somtiden ek yn doarpen, dêr't ôffal te finen is.

De goudjakhals is lânseigen op it [[Arabysk Skiereilân]], [[Lyts-Aazje]], it [[Yndia|Yndysk Subkontinint]] en [[Sry Lanka]]. Yn Europa is de soarte yn [[Bulgarije]], [[Grikelân]] en [[Roemeenje]] al sûnt de lêste iistiid oanwêzich. Yn 'e rin fan 'e 20e iuw sette de goudwolf útein mei in útwreiding yn Sintraal-Europa. De goudwolf is tsintwurdich ek lânseigen yn 'e rest fan 'e [[Balkan]] en [[Hongarije]]. [[Itaalje]], [[Sloveenje]] en [[Eastenryk]] wiene de folgjende lannen dêr't de goudwolf him fêstige. De lêste tiid lit de goudwolf him ek mear sjen yn Dútslân, [[Switserlân]], [[Poalen]], Denemark, de [[Baltikum|Baltyske steaten]] en Nederlân.

Yn 2016 en 2017 waard de goudjakhals foar it earst yn Nederlân op de [[Feluwe]] sjoen. Dêrnei folge [[Drinte]] yn 2019. Twa jier letter waard der in goudjakhals op de kamera set yn [[Uithuizermeeden]] en yn itselde jier waard by [[Zeist]] nei in oanriding in dea eksimplaar fûn. Yn 2022 die by DNA-ûndersyk bliken dat in goudwolf by [[Ferwert]] in pear skiep deabiten hie.&lt;ref&gt;[https://www.ad.nl/friesland/goudjakhals-doodde-twee-schapen-bij-ferwert-voor-de-tweede-keer-in-nederland~a78a8255e/ Algemeen Dagblad, 21 desimber 2022]&lt;/ref&gt;

De [[Oekraïne]] en de trije [[Baltikum|Baltyske lannen]] beskôgje de goudjakhals as [[eksoat]] en dêr wurdt útroeging oantrune. De goudjakhals is neffens de definysje dêrfan lykwols gjin eksoat, om't it bist him op eigen krêft útwreidet, him net-eksponinsjoneel fuortplantet en net troch minken yntrodusearre wurdt. Om't de soarte op Taheakke V fan de habitatrjochtline stiet, is in folsleine úroeging yn guon East-Europeeske lanen yn striid mei de behearsregels.

== Taksonomy ==
[[Ofbyld:Grey jackal from Seraïdi, Algeria 7.jpg|thumb|250px|Afrikaanse jakhals yn Algerije.]]
De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Carolus Linnaeus|Carl Linnaeus]]. Lang waard tocht dat goudjakhalzen út Afrika, Europa en Aazje fan 'e selde soarte wiene. In yn 2015 publisearre wittenskiplike stúdzje ornearre dat de yn Afrika libjende goudjakhalzen genetysk ôfwike fan 'e [[Jeraazje|Jeraziatyske]] goudjakhals. Nei oanlieding dêrfan wurdt dy groep no as in aparte soarte beskôge en ta de Afrikaanske goudjakhals (''Canis anthus'') rekkene.
[[Ofbyld:Canis aureus subspecies range.png|thumb|250px|Fersprieding [[ûndersoarte]]n fan 'e gewoane goudjakhals.]]
Neffens &quot;Mammal Species of the World&quot; fan Wilson &amp; Reeder (2005) wiene der tolve ûndersoarten. De Afrikaanske ûndersoarten wurde lykwols hjoed-de-dei ûnder de yn 2015 beskreaune soarte ''Canis anthus'' rekkene. Dêrfandinne binne der no noch sân ûndersoarten fan 'e gewoane goudjakhals of de goudwolf (''Canis aureus'') te ûnderskieden:
* ''Canis aureus aureus'' – Arabysk Skiereilân, [[Irak]] en [[Iran]] oant Noardwest-Yndia
* ''Canis aureus cruesemanni'' [[Paul Matschie|Matschie]], 1900 – Noardeast-Yndia en it fêstelân fan Súdeast-Aazje
* ''Canis aureus ecsedensis'' [[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1947 – Hongarije; ûndersoartestatus twifeleftich&lt;ref name=&quot;Zootier&quot;&gt;{{de}} Zootierliste (2016). ''[https://web.archive.org/web/20161220170239/http://www.zootierliste.de/?klasse=1&amp;ordnung=115&amp;familie=11509&amp;art=1120122 Raubtier. Hundeartige. Goldschakal (kein Unterartenstatus).]'' &lt;/ref&gt;
* ''Canis aureus indicus'' [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1833 – Noard-Yndia en [[Nepal]]
* ''Canis aureus moreotica'' [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hillaire]], 1835 – Lyts-Aazje, [[Transkaukaazje]], East- en Súdeast-Europa
* ''Canis aureus naria'' [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1916 – Sry Lanka en Súd-Yndia
* ''Canis aureus syriacus'' [[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] &amp; [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1833 – Levant
{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: {{nl}} [https://nl.wikipedia.org/wiki/Goudjakhals Goudjakhals]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Canis aureus}}
}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hûn (skaai)]]
[[Kategory:Jakhals]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>5zcyjnq8g53dpg7kh833x79j3qqjtlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169886</id>
    <revision>
      <id>1233930</id>
      <parentid>1173056</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9949" sha1="6ec3knppjl4iff0yxsiddkk7s86ydpw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= goffer
|Ofbyld= [[File:Geomys bursarius.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[goffers]] (''Geomyidae'') 
|Skaai= [[eastlike goffers]] (''Geomys'') 
|Wittenskiplike namme = Geomys bursarius
|Beskriuwer, jier= [[George Shaw (biolooch)|Shaw]], 1800 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gewoane goffer (Geomys bursarius).png|center|250px]]
}}
De '''goffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Geomys bursarius''), ek wol '''gewoane goffer''' neamd ta ûnderskie fan oare [[soarte]]n [[goffers]], is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goffers]] (''Geomyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eastlike goffers]] of flaktegoffers (''Geomys''). Dit [[bist]] is de bekendste soarte goffer, dy't foarkomt op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] fan [[Denver]] yn it westen oant [[Chicago]] yn it easten, en fan súdlik [[Manitoba]] yn it noarden oant de [[Golf fan Meksiko]] yn it suden. De goffer is in [[herbivoar]] en in earsten graver, dy't mânske ûndergûnske [[hoale]]stelsels oanleit en inkeld boppe de grûn komt om [[iten]] te sykjen. Troch [[boer]]en en [[gazon]]eigners wurde goffers beskôge as [[pleachdier]]en. De [[IUCN]] klassifisearret de goffer as net bedrige.

==Fersprieding==
De goffer is lânseigen op it grutste part fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] eastlik fan 'e [[Rocky Mountains]]. It [[ferspriedingsgebiet]] fan it bist beslacht de [[Amerikaanske steaten]] [[Iowa]] en [[Nebraska]] hielendal en de steaten [[Kansas]] en [[Oklahoma]] hast hielendal. Fierders komt er foar yn it westen fan [[Wiskonsin]], [[Minnesota]] útsein it uterste noardeasten, de eastlike râne fan [[Noard-Dakota]], de eastlike en súdlike rânen fan [[Súd-Dakota]], it súdeasten fan [[Wyoming]], it easten fan [[Kolorado]] en [[Nij-Meksiko]], [[Teksas]] útsein de [[Rio&amp;nbsp;Grande]]delling, de noardwestlike helte fan [[Louisiana]], it súdlike trijefearn fan [[Arkansas]], it noarden en easten fan [[Missoery (steat)|Missoery]], dielen fan sintraal [[Illinois]] en noardwestlik [[Indiana]]. Dêropta is de goffer ek lânseigen yn in stikje fan it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Manitoba]].

[[Fossilen]] fan 'e goffer binne folle fierder eastlik, oant yn eastlik [[Tennessee]], oantroffen, wat derop wiist dat it bist oan 'e ein fan it [[Pleistoseen]] en it begjin fan it [[Holoseen]] in oansjenlik grutter ferspriedingsgebiet hie. Dat ûnderstipet de teory dat it [[prêrje]]biotoop fan iepen flakten him doedestiden folle fierder nei it easten ta útstriek.

==Uterlike skaaimerken==
De goffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 20–24&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 5–11&amp;nbsp;sm. Der bestiet in oansjenlike [[seksuele dimorfy]], mei't de [[mantsje]]s in stik grutter binne as de [[wyfke]]s. Mantsjes weagje 230–473&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]], en wyfkes 128–380&amp;nbsp;g. De [[pels]] bestiet út koarte [[hier (begroeiïng)|hierkes]] en is op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] [[brún]] oant [[swart]]ich fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[ljochtbrún]] of [[krêmkleurich]]. Op 'e boppekant fan 'e [[poat]]en groeie [[wite]] hierren. De [[sturt]] is ûnbegroeid en, yn ferhâlding ta de lichemslingte, koart.

Goffers binne goed oanpast oan in libben ûnder de grûn, mei lytse [[each]]jes, koarte en ûnbehierre [[ear (anatomy)|earkes]] en grutte foarpoaten mei mânske [[klau]]wen om mei te graven. De gewoane goffer ûnderskiedt him fan oare soarten [[goffers]] trochdat er syn [[snijtosk]]en net ynset om te helpen by it graafwurk. Mar krekt as oare soarten goffers beskikt ek de gewoane goffer oer in pear eksterne [[wangpûde]]n, dy't oer de bûtenkant fan 'e [[wang]]en hinne lizze. Dy binne ek oan 'e binnenkant mei hier begroeid en hawwe elts in iepening deunby de bek. Goffers brûke har wangpûden om der [[iten]] yn te sammeljen om mei te nimmen nei har hoale. Der past guod yn dat oant 7&amp;nbsp;sm lang is, mei't de wangpûden trochrinne oer de sydkanten fan 'e [[hals]]. Foar skjinmeitsjen kinne de wangpûden binnenstbûtenst keard wurde.

==Biotoop==
De goffer jout de foarkar oan djippe, [[sân]]ige [[grûn]]. De pleatslike [[fegetaasje]] is fan minder belang as de grûnsoarte. Sadwaande komme goffers foar op 'e iepen [[flakte]], mar ek ûnder [[greide]]n, [[bou (lânbou)|boulân]] en sels yn [[stedsk]]e gebieten.

==Hâlden en dragen==
De goffer graaft in mânsk [[hoale]]stelsel, dêr't er yn ien [[wike]] tiid wol rom 20&amp;nbsp;[[meter|m]] nije gongen oan tafoegje kin. De gongen befetsje ferskate nêsten fan [[gers]] en oare plantaardich materiaal dêr't er [[sliep]]t, en dy't sa'n 50&amp;nbsp;sm ûnder de grûn lizze. Yn syn hoalestelsel bringt de goffer 72% fan 'e tiid troch. Hy komt allinne mar boppe de grûn om te foerazjearjen en, yn it gefal fan jonge eksimplaren, om by de [[mem]] wei te gean en in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]] te sykjen. Goffers binne [[winter]]deis likefolle op 'e lapen as yn oare [[jiertiden]]. Oer de [[dei]] besjoen binne se it aktyfst yn 'e [[middei (deidiel)|middei]], tusken 13.00 en 17.00 oere, en [[jûn]]s en [[nacht]]s tusken 22.00 en 6.00 oere. Goffers libje [[solitêr]] en binne territoriaal en [[agresje|agressyf]] foarinoaroer, benammen as it giet om in konfrontaasje tusken mantsjes. 

De iennichste tiid yn it jier mei in taname fan aktiviteit is foar de goffer de [[peartiid]]. Dy falt yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet, yn [[Wiskonsin]], yn [[april]] en [[maaie]], mar yn it suden fan it areaal, yn [[Teksas]], rint er fan [[jannewaris]] oant [[septimber]]. De [[fuortplanting]] komt by goffers yn prinsipe mar ien kear yn 't jier foar, mar yn it [[waarm]]ere [[klimaat]] fan [[Teksas]], [[Nij-Meksiko]] en [[Louisiana]] kinne se har soms, yn in goed jier, twaris fuortplantsje. De [[draachtiid]] duorret by de goffer likernôch 30&amp;nbsp;[[dagen]], mar by [[wittenskiplik ûndersyk]] is fêststeld dat wyfkes soms wol 51&amp;nbsp;dagen [[swierens|drachtich]] binne. It tinken is dat dat wiisd op in foarm fan [[ferlinge draachtiid]].

It wyfke fan 'e goffer smyt in nêst dat trochinoar út 1–6 jongen bestiet. De jongen binne by de [[berte]] [[neaken]] en [[blinens|blyn]] en weagje likernôch 5&amp;nbsp;g. Mei 10&amp;nbsp;dagen begjinne se [[hier (begroeiïng)|hier]] te krijen en mei 3&amp;nbsp;[[wike]]n geane de [[eagen]] iepen. Mei 5&amp;nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Dêrnei bewege se har earst in lyts skoftke op eigen manneboet troch de gongen fan it hoalestelsel fan 'e mem, mar al rillegau ferlitte se dat hoalestelsel om in eigen territoarium te sykjen. Se berikke har [[folwoeksen]] lichemsgrutte en [[geslachtsripens]] as se likernôch 3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] âld binne.
[[File:Geomys bursarius Musée Histoire Naturelle Tournai 27122015 1.jpg|right|thumb|300px|In [[taksidermy|opset]] eksimplaar fan 'e goffer yn it Natoerhistoaryske Museum yn [[Doarnik]].]]

==Fretten==
De goffer is in [[herbivoar]], dy't benammen [[plantewoartel]]s fret, mar ek wol [[blêd (plant)|griene dielen]] fan planten. Goffers diele harren hoalestelsel mei [[dauwjirm]]s en ferskate soarten [[ynsekt]]en, lykas [[blêdteistertoarren]] (''Scarabaeidae''), [[iestoarren]] (''Silphidae'') en [[grotsprinkhoannen]] (''Rhaphidophoridae''), mar frette dat wrimelt net.

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan 'e goffer binne de [[prêrjekeningsslange]], de [[westlike bolleslange]] en ferskate soarten [[rattelslange]]n, dy't de hoalestelsels fan goffers binnenkringe om 'e bewenners lytsman te meitsjen. Dêrnjonken steane goffers ek op it menu fan 'e [[prêrjewolf]], ferskate soarten [[echte foksen|foksen]], de [[sulverdas]], ferskate soarten [[rôffûgels]], lykas [[hauken]] en [[ûlen]], en ferwyldere [[húskat]]ten.

==Status==
De goffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Mei't goffers [[greidlân]] en [[tunen]] ûndergrave en [[bou (lânbou)|ferboude]] [[griente]]n oanfrette, wurde se troch [[boer]]en en [[gazon]]besittende [[stêd|stedsjers]] beskôge en bestriden as [[pleachdier]]en, ferlykber mei hoe't de [[mol (bist)|mol]] yn [[Fryslân]] behannele wurdt. Mar eins spilet de goffer in wichtige rol by it luchtich hâlden fan 'e grûn, it tsjingean fan [[oerstreaming]]s trochdat oerstallich wetter fia de hoalestelsels ôffierd wurdt, en it befoarderjen fan it [[bioferskaat]] fan [[planten]].

==Undersoarten==
Der binne acht &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e goffer (''Geomys bursarius''):
* ''G. b. bursarius'' &lt;small&gt;(súdlik [[Manitoba]], de [[Dakota's]] en [[Minnesota]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. illinoensis'' &lt;small&gt;(sintraal [[Illinois]] en noardwestlik [[Indiana]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. industrius'' &lt;small&gt;(súdwestlik [[Kansas]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. major'' &lt;small&gt;([[Teksas]], [[Oklahoma]] en eastlik [[Nij-Meksiko]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. majusculus'' &lt;small&gt;([[Iowa]], eastlik [[Nebraska]], eastlik [[Kansas]] en noardlik [[Missoery (steat)|Missoery]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. missouriensis'' &lt;small&gt;(eastlik Missoery)&lt;/small&gt;
* ''G. b. ozarkensis'' &lt;small&gt;([[Arkansas]])&lt;/small&gt;
* ''G. b. wisconsinensis'' &lt;small&gt;(westlik [[Wiskonsin]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Plains_pocket_gopher ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Geomys bursarius}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Eastlike goffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>6ec3knppjl4iff0yxsiddkk7s86ydpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske hazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170834</id>
    <revision>
      <id>1233887</id>
      <parentid>1233678</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13752" sha1="5wmku04cok2kx5yuahe8fab5d48ydn9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Amerikaanske hazze
|Ofbyld= [[File:Lepus americanus 5459 cropped.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;simmerpels&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Snowshoe Hare, Shirleys Bay.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;winterpels&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] ('Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus americanus 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske hazze (Lepus americanus).png|center|250px]]
}}
De '''Amerikaanske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus americanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Amerikaanske hazzen]] (''Poecilolagus''). De Amerikaanske hazze komt foar yn it noarden fan [[Noard-Amearika]] yn in brede bân fan [[Alaska]] oant [[Nijfûnlân]], dy't fierhinne gearfalt mei de [[fegetaasjesône]] fan 'e [[taiga]]. De [[Ingelsk]]e namme ''showshoe hare'' (&quot;snieskoechhazze&quot;) ferwiist nei syn grutte [[efterpoat]]en, dy't foarkomme dat er yn 'e [[snie]] weisakket. Krekt as oare noardlik libjende hazzesoarten kriget er [[winter]]deis in wite [[pels]]. It is foar it meastepart in [[nachtdier]], dat gjin [[wintersliep]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske hazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske hazze omfiemet it meastepart fan 'e noardlike helte fan [[Noard-Amearika]]. Dêrta heart hast hiel [[Alaska]], útsein de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]], it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]], de [[eilannen]] yn 'e [[Beringsee]] en de [[Kodiakarsjipel]]. Yn [[Kanada]] komt de Amerikaanske hazze foar op hast it hiele grûngebiet fan alle tsien [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]], útsein [[Vancouvereilân]] yn [[Britsk-Kolumbia]], it uterste súdeasten fan [[Alberta]], it uterste súdwesten fan [[Saskatchewan]], súdlik [[Ontario]], de noardpunt ([[Nûnavik]]) fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de noardlike punt fan [[Labrador (regio)|Labrador]] yn [[Nijfûnlân en Labrador]].

Yn 'e trije [[Kanadeeske territoaria]] ûntbrekt de Amerikaanske hazze yn [[Nûnavût]] en op 'e [[Arktyske Arsjipel]], en teffens yn it uterste noarden fan 'e [[Yukon]] en yn it easten en uterste noarden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn 'e [[Rocky Mountains]] oant yn [[Nij-Meksiko]] en yn 'e [[Appalachen]] oant yn [[Georgia]], en fierders yn [[Maine]], [[Nij-Ingelân]], [[New York (steat)|New York]], [[Opper-Michigan]], it noarden fan [[Neder-Michigan]], it grutste part fan [[Wiskonsin]], de noardlike helte fan [[Minnesota]], it noardeasten fan [[Noard-Dakota]], de [[Cascades]] fan [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]], en it easten fan [[Kalifornje]] oant en mei de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierrra Nevada]].
[[File:Snowshoe hare eating grass.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske hazze yt [[gers]].]]

Populaasjes yn [[Firginia]], [[Marylân]], [[Nij-Jersey]], [[Noard-Karolina]], [[Ohio]] en [[Tennessee]] binne [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Nettsjinsteande dat hat de Amerikaanske hazze likegoed noch de grutste fersprieding fan alle hazzesoarten yn Noard-Amearika. Syn areaal oerlapet dat fan ferskate besibbe soarten, lykas de [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') yn noardlik Kanada en de [[Alaskahazze]] (''Lepus othus'') yn Alaska.

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 37&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–46&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,9–5,2&amp;nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Oer it generaal binne de [[wyfke|moerhazzen]] justjes foarser fan stal as de [[mantsje|rammen]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne net lang foar in [[echte hazzen|hazze]], mar 6,2–7&amp;nbsp;sm. De [[efterpoat]]en mjitte lykwols 11,7–14,7&amp;nbsp;sm yn lingte. Dat ferdielt it gewicht fan it bist [[winter]]deis oer de [[snie]], sadat er der net (gau) yn wei sakket. Dêrfandinne de [[Ingelsk]]e namme fan it bist: ''snowshoe hare'', dat &quot;snieskoechhazze&quot; betsjut. 

De [[pels]] fan 'e Amerikaanske hazze is [[simmer]]deis [[grizich]] of [[readbrún|rodzich]] [[brún]], mei in dizinige [[swart]]e streek oer [[rêch]] fan 'e [[nekke]] oant de [[sturt]]. De earen binne ek brún, mei swarte puntsjes en [[wite]] of [[krêmkleur]]ige rânen. Op 'e [[bealch]] is de pels [[griis]] fan [[kleur]]. [[Hjerst]]mis [[ferhierjen|ferhierje]] Amerikaanske hazzen lykwols, sadat se foar de [[winter]] in hast hielendal wite [[pels]] krije, dy't in goede [[kamûflaazje|skutkleur]] is foar in [[snie|besnijd]] [[lânskip]]. Allinne de [[eachlid]]den en de earpunten bliuwe swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e [[poat]]en binne tsjûk [[hier (begroeiïng)|behierre]], mei stive útsteande hierren op 'e efterpoat dy't it oerflak fan 'e poat noch grutter meitsje as it al is.

==Biotoop==
Amerikaanske hazzen libje benammen yn gebieten mei tsjûke begroeiïng fan [[beam]]men sawol as [[strewelleguod]]. Gaadlike [[biotopen]] binne foar har sadwaande de [[taiga]], heger leine [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]] yn [[berchtme]]n, en [[moeras]]sen yn leger leine kriten. Fan en ta binne se ek te sjen yn mear iepen romten lykas op [[lânbou]]grûn. 
[[File:Snowshoe Hare (6187109754).jpg|left|thumb|250px|Amerikaanske hazzen komme ornaris fral yn 'e [[skimer]] en by [[nacht]] op 'e lapen.]]

==Hâlden en dragen==
De Amerikaanske hazze is benammen [[nachtdier|by nacht]] en yn 'e [[skimer]] aktyf. It binne [[skrutenens|skrutene]] en geheimdoggerige bisten, dy't it meastepart fan 'e [[dei]] trochbringe yn in [[leger (hazze)|leger]]: in ûndjippe dobbe. Faak hawwe se dy útgroeven ûnder wat [[strewelleguod]], in klútsje [[rintfear]]ren of in omfallen [[beam]]. Yn 'e [[Cascades]] nimme se soms har yntrek yn 'e [[hoale]]n fan it [[stompsturtiikhoarntsje]] (''Aplondontia rufa''). De Amerikaanske hazze hâldt gjin [[wintersliep]] is dêrom it hiele jier rûn op 'e lapen. De aktiviteit oerdei nimt ta yn 'e [[peartiid]]. Healwoeksen eksimplaren binne altyd aktiver by deiljocht en minder foarsichtich as [[folwoeksene]]n. 

De [[djoeitiid]] begjint yn 'e regel yn [[desimber]] of [[jannewaris]] en duorret oant yn [[july]] of [[augustus]]. Yn [[Oregon]] en [[Ontario]] falt it hichtepunt fan 'e peartiid yn [[maaie]], mar yn [[Nijfûnlân]] yn [[juny]]. Dat hat dermei te krijen dat de hiele peartiid dêr letter begjint, mei't de moerhazzen dêr, en ek yn [[Alberta]] en [[Maine]], pas yn [[maart]] [[tyldrift|jachtich]] wurde. De [[draachtiid]] duorret 35–40&amp;nbsp;[[dagen]]; út 'e measte ûndersiken komt in gemiddelde fan 37&amp;nbsp;dagen nei foarren. De moerhazze smyt dêrnei in nêst fan 1–7, mar ornaris 3–5&amp;nbsp;jongen. De grutte fan 'e smeet liket mei ôf te hingjen fan faktoaren as [[noarderbreedte]], hichte fan it terrein en faze fan 'e populaasjesyklus.

De jongen binne al binnen in [[etmiel]] aktyf en bliuwe fan dy tiid ôf oerdeis byinoar yn 'e buert. Se drinke mar ienris deis by de [[mem]], yn 'e [[jûnsskimer]]. Mei 25–28&amp;nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]], útsein by de lêste smeet fan it jier, dy't soms twa [[moanne (tiid)|moannen]] of noch langer trochgiet mei it drinken by de mem. Moerhazzen kinne nei de 35e dei fan 'e draachtiid alwer op 'e nij [[swierens|drachtich]] wurde, dus noch foar't de foargeande jongen berne binne. Yn Nijfûnlân wiene der jiers trochinoar 2,9–3,5&amp;nbsp;smeten, en yn Alberta 2,7–3,3. De jongen binne it jiers nei de berte [[geslachtsryp]] en nimme dan oer it algemien ek foar it earst oan 'e [[fuortplanting]] diel.

Amerikaanske hazzen yn it noardlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] ûndergeane in sterk skommeljende populaasjesyklus fan 7–17&amp;nbsp;[[jier]], wêrby't de populaasje tanimt oant ekstreme oantallen om dan ynienen yn te stoarten. De tiid tusken twa piken yn dy syklus is likernôch 10&amp;nbsp;jier. De populaasje fan 'e wichtichste natuerlike fijân fan 'e Amerikaanske hazze, de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), folget yn dy kontreien in gelikense syklus dy't likernôch in jier efterrint op dy fan 'e Amerikaanske hazze.
[[File:Schneehase 2004-11-14.jpg|right|thumb|200px|De [[wite]] [[winter]][[pels]] [[kamûflaazje|kamûflearret]] tige goed.]]

==Fretten==
De Amerikaanske hazze is in [[herbivoar]], dy't in breed ferskaat oan [[plant]]aardich materiaal fret. By 't [[simmer]] giet it dêrby fral om [[blêd (plant)|blêden]] fan ûnderskate soarten fan 'e [[blebberbei]] (''Vaccinium'') en nije leaten fan 'e [[rûgebal]] (''Equisetum arvense'') en de [[tieneblom]] (''Epilobium angustifolium''). Hoewol't Amerikaanske hazzen wol [[gers]] meie en it frette sille as se der de kâns foar krije, makket it gjin grut diel fan harren dieet út om't der yn it beskutte [[wâld]]lân fan har [[habitat]] net folle gers groeit. Simmerdeis frette se ek blêden fan [[wylgen]], [[bjirken]] en de [[moerasroazemaryn]] (''Ledum groenlandicum'') en [[nulle (beam)|nullen]] fan 'e [[swarte spjirre]] (''Picea mariana''). By 't [[winter]] fret de Amerikaanske hazze [[twigen]] mei in [[diameter]] fan maksimaal 6,3&amp;nbsp;[[mm]], benammen fan wylge- en bjirkebeammen. Regionaal wurde ek twigen fan oare beammen fretten, lykas fan [[elzen]] yn [[Alaska]] en fan [[spjirren]] yn [[Oregon]].
[[File:Fox (11983225834).jpg|left|thumb|180px|In [[foks]] mei in Amerikaanske hazze yn 'e bek.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste natuerlike fijân fan 'e Amerikaanske hazze is de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), mar dat is net it iennichste [[rôfdier]] dêr't de hazzen om tinke moatte. Oare natuerlike fijannen binne û.m. de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), [[foks]] (''Vulpes vulpes''), [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), [[grize wolf]] (''Canis lupus''), [[poema]] (''Puma concolor''), [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), [[raven]] (''Corvus corax''), [[streke wâldûle]] (''Strix varia''), [[bûnte wâldûle]] (''Strix occidentalis''), [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), [[hauk]] (''Accipiter gentilis'') en [[keningsearn]] (''Aquila chryseatos''). 

==Status==
De Amerikaanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Ien bedriging dêr't dizze soarte wol mei te krijen hat, is [[klimaatferoaring]]. Dat hat derfoar soarge dat it yn guon dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] no hast nea mear [[snie|snijt]]. Party hazzen hawwe har oan 'e nije sitewaasje oanpast troch de hiele winter in brune pels te hâlden, mar oaren wurde winterdeis noch altyd wyt, wat derfoar soarget dat se gauwer ta [[proai]] falle oan [[rôfdier]]en om't in wite pels yn snieleas terrein it tsjinstelde fan in [[kamûflaazje|skutkleur]] is.

==Undersoarten==
[[File:Lepus americanus (31255566782).jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske hazze ferskûlet him yn [[strewelleguod]].]]
Der binne 14 &lt;small&gt;(stân fan saken anno 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske hazze (''Lepus americanus''):
*''L. a. americanus'' &lt;small&gt;(yn [[Ontario]], [[Manitoba]], [[Saskatchewan]], [[Alberta]], [[Montana]] en [[Noard-Dakota]])&lt;/small&gt;
*''L. a. cascadensis'' &lt;small&gt;(yn [[Britsk-Kolumbia]] en [[Washington (steat)|Washington]])&lt;/small&gt;
*''L. a. columbiensis'' &lt;small&gt;(yn Britsk-Kolumbia, Alberta en Washington)&lt;/small&gt;
*''L. a. dalli'' &lt;small&gt;(yn Britsk-Kolumbia, [[Alaska]] en de [[Yukon]])&lt;/small&gt;
*''L. a. klamathensis'' &lt;small&gt;(yn [[Oregon]] en [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*''L. a. oregonus'' &lt;small&gt;(yn Oregon)&lt;/small&gt;
*''L. a. pallidus'' &lt;small&gt;(yn Britsk-Kolumbia)&lt;/small&gt;
*''L. a. phaeonotus'' &lt;small&gt;(yn Ontario, Manitoba, Saskatchewan, [[Michigan]], [[Wiskonsin]] en [[Minnesota]])&lt;/small&gt;
*''L. a. pineus'' &lt;small&gt;(yn Britsk-Kolumbia, [[Idaho]] en Washington)&lt;/small&gt;
*''L. a. seclusus'' &lt;small&gt;(yn [[Wyoming]])&lt;/small&gt;
*''L. a. struthopus'' &lt;small&gt;(yn [[Nijfûnlân en Labrador]], [[Nij-Skotlân]], [[Nij-Breunswyk]], [[Prins Edwardeilân]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Maine]])&lt;/small&gt;
*''L. a. tahoensis'' &lt;small&gt;(yn eastlik Kalifornje en westlik [[Nevada]])&lt;/small&gt;
*''L. a. virginianus'' &lt;small&gt;(yn Ontario, Kebek, Maine, [[Nij-Hampshire]], [[Vermont]], [[Massachusetts]], [[New York (steat)|New York]] en [[Pennsylvania]])&lt;/small&gt;
*''L. a. washingtonii'' &lt;small&gt;(yn Britsk-Kolumbia, Washington en Oregon)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Snowshoe_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus americanus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>5wmku04cok2kx5yuahe8fab5d48ydn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birmeeske hazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170982</id>
    <revision>
      <id>1233899</id>
      <parentid>1233714</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5103" sha1="b7dmfsn354f564d1ta2t505es44ypxw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Birmeeske hazze
|Ofbyld= [[File:Lepus peguensis 86903732.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus peguensis 
|Beskriuwer, jier= [[Edward Blyth|Blyth]], 1855 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Burmese Hare area.png|center|250px]]
}}
De '''Birmeeske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus peguensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei twa oare [[soarte]]n, de [[Hainanhazze]] (''Lepus hainanus'') en de [[swartnekhazze]] (''Lepus nigricollis''), foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Yndyske hazzen]] (''Indolagus''). It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Birmeeske hazze beslacht it grutste part fan [[Súdeast-Aazje]]. It is in [[herbivoar]] [[nachtdier]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Birmeeske hazze beslacht it grutste part fan [[Súdeast-Aazje]] en rint fan noardlik [[Birma]] oant de [[kust]] fan 'e [[Súdsineeske See]] yn it suden fan [[Fjetnam]]. Ek sintraal Birma, noardlik en eastlik [[Tailân]], de Birmeeske en Taiske dielen fan it uterste noarden fan it [[skiereilân]] [[Malakka]], westlik [[Laos]] en frijwol hiel [[Kambodja]] hearre derta. Yn sintraal Tailân, it noarden fan Fjetnam en yn 'e [[Mekongdelta]] yn it uterste suden fan dat lân ûntbrekt dit bist lykwols. 

==Uterlike skaaimerken==
De Birmeeske hazze is in lytse oan middelgrutte hazzesoarte, mei trochinoar in kop-romplingte fan 44–50&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 6&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–8&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht 2–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De lange [[ear (anatomy)|earen]] hawwe [[swart]]e punten. Fierders is de [[pels]] [[griis|grizich]] mei wat [[read|rodzich]] [[hier (begroeiïng)|hier]] dertrochhinne. De [[stuten|efterein]] is folle grizer as de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]], en de [[bealch]] en oare ûnderste lichemsdielen binne [[wyt]]. De [[sturt]] is wyt fan boppen en swart fan ûnderen. De [[poat]]en binne wyt by de [[ûndersoarte]] yn [[Birma]] (de echte Birmeeske hazze), mar by de ûndersoarte yn [[Tailân]] (de Siameeske hazze) binne se [[readbrún]] oant [[giel]]brûn.

==Biotoop==
De Birmeeske hazze is in soarte dy't benammentlik yn it [[flakte|leechlân]] foarkomt, hoewol't er yn 'e [[berchtme|bergen]] fan noardlik [[Tailân]] oant in hichte fan 1.300&amp;nbsp;[[meter|m]] waarnommen is. Yn oare bercheftige kriten komt er net heger foar as 800&amp;nbsp;m. Karakteristike [[habitat]]s foar dit bist binne [[drûchte|drûch]] [[ûnlân]], [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn [[tropysk reinwâld]] en [[sân]]ige kontreien oan 'e [[kust]]. Teffens komme Birmeeske hazzen in protte foar oan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en, op lân dat der yn 'e [[reintiid]] [[oerstreaming|ûnder strûpt]]. De soarte is ek oanwêzich yn [[rys]]fjilden dy't op [[tradysje|tradisjonele]] manear bewurke wurde, mar sterk [[yrrigearre]] [[yntinsive lânbou|yntinsive]] [[sawa|sawa's]] mijt er.
[[File:Siamese Hare, Lepus peguensis, in Kui Buri national park.jpg|left|240px|thumb|In jonge Birmeeske hazze.]]

==Hâlden en dragen==
Birmeeske hazzen binne [[nachtdier]]en mei in [[herbivoar]] dieet, dy't benammen [[gers|gerzen]], [[twiich]]jes en [[beamskoars]] frette. De [[wyfke|moerhazze]] smyt, nei in [[draachtiid]] fan likernôch 37&amp;nbsp;[[dagen]], in nêst fan trochinoar 3–4&amp;nbsp;jongen. Der wurde ferskate nêsten jongen yn 't jier smiten. De libbensdoer fan 'e Birmeeske hazze bedraacht nei skatting 6&amp;nbsp;[[jier]].

==Status==
De Birmeeske hazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Bedrigings foar lokale populaasjes binne fral de útwreiding fan [[yntinsive lânbou]] en [[oerbejaging]]. 

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Birmeeske hazze (''Lepus peguensis''):
* ''L. p. peguensis'' &lt;small&gt;(echte Birmeeske hazze)&lt;/small&gt;
* ''L. p. siamensis'' &lt;small&gt;(Siameeske hazze)&lt;/small&gt;
* ''L. p. vassali''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Burmese_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus peguensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>b7dmfsn354f564d1ta2t505es44ypxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Etiopyske heechlânhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171146</id>
    <revision>
      <id>1233914</id>
      <parentid>1233763</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5745" sha1="2zb95i5k7i4es9k4f6xzp1eg14eeqr8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Etiopyske heechlânhazze
|Ofbyld= [[File:Lepus starcki 165504490.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus starcki 
|Beskriuwer, jier= [[Francis Petter|Petter]], 1963 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Etiopyske heechlânhazze (Lepus starcki).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[Etiopyske hazze]]''', in oare hazzesoarte}}
De '''Etiopyske heechlânhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus starcki'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze soarte ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Etiopyske heechlânhazze komt inkeld foar yn it [[Etiopysk Heechlân]] yn sintraal [[Etioopje]]. It is in [[herbivoar]] dy't foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') sjoen waard. De [[IUCN]] klassifisearret de Etiopyske heechlânhazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De Etiopyske heechlânhazze waard yn [[1963]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Francis Petter]]. Dyselde miende dat it in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') wie, mar yn [[1983]] stelde syn [[kollega]] [[Renate Angermann]] fêst dat it om in selsstannige [[soarte]] gie. Yn [[1987]] befêstige [[Maria Luisa Azzaroli-Puccetti]] dat de Etiopyske heechlânhazze in aparte soarte wie, mar sy hold it derop dat it fan oarsprong in primitive foarm fan 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus'') west hie, dy't nei in [[ynterglasiaal]] troch de útwreiding fan [[gletsjer]]s fêst kommen wie te sitten yn it [[Etiopysk Heechlân]]. Dêr soe dit bist him doe yn isolaasje ta in aparte soarte ûntwikkele hawwe. Sûnt hawwe ek oare soölogen, dy't ûndersyk nei dit bist dien hawwe, de Etiopyske heechlânhazze as in selsstannige soarte erkend, wêrmei't der in wittenskiplike [[konsensus]] ûntstien is.

==Fersprieding==
Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de Etiopyske heechlânhazze beheind ta it sintrale [[Etiopysk Heechlân]]. Spesifiker komt dit bist foar op it sintrale [[plato (lânfoarm)|plato]] fan 'e eardere [[provinsje]] [[Shoa (provinsje)|Shoa]] en yn 'e [[berchtme|bergen]] fan 'e eardere provinsjes [[Bale (provinsje fan Etioopje)|Bale]] en [[Arsi (provinsje)|Arsi]]. Hy ûntbrekt lykwols yn 'e [[Grutte Slink]], dy't de bergen fan dy lêste beide provinsjes faninoar skiedt. Alle trije neamde provinsjes hearre tsjintwurdich ta de regio [[Oromia]].

==Uterlike skaaimerken==
De Etiopyske heechlânhazze is in middelgrutte hazze. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 46–60&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7–12&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2–3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan 10–11&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm, wylst de [[efterpoat]]en 8,8–12&amp;nbsp;sm yn lingte mjitte. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de [[kop]] en it grutste part fan 'e [[side (anatomy)|siden]] [[ljochtgriis]], mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, wat hast persiis de [[kleur]] is fan [[rots]]en yn it [[ferspriedingsgebiet]]. Midden oer de siden rint fan it foarliif nei it efterliif in brede swarte streek. De [[bealch]] en oare ûnderste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] binne [[krêmkleur]]ich oant [[wyt]], en de [[sturt]] is hielendal wyt. De Etiopyske heechlânhazze liket dêrmei sterk op 'e [[Abessynske hazze]] (''Lepus habessinicus''), dy't ek yn 'e [[Hoarn fan Afrika]] foarkomt.

==Biotoop==
Kwa [[biotoop]] is de Etiopyske heechlânhazze beheind ta [[heide]] en [[gers]]lân yn 'e [[berchtme|bergen]]. Hy komt foar op in hichte fan 2.500 oant 4.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
Etiopyske heechlânhazzen binne [[herbivoar]]e bisten, dy't benammen [[gers|gerzen]] frette, lykas [[strúsgers]] (''Agrostis''), [[guozzegers]] (''Eleusine''), [[festûka]] (''Festuca''), [[fonteingers]] (''Pennisetum'') en [[miedgers]] (''Poa''). Sels stiet de Etiopyske heechlânhazze op it menu foar de [[Abessynske wolf]] (''Canis simensis''), fan wa't it dieet nûmeryk foar 1,6% út Etiopyske heechlânhazzen besiet (dus 1,6 Etiopyske heechlânhazzen op 100 [[proai]]en), mar rekkene neffens gewicht foar 11,6%. In oar [[rôfdier]] wêrfan't bekend is dat it Etiopyske heechlânhazzen fret, is de [[savanne-arend]] (''Aquila rapax''). Oer de [[fuortplanting]] fan 'e Etiopyske heechlânhazze is net folle bekend. De [[wyfke|moerhazze]] smyt ien nêst jongen yn 't jier, en dat bart yn 'e [[drûchte|drûge tiid]]. 

==Status==
De Etiopyske heechlânhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er nettsjinsteande syn beheinde [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. 

==Sjoch ek==
* [[Abessynske hazze]]
* [[Etiopyske hazze]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ethiopian_highland_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus starcki}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]</text>
      <sha1>2zb95i5k7i4es9k4f6xzp1eg14eeqr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abessynske hazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171190</id>
    <revision>
      <id>1233877</id>
      <parentid>1233660</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5030" sha1="2tmu3bfhx4moy5jrdtz4xrk4hunegm6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Abessynske hazze
|Ofbyld= [[File:Abyssinian_Hare_(Lepus_habessinicus)_running.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus habessinicus 
|Beskriuwer, jier= [[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] &amp; [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1832 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Abessynske hazze (Lepus habessinicus).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[Etiopyske hazze]]''', in oare hazzesoarte}}
De '''Abessynske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus habessinicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist komt foar yn 'e [[Hoarn fan Afrika]]. Oer de status fan [[soarte]] foar de Abessynske hazze bestiet noch in beskate mjitte fan ûnienichheid, mei't party saakkundigen dit bist sjogge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''). De Abessynske hazze (&quot;Abessynsk&quot; komt fan [[Abessynje]], in âlde namme foar [[Etioopje]]) moat net betize wurde mei de [[Etiopyske hazze]] (''Lepus fagani''), in besibbe hazzesoarte. De [[IUCN]] klassifisearret de Abessynske hazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De [[soart]]status fan 'e Abessynsk hazze is omstriden mei't party [[soölooch|soölogen]] dit bist as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') beskôgje. Mar op grûn fan it oerlaapjen fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Abessynske hazze mei dat fan 'e Kaapske hazze nimme de measte saakkundigen oan dat it om ferskillende soarten giet. It soe nammers hiel ûngewoan wêze as der twa ûndersoarten fan ien soarte (yn dit gefal de Kaapske hazze) njonkeninoar yn in beskaat gebiet foarkamen.

==Fersprieding==
De Abessynske hazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hast hielendal beheind ta de [[Hoarn fan Afrika]]. Dêr komt dit bist foar yn hiel [[Dzjibûty]], op it uterste súdwesten nei hiel [[Eritreä]] en it noardlike trijefearn fan [[Somaalje]]. Ek libbet de Abessynske hazze yn 'e [[Ogadenflakte]] fan súdeastlik [[Etioopje]], yn it suden fan it [[Etiopyske Heechlân]] yn súdlik Etioopje en yn 'e [[Danakildepresje]] yn it noardeasten fan it lân. Bûten de Hoarn fan Afrika komt de Abessynske hazze ek foar yn twa dielen fan eastlik [[Sûdaan]] en yn 'e grinsstreek fan noardlik [[Kenia]].

==Uterlike skaaimerken==
De Abessynske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 40–55&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan yn trochsneed 8&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 2&amp;nbsp;[[kg]]. De sêfte en tichte [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[grizich]] [[brún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, en op 'e [[bealch]] [[wyt]]. In tinne [[sânkleur]]ige of [[bêzje]] bân oer de [[side (anatomy)|siden]] hâldt de beide [[kleur]]en útinoar. It [[kin]] is witich en guon eksimplaren hawwe ek witige rânen om 'e [[eagen]] hinne. De [[ear (anatomy)|earen]] binne yn ferhâlding ta de [[lichem (biology)|lichemsgrutte]] tige lang mei swarte rânen. De [[sturt]] is fan boppen swart en fan ûnderen wyt.

==Biotoop==
Abessynske hazzen komme foar op [[savanne]]s, iepen [[gers]][[flakte]]n en [[steppe]]s, en dêrnjonken ek wol yn [[drûchte|drûgere]] [[healwoastyn]]- en [[woastyn]][[biotopen]], salang't der mar wat [[strewelleguod]] groeit dat beskûl biedt. Yn [[berchtme]]n komt dizze soarte foar oant in hichte fan 2.000–2.500&amp;nbsp;[[meter|m]].

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Abessynske hazze is net folle bekend, mar men nimt oan dat it net folle ôfwykt fan dat fan besibbe hazzesoarten. It is in [[herbivoar]] bist, dat benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret. Wierskynlik is de Abessynske hazze in [[nachtdier]]. 

==Status==
De Abessynske hazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Sjoch ek==
* [[Etiopyske hazze]]
* [[Etiopyske heechlânhazze]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Abyssinian_hare ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Abyssinischer_Hase ''Belege'', op dizze side]
----
{{commonscat|Lepus habessinicus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]</text>
      <sha1>2tmu3bfhx4moy5jrdtz4xrk4hunegm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ezelhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171251</id>
    <revision>
      <id>1233915</id>
      <parentid>1233766</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6895" sha1="4zv2czafnya0gp4jqvtkbwqpej757nx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= ezelhazze
|Ofbyld= [[File:JACKRABBIT, ANTELOPE (Lepus alleni)) (9-21-10) west end, pat lake state park, scc, az -02 (5012562665).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus alleni 
|Beskriuwer, jier= [[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1890 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de ezelhazze (Lepus alleni).png|center|250px]]
}}
De '''ezelhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus alleni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist foarmet it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[ezelhazzen]] (''Macrotolagus''). De ezelhazze, dy't sa neamd wurdt omreden fan syn tige lange [[ear (anatomy)|earen]], komt foar yn it noardwesten fan [[Meksiko]] en it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dit bist is benammen [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]] en (by [[skimer]] en [[nachtdier|nacht aktfyf]]). It is in [[herbivoar]] bist dat net fan al te [[drûchte|drûge]] [[biotopen]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de ezelhazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e ezelhazze omfiemet yn [[Meksiko]] de eastkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]], in krite dy't bestiet út dielen fan 'e Meksikaanske steaten [[Sinaloä]], [[Nayarit]], [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] en [[Sonoara]]. De eastlike begrinzging fan it areaal wurdt foarme troch de [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Westlike Sierra Madre]]. Dêropta komt dit bist ek foar yn 'e [[Feriene Steaten]], yn it súdeasten fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Arizona]], rûchwei tusken [[Florence (Arizona)|Florence]] yn it westen en de grins mei [[Nij-Meksiko]] yn it easten. Yn [[july]] [[2017]] waard in ezelhazze opmurken en fotografearre troch in [[boskwachter]] by de [[Meadmar]] yn [[Nevada]], mar it tinken is dat it dêrby gie om in omdoarmjend eksimplaar. 
[[File:Antelope jackrabbit 2.JPG|left|thumb|250px|In ezelhazze siket beskûl tusken wat [[strewelleguod]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De ezelhazze is in grutte hazzesoarte mei trochinoar in kop-romplingte fan 52–58&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 5–10&amp;nbsp;sm. It gewicht kin oprinne oant 4,1&amp;nbsp;[[kg]]. De opfallende [[ear (anatomy)|earen]] binne ekstreem lang en mjitte 14–17&amp;nbsp;sm. De [[krêft]]ige [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 20–30&amp;nbsp;sm, wylst de [[foarpoat]]en mar 10–20&amp;nbsp;sm binne. De ezelhazze hat fierders in tige lange [[plasse]] (foar in hazze) en in lange [[snút]]. De [[pels]] is [[wyt]] op 'e [[bealch]], [[ljochtgriis]] op 'e [[side (anatomy)|siden]], [[brún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne op 'e [[rêch]] en [[ljochtbrún]] útskaaiend nei [[oranje]] yn 'e [[nekke]], op 'e [[hals]] en op it [[boarstkas|boarst]].

==Biotoop==
Ezelhazzen komme foar yn in ferskaat oan [[tropysk]]e en [[subtropysk]]e [[biotopen]]. It leafst libje se op [[gers|gerzige]] [[flakte]]n en [[heuvels]], dêr't hjir en dêr wat [[strewelleguod]] boppe it lange gers útstekt. Se hâlde net fan al te [[drûchte|drûge]] biotopen lykas [[woastinen]], mar jouwe ynstee de foarkar oan gebieten mei in jierlikse [[delslach (waar)|delslach]]hoemannichte fan 90–360&amp;nbsp;[[mm]].

==Hâlden en dragen==
De ezelhazze is in [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]] bist, wat sizze wol dat er benammen yn 'e [[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]], resp. [[nachtdier|by nacht aktyf]] is. Nettsjinsteande dat komt er soms ek [[dei|oerdeis]] op 'e lapen as de [[waar]]somstannichheden it talitte (by swiere [[bewolking]]). Foar de rest lûke dizze bisten har oerdeis werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e [[grûn]], dat se middenmank opgeande [[plant|begroeiïng]] oanlizze. 

Ezelhazzen hawwe in [[herbivoar]] dieet, dat bestiet út [[kaktus]]sen, [[gers|gerzen]], [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[mesquite]]plant en oare blêdige [[plant|fegetaasje]]. Fierders is waarnommen dat dizze bisten soms [[grûn|ierde]] ite om [[mineraal|mineralen]] en oare fiedingsstoffen ta har te nimmen.
[[File:Antelope jackrabbit (Lepus alleni) captured on remote wildlife camera during monitoring at Organ Pipe Cactus National Monument (b0447088-822f-4a46-98ab-7eec57460fb7).JPG|left|thumb|250px|In ezelhazze op en út by [[nacht]], [[foto|fotogra-fearre]] mei in [[kamerafâle]].]]

Lykas oare hazzesoarten hat de ezelhazze in twadielige strategy om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen. Yn it foarste plak fertrout er op syn [[kamûflaazje|skutkleur]], dy't him tige dreech op te merken makket yn syn natuerlike [[habitat]], salang't er him alteast net ferweecht. Wurdt er dochs opmurken, of komt in rôfdier troch klearebare [[tafal]] tichterby as noflik is, dan springt er oerein en naait mei hege [[faasje]] út. De wichtichste natuerlike fijannen fan dit bist binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'').

De [[peartiid]] rint by de ezelhazze fan [[desimber]] oant [[septimber]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 42&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de [[wyfke|moerhazze]] yn har leger in nêst fan 1–5&amp;nbsp;jongen smyt. Ien moerhazze kin jiers oant 4&amp;nbsp;nêsten fuortbringe, oftewol maksimaal 20&amp;nbsp;jongen. Dy jongen wurde [[berne]] mei it [[hier (begroeiïng)|hier]] der al op en de [[each]]jes iepen, sadat se binnen inkele [[minuten]] al mobyl binne en sa nedich binnen in pear [[oere]]n al útnaaie kinne foar rôfdieren.

==Status==
De ezelhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. De grutste bedriging foar dit bist komt fan 'e [[minske]] yn 'e foarm fan [[habitat]]ferlies. De ezelhazze hat ek te lijen ûnder [[bejaging]] troch de minsken, sawol foar it [[fleis]] as om't ezelhazzen [[rôfdier]]en oanlûke dy't in bedriging foar [[fee]] ynhâlde.

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e ezelhazze (''Lepus alleni''):
* ''L. a. alleni''
* ''L. a. palitans''
* ''L. a. tiburonensis''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Antelope_jackrabbit ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus alleni}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>4zv2czafnya0gp4jqvtkbwqpej757nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Groupoatkalkoen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172726</id>
    <revision>
      <id>1233852</id>
      <parentid>1232862</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="1eh17dikt6q2fs3joebzpxoei4qse4z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=groupoatkalkoen
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'')
|Skaai= [[kalkoenen]] (''Meleagris'') 
|Wittenskiplike namme= Meleagris crassipes
|Beskriuwer, jier= [[Loye Miller|Miller]], 1940 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''groupoatkalkoen''' of '''súdwestlike kalkoen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Meleagris crassipes'') wie in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[rûchpoathinnen]] (''Tetraonini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kalkoenen]] (''Meleagris'').  

Dizze [[soarte]] kalkoen kaam oant it begjin fan it [[Holoseen]] foar yn [[Noard-Amearika]], yn wat no de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]] binne. Sa't de namme al oanjout, ûnderskate dizze fûgel him fan 'e gewoane [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') troch grouwere [[poat]]en, mar ek troch in lytsere lichemsgrutte. De groupoatkalkoen [[útstjerren (biology)|stoar út]] oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] (yn [[Noard-Amearika]] bekend as it [[Wiskonsinaan]]), likernôch 10.000&amp;nbsp;jier lyn, as ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]].

De groupoatkalkoen is bekend fan 'e fynsten fan [[fossilen]] yn it [[Amerikaanske Súdwesten]]. De reden fan it útstjerren is ûnbekend, mar mooglike oarsaken dy't foar de hân lizze, binne [[oerbejaging]] troch de [[minske]] of dat de fûgel him oan 'e ein fan 'e [[iistiid]] net oanpasse koe oan 'e [[klimaatferoaring]].

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://recentlyextinctspecies.com/galliformes-francolins-junglefowl-mound-builders-pheasants-turkeys-etc/meleagris-crassipes Beskriuwing fan 'e groupoatkalkoen op ''RecentlyExtinctSpecies.com''.]
}}

[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Kalkoen]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>1eh17dikt6q2fs3joebzpxoei4qse4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalifornyske kalkoen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172733</id>
    <revision>
      <id>1233856</id>
      <parentid>1232863</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="nmr8s30qrhpatg4yahym6mpgxo9awza" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kalifornyske kalkoen
|Ofbyld= [[File:Meleagris NT.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In artistike ympresje fan 'e Kalifornyske kalkoen en syn grutte yn ferhâlding ta de minske.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'')
|Skaai= [[kalkoenen]] (''Meleagris'') 
|Wittenskiplike namme= Meleagris californica
|Beskriuwer, jier= [[Loye Miller|Miller]], 1909 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Kalifornyske kalkoen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Meleagris californica'') wie in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[rûchpoathinnen]] (''Tetraonini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kalkoenen]] (''Meleagris''). Dizze [[soarte]] kalkoen kaam yn it [[Pleistoseen]] en it iere [[Holoseen]] foar yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]] en is bekend fan [[fossilen]]. Saakkundigen rûze dat de Kalifornyske kalkoen likernôch 10.000&amp;nbsp;jier lyn [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is as ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]].

==Beskriuwing==
De Kalifornyske kalkoen wie in fûgel dy't nau besibbe wie oan 'e gewoane [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Hy hie in gnobskere lichemsbou en in koartere, bredere [[snaffel]], mar hie fierders fierhinne in gelikens uterlik. It tinken is dat de Kalifornyske kalkoen kwa grutte de midden hold tusken de lytsere [[groupoatkalkoen]] (''Meleagris crassipes'') út it [[Amerikaanske Súdwesten]] en de gruttere gewoane kalkoen. 
[[File:Meleagris californica Page.jpg|left|180px|thumb|It [[skelet]] fan in Kalifornyske kalkoen yn it [[Page Museum]] by de [[Tarreputten fan La Brea]].]]

Wat [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] oanbelange, wie de Kalifornyske kalkoen beheind ta in frij lyts gebiet yn wat no [[Súdlik Kalifornje]] is, fan [[Orange County (Kalifornje)|Orange County]] yn it suden oant [[Santa Barbara County (Kalifornje)|Santa Barbara County]] yn it noarden. Dy krite falt likernôch gear mei de hjoeddeistige [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]]. 

[[Paleöntologen]] geane derfan út dat de Kalifornyske kalkoen ôfstamme fan oare kalkoenesoarten dy't al yn it [[Mioseen]] yn Súdlik Kalifornje foarkamen. Dat dizze fûgel sa'n soad op 'e gewoane kalkoen liket, komt dan ek net troch nauwe besibskip, mar suggerearret earder in fierhinne gelikense [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] druk, dy't ta in [[parallelle evolúsje]] late. Nei alle gedachten wie de Kalifornyske kalkoen yn elts gefal troch de [[woastinen]] beëasten syn ferspriedingsgebiet isolearre fan kontakt mei de gewoane kalkoen.

It tinken mank saakkundigen is dat it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e Kalifornyske kalkoen feroarsake waard troch in kombinaasje fan oanhâldende [[drûchte]], dy't de bisten twong om har te konsintrearjen yn 'e neite fan 'e oerbleaune [[wetter]]boarnen, en [[oerbejaging]] troch de [[minske]], dy't doe mooglik noch mar frij resint yn Súdlik Kalifornje arrivearre wie. Men ornearret dat it útstjerren likernôch 10.000&amp;nbsp;jier lyn plakfûn hawwe moat.

==Taksonomy==
Der binne in protte [[fossilen]] fan 'e Kalifornyske kalkoen bewarre bleaun yn 'e [[Tarreputten fan La Brea]]. De soarte waard foar it earst yn [[1909]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch [[Loye Miller]]. Dyselde pleatste de fûgel yn it [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Pavo'', by de [[pauwen]]. Jierren letter reklassifisearre er de Kalifornyske kalkoen as in tuskenfoarm tusken de [[blauwe pau]] (''Pavo cristatus'') en de [[paukalkoen]] (''Meleagris ocellata''). Uteinlik korrizjearren oare [[biologen]] dy yndieling en kaam de Kalifornyske kalkoen mei de oare [[kalkoenen]] ta it skaai ''Meleagris'' te hearren. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Californian_turkey ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Meleagris californica}}
}}

[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Kalkoen]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>nmr8s30qrhpatg4yahym6mpgxo9awza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gewoan antilopegrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175155</id>
    <revision>
      <id>1233924</id>
      <parentid>1176106</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6954" sha1="f2rwxl4z46hvzlf81lyetdp3uei2y40" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gewoan antilopegrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Ammospermophilus leucurus - 1a.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[antilopegrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Ammospermophilus'') 
|Wittenskiplike namme= Ammospermophilus leucurus 
|Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1889 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it gewoan antilopegrûniikhoarntsje (Ammospermophilus leucurus).png|center|250px]]
}}
It '''gewoane antilopegrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ammospermophilus leucurus''), ek wol it '''wytsturtantilopegrûniikhoarntsje''' of koartwei it '''antilopegrûniikhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[antilopegrûniikhoarntsjes]] (''Ammospermophilus''). Dit bist komt foar yn it súdwesten en westen fan 'e [[Feriene Steaten]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]]. It gewoane antilopegrûniikhoarntsje libbet benammen yn [[woastinen]] en oare [[drûchte|drûge]] [[biotopen]] en is oerdeis aktyf. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as net bedrige.

==Fersprieding==
It gewoane antilopegrûniikhoarntsje is lânseigen yn in oansjenlik diel fan 'e westlike en súdwestlike [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], konsintrearre om 'e [[Grutte Dobbe]] hinne. Ta it [[ferspriedingsgebiet]] hearre frijwol it hiele grûngebiet fan [[Nevada]], It noarden fan [[Arizona]], it noardwesten fan [[Nij-Meksiko]], it westen fan [[Colorado]], it easten, suden en westen fan [[Utah]], it súdwesten fan [[Idaho]], it súdeasten fan [[Oregon]], de noardeastlike grinsstripe fan [[Kalifornje]] en it hiele súdeasten fan dy [[Amerikaanske steat]], ynkl. de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], de [[Mojavewoastyn]] en it [[Binnenlânske Ryk]]. Yn it oanbuorjende [[Meksiko]] komt it gewoane antilopegrûniikhoarntsje foar op it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]], mei útsûndering fan trije gebieten: it uterste noardwestlike hoekje tsjin 'e Amerikaanske [[grins (line)|grins]] oan, de [[Sierra San Pedro Mártir]] yn it noarden en it [[Vizcaínoskiereilân]] yn it westen.

==Uterlike skaaimerken==
It gewoane antilopegrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 18,8–22,0&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,2–7,1&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 100–140&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[sturt]] [[dûnkerbrún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en hat op 'e siden in [[wite]] streek fan 'e [[skouder]]s oant it [[efterst]]. Under dy streek is de pels [[brún]], krekt as op 'e [[kop]]. De [[bealch]], de [[kiel]] en de ûnderkant fan 'e [[sturt]] binne wyt. 

==Biotoop==
Gewoane antilopegrûniikhoarntsjes libje foar it meastepart yn [[drûchte|drûgere]] [[biotopen]], lykas [[woastinen]] en [[healwoastinen]]. Foarbylden binne de [[Sonoarawoastyn]] op it [[Kalifornysk Skiereilân]], de [[Mojavewoastyn]] yn súdeastlik [[Kalifornje]], noardwestlik [[Arizona]] en súdlik [[Nevada]], en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn noardlik Nevada, súdlik [[Idaho]] en [[Utah]].

==Hâlden en dragen==
It gewoane antilopegrûniikhoarntsje hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan likernôch 6&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrfan't er sa'n 1,6&amp;nbsp;ha brûkt foar syn deistige aktiviteiten. It is in bist dat [[dei|oerdeis]] aktyf is. Hoewol't er op it [[hjittens|hjitst]] fan 'e dei ornaris eefkes siësta hâldt, hat er it opmerklike fermogen om [[oerferhjitting (oandwaning)|oerferhjitting]] tsjin te gean, sadat er [[lichemstemperatuer]]en fan boppe de 40&amp;nbsp;[[°C]] ferdrage kin. It tinken is dat dit in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] ûntjouwing is om 'e [[nacht]] te ûntrinnen, wannear't yn 'e woastyn de measte [[rôfdier]]en op 'e lapen komme.

Gewoane antilopegrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, dy't dan wol foar it meastepart [[blêd (plant)|blêden]] en [[sied (plant)|sied]] frette, mar dat dieet oanfolje oan mei it ferslinen fan [[lidpoatigen]] en, yn mindere mjitte, [[wringedieren|wringedierkes]] lykas [[hagedis]]sen en lytsere [[kjifdieren]]. Sels steane gewoane antilopegrûniikhoarntsjes op it menu foar ferskate soarten [[rôffûgels]] en [[slange]]n, en ek foar de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en foar [[hûneftige]]n, lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''). 

De [[peartiid]] falt oan it begjin fan 'e [[maityd]]. It [[wyfke]] smyt mar yn it noarden fan it [[ferspriedingsgebiet]] mar ien nêst jongen yn 't jier, mar yn it suden ferskate nêsten. Dat ferskil sjocht men werom yn it tal jongen: yn [[Oregon]], yn it noarden, trochinoar 9,3 en op it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn it suden, yn trochsneed 5,9. De jongen binne mei in [[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[populaasje (biology)|populaasje]] fan dit bist fluktuëarret gâns, mei snuorjes fan hege populaasjetichtens dy't ôfwiksele wurde mei perioaden fan lege populaasjetichtens. De trochsneed populaasjetichtens fariëarret ek nei [[jiertiid]], mei [[hjerst]]mis in hegere tichtens as by 't [[maityd]].

==Status==
It gewoane antilopegrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
[[File:White Tailed Squirrel.jpg|right|thumb|180px|In gewoan antilopegrûn-iikhoarntsje sjocht ris om him hinne.]]
Der binne 9 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan it gewoane antilopegrûniikhoarntsje (''Ammospermophilus leucurus''):
*''A. l. canfieldiae''
*''A. l. cinamomeus''
*''A. l. escalante''
*''A. l. extimus''
*''A. l. leucurus''
*''A. l. notom''
*''A. l. peninsulae''
*''A. l. pennipes''
*''A. l. tersus''
Guon [[mammalogen]] sjogge ek it [[Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus insularis''), dat inkeld foarkomt op it eilantje [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]], yn 'e [[Golf fan Kalifornje]], as in ûndersoarte fan it gewoane antilopegrûniikhoarntsje. Ornaris wurdt dat bistke lykwols as in selsstannige soarte beskôge.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-tailed_antelope_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Ammospermophilus leucurus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Antilopegrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>f2rwxl4z46hvzlf81lyetdp3uei2y40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175312</id>
    <revision>
      <id>1233913</id>
      <parentid>1233761</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1233913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="9v3qj6dmvjoz4kcfh2oifqz75r3oyu1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[antilopegrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Ammospermophilus'') 
|Wittenskiplike namme= Ammospermophilus insularis 
|Beskriuwer, jier= [[Edward William Nelson|Nelson]] &amp; [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1909 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje (Ammospermophilus insularis).png|center|250px]]
}}
It '''Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ammospermophilus insularis'' of ''Ammospermophilus leucurus insularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[antilopegrûniikhoarntsjes]] (''Ammospermophilus''). Dit bist komt inkeld foar op in [[eilantsje]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. Saakkundigen binne it net iens oer de fraach oft it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje in selsstannige [[soarte]] is of net. Party fan harren klassifisearje dit bist as in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), dat op it oanbuorjende [[fêstelân]] libbet.

==Taksonomy==
It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje waard yn [[1909]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch [[Edward William Nelson]] en [[Edward Alphonso Goldman]], dy't ornearren dat it gie om in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''). Dat is in wiid fersprate soarte mei in [[ferspriedingsgebiet]] dat him útstrekt oer it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noardwesten fan [[Meksiko]]. Yn [[1938]] besleat [[mammalooch]] [[Arthur H. Howell]] lykwols dat it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje yn status ferhege wurde moast ta in selsstannige [[soarte]] op basis fan 'e proporsjes fan syn [[plasse]], dy't justjes grutter binne as by it gewoane antilopegrûniikhoarntsje, en it net foarkommen fan 'e reduksje fan 'e trêde [[falske kies]] (premolaar) yn 'e [[boppekaak]], dy't wol foarkomt by it gewoane antilopegrûniikhoarntsje.

Lettere [[DNA|DNA-ûndersiken]] leveren inoar tsjinsprekkende resultaten op. Yn [[2007]] suggerearren de útkomsten fan in ûndersyk nei it DNA kombinearre mei de uterlike skaaimerken fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje dat de ferskillen tusken dit bist en it gewoane antilopegrûniikhoarntsje net grut genôch binne om in status as apart soarte te rjochtfeardigjen. Sûnt bestiet der gjin wittenskiplike [[konsensus]] mear oer de status fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje: party saakkundigen beskôgje it bist noch altyd as in selsstannige soarte, wylst oaren it behannelje as in ûndersoarte fan it gewoane antilopegrûniikhoarntsje. Ta de lêste groep heart ek de [[IUCN]].

==Fersprieding==
It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje is lânseigen op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilantsje [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]], dat yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] leit, foar de [[kust]] fan it súdlike diel fan [[Kalifornysk Skiereilân]]. Dizze [[soarte]] komt nearne oars foar en it hiele [[ferspriedingsgebiet]] beslacht sadwaande net mear as 95&amp;nbsp;[[km²]].

==Uterlike skaaimerken==
It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte 18,8–22,0&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,2–7,1&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 105–145&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[sturt]] [[dûnkerbrún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne en hat op 'e siden in [[wite]] streek fan 'e [[skouder]]s oant it [[efterst]]. Under dy streek is de pels [[brún]], krekt as op 'e [[kop]]. De [[bealch]], de [[kiel]] en de ûnderkant fan 'e [[sturt]] binne wyt. Yn ferhâlding mei it nau besibbe [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus'') is it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje wat foarser fan stal en wat dûnkerder fan [[kleur]].

==Biotoop==
Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsjes libje op [[gers|gerzige]] en [[rots]]ige [[heuvel]]skeanten, en yn [[drûchte|drûch]], [[woastyn|woastinich]] gebiet middenmank gers, [[strewelleguod]] en [[kaktus]]sen. 

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] fan it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje is net folle bekend. Krekt as oare [[antilopegrûniikhoarntsjes]] is it in [[herbivoar]] bistke dat oerdeis aktyf is en it fermogen hat om [[oerferhjitting (oandwaning)|oerferhjitting]] tsjin te gean, sadat er [[lichemstemperatuer]]en fan boppe de 40&amp;nbsp;[[°C]] ferdrage kin.

Njonken it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje sels komme op [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] mar fiif soarten [[sûchdier]]en foar: de [[swarte ezelhazze]] (''Lepus insularis''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[gewoane woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). Inkeld foar dat lêste bist stiet it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje op it menu. Oare [[rôfdier|natuerlike fijannen]] binne ferskate [[slange]]soarten en twa [[rôffûgel]]s: de [[tûfkarakara]] (''Caracara cheriway'') en de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius'').

==Status==
It Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje hat gjin [[IUCN-status]] om't de [[IUCN]] dit bist beskôget as in [[ûndersoarte]] fan it [[gewoane antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), en net as in selstannige soarte. Mei't it Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje sa'n beheind [[ferspriedingsgebiet]] hat, hoecht der net folle te barren om dizze soarte yn 'e swierrichheden te bringen. Nettsjinsteande dat liket de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl te wêzen. It eilân [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] hat gjin minsklike bewenners en falt ûnder it yn [[1995]] troch de [[UNESCO]] útroppen [[Biosfearreservaat De Eilannen yn de Golf fan Kalifornje]]. As sadanich hat it in beskerme status.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Espíritu_Santo_antelope_squirrel ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Espiritu Santo-antilopegruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Antilopegrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>9v3qj6dmvjoz4kcfh2oifqz75r3oyu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flagge fan De Skâns-Oostmahorn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178858</id>
    <revision>
      <id>1233812</id>
      <parentid>1178896</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T20:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Symbolyk */</comment>
      <origin>1233812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1399" sha1="qqpclygty0e96pg5oexdaq9t0sg8w5z" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Oostmahorn_vlag.svg|thumb| Flagge fan De Skâns-Oostmahorn]]
De '''flagge fan De Skâns-Oostmahorn''' is de flagge fan it doarp [[De Skâns-Oostmahorn]], yn de [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. De flagge waard yn [[2008]] registrearre.

It ûntwerp is fan J.C. Terluin.

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''Nei ûnderen skeand: 1. yn read in giele skânsdwinger yn de broekhoeke, wêr fan it ferrin in dikte hat fan 1/10 flaggehichte en rint oant 1/10 flaggehichte fan de skeane ferdieling wêr fan de ôfsnijing de flaggedieling folget; 2. fiif like heege weagjende banen fan blau en wyt.''

De kleuren komme út it [[wapen fan De Skâns-Oostmahorn]].

== Symbolyk ==

* Skeane ferdieling: ferbyldet it talúd fan de seedyk.
* Weagjende banen: stiet foar de weagen fan de see dy tsjin de seedyk rinne.
* Read fjild: stiet foar it gefaar dat fan see kaam.
* Skânsdwinger: stiet foar de skâns dy by it doarp lei.

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Oostmahorn Wapen.svg|link=Bestand:Oostmahorn_Wapen.svg|alt=Wapen van Oostmahorn|[[Wapen fan De Skâns-Oostmahorn]]
Ofbyld:East-Dongeradiel vlag.svg|[[Flagge fan East-Dongeradiel]]
Ofbyld:Flag of Dongeradeel.svg|[[Flagge fan Dongeradiel]]
Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|[[Flagge fan Noardeast-Fryslân]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Pleatslike flagge yn Fryslân|Skans-Oostmahorn]]
[[Kategory:De Skâns]]</text>
      <sha1>qqpclygty0e96pg5oexdaq9t0sg8w5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske liuw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179882</id>
    <revision>
      <id>1233888</id>
      <parentid>1233679</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20151" sha1="html8etu6gava25xm5wv0hyrhdu86ou" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Amerikaanske liuw
|Ofbyld= [[File:PantheraLeoAtrox1.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike rekonstruksje.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera atrox 
|Beskriuwer, jier= [[Joseph Leidy|Leidy]], 1853 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Amerikaanske liuw (Panthera atrox).png|center|250px]]
}}
De '''Amerikaanske liuw''' of '''Amerikaanske hoaleliuw''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera atrox'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] of loaihoarsen (''Panthera''). It libbe yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] yn [[Noard-Amearika]], fan likernôch 165.000 jier lyn oant 12.800 jier lyn. [[DNA|DNA-ûndersyk]] hat útwiisd dat de Amerikaanske liuw beslist in selsstannige [[soarte]] wie, dy't ôfstamme fan 'e ([[Jeraazje|Jeraziatyske]]) [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') en nau besibbe wie oan 'e moderne [[liuw]] (''Panthera leo''). De Amerikaanske liuw wie rûchwei 25% grutter as de hjoeddeistige liuw, en it wie ien fan 'e grutste en gefaarlikste [[rôfdier]]en fan syn tiid en wengebiet. 

==Fersprieding==
De Amerikaanske liuw kaam yn [[Pleistoseen]] rûnom foar yn it diel fan [[Noard-Amearika]] besuden de grutte [[gletsjer|iiskapen]]. Yn hjoeddeistige termen foelen dêr hast de hiele [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûnder, útsein it noarden fan [[Nij-Ingelân]]. De noardgrins fan 'e fersprieding rûn troch wat no de [[Amerikaanske steaten]] [[Maine]], [[Nij-Hampshire]] en [[Vermont]] binne, troch it it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Ontario]], [[Manitoba]] en [[Saskatchewan]], troch it suden en westen fan [[Alberta]] en troch it easten en suden fan [[Britsk-Kolumbia]]. Yn it suden rikte it [[ferspriedingsgebiet]] oant djip yn [[Sintraal-Amearika]], yn wat no it westen fan [[Panama]] is.

==Untdekkingsskiednis==
It earste [[fossyl]] fan in Amerikaanske liuw waard yn 'e earste helte fan 'e [[1830-er jierren]] oantroffen troch in William Henry Huntington, dy't syn ûntdekking op [[1&amp;nbsp;april]] [[1836]] bekendmakke oan it [[Amerikaansk Filosofysk Genoatskip]] (APS). It waard mei oare fossilen fan Huntington oerdroegen oan 'e kolleksje fan 'e [[Akademy fan Natuerwittenskippen fan de Drexel Universiteit|Akademy fan Natuerwittenskippen]] fan [[Philadelphia]] (ANSP). Huntington hie it fossyl fûn yn in [[ravyn]] yn 'e neite fan [[Natchez (Mississippy)|Natchez]], yn [[Mississippy (steat)|Mississippy]], yn in grûnlaach dy't datearre út it [[Pleistoseen]]. It [[spesimen]] bestie út net mear as de lofterhelte fan in [[ûnderkaak]] mei trije [[kiezzen]] en in part fan in [[hoektosk]]. Pas yn [[1853]] waard it [[wittenskip]]lik beskreaun, doe't [[paleöntolooch]] [[Joseph Leidy]] it fragmintaryske fossyl, oant doe ta bekend ûnder de prozayske oantsjutting ANSP&amp;nbsp;12546, de [[wittenskiplike namme]] ''Felis atrox'' joech, dat &quot;woeste kat&quot; betsjut.
[[File:Panthera_atrox_holotype_CAST.jpg|left|thumb|250px|In ôfjitsel fan it alderearste [[spesimen]] ([[holotype]]) fan in Amerikaanske liuw.]]

Leidy, dy't útgroeide ta in paleöntolooch fan namme, bleau altyd mei de Amerikaanske liuw ferbûn, en op in [[stânbyld]] fan him, dat foar it gebou fan 'e Akademy fan Natuerwittenskippen yn Philadelphia stiet, hâldt er it kaakfragmint fan it earste spesimen fan 'e Amerikaanske liuw yn 'e hân. Yn [[1873]] neamde Leidy in oar fragmintarysk fossyl, dat opdobbe wie yn 'e [[Livermoredelling]] yn [[Kalifornje]], ''Felis imperialis'' (&quot;keizerlike kat&quot;). Letter soe lykwols dúdlik wurde dat ''F. imperialis'' in jonger [[synonym]] fan ''F. atrox'' wie. 

[[John C. Merriam]] beskreau yn [[1909]] in plasse dy't ôfkomstich wie út 'e [[Tarreputten fan La Brea]], by [[Los Angeles]] yn [[Súdlik Kalifornje]]. Hy woe hawwe, dit fossyl fertsjintwurdige in nije ûndersoarte, ''Felis atrox bebbi'', mar dy bliek letter synonym te wêzen mei ''Felis atrox''. Ut 'e Tarreputten fan La Brea kamen yn 'e earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] tsientallen fossilen fan 'e Amerikaanske liuw foar 't ljocht. Yn [[1932]] waarden dy oant yn detail beskreaun troch Merriam en Stock, dy't dêrby fêststelden dat in grut tal earder selsstannich beskreaune taksons eins synonimen fan ''Felis atrox'' wiene.

Pas yn [[1941]] waard de Amerikaanske liuw fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') oerpleatst nei it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]]. Dat waard dien troch de paleöntolooch [[George Simpson (paleöntolooch)|George Simpson]], dy't miende dat it bist in ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca'') wie. Hy helle dêrby ferskate fossilen oan dy't yn sintraal en súdlik [[Meksiko]] fûn wiene en ferwiisde teffens nei guon út [[Nebraska]] en oare kriten fan 'e westlike Feriene Steaten. In fynst yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]] wreide it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske liuw yn [[1971]] nei it noarden ta út.

Fossilen dy't fan 'e [[1890-er jierren]] ôf ûntdutsen waarden yn [[Patagoanje]] en op [[Fjoerlân]], yn it suden fan [[Sily]] en [[Argentynje]], binne troch guon saakkundigen beskôge as hearrend ta de Amerikaanske liuw. Dat soe betsjutte dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan it bist hielendal trochrûn oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]] ta. Hoewol't guon paleöntologen dy teory noch altyd oanhingje, is de [[wittenskiplike konsensus]] dat de Amerikaanske liuw net yn Súd-Amearika foarkaam. De fossilen út Patagoanje en Fjoerlân wurde troch de measte saakkundigen taskreaun oan ''Panthera onca mesembrina'', in útstoarne súdlike ûndersoarte fan 'e jagûar. Fan fossilisearre restanten út 'e [[Tarreputten fan Talara]], yn [[Perû]], wêrfan't foarhinne ek tocht waard dat se fan 'e Amerikaanske liuw wiene, hat DNA-ûndersyk útwiisd dat se eins fan in ûngewoan grutte jagûar binne.
[[File:Panthera_leo_atrox_Page.jpg|right|thumb|250px|In [[skelet]] fan in Amerikaanske liuw, opdobbe út 'e [[Tarreputten fan La Brea]], tentoansteld yn it [[George C. Page Museum]] yn [[Los Angeles]].]]

==Taksonomy==
By syn ûntdekking waard de Amerikaanske liuw troch [[Joseph Leidy]] beskreaun as in selsstannige [[soarte]] [[kateftige]], yn 't earstoan ûnder de no ferâldere [[wittenskiplike namme]] ''Felis atrox'' (no ''Panthera atrox''). Party oare paleöntologen akseptearren dy pleatsing, mar oaren wiene fan betinken dat it bist in ûndersoarte fan 'e [[liuw]] (''Panthera leo'') wêze moast. Letter wiene der ek guon dy't it as in ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca'') seagen. De [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch J.Th.&amp;nbsp;Groiß woe yn [[1996]] sels hawwe dat de Amerikaanske liuw en de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') ûndersoarten fan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris'') wêze moasten, mar dy teory krige gjin neifolging. It idee dat de Amerikaanske liuw in ûndersoarte fan 'e liuw wie, ûntjoech him geandewei de [[tweintichste iuw]] ta de oerhearskjende miening, dat de Amerikaanske liuw waard gauris beskreaun as ''Panthera leo atrox''. Pas tusken [[2008]] en [[2016]] waard troch [[DNA|DNA-ûndersiken]] mei wissichheid fêststeld dat it giet om in selsstannige soarte, dy't eins ôfstamme fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''). 

==Evolúsje==
De Amerikaanske liuw ûntjoech him út 'e ierdere [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') út it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] en wie in sustersoarte fan 'e hoaleliuw sa't dy yn it [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]] bestie. De ôfspjalting fan 'e Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw waard feroarsake trochdat de [[populaasje (biology)|populaasje]] hoaleliuwen yn it súdlike diel fan [[Noard-Amearika]] op in stuit fan 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]] skaat rekke troch de útwreiding fan twa [[gletsjer]]s. Dêrby gie it om 'e [[Laurentide iiskape]] yn [[Arktis|Arktysk]] Noard-Amearika en de [[Kordillera-iiskape]] yn 'e noardlike [[Rocky Mountains]]. Yn wat no it noarden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] is, makken dy beide gletsjers kontakt en sniene sa in smelle trochgong ôf dy't earder troch [[fauna]] brûkt wie om fan it [[Beringlân]] oan wjerskanten fan 'e [[Beringstrjitte]] nei it suden fan Noard-Amearika te kommen en oarsom. 

Earst tochten saakkundigen dat de ôfspjalting fan 'e Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw omtrint 340.000 jier lyn plakfûn hie, mar út lettere ûndersiken die bliken dat it om 165.000 jier lyn hinne west hawwe moat, om't de hoaleliuw him pas tusken 190.000 en 130.000 jier lyn foar it earst nei Noard-Amearika fersprate. De hjoed de dei noch libbene kateftige dy't it naust oan 'e Amerikaanske liuw besibbe wie, is de [[liuw]] (''Panthera leo''), dêr't de hoaleliuw him omtrint 700.000 jier lyn fan ôfspjalte. De Amerikaanske liuw wie, ynsafier bekend, in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat er gjin [[ûndersoarte]]n hie.

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske liuw moat in kop-romplingte hân hawwe fan nei skatting 160–250&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[skouder|skoft]]hichte fan trochinoar 120&amp;nbsp;sm. Ta ferliking: de [[liuw]] (''Panthera leo'') hat trochinoar in kop-romplingte fan 160–208&amp;nbsp;sm, mei in skofthichte fan 107–123&amp;nbsp;sm. Krekt as by de liuw wiene by de Amerikaanske liuw de [[mantsje]]s oanmerklik foarser fan stal as de [[liuwinne]]n. Dyselde [[seksuele dimorfy]] utere him ek yn it gewicht, dat by mantsjes nei skatting 235–523&amp;nbsp;[[kg]] bedroech, en by liuwinnen nei skatting 175–365&amp;nbsp;kg. (By de liuw weagje de mantsjes 160–225&amp;nbsp;kg en de liuwinnen 110–144&amp;nbsp;kg.) 
[[File:American_lion_National_Park_Service_illustration.png|left|thumb|200px|In artistike rekonstruksje fan 'e Amerikaanske liuw.]]

De Amerikaanske liuw wie dêrmei mear seksueel dimorf as de (gewoane) liuw, mei't de mantsjes 1,4 kear sa grut wiene as de liuwinnen, wylst de mantsjes by de liuw mar 1,26 sa grut binne as de liuwinnen. De skattings fan it gewicht fan 'e Amerikaanske liuw rinne trouwens frij sterk útinoar: in ûndersyk fan B.&amp;nbsp;Sorkin et al. út [[2008]] woe hawwe, de mantsjes hiene yn trochsneed in gewicht fan 420&amp;nbsp;kg, mar in ûndersyk fan P.&amp;nbsp;Christiansen et al. út [[2009]] stelde dat gemiddelde fêst op 256&amp;nbsp;kg. De swierste Amerikaanske liuw dêr't restanten fan bewarre bleaun binne, soe neffens it lêste ûndersyk 351&amp;nbsp;kg weage hawwe.

Ut 'e [[Tarreputten fan La Brea]], by [[Los Angeles]], binne sa'n tachtich ridlik komplete [[skelet]]ten fan 'e Amerikaanske liuw opdobbe, dat de [[morfology]] fan it bist is goed bekend. De [[bonke]]n fan 'e [[poat]]en fan 'e Amerikaanske liuw wiene grouwer as dy fan 'e (gewoane) liuw en hiene kwa robústens mear wei fan 'e bonken yn 'e lidden fan 'e [[brune bear]] (''Ursus arctos''). Ek wiene se 10% langer yn ferhâlding mei dy fan 'e (gewoane) liuw. Fierders liek de Amerikaanske liuw fan uterlik sterk op 'e (gewoane) liuw, mar de [[snút]] wie wat langer en smeller, krekt as by de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''). Ek wied er, sa't al neamd is, in stik grutter fan stal. 

Wat de [[kleur]] fan 'e [[pels]] fan 'e Amerikaanske liuw oangiet, binne der gjin direkte oanwizings. [[Read|Rodzich]] [[hier (begroeiïng)|hier]] fan [[kateftige]] restanten út [[grot]]ten yn [[Patagoanje]] wurdt troch de measte saakkundigen taskreaun oan ''Panthera onca mesembrina'', in útstoarne ûndersoarte fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca''). Fan 'e nau besibbe hoaleliuw binne yn [[Sibearje]] [[mummifisearre]] [[liken]] weromfûn dêr't noch (in bytsje) hier op siet, en dat is [[ljochtgiel]]. Der wurdt dêrom oer it algemien fan útgien dat ek de Amerikaanske liuw in gielige kleur hie, dy't wat mear útskaaide nei [[wyt]] as de kleur fan 'e hjoeddeistige liuwen yn [[Afrika]]. Op [[grotskildering]]s út [[Jeropa]] dy't de hoaleliuw ôfbyldzje, ûntbrekke by de mantsjes de [[moannen (hier)|moannen]]. It liket dêrom oannimlik, yn acht nommen dat de Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw ôfstamme, dat ek de mantsjes fan 'e Amerikaanske liuw gjin of mar amper moannen hiene.

==Paleobiology==
===Biotoop===
Krekt as de [[hoaleliuw]]en dêr't se fan ôfstammen, wiene Amerikaanske liuwen benammen bisten fan 'e iepen romte. Se libben dêrom fral op [[flakte]]n, lykas [[toendra's]]. [[steppe]]s en [[savanne]]s. Nettsjinsteande dat kamen se ek wol foar yn [[berchtme]]n. Mar yn [[wâld]]en koene se net út 'e fuotten, en dy mijden se sadwaande.

===Ekology===
De Amerikaanske liuw wie ien fan 'e grutste en gefaarlikste [[rôfdier]]en fan syn tiid en ferspriedingsgebiet. Oare grutte rôfdieren, dêr't er mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moast, wiene û.o. de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'') en de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum''). 

Syn wichtichste [[proaidier]]en wiene [[harteftigen|harten]] lykas it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), it [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus'') en it [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus''); [[hynders]] lykas it [[westlik hynder|westlike hynder]] (''Equus occidentalis'') en it [[Meksikaansk hynder|Meksikaanske hynder]] (''Equus conversidens''); [[bizons]] lykas de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''), de [[reuzebizon]] (''Bison latifrons'') en de [[steppewisint]] (''Bison priscus''); [[slurfdieren]] lykas de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''), de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''), de [[Amerikaanske mastodont]] (''Mammut americanum'') en de [[Pasifyske mastodont]] (''Mammut pacificum''); en oare grutte bisten, lykas it [[westlik kamiel|westlike kamiel]] (''Camelops hesternus''), de [[Kalifornyske tapir]] (''Tapirus californicus''), [[harlangrûnloaiert|Harlans grûnloaiert]] (''Paramylodon harlani'') en de [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana''). 

De Amerikaanske liuw [[jacht (aktiviteit)|bejage]] syn proaien nei alle gedachten foar it meastepart sels, mar saakkundigen binne fan tinken dat er grif ek foar in diel oan syn proaien kaam troch [[kleptoparasitisme]], it stellen fan proaien dy't troch oare, swakkere, rôfdieren deade binne. Krekt sa't de moderne [[liuw]] (''Panthera leo'') tsjintwurdich yn Afrika wol proaien stelt fan it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), sa sil de Amerikaanske liuw perfoarst proaien ûntnadere hawwe oan it [[Amerikaansk jachtloaihoars|Amerikaanske jachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'' en ''M. trumani'').

===Hâlden en dragen===
Oft Amerikaanske liuwen ek yn [[troep (bistegroep)|troepen]] libben fan ien [[mantsje]] mei ferskate [[liuwinne]]n en harren [[liuw|welpen]], sa't (gewoane) [[liuw]]en dat dogge, of in [[solitêr]] bestean laten lykas [[tiger]]s, is ûndúdlik. In ûndersyk fan H.T.&amp;nbsp;Wheeler en G.T.&amp;nbsp;Jefferson út [[2009]] woe hawwe dat de Amerikaanske liuw wol deeglik yn troepen libbe, en dat dàt de reden wie dat der safolle jonge [[mantsje]]s yn 'e [[Tarreputten fan La Brea]] oantroffen wiene en mar sa'n bytsje jonge [[wyfke]]s. De riddenearring wie dat jonge mantsjes op in stuit út 'e troep ferdreaun waarden en lykme-allinne omdoarmje moasten oant se earnewêr oars in eigen troep stiftsje koene, wylst jonge wyfkes yn 'e troep bleaune dêr't se yn berne wiene sûnder dat se har op frjemd terrein hoegden te bejaan.
[[File:Panthera_Atrox.jpg|right|thumb|250px|De [[plasse]] fan in Amerikaanske liuw yn it [[Nasjonaal Natoerhistoarysk Museum]], ûnderdiel fan it [[Smithsonian Ynstitút]] yn [[Washington, D.C.]]]]

Der binne minder fossilen fan 'e Amerikaanske liuw út 'e Tarreputten fan La Brea foar 't ljocht kommen as fan oare grutte rôfdieren, lykas de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'') of de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''). Dat suggerearret dat Amerikaanske liuwen in grutter fermogen hiene ta it ûntrinnen fan 'e fâle dy't de [[tarre]]putten foarmen, mooglik trochdat se [[yntelligint]]er wiene.

==Utstjerren==
It [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e Amerikaanske liuw wie ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]], dy't omtrint 13.000 oant 12.000 jier lyn plakfûn. Dêrby ferdwûn rûchwei tagelyk in grut part fan 'e [[megafauna]] yn [[Noard-Amearika]] (en in protte oare dielen fan 'e wrâld). It jongste fossyl fan in Amerikaanske liuw, dat ôfkomstich is út 'e neite fan [[Edmonton]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Alberta]], waard yn [[2010]] datearre op in âldens fan likernôch 12.877 jier. It is 400&amp;nbsp;jier jonger as it jongste fossyl fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''), dat ôfkomstich is út [[Alaska]]. It útstjerren fan beide bisten datearret dêrmei fan nei de [[minsklike kolonisaasje fan Amearika|oankomst fan 'e earste minsken yn Amearika]], dy't omtrint 16.000 jier lyn plakfûn.

De oarsaak fan it útstjerren fan 'e Amerikaanske liuw en in grut tal oare grutte bisten yn Noard-Amearika binne al hiel lang in striidkwestje. De measte saakkundigen hâlde it derop dat it gie om in kombinaasje fan 'e [[klimaatferoaring]] oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] en [[oerbejaging]] troch de [[minske]]. In ûndersyk út [[2017]] brocht oan it ljocht dat it gaadlike [[habitat]] foar Amerikaanske liuwen geandewei de lêste iistiid oansjenlik ynkrompen wie, wat it bist kwetsbar makke foar útstjerren. 

Oare paleöntologen binne fan tinken dat it útstjerren fan 'e Amerikaanske liuw feroarsake waard troch de effekten fan in [[trofyske kaskade]] (in ynfloedrike mar yndirekte feroaring yn in [[ekosysteem]]). Dat wurdt sa ferklearre: it op it toaniel ferskinen fan 'e [[Paleo-Yndianen]] betsjutte dat [[herbivoar]]en lykas [[harteftigen|harten]], [[gaffelantilope]]s, [[bizons]], [[hynders]] en [[mammoeten]] tenei troch in nij rôfdier bejage waarden (nammentlik: de minske), sadat der minder proaien oerbleaune foar de al besteande rôfdieren. Dat kaam yn in tiid dat it tal grutte proaidieren troch de oangeande klimaatferoaring dochs as oan it belúnjen wie fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't ek earder al neat te rom west hie troch de oerfloedige oanwêzigens fan rôfdieren. Dat soe net allinnich foar de Amerikaanske liuw de deadstek betsjut hawwe, mar ek foar oare grutte rôfdieren lykas de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis''), de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum'') en it [[Amerikaansk jachtloaihoars|Amerikaanske jachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'' en ''M. trumani''). De minske hie dêrby it grutte foardiel dat er in [[omnivoar]] wie, dy't oars de de Amerikaanske liuw en oare grutte [[karnivoar]]en yn itensboarnen net beheind wie ta proaidieren. Sa koe de minsklike populaasje oanwinne sels wylst de bisten dy't bejage waarden yn tal ôfnamen.

==Sjoch ek==
* [[âldere hoaleliuw]]
* [[hoaleliuw]]
* [[liuw]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_lion ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera atrox}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Belize]]
[[Kategory:Fossyl yn El Salvador]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Gûatemala]]
[[Kategory:Fossyl yn Hondoeras]]
[[Kategory:Fossyl yn Kanada]]
[[Kategory:Fossyl yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Fossyl yn Meksiko]]
[[Kategory:Fossyl yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Fossyl yn Panama]]</text>
      <sha1>html8etu6gava25xm5wv0hyrhdu86ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaapverdyske kwartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179966</id>
    <revision>
      <id>1233866</id>
      <parentid>1233031</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="54ywt9ro1a26dj97dg3zkditco3j6o2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kaapverdyske kwartel
|Ofbyld= [[File:Macaronesian_extinct_quails.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje fan 'e Kaapverdyske kwartel (rj.), mei twa oare [[útstjerren|útstoarne]] [[kwartels]] út [[Makaroneezje]]: de [[Porto-Santokwartel]] (''C. alabrevis'') (m.) en de [[Madearakwartel]] (''C. lignorum'') (l.).&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix centensis 
|Beskriuwer, jier= Rando et al., 2019 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Kaapverdyske kwartel (Coturnix centensis).png|center|250px]]
}}
De '''Kaapverdyske kwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix centensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[subfossile]] resten weromfûn yn [[Kaapverdje]].

==Taksonomy==
De Kaapverdyske kwartel waard foar it earst yn [[2019]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch Rando, Alcover, Pieper, Olson, Hernández en López-Jurado. De [[wittenskiplike namme]] bestiet út 'e [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Coturnix'', it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar  de (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), en it soartspesifike diel ''centensis''. Dat lêste is in ferwizing nei it eilân [[São Vicente (eilân)|São Vicente]], dat yn it [[Kaapverdysk-Kreoalsk]] ''Son Cent'' neamd wurdt, dus ''Cent'' oanfolle mei it Latynske [[genityf|besitlike]] [[suffiks]] ''-ensis''.
[[File:Lokaasje fan São Vicente yn Kaapverdje.png|left|thumb|250px|De lokaasje fan [[São Vicente (eilân)|São Vicente]] yn [[Kaapverdje]].]]

==Fersprieding==
De Kaapverdyske kwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[São Vicente (eilân)|São Vicente]] yn 'e [[Kaapverdyske eilannen]]. Dat is in [[arsjipel]] dy't diel útmakket fan [[Makaroneezje]], yn it sintraal-eastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. São Vicente is it op ien nei noardwestlikste eilân fan 'e Kaapverdyske eilannen. (Allinne [[Santo Antão (eilân)|Santo Antão]] leit noch fierder dy kant út.)

==Uterlike skaaimerken==
De earste fynsten fan [[subfossile]] [[bonke]]n fan 'e Kaapverdyske kwartel waarden yn [[1997]] dien troch de [[paleöntolooch]] L.F. López-Jurado by [[Monte Verde (São Vicente)|Monte Verde]] op [[São Vicente (eilân)|São Vicente]]. Op basis dêrfan en fan lettere fynsten is fêststeld dat dizze fûgel fan ferlykbere grutte wie as de libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), dy't ek op 'e [[Kaapverdyske Eilannen]] foarkomt. Datselde jildt foar de fossile [[Porto-Santokwartel]] fan [[Porto Santo]], by [[Madeara]], en de [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') fan [[La Gomera]] yn 'e [[Kanaryske Eilannen]]. De fossile [[Madearakwartel]] (''Coturnix lignorum'') fan it eilân [[Madeara (eilân)|Madeara]] wie in slach grutter as de oare leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] (''Coturnix''). De Kaapverdyske kwartel hie koarte [[bonke|wjukbonken]] dy't derop wize kinne soene dat it in [[flechtleaze fûgel]] wie.

==Utstjerren==
De subfossile resten dy't fan 'e Kaapverdyske kwartel weromfûn binne, datearje fan [[1015]]–[[1155]] (n.Kr.). Hoewol't de reden fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan dizze fûgel noch net fêststeld is, fermoedzje saakkundigen dat de ûntdekking fan 'e doe noch ûnbewenne [[Kaapverdyske Eilannen]] yn [[1466]] en de dêropfolgjende [[kolonisaasje]] fan 'e arsjipel troch [[Portegal]] der wat mei te krijen hawwe. It soe bygelyks skoan kinne dat de direkte oarsaak bestiet út [[eksoat]]en dy't troch de minske op São Vicente yntrodusearre binne, bygelyks de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''), de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'') of de [[kat]] (''Felis catus''). 

==Sjoch ek==
* [[Kanaryske kwartel]]
* [[Madearakwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zlz107 {{Aut|Rando, Juan C. et al.}}, ''Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: Coturnix) in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia'', yn ''Zoological Journal of the Linnean Society'', 2019, nû. 188 (4): 1296-1317.] 
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Utstoarne fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn de 15e iuw]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]</text>
      <sha1>54ywt9ro1a26dj97dg3zkditco3j6o2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233868</id>
      <parentid>1233866</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uterlike skaaimerken */ red</comment>
      <origin>1233868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4772" sha1="jkoaqaczn71a5b3evd56z58093i7c2s" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kaapverdyske kwartel
|Ofbyld= [[File:Macaronesian_extinct_quails.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje fan 'e Kaapverdyske kwartel (rj.), mei twa oare [[útstjerren|útstoarne]] [[kwartels]] út [[Makaroneezje]]: de [[Porto-Santokwartel]] (''C. alabrevis'') (m.) en de [[Madearakwartel]] (''C. lignorum'') (l.).&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix centensis 
|Beskriuwer, jier= Rando et al., 2019 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Kaapverdyske kwartel (Coturnix centensis).png|center|250px]]
}}
De '''Kaapverdyske kwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix centensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[subfossile]] resten weromfûn yn [[Kaapverdje]].

==Taksonomy==
De Kaapverdyske kwartel waard foar it earst yn [[2019]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch Rando, Alcover, Pieper, Olson, Hernández en López-Jurado. De [[wittenskiplike namme]] bestiet út 'e [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Coturnix'', it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar  de (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), en it soartspesifike diel ''centensis''. Dat lêste is in ferwizing nei it eilân [[São Vicente (eilân)|São Vicente]], dat yn it [[Kaapverdysk-Kreoalsk]] ''Son Cent'' neamd wurdt, dus ''Cent'' oanfolle mei it Latynske [[genityf|besitlike]] [[suffiks]] ''-ensis''.
[[File:Lokaasje fan São Vicente yn Kaapverdje.png|left|thumb|250px|De lokaasje fan [[São Vicente (eilân)|São Vicente]] yn [[Kaapverdje]].]]

==Fersprieding==
De Kaapverdyske kwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[São Vicente (eilân)|São Vicente]] yn 'e [[Kaapverdyske eilannen]]. Dat is in [[arsjipel]] dy't diel útmakket fan [[Makaroneezje]], yn it sintraal-eastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. São Vicente is it op ien nei noardwestlikste eilân fan 'e Kaapverdyske eilannen. (Allinne [[Santo Antão (eilân)|Santo Antão]] leit noch fierder dy kant út.)

==Uterlike skaaimerken==
De earste fynsten fan [[subfossile]] [[bonke]]n fan 'e Kaapverdyske kwartel waarden yn [[1997]] dien troch de [[paleöntolooch]] L.F. López-Jurado by [[Monte Verde (São Vicente)|Monte Verde]] op [[São Vicente (eilân)|São Vicente]]. Op basis dêrfan en fan lettere fynsten is fêststeld dat dizze fûgel fan ferlykbere grutte wie as de libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), dy't ek op 'e [[Kaapverdyske Eilannen]] foarkomt. Datselde jildt foar de [[fossile]] [[Porto-Santokwartel]] fan [[Porto Santo]], by [[Madeara]], en de [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') fan [[La Gomera]] yn 'e [[Kanaryske Eilannen]]. De subfossile [[Madearakwartel]] (''Coturnix lignorum'') fan it eilân [[Madeara (eilân)|Madeara]] wie in slach grutter as de oare leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] (''Coturnix''). De Kaapverdyske kwartel hie koarte [[bonke|wjukbonken]] dy't derop wize kinne soene dat it in [[flechtleaze fûgel]] wie.

==Utstjerren==
De subfossile resten dy't fan 'e Kaapverdyske kwartel weromfûn binne, datearje fan [[1015]]–[[1155]] (n.Kr.). Hoewol't de reden fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan dizze fûgel noch net fêststeld is, fermoedzje saakkundigen dat de ûntdekking fan 'e doe noch ûnbewenne [[Kaapverdyske Eilannen]] yn [[1466]] en de dêropfolgjende [[kolonisaasje]] fan 'e arsjipel troch [[Portegal]] der wat mei te krijen hawwe. It soe bygelyks skoan kinne dat de direkte oarsaak bestiet út [[eksoat]]en dy't troch de minske op São Vicente yntrodusearre binne, bygelyks de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''), de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'') of de [[kat]] (''Felis catus''). 

==Sjoch ek==
* [[Kanaryske kwartel]]
* [[Madearakwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zlz107 {{Aut|Rando, Juan C. et al.}}, ''Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: Coturnix) in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia'', yn ''Zoological Journal of the Linnean Society'', 2019, nû. 188 (4): 1296-1317.] 
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Utstoarne fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn de 15e iuw]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]</text>
      <sha1>jkoaqaczn71a5b3evd56z58093i7c2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanaryske kwartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179969</id>
    <revision>
      <id>1233857</id>
      <parentid>1233030</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3075" sha1="snww4kzuzdtjzw3j5acgy64n87mh0ig" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kanaryske kwartel
|Ofbyld= [[File:Coturnix_gomerae_limb_bones.JPG|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Opdobbe [[fossile]] [[bonke]]n fan 'e [[skonk]]en en [[wjuk]]ken fan 'e Kanaryske kwartel.&lt;/small&gt; 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix gomerae 
|Beskriuwer, jier= Jaume, McMinn &amp; Alcover, 1993
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Kanaryske kwartel (Coturnix gomerae).png|center|250px]]
}}
De '''Kanaryske kwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix gomerae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[fossile]] resten weromfûn op 'e [[Kanaryske Eilannen]].

==Fersprieding==
De Kanaryske kwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[La Gomera]], yn 'e [[Kanaryske Eilannen]]. 

==Utstjerren==
De gongbere teory is dat de Kanaryske kwartel [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is troch [[oerbejaging]] nei't La Gomera [[kolonisearre]] waard troch de [[minske]]. De [[Kanaryske Eilannen]] wurde yn elts gefal fan 'e [[sechsde iuw&amp;nbsp;f.Kr.]] ôf troch de minske bewenne, mar der binne teoryen dy't dy datum tûzenen jierren opskowe tebek yn 'e tiid. It tinken is dat mooglik net de minsken sels, mar de [[kat]]ten dy't se meibrochten ferantwurdlik west hawwe kinne foar it útstjerren fan 'e Kanaryske kwartel.

==Uterlike skaaimerken==
De Kanaryske kwartel wie in selsstannige [[kwartel]]soarte, mei as meast opfallende skaaimerk [[skonk]]en dy't 10,85% langer en teffens robúster wiene as dy fan 'e nau besibbe, noch libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix'') (dy't ek lânseigen is op 'e [[Kanaryske Eilannen]]). 

==Sjoch ek==
* [[Kaapverdyske kwartel]]
* [[Madearakwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://imedea.uib-csic.es/damiajaume/DamiaJaumewebpage_archivos/PDFs/Coturnix%20gomerae.pdf {{Aut|Jaume, D.}}, {{Aut|Mcminn, M.}} en {{Aut|Alcover, J. A.}}, ''Fossil bird from the Bujero del Silo, La Gomera (Canary Islands), with a description of a new species of Quail (Galliformes: Phasianidae)'', yn: ''Boletim do Museu Municipal do Funchal'', 1993, nû. 2, s. 154–156 (pdf).]

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canary_Islands_quail ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Coturnix gomerae}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:La Gomera]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]</text>
      <sha1>snww4kzuzdtjzw3j5acgy64n87mh0ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233862</id>
      <parentid>1233857</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3101" sha1="n0hqq1jy3cufjt547b2zzwc4kfm0ank" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kanaryske kwartel
|Ofbyld= [[File:Coturnix_gomerae_limb_bones.JPG|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Opdobbe [[subfossyl|subfossile]] [[bonke]]n fan 'e [[skonk]]en en [[wjuk]]ken fan 'e Kanaryske kwartel.&lt;/small&gt; 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix gomerae 
|Beskriuwer, jier= Jaume, McMinn &amp; Alcover, 1993
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Kanaryske kwartel (Coturnix gomerae).png|center|250px]]
}}
De '''Kanaryske kwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix gomerae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[subfossyl|subfossile]] resten weromfûn op 'e [[Kanaryske Eilannen]].

==Fersprieding==
De Kanaryske kwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[La Gomera]], yn 'e [[Kanaryske Eilannen]]. 

==Utstjerren==
De gongbere teory is dat de Kanaryske kwartel [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is troch [[oerbejaging]] nei't La Gomera [[kolonisearre]] waard troch de [[minske]]. De [[Kanaryske Eilannen]] wurde yn elts gefal fan 'e [[sechsde iuw&amp;nbsp;f.Kr.]] ôf troch de minske bewenne, mar der binne teoryen dy't dy datum tûzenen jierren opskowe tebek yn 'e tiid. It tinken is dat mooglik net de minsken sels, mar de [[kat]]ten dy't se meibrochten ferantwurdlik west hawwe kinne foar it útstjerren fan 'e Kanaryske kwartel.

==Uterlike skaaimerken==
De Kanaryske kwartel wie in selsstannige [[kwartel]]soarte, mei as meast opfallende skaaimerk [[skonk]]en dy't 10,85% langer en teffens robúster wiene as dy fan 'e nau besibbe, noch libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix'') (dy't ek lânseigen is op 'e [[Kanaryske Eilannen]]). 

==Sjoch ek==
* [[Kaapverdyske kwartel]]
* [[Madearakwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://imedea.uib-csic.es/damiajaume/DamiaJaumewebpage_archivos/PDFs/Coturnix%20gomerae.pdf {{Aut|Jaume, D.}}, {{Aut|Mcminn, M.}} en {{Aut|Alcover, J. A.}}, ''Fossil bird from the Bujero del Silo, La Gomera (Canary Islands), with a description of a new species of Quail (Galliformes: Phasianidae)'', yn: ''Boletim do Museu Municipal do Funchal'', 1993, nû. 2, s. 154–156 (pdf).]

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canary_Islands_quail ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Coturnix gomerae}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:La Gomera]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]</text>
      <sha1>n0hqq1jy3cufjt547b2zzwc4kfm0ank</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Madearakwartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179974</id>
    <revision>
      <id>1233863</id>
      <parentid>1233029</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4272" sha1="hktqgmqb1515kb3unakmwkynxme5py5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Madearakwartel
|Ofbyld= [[File:Macaronesian_extinct_quails.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje fan 'e Madearakwartel (l.), mei twa oare [[útstjerren|útstoarne]] [[kwartels]] út [[Makaroneezje]]: de [[Porto-Santokwartel]] (''C. alabrevis'') (m.) en de [[Kaapverdyske kwartel]] (''C. centensis'') (rj.).&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix lignorum 
|Beskriuwer, jier= Rando et al., 2019 
|IUCN-status= status: status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Madearakwartel (Coturnix lignorum).png|center|250px]]
}}
De '''Madearakwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix lignorum'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[subfossyl|subfossile]] resten weromfûn op [[Madeara]].

==Taksonomy==
De Madearakwartel waard foar it earst yn [[2019]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch Rando, Alcover, Pieper, Olson, Hernández en López-Jurado. De [[wittenskiplike namme]] bestiet út 'e [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Coturnix'', it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar  de (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), en it soartspesifike diel ''lignorum''. Dat lêste is de [[genityf|besitlike namfal]] fan ''lignum'', it Latynske wurd foar &quot;hout&quot;. It [[toponym]] ''Ilha Madeira'' betsjut nammentlik yn it [[Portegeesk]] &quot;Houteilân&quot;. 

==Fersprieding==
De Madearakwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[Madeara (eilân)|Madeara]] yn [[Makaroneezje]], it sintraal-eastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], noardwestlik fan [[Afrika]]. Madeara is it haadeilân fan 'e ta [[Portegal]] hearrende [[Madeara|Madeara-arsjipel]].

==Uterlike skaaimerken==
De earste fynsten fan [[subfossyl|subfossile]] [[bonke]]n fan 'e Madearakwartel waarden yn [[1994]] dien troch de [[paleöntologen]] H. Pieper en O. Runze by [[Ponta de São Lourenço]] op [[Madeara (eilân)|Madeara]]. Op basis dêrfan en fan lettere fynsten is fêststeld dat dizze fûgel in slach grutter west hawwe moat as besibben soarten, lykas de libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), dy't ek op Madeara foarkomt, de subfossile [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') fan [[La Gomera]] yn 'e [[Kanaryske Eilannen]] en de [[fossile]] [[Porto-Santokwartel]] (''Coturnix alabrevis'') fan it deunby Madeara lizzende eilân [[Porto Santo]]. Teffens moat de Madearakwartel oare lichemsferhâldings hân hawwe, mei langere en mear robúste [[skonk]]en en koartere [[wjuk]]ken. It is dêrmei mooglik dat de Madearakwartel in [[flechtleaze fûgel]] wie.

==Utstjerren==
De subfossilen dy't fan 'e Madearakwartel weromfûn binne, datearje fan [[1021 f.Kr.|1021]]–[[806&amp;nbsp;f.Kr.]]. It is ûndúdlik wannear't en wêrom't dizze fûgel krekt [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Foar de nau besibbe [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') wurdt fermoede dat de fêstiging fan 'e [[minske]] op 'e [[Kanaryske Eilannen]], earne yn it [[earste milennium&amp;nbsp;f.Kr.]], de reden foar it útstjerren wie. Mar [[Madeara]] waard pas yn [[1418]] ûntdutsen en hie foartiid gjin minsklike bewenning, dat yn it gefal fan 'e Madearakwartel giet dy riddenearring net op.

==Sjoch ek==
* [[Kaapverdyske kwartel]]
* [[Kanaryske kwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zlz107 {{Aut|Rando, Juan C. et al.}}, ''Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: Coturnix) in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia'', yn ''Zoological Journal of the Linnean Society'', 2019, nû. 188 (4): 1296-1317.] 
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Madeara]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]</text>
      <sha1>hktqgmqb1515kb3unakmwkynxme5py5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233864</id>
      <parentid>1233863</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4264" sha1="mliktwqpm9xf821fh431eexksn8qdwn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Madearakwartel
|Ofbyld= [[File:Macaronesian_extinct_quails.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje fan 'e Madearakwartel (l.), mei twa oare [[útstjerren|útstoarne]] [[kwartels]] út [[Makaroneezje]]: de [[Porto-Santokwartel]] (''C. alabrevis'') (m.) en de [[Kaapverdyske kwartel]] (''C. centensis'') (rj.).&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix lignorum 
|Beskriuwer, jier= Rando et al., 2019 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Madearakwartel (Coturnix lignorum).png|center|250px]]
}}
De '''Madearakwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix lignorum'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[subfossyl|subfossile]] resten weromfûn op [[Madeara]].

==Taksonomy==
De Madearakwartel waard foar it earst yn [[2019]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch Rando, Alcover, Pieper, Olson, Hernández en López-Jurado. De [[wittenskiplike namme]] bestiet út 'e [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Coturnix'', it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar  de (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), en it soartspesifike diel ''lignorum''. Dat lêste is de [[genityf|besitlike namfal]] fan ''lignum'', it Latynske wurd foar &quot;hout&quot;. It [[toponym]] ''Ilha Madeira'' betsjut nammentlik yn it [[Portegeesk]] &quot;Houteilân&quot;. 

==Fersprieding==
De Madearakwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[Madeara (eilân)|Madeara]] yn [[Makaroneezje]], it sintraal-eastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], noardwestlik fan [[Afrika]]. Madeara is it haadeilân fan 'e ta [[Portegal]] hearrende [[Madeara|Madeara-arsjipel]].

==Uterlike skaaimerken==
De earste fynsten fan [[subfossyl|subfossile]] [[bonke]]n fan 'e Madearakwartel waarden yn [[1994]] dien troch de [[paleöntologen]] H. Pieper en O. Runze by [[Ponta de São Lourenço]] op [[Madeara (eilân)|Madeara]]. Op basis dêrfan en fan lettere fynsten is fêststeld dat dizze fûgel in slach grutter west hawwe moat as besibben soarten, lykas de libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), dy't ek op Madeara foarkomt, de subfossile [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') fan [[La Gomera]] yn 'e [[Kanaryske Eilannen]] en de [[fossile]] [[Porto-Santokwartel]] (''Coturnix alabrevis'') fan it deunby Madeara lizzende eilân [[Porto Santo]]. Teffens moat de Madearakwartel oare lichemsferhâldings hân hawwe, mei langere en mear robúste [[skonk]]en en koartere [[wjuk]]ken. It is dêrmei mooglik dat de Madearakwartel in [[flechtleaze fûgel]] wie.

==Utstjerren==
De subfossilen dy't fan 'e Madearakwartel weromfûn binne, datearje fan [[1021 f.Kr.|1021]]–[[806&amp;nbsp;f.Kr.]]. It is ûndúdlik wannear't en wêrom't dizze fûgel krekt [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Foar de nau besibbe [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') wurdt fermoede dat de fêstiging fan 'e [[minske]] op 'e [[Kanaryske Eilannen]], earne yn it [[earste milennium&amp;nbsp;f.Kr.]], de reden foar it útstjerren wie. Mar [[Madeara]] waard pas yn [[1418]] ûntdutsen en hie foartiid gjin minsklike bewenning, dat yn it gefal fan 'e Madearakwartel giet dy riddenearring net op.

==Sjoch ek==
* [[Kaapverdyske kwartel]]
* [[Kanaryske kwartel]]
* [[Porto-Santokwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zlz107 {{Aut|Rando, Juan C. et al.}}, ''Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: Coturnix) in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia'', yn ''Zoological Journal of the Linnean Society'', 2019, nû. 188 (4): 1296-1317.] 
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Madeara]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]</text>
      <sha1>mliktwqpm9xf821fh431eexksn8qdwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Porto-Santokwartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179978</id>
    <revision>
      <id>1233865</id>
      <parentid>1233032</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="nh0tmvvb6bgbdz621lzoi4n3nz5c8sg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Porto-Santokwartel
|Ofbyld= [[File:Macaronesian_extinct_quails.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje fan 'e Porto-Santokwartel (m.), mei twa oare [[útstjerren|útstoarne]] [[kwartels]] út [[Makaroneezje]]: de [[Madearakwartel]] (''C. lignorum'') (l.) en de [[Kaapverdyske kwartel]] (''C. centensis'') (rj.).&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') 
|Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') 
|Skaai= [[kwartels]] (''Coturnix'') 
|Wittenskiplike namme= Coturnix alabrevis 
|Beskriuwer, jier= Rando et al., 2019 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Porto-Santokwartel (Coturnix alabrevis).png|center|250px]]
}}
De '''Porto-Santokwartel''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coturnix alabrevis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[hineftigen]] (''Galliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kwartels]] of echte kwartels (''Coturnix''). Fan dit bist binne [[fossile]] resten weromfûn op it [[eilân]] [[Porto Santo]], dat diel útmakket fan [[Madeara]].

==Taksonomy==
De Porto-Santokwartel waard foar it earst yn [[2019]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch Rando, Alcover, Pieper, Olson, Hernández en López-Jurado. De [[wittenskiplike namme]] bestiet út 'e [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Coturnix'', it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar  de (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), en it soartspesifike diel ''alabrevis''. Dat is opboud út it Latynske wurd ''ala'' (&quot;[[wjuk]]&quot;) en ''brevis'' (&quot;koart&quot;), ferwizend nei de relatyf behindige grutte fan 'e [[bonke|wjukbonken]] fan dizze soarte. De folsleine namme kin sadwaande oerset wurde as &quot;koartwjukkwartel&quot;.

==Fersprieding==
De Porto-Santokwartel liket yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta it eilân [[Porto Santo]] yn [[Makaroneezje]], it sintraal-eastlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]], noardwestlik fan [[Afrika]]. Porto Santo heart ta [[Madeara]], dat in [[autonome regio]] binnen [[Portegal]] foarmet, en leit likernôch 55&amp;nbsp;[[km]] [[noardnoardeast]]lik fan it haadeilân fan 'e [[Madeara|Madeara-arsjipel]], dat ek [[Madeara (eilân)|Madeara]] hjit.

==Uterlike skaaimerken==
De earste fynsten fan [[fossile]] [[bonke]]n fan 'e Porto-Santokwartel datearje fan [[maaie]] [[1992]], doe't de [[paleöntologen]] H. Pieper, O. Runze en K. Groh by [[Fonte da Areia]] in [[lofter-tibiotarsus]] oantroffen (in wichtige bonke út 'e [[skonk]] fan in fûgel).

Op basis dêrfan en fan lettere fynsten is fêststeld dat dizze fûgel in flink stik lytser west hawwe moat as de [[subfossyl|subfossile]] [[Madearakwartel]] (''Coturnix lignorum''), fan it haadeilân fan 'e [[Madeara|Madeara-arsjipel]]. De Porto-Santokwartel wie nei alle gedachten fan ferlykbere grutte as de libbene (gewoane) [[kwartel]] (''Coturnix coturnix''), dy't ek op 'e Madeara-eilannen foarkomt, en de subfossile [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') fan [[La Gomera]] yn 'e [[Kanaryske Eilannen]]. Hy hie lykwols lytsere en rankere [[wjuk]]bonken, dy't der mooglik op wize dat de Porto-Santokwartel in [[flechtleaze fûgel]] wie. It measte liket de Porto-Santokwartel yn [[morfology]]sk opsjoch op 'e subfossile [[Kaapverdyske kwartel]] fan it eilân [[São Vicente (eilân)|São Vicente]], yn [[Kaapverdje]].

==Utstjerren==
De fossilen dy't fan 'e Porto-Santokwartel weromfûn binne, datearje út it [[Kwartêr]] (2,58&amp;nbsp;miljoen jier lyn oant no). It is ûndúdlik wannear't en wêrom't dizze fûgel krekt [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Foar de nau besibbe [[Kanaryske kwartel]] (''Coturnix gomerae'') wurdt fermoede dat de fêstiging fan 'e [[minske]] op 'e [[Kanaryske Eilannen]], earne yn it [[earste milennium&amp;nbsp;f.Kr.]], de reden foar it útstjerren wie. Mar [[Porto Santo]] waard pas yn [[1418]] ûntdutsen en hie foartiid gjin minsklike bewenning.

==Sjoch ek==
* [[Kaapverdyske kwartel]]
* [[Kanaryske kwartel]]
* [[Madearakwartel]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zlz107 {{Aut|Rando, Juan C. et al.}}, ''Unforeseen diversity of quails (Galliformes: Phasianidae: Coturnix) in oceanic islands provided by the fossil record of Macaronesia'', yn ''Zoological Journal of the Linnean Society'', 2019, nû. 188 (4): 1296-1317.] 
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kwartel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Madeara]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Kwartêr]]</text>
      <sha1>nh0tmvvb6bgbdz621lzoi4n3nz5c8sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nijseelânske swan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180356</id>
    <revision>
      <id>1233869</id>
      <parentid>1184726</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2652" sha1="kk49bl2joc35enhpybcglunll2kv3oj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = Nijseelânske swan
|Ofbyld              = [[Ofbyld:Cygnus chathamensis mounted skeleton.jpg|250px]]
|lûd                 =
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift               = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') 
|Famylje             = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai               = [[swannen]] (''Cygnus'')
|Wittenskiplike namme= Cygnus sumnerensis
|Beskriuwer, jier= [[Henry Ogg Forbes|Forbes]], 1890
|IUCN-status         = status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart            = 
}}
De '''Nijseelânske swan''' (''Cygnus sumnerensis''), yn'e taal fan [[Maori (folk)|Maori]] Poūwa, is in útstoarne [[Swannen|swannesoarte]]. De [[fossyl|fossile]] resten waarden yn 'e Moncks Cave by [[Christchurch]] en op 'e [[Chathameilannen]] op it [[Sudereilân]] fan [[Nij-Seelân]] fûn. De tafoeging ''sumnerensis'' slacht op op Sumner, in plakje by Christchurch dêr't de fossilen fûn waarden.

Earder waard de Nijseelânske swan ek as in ûndersoarte fan 'e [[swarte swan]] (''Cygnus atratus'') beskôge. Yn 2017 koe mei it [[DNA]] út de fossile bonken fêststeld wurde dat it om in aparte soarte gie. 

== Beskriuwing ==
De fûgel spjalte him nei alle gedachten twa oant ien miljoen jier ferlyn fan 'e swarte swan ôf. Op Nij-Seelân evoluearre de fûgel ta in aparte soarte, dy't likernôch 1 m heech, 20 oant 32% swierder as de Swarte Swan wie en in rûsd gewicht fan 6 oant 10 kg hie. De soarte op Nij Seelân hie boppedat langere poaten en koartere wjukken. De fûgel koe fleane, mar minder goed as de swarte swan en libbe mear op it lân. 

== Utstjerren ==
De soarte stoar út nei't minsken Nij-Seelân kolonisearren. Op it haadeilân wie dat om 1450 hinne en op de [[Chathameilannen]] om 1650 hinne. Om't de fossilen by Sumner fûn waarden mei pylken en resten fan [[moä's]] en oare bisten, is it wis dat de Maori op 'e fûgels jagen. De Nijseelânske swannen stoaren troch dy jacht en it sammeljen fan harren aaien út. 

Yn 'e jierren 1860 waard de Australyske swarte swan as [[eksoat]] op Nij-Seelân ynfierd.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://www.nzbirdsonline.org.nz/species/new-zealand-swan-matapu New Zealand Birds Online, oproppen 1 febrewaris 2025.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Mergus milleneri}} 
}}
{{DEFAULTSORT:Nijseelanske swan}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Fossyl yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Utstoarne fûgel]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn de 17e iuw]]</text>
      <sha1>kk49bl2joc35enhpybcglunll2kv3oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aldere hoaleliuw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180738</id>
    <revision>
      <id>1233880</id>
      <parentid>1233668</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13732" sha1="dde46ghefe3il0lo0rbm8xejoknvx7j" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=âldere hoaleliuw
|Ofbyld= [[File:W._Gornig_-_P._spelaea_fossilis.png|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike rekonstruksje.&lt;/small&gt; 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera fossilis 
|Beskriuwer, jier= [[Wilhelm von Reichenau (biolooch)|Reichenau]], 1906 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de âldere hoaleliuw (Panthera fossilis).png|center|250px]]
}}
De '''âldere hoaleliuw''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera fossilis'' of ''Panthera spelaea fossilis''), ek wol de '''fossile hoaleliuw''' neamd (ek al binne alle hoaleliuwen fossyl), is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panter (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist libbe rûchwei fan 700.000 oant 300.000 jier lyn yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] en kaam foar yn [[Jeropa]] en westlik [[Aazje]]. De krekte [[taksonomy]]ske pleatsing fan 'e âldere hoaleliuw is ûndúdlik; guon saakkundigen beskôgje it as in selsstannige [[soarte]] mei de wittenskiplike namme ''Panthera fossilis'', wylst oaren it as in iere [[ûndersoarte]] fan 'e [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') sjogge, mei as wittenskiplike namme ''Panthera spelaea fossilis''. Foar beide sjenswizen is wat te sizzen, mei't de âldere hoaleliuw him geandewei ûntwikkele ta de (lettere) hoaleliuw. De âldere hoaleliuw wie in reuseftich [[rôfdier]] en de grutste [[kateftige]] dy't ea libbe hat.

==Taksonomy==
De âldere hoaleliuw waard yn [[1906]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Wilhelm von Reichenau]], op basis fan in [[fossyl]] dat opdobbe wie yn 'e neite fan [[Mauer (Baden)|Mauer]] yn it [[Gruthartochdom Baden]]. Omtrint deselde snuorje waarden ek [[bonke]]fragminten fan dit bist oantroffen by [[Pakefield]] yn [[Ingelân]], dy't nei skatting sa'n 680.000 jier âld wiene. Yn [[Poalen]] waarden op ferskate plakken (dielen fan) fossilen fûn, dy't kwa âldens útinoar rinne fan 750.000 oant 240.000 jier. Restanten dy't by [[Isernia]] yn [[Itaalje]] opdobbe waarden, binne 600.000 oant 620.000 jier âld. It earste fossyl fan 'e âldere hoaleliuw yn [[Aazje]] waard yn 'e [[Kûznjetskdobbe]] fan westlik [[Sibearje]] fûn en datearret út it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]].

Histoarysk waard de âldere hoaleliuw beskôge as in iere [[ûndersoarte]] fan 'e [[liuw]] (''Panthera leo''), mei de [[wittenskiplike namme]] ''Panthera leo fossilis''. Guon [[paleöntologen]] rjochten binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera'') in [[ûnderskaai]] foar de liuwen (''Leo'') op, dêr't se de liuw yn gearbrochten mei alle op liuwen lykjende fossile panters, lykas de âldere hoaleliuw, de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') en de [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox''). Geandewei de [[tweintichste iuw]] waard de hoaleliuw, dy't ek lang as in ûndersoarte fan 'e liuw sjoen wie, hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge. De âldere hoaleliuw waard dan ornaris as in iere ûndersoarte fan 'e hoaleliuw sjoen, as ''Panthera spelaea fossilis''. 
[[File:Panthera_fossilis.jpg|left|thumb|250px|In [[plasse]] fan 'e âldere hoaleliuw, opdobbe by [[Azé]], yn [[Frankryk]].]]

[[DNA|DNA-ûndersiken]] brochten tusken [[2008]] en [[2016]] oan it ljocht dat de hoaleliuw yndie in selsstannige soarte wie, dy't dan wol nau besibbe wie oan 'e (gewoane) liuw, mar gjin ûndersoarte fan dat bist wie. In fierder ûndersyk út [[2022]] troch Martin Sabo et al. wiisde út dat de hoaleliuw him út 'e âldere hoaleliuw ûntwikkele hie yn in [[evolúsjeteory|evolúsjeproses]] dat hûnderttûzenen jierren duorre hie. Foar de status fan 'e âldere hoaleliuw wol dat sizze dat men dit bist sjen kin as in iere ûndersoarte fan 'e hoaleliuw, as ''Panthera spelaea fossilis'', mar dat men de âldere hoaleliuw ek as in aparte soarte beskôgje kin, as ''Panthera fossilis''.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e âldere hoaleliuw besloech it grutste part fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kontinint]], útstekkende dielen lykas it [[Ibearysk Skiereilân]], it [[Apenynsk Skiereilân]], de [[Peloponnesos]] en [[Jutlân]] ynbegrepen. Hy ûntbriek op it [[Skandinavysk Skiereilân]] en de eilannen yn 'e [[Eastsee]] en de [[Middellânske See]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] kaam er inkeld yn it suden fan [[Ingelân]] en it uterste súdeasten fan [[Wales]] foar. Bûten Jeropa libbe de âldere hoaleliuw ek yn [[Transkaukaazje]], [[Sintraal-Aazje]] en westlik [[Sibearje]].

==Evolúsje==
De âldere hoaleliuw moat him tusken 700.000 en 600.000 jier lyn ûntjûn hawwe út in grutte [[panters (skaai)|panterynske]] [[kateftige]], dy't de foarâlder fan alle liuwen en liuw-eftige [[panters (skaai)|panters]] wie. Dat bist fûn tusken 1,7 en 1,2&amp;nbsp;miljoen jier lyn syn oarsprong yn 'e [[Olduvaikleau]] yn wat no [[Tanzania]] is, en wreide syn [[ferspriedingsgebiet]] dêrwei oer hiele [[Afrika]] út. Tusken 780.000 en 700.000 jier lyn fersprate dy kateftige him fia it [[Midden-Easten]] foar it earst nei [[Jeraazje]], dêr't er al rillegau hiel Jeropa besuden de [[iiskape]]n en teffens westlik Aazje kolonisearre. 

De ierste [[fossilen]] dy't sûnder mis as de âldere hoaleliuw klassifisearre wurde kinne, datearje fan 660.000 oant 612.000 jier lyn. Der binne noch ierdere fossilen fûn, dy't tebek geane oant 780.000 jier lyn, mar dêrby is it twifelich oft der al fan 'e âldere hoaleliuw sprutsen wurde kin, mei't dêryn de skaaimerken fan 'e soarte noch net folslein ta utering komme. In ûndersyk yn [[2020]] fan M. de Manuel et al. nei it [[mitogondriaal DNA]] fan [[liuw]]en, [[hoaleliuw]]en en âldere hoaleliuwen wiisde út dat hoaleliuwen en (gewoane) liuwen har oant 500.000 jier lyn noch mei-inoar [[fuortplanting|fuortplanten]], mar nei 470.000 jier lyn net mear.

De fêstiging fan 'e âldere hoaleliuw yn westlik Jeraazje moat yn it ljocht sjoen wurde fan in [[fauna-oerdracht]]barren yn it iere [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] wêrby't in protte soarten [[útstjerren (biology)|útstoaren]] dy't karakteristyk wiene foar it [[Villafranchyn]] (de foargeande [[geologysk tiidrek|geologyske perioade]]). Wat de [[rôfdier]]en oangiet, stoaren bgl. de [[koartsnútreuzehyena]] (''Pachycrocuta brevirostris'') en de [[Jeropeeske sabeltosktiger]] (''Megantereon cultridens'') út, wylst nei de oankomst fan 'e âldere hoaleliuw de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens'') en de [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis'') folle seldsumer waarden. It lêste bist stoar úteinlik yn it lette Mid-Pleistoseen út. [[Konkurrinsje (biology)|Konkurrinsje]] mei de âldere hoaleliuw liket dêrby in wichtige rol spile te hawwen.

Tusken 300.000 en 100.000 jier lyn ûntjoech de âldere hoaleliuw him stadichoan ta de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') sa't dy yn it [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]] bestie. Dat gie mank mei in oansjenlik belúnjen yn lichemsgrutte en in stikmannich feroarings yn 'e [[anatomy]] fan it [[skelet]]. Fossilen mei skaaimerken dy't de midden hâlde tusken dy fan 'e âldere hoaleliuw en dy fan 'e (lettere) hoaleliuw, wurde oantsjut as de tuskenbeiden hoaleliuw (''Panthera spelaea intermedia''). Hoewol't ornaris steld wurdt dat de âldere hoaleliuw omtrint 300.000 jier lyn útstoarn is, wie dat dus gjin útstjerren yn 'e sin sa't dy term ornaris begrepen wurdt, mar in ferdwining fan eksimplaren mei de oarspronklike anatomyske skaaimerken dy't yn harren neikommelingen net mear foarkamen.
[[File:Panthera_fossilis_size_diagram (bewurke).png|right|thumb|300px|In diagram dat de grutte fan 'e âldere hoaleliuw werjout yn ferhâlding ta de grutte fan in [[man (sekse)|man]] en in [[frou]] fan gemiddelde lingte.]]

==Uterlike skaaimerken==
De fossilen fan 'e âldere hoaleliuw litte sjen dat it de grutste kateftige wie dy't ea bestien hat. It bist  hie in kop-romplingte fan nei skatting 250–290&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], in [[skouder|skofthichte]] fan 140–150&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 400–500&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei hied er de [[kop]] ter hichte fan 'e [[skouder]]s fan in [[minske]] fan gemiddelde lingte. Ta ferliking, in hjoeddeistige [[liuw]] (''Panthera leo'') hat in kop-romplingte fan 160–208&amp;nbsp;sm, mei in skofthichte fan 107–123&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 110–225&amp;nbsp;kg. En de [[tiger]] (''Panthera tigris''), de grutste libbene kateftige, hat in kop-romplingte fan 140–280&amp;nbsp;sm, in skofthichte fan 80–110&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 100–260&amp;nbsp;kg (ôfhinklik fan [[sekse]] en [[ûndersoarte]]). 

Fossilen fan 'e âldere hoaleliuw ôfkomstich út westlike [[Sibearje]] binne dúdlik grutter as dy út [[Midden-Jeropa]]. En ek wat âlder oft se binne, wat grutter, en wat jonger, wat lytser. De [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'') fan it  [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]], dêr't de âldere hoaleliuw him úteinlik ta ûntwikkele, wie nammentlik in stik lytser, hoewol doe noch altyd de grutste kateftige op 'e wrâld, mei in kop-romplingte fan nei skatting 200–221&amp;nbsp;sm en in skofthichte fan 110–120&amp;nbsp;sm. Ek hie de âldere hoaleliuw, yn ferhâlding ta syn lytsere neikommeling, in justjes bredere [[snút]] en [[bek]], lytsere [[eagen]] en [[snijtosk]]en, en smellere en minder ôfplatte [[hoektosk]]en. 

==Ekology==
De âldere hoaleliuw wie miskien wol it grutste [[rôfdier]] fan syn tiid, in tige gefaarlik bist. Hy wie ek foar oare rôfdieren nei alle gedachten ôfskriklik genôch om harren te ferdriuwen fan [[proai]]en dy't se sels deade hiene (in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit). Foarbylden fan sokke oare rôfdieren, dêr't de âldere hoaleliuw mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moast, wiene de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[hoalehyena]] (''Crocuta spelaea''), it [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea''), de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens''), de [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis'') en de [[warch]] (''Gulo gulo'').

[[Herbivoar]]en dy't troch de âldere hoaleliuw bejage waarden, wiene û.o. de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''), de [[Jeraziatyske boskoaljefant]] (''Palaeoloxodon antiquus''), de [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis''), de [[bosknoashoarn]] (''Stephanorhinus kirchbergensis''), de [[steppenoashoarn]] (''Stephanorhinus hemitoechus''), de [[wisint]] (''Bison bonasus''), de [[steppewisint]] (''Bison priscus''), de [[oerokse]] (''Bos primigenius''), it [[wylde hynder]] (''Equus ferus''), it [[reuzehart]] (''Megaloceros giganteus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), de [[eland]] (''Alces alces''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[deim]] (''Dama dama''), de [[ree]] (''Capreolus capreolus'') en de [[saiga-antilope]] (''Saiga tatarica''). 

==Relaasje mei de minske==
It iennichste bewiis dat (oant no ta) fûn is fan ynteraksje fan [[minsken]] mei de âldere hoaleliuw, wurdt foarme troch fossilisearre dielen fan in [[skelet]] dat yn [[Gran Dolina]], yn [[Spanje]], opdobbe is en datearret fan omtrint 300.000 jier ferlyn. De bonken fertoane sneden, wêrfan't oannommen wurdt dat it spoaren binne fan it [[slachtsjen]] fan it bist foar syn [[fleis]] troch primitive minsken.

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske liuw]]
* [[hoaleliuw]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_fossilis ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera fossilis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Aldere hoaleliuw}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl yn Abgaazje]]
[[Kategory:Fossyl yn Albaanje]]
[[Kategory:Fossyl yn Armeenje]]
[[Kategory:Fossyl yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Fossyl yn Belgje]]
[[Kategory:Fossyl yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]]
[[Kategory:Fossyl yn Denemark]]
[[Kategory:Fossyl yn Dútslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]]
[[Kategory:Fossyl yn Estlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Frankryk]]
[[Kategory:Fossyl yn Georgje]]
[[Kategory:Fossyl yn Grikelân]]
[[Kategory:Fossyl yn Guernsey]]
[[Kategory:Fossyl yn Hongarije]]
[[Kategory:Fossyl yn Ingelân]] 
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Jersey]] 
[[Kategory:Fossyl yn Kazachstan]]
[[Kategory:Fossyl yn Kosovo]]
[[Kategory:Fossyl yn Kroaasje]]
[[Kategory:Fossyl yn Letlân]] 
[[Kategory:Fossyl yn Litouwen]]
[[Kategory:Fossyl yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Fossyl yn Moldaavje]]
[[Kategory:Fossyl yn Montenegro]]
[[Kategory:Fossyl yn Nederlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Fossyl yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Fossyl yn Poalen]]
[[Kategory:Fossyl yn Portegal]]
[[Kategory:Fossyl yn Roemeenje]]
[[Kategory:Fossyl yn Servje]]
[[Kategory:Fossyl yn Sibearje]]
[[Kategory:Fossyl yn Sloveenje]]
[[Kategory:Fossyl yn Slowakije]]
[[Kategory:Fossyl yn Spanje]]
[[Kategory:Fossyl yn Switserlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Tsjechje]]
[[Kategory:Fossyl yn Turkije]]
[[Kategory:Fossyl yn Wales]]
[[Kategory:Fossyl yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Iran]]
[[Kategory:Fossyl yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Fossyl yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Fossyl yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Fossyl yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>dde46ghefe3il0lo0rbm8xejoknvx7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aldsineeske tiger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181843</id>
    <revision>
      <id>1233881</id>
      <parentid>1233669</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3132" sha1="5kv7e0cpp5xra3cspfy6ce7xzsqqpss" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Aldsineeske tiger
|Ofbyld= [[File:Panthera_palaeosinensis_IVPP.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Diel fan in [[plasse]] (VPP V13538), hearrend ta de kolleksje fan it [[Paleosoölogysk Museum fan Sina]].
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera palaeosinensis 
|Beskriuwer, jier= [[Otto Zdansky|Zdansky]], 1924 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Aldsineeske tiger''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera palaeosinensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). De namme wiist op in nauwe besibskip oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris''). De Aldsineeske tiger kaam yn it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]] foar yn it noarden fan [[Sina]].

==Untdekking==
De Aldsineeske tiger waard foar it earst yn [[1924]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Eastenryk]]ske [[paleöntolooch]] [[Otto Zdansky]] yn syn wurk ''Jungtertiäre Carnivoren Chinas''. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Felis palaeosinensis'', mar letter waard dit bist oerpleatst nei it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). De datearring fan 'e Aldsineeske tiger is ûnwis, mar de bêste skattings pleatse dit bist om 'e oergong fan it [[Plioseen]] nei it [[Pleistoseen]] hinne (3–2&amp;nbsp;miljoen jier lyn).

==Skaaimerken==
De [[plasse]] fan in Aldsineeske tiger hie in lingte fan 26,2&amp;nbsp;[[sm]], wylst de [[ûnderkaak]] 16,9&amp;nbsp;sm lang wie. In libben eksimplaar soe nei alle gedachten mear wei hân hawwe fan in [[jagûar]] as fan in tiger, mei in gnobsk, spiersterk [[lichem (biology)|lichem]] relatyf ticht by de grûn op koarte [[poaten]]. De kegelfoarmige [[hoektosk]]en út 'e [[boppekaak]] binne by it [[fossyl]] net bewarre bleaun, mar de hoektosken út 'e ûnderkaak hawwe de fertikale groeven dy't karakteristyk binne foar [[panters]].

==Synonym?==
Anno [[2025]] binne der teminsten trije ûndersiken dien mei as útkomst dat it wierskynlik is dat de yn [[2011]] wittenskiplik beskreaune fossile [[Longdantiger]] (''Panthera zdanskyi''), ek út Sina, [[synonym]] is mei de Aldsineeske tiger. De foarsleine ferskillen tusken de beide [[soarte]]n soene neffens de neamde ûndersiken binnen it berik fan fariaasje tusken yndividuën falle.

==Sjoch ek==
* [[Longdantiger]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_palaeosinensis ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera palaeosinensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Sina]]</text>
      <sha1>5kv7e0cpp5xra3cspfy6ce7xzsqqpss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Córdobapoema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182973</id>
    <revision>
      <id>1233906</id>
      <parentid>1233744</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2652" sha1="0861eril5x1fajmg06jnucajf7z85nx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Córdobapoema
|Ofbyld=
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[poema's]] (''Puma'') 
|Wittenskiplike namme= Puma pumoides 
|Beskriuwer, jier= [[Alfredo Castellanos|Castellanos]], 1956
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Córdobapoema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma pumoides'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist libbe fan likernôch 3–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen jier lyn yn [[Súd-Amearika]].
__TOC__
==Taksonomy== 
De Córdobapoema waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1956]] troch de [[paleöntolooch]] [[Afredo Castellanos]]. Dyselde dobbe in [[fossyl]] fan dit bist op yn 'e [[Reartes (rivier)|Reartes]]delling yn 'e [[Argentynje|Argentynske]] [[provinsje]] [[Córdoba (Argentynje)|Córdoba]], dat nei alle gedachten datearret út it [[Plioseen]], fan likernôch 3–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen jier lyn

Castellanos neamde de nije kateftige foarearst ''Felis pumoides'', wêrmei't er him yndielde yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]], ''pumoides'', bestjut &quot;op in [[poema]] lykjend&quot;. De hiele namme kin dêrfandinne oerset wurde as &quot;op in poema lykjende wylde kat&quot;. Omreden fan 'e oerienkomsten fan dielen fan it [[holotype]] mei de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''; foarhinne ''Puma yagouaroundi''), waard de Córdobapoema yn [[2014]] oerpleatst nei it skaai fan 'e [[poema's]] (''Puma''). 

==Beskriuwing==
It [[holotype]] (earst fûne [[fossyl]]) fan 'e Córdobapoema bestiet út in [[boppekaaksbien]], it [[eachkas]]part fan in [[foarhollebien]], in diel fan in [[ûnderkaak]], in [[rotsbien]], in [[bilbonke]], in [[mulwringe]] en in pear fragminten elts fan in [[boppe-earmbien]], in [[skynbonke]], in [[piipbonke]] en in [[speakbonke]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puma_pumoides ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Cordobapoema}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Poema]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Argentynje]]</text>
      <sha1>0861eril5x1fajmg06jnucajf7z85nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shawspjocht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183321</id>
    <revision>
      <id>1233873</id>
      <parentid>1198023</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="g99xn0j6otbm4hjl4afzhxe7mnq0qbg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=shawspjocht
|Ofbyld=  
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[spjochteftigen]] (''Piciformes'') 
|Famylje= [[spjochten]] (''Picidae'') 
|Skaai= [[swarte beamkrûpspjochten]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; (''Melanerpes'') 
|Wittenskiplike namme= Melanerpes shawi 
|Beskriuwer, jier= [[K.E. Campbell|Campbell]] &amp; [[Z.M. Bochenski|Bochenski]], 2021 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''shawspjocht''' of '''Shaws spjocht''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Melanerpes shawi'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[spjochteftigen]] (''Piciformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[spjochten]] (''Picidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[swarte beamkrûpspjochten]] (''Melanerpes''). Dit bist kaam yn it [[Pleistoseen]] foar yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. [[Fossilen]] fan 'e shawspjocht binne weromfûn yn 'e [[Tarreputten fan La Brea]] yn [[Los Angeles]]. It hoe en wêrom fan it útstjerren fan 'e shawspjocht is noch ûnbekend, mar it ferdwinen fan dizze fûgel makke diel út fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]].

==Taksonomy==
De shawspjocht waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[2021]] troch de [[paleöntologen]] [[K.E. Campbell]] en [[Z.M. Bochenski]]. Hja wurken op basis fan in [[holotype]] (earst fûne [[fossyl]]) dat opdobbe wie út 'e [[Tarreputten fan La Brea]] yn [[Los Angeles]], en dat bestie út in komplete [[tarsometatarsus]] (in [[bonke]] dy't inkeld yn 'e [[ûnderskonk]] fan [[fûgels]] en guon [[dinosauriërs]] foarkomt). Neitiid waarden noch teminsten santjin oare fossile dielen fan dizze fûgel op deselde lokaasje oantroffen, dy't nei alle gedachten fjouwer ûnderskate eksimplaren fertsjintwurdigje. De Tarreputten fan La Brea binne anno [[2025]] it iennichste plak yn 'e wrâld dêr't fossilen fan 'e shawspjocht fûn binne. 

De [[wittenskiplike namme]] ''Melanerpes shawi'', dy't Campbell en Bochenski oan 'e nije soarte taparten, is in ferneaming fan Christopher Shaw, dy't ferskate [[desennia]] lang as [[frijwilliger]] by de Tarreputten fan La Brea wurke en úteinlik opklom ta kolleksjemanager.

==Beskriuwing==
De shawspjocht wie fan gelikense grutte as de [[lewisspjocht]] (''Melanerpes lewis''), in neie sibbe dy't tsjintwurdich noch libbet. (De lewisspjocht hat trochinoar in totale lichemslingte fan 26–28&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan 88–139&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en in [[wjukspanne]] fan 49–52&amp;nbsp;sm.) Mar de shawspjocht wie justjes langer en wat ranker boud as de lewisspjocht, mei [[:en:Melanerpes shawi#Description|ferskate lytse ferskillen fan it skelet]].

==Paleobiology==
De Shawspjocht is ien fan seis ûnderskate [[soarte]]n [[spjochten]] wêrfan't fossilen yn 'e Tarreputten fan La Brea oantroffen binne. De faakst foarkommende spjocht wie dêre de [[gouden grûnspjocht]] (''Colaptes auratus''), in noch libbene soarte; mooglik dat dy faker yn 'e [[tarre]] fêst kaam te sitten trochdat er mear op 'e [[grûn]] foerazjearret as oare spjochten. Twa oare fossile spjochten waarden ek weromfûn: de [[garrettspjocht]] of Garretts spjocht (''Breacopus garretti''), de grutste fan 'e seis, en de [[lytse tarrespjocht]] (''Bitumenpicus minimus''), de lytste fan 'e seis. Fierders wurdt it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[swarte beamkrûpspjochten]] (''Melanerpes'') yn 'e Tarreputten fan La Brea behalven troch de shawspjocht ek fertsjintwurdige troch in libbene soarte: de [[lewisspjocht]] of Lewis' spjocht (''Melanerpes lewis''). De lêste spjocht yn 'e tarreputten is de (libbene) [[readboarstsopspjocht]] (''Sphyrapicus ruber'').

Mei-inoar jouwe de neamde seis soarten spjochten in idee hoe't de krite om 'e Tarreputten fan La Brea hinne der yn it [[Pleistoseen]] útsjoen hawwe moat. De garrettspjocht hie omreden fan syn grutte ferlet fan hege [[beam]]men om yn te [[nêst (fûgels)|nêsteljen]], wylst sawol de readboarstsopspjocht as de Lewisspjocht tsjintwurdich bewenners fan [[savanne]]-eftich iepen gebiet mei lytse kloften beammen binne, it leafst [[mingd wâld]] besteande út [[iken]], [[esp]]en en ferskate soarten [[konifearen]]. Gouden grûnspjochten jouwe ek de foarkar oan iepen gebiet, mei't se har kostje oer de grûn byinoar skarrelje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Melanerpes_shawi ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swarte beamkrûpspjocht]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>g99xn0j6otbm4hjl4afzhxe7mnq0qbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bate's grutte mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184309</id>
    <revision>
      <id>1233894</id>
      <parentid>1233701</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4222" sha1="pph29ev8wuiaa4mvd0rqwol2vrvoyvv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Bate's grutte mûs
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') 
|Wittenskiplike namme= Mus minotaurus 
|Beskriuwer, jier= [[Dorothea Bate|Bate]], 1942 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan Bate's lytse mûs (Mus bateae) en Bate's grutte mûs (Mus minotaurus).png|center|250px]]
}}
'''Bate's grutte mûs''' of de '''grutte batemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus minotaurus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte mûzen (ûnderskaai)|echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke kaam fan it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] oant yn it [[Holoseen]] foar op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Kreta]]. It is ferneamd nei syn beskriuwster, de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]].

==Taksonomy==
Bate's grutte mûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1942]] troch de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]]. It tinken is dat dit bistke him oan it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]], likernôch 600.000&amp;nbsp;jier lyn, troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] ûntjoech út [[Bate's lytse mûs]] (''Mus bateae''). Dat bist stamme nei alle gedachten sels wer ôf fan in lytse [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e gewoane [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] isolearre rekke wie op [[Kreta]].

==Beskriuwing==
Bate's grutte mûs wie ien fan 'e grutste soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''). Mei in gewicht fan likernôch 54&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] wied er mear as trijeris sa grut as de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't syn oarspronklike [[foarâlder]] wie, en mear as twaris sa grut as syn direkt foarâlder, [[Bate's lytse mûs]] (''Mus bateae''). It is dêrmei in dúdlik foarbyld fan [[eilânreuzegroei]] of eilângigantisme.

==Paleobiology==
Bate's grutte mûs libbe op [[Kreta]] njonken oare [[sûchdieren]] dy't [[endemysk]] op it eilân wiene, lykas de [[Krentinzyske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon creutzburgi''), it [[Kretinzysk hart]] (''Candiacervus cretensis''), it [[Kretinzysk dwerchhart]] (''Candiacervus ropalophorus'') en de [[Kretinzyske otter]] (''Lutrogale cretensis''). Dat binne allegearre soarten dy't [[útstjerren (biology)|útstoaren]] by de [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. In oare soarte dêr't Bate's grutte mûs mei gearlibbe, dy't ek tsjintwurdich noch foarkomt, wie de [[Kretinzyske pipermûs]] (''Crocidura zimmermanni''). De foarnaamste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan Bate's grutte mûs wie foar 't neist de (ek útstoarne) [[Kretinzyske ûle]] (''Athene cretensis''), mei't yn 'e [[kjitte]] fan dat bist oerfloedich de restanten fan 'e mûs oantroffen binne.

==Utstjerren==
Bate's grutte mûs [[útstjerren (biology)|stoar út]] yn it [[Holoseen]]. [[Subfossilen]] binne noch oantroffen yn troch [[minske]]n bewenne [[argeologysk fynplak|argeologyske fynplakken]] dy't datearje út it [[Neolitikum]] en de [[Brûnstiid]] (likernôch 8.000&amp;nbsp;jier lyn, dus omtrint [[6000&amp;nbsp;f.Kr.]]). Saakkundigen ornearje dat it skoan kinne soe dat Bate's grutte mûs útstoarn is trochdat er de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] net oankoe mei de nau besibbe, troch de minske (by fersin) op [[Kreta]] yntrodusearre [[hûsmûs]] (''Mus musculus'').

==Sjoch ek==
* [[Bate's lytse mûs]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mus_minotaurus ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Bates grutte mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Grikelân]]
[[Kategory:Skiednis fan Kreta]]</text>
      <sha1>pph29ev8wuiaa4mvd0rqwol2vrvoyvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bate's lytse mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184312</id>
    <revision>
      <id>1233895</id>
      <parentid>1233702</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="cwp643e9pf1ixc2zto1b13h6whl5tuz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Bate's lytse mûs
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') 
|Wittenskiplike namme= Mus bateae 
|Beskriuwer, jier= [[David F. Mayhew|Mayhew]], 1977 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan Bate's lytse mûs (Mus bateae) en Bate's grutte mûs (Mus minotaurus).png|center|250px]]
}}
'''Bate's lytse mûs''' of de '''lytse batemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus bateae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte mûzen (ûnderskaai)|echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke kaam fan 'e ein fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] oant it begjin fan it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] foar op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Kreta]]. It soartespesifike diel fan 'e wittenskiplike namme (''bateae'') is in ferneaming nei de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]].

==Taksonomy==
It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') waard op [[Kreta]] yn 'e [[prehistoarje]] fertsjintwurdige troch twa [[soarte]]n, dy't bekend steane as Bate's lytse mûs (''Mus bateae'') en [[Bate's grutte mûs]] (''Mus minotaurus''). Bate's lytse mûs wie de ierste fan 'e beide, dy't tsjin 'e ein fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] (likernôch 1&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn) op it eilân ferskynde en dêr troch [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] de [[jongere Kretinzyske reuzerôt]] (''Kritimys catreus'') ta [[útstjerren (biology)|útstjerren]] dreau. 

[[Fossilen]] fan Bate's lytse mûs en de jongere Kretinzyske reuzerôt binne tegearre oantroffen yn deselde [[sedimint]]laach yn 'e Stavrosgrot, wat bewiist dat de besteansperioaden fan 'e beide soarten inoar oerlapen. Bate's grutte mûs ûntjoech him yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] (omtrint 600.000&amp;nbsp;jier lyn) troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] út Bate's lytse mûs. 

==Beskriuwing==
It tinken is dat Bate's lytse mûs him troch evolúsje ûntwikkele út in lytse [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e gewoane [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), dy't yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] isolearre rekke wie op [[Kreta]]. It komôf fan 'e Bate's mûzen lit in dúdlike niging ta [[eilânreuzegroei]] sjen, mei't Bate's lytse mûs al wat grutter wie as de hûsmûs, wylst syn neikommeling, [[Bate's grutte mûs]], mear as trije kear sa grut groeide.

==Paleobiology==
De foarnaamste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan Bate's lytse mûs wie foar 't neist de (ek útstoarne) [[Kretinzyske ûle]] (''Athene cretensis''). 

==Sjoch ek==
* [[Bate's grutte mûs]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{Aut|Lyras, George A.}}; {{Aut|Athanassiou, Athanassios}}, en {{Aut|Geer, Alexandrie A.E. van der}}, ''The Fossil Record of Insular Endemic Mammals from Greece'', yn: {{Aut|Vlachos, Evangelos}} (red.), ''Fossil Vertebrates of Greece, Vol. 2'', 2022 (Springer International Pulbishing), s. 661–701.
}}

{{DEFAULTSORT:Bates litse mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Grikelân]]
[[Kategory:Skiednis fan Kreta]]</text>
      <sha1>cwp643e9pf1ixc2zto1b13h6whl5tuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tongaanske toskdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184720</id>
    <revision>
      <id>1233874</id>
      <parentid>1200473</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="ghr21z2bxfswr3jx0oor9kyr216h7jv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Tongaanske toskdo
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje= [[dofûgels]] (''Columbidae'') 
|Skaai= [[toskdowen]] (''Didunculus'') 
|Wittenskiplike namme= Didunculus placopedetes 
|Beskriuwer, jier= [[David Steadman|Steadman]], 2006 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Tongan_tooth-billed_pigeon_range.svg|center|250px]]
}}
De '''Tongaanske toskdo''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Didunculus placopedetes'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[do-eftigen]] (''Columbiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dofûgels]] (''Columbidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[toskdowen]] (''Didunculus''). Dit bist wie [[endemysk]] op 'e súdlike [[eilannen]] fan [[Tonga]], yn 'e [[Stille Súdsee]], mar stoar yn 'e [[prehistoarje]] út.

==Taksonomy==
De Tongaanske toskdo waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[2006]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[David Steadman]], op basis fan [[subfossilen]] dy't opdobbe wiene by [[argeologyske opgraving]]s yn [[Tonga]]. De fûgel waard yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[toskdowen]] (''Didunculus'') pleatst. De iennichste neie sibbe is, ynsafier bekend, de [[bedrige soarte|krityk bedrige]] [[toskdo]] (''Didunculus strigirostris''), dy't foarkomt yn [[Samoä]].

==Fersprieding==
De Tongaanske tosdo wie in [[stânfûgel]], dy't [[endemysk]] wie op 'e súdlike eilannen fan [[Tonga]], yn 'e [[Stille Súdsee]]. It gie dêrby spesifyk om 'e eilannen [[Tongatapu]], [[Lifuka]], [[Ha‘ano]], [[‘Uiha]] en [[Ha‘afeva]].
[[File:Naturalis Biodiversity Center - ZMA.AVES.56900 - Didunculus strigirostris Jardine, 1845 - Columbidae - skin specimen.jpeg|left|250px|thumb|In [[taksidermy|opset]] [[spesimen]] út 'e kolleksje fan [[Naturalis]] fan 'e [[toskdo]] (''Didunculus strigirostris''), de neiste libbene sibbe fan 'e Tongaanske toskdo.]]

==Uterlike skaaimerken==
De Tongaarske toskdo moat der fierhinne itselde útsjoen hawwe as syn libbene sibbe, de [[toskdo]] (''Didunculus strigirostris''), mar in slachje grutter. Hy hie in totale lichemslingte fan 31–38&amp;nbsp;[[sm]] en in gewicht fan likernôch 400&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[sturt]] wie koart en de [[snaffel]] bûgde licht nei ûnderen ta.

==Libbenswize==
It tinken is dat de Tongaanske toskdo fierhinne op 'e [[grûn]] libbe. It wie in [[herbivoar]] mei in menu dat foar it meastepart bestie út 'e [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e [[Tahitysumak]] (''Rhus taitensis''). Dêrnjonken friet er ek [[sied (plant)|sieden]] fan 'e [[Samoäkreefteklau]] (''Heliconia laufao''), [[nútmuskaat|muskaatnuten]] fan [[muskaatbeammen]] (''Myristica''), [[knol]]len fan [[yamplanten]] (''Dioscorea'') en [[bei]]en fan ferskate plantesoarten. De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e Tongaanske toskdo wie nei alle gedachten de Australyske goudûle (''T.&amp;nbsp;j.&amp;nbsp;delicatula''), in [[ûndersoarte]] fan 'e [[eastlike goudûle]] (''Tyto javanica'').

==Utstjerren==
De Tongaanske toskdo ferdwûn in ûnbeskaat skoft neidat [[Tonga]] om [[1200&amp;nbsp;f.Kr.]] hinne yn it ramt fan it [[Grutte Polynezyske Folkeferfarren]] foar it earst [[kolonisearre]] wie troch de [[minske]]. It tinken is dat it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] te witen wie oan [[oerbejaging]], [[habitatferlies]] en de ynfloed fan 'e troch de minske op 'e eilannen yntrodusearre [[eksoat]]en, lykas de [[Polynezyske rôt]] (''Rattus exulans'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tongan_tooth-billed_pigeon ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Toskdo]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Holoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Tonga]]</text>
      <sha1>ghr21z2bxfswr3jx0oor9kyr216h7jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kubaanske oehoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185632</id>
    <revision>
      <id>1233858</id>
      <parentid>1203411</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5066" sha1="9g5tx2oday2ax3x19yhv70s43wkxd64" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Kubaanske oehoe
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') 
|Skaai= [[oehoes]] (''Bubo'') 
|Wittenskiplike namme= Bubo osvaldoi 
|Beskriuwer, jier= [[Oscar Arredondo|Arredondo]] &amp; [[Storrs L. Olson|Olson]], 1994
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Kubaanske oehoe (Bubo osvaldoi).png|center|250px]]
}}
De '''Kubaanske oehoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Bubo osvaldoi''), ek wol '''Osvaldo's oehoe''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oehoes]] (''Bubo''). Dit bist kaam yn it [[Pleistoseen]] foar op [[Kuba]] en wie grutter as alle [[ûle]]soarten dy't hjoed de dei libje.

==Taksonomy==
De Kubaanske oehoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1994]] troch de [[Kuba]]anske [[paleöntolooch]] [[Oscar Arredondo]] y.g.m. de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Storrs L. Olson]]. Hja basearren har by harren beskriuwing op in [[holotype]] besteande út trije [[bonke]]n dy't fûn wiene yn in [[grot]] (de Cueva del Mono Fósil), yn 'e [[Sierra de Galeras]], oan 'e súdkant fan yn it [[Guaniguanicoberchtme]], yn 'e [[provinsje]] [[Pinar del Río]] yn westlik [[Kuba]]. Dy bonken hearre no ta de kolleksje fan it [[Nasjonaal Natoerhistoarysk Museum fan Havana]]. Dêropta beskreaune Arredondo en Olson ek twa bykommende [[paratype]]n út [[Baire]] yn 'e provinsje [[Santiago de Cuba (provinsje)|Santiago de Cuba]] yn eastlik Kuba. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Bubo osvaldoi'' ferwiist nei de [[speleolooch]] (grotûndersiker) en amateur-paleöntolooch Osvaldo Jiménez, de oarspronklike finer fan it holotype.

==Fersprieding==
Der komme trije ûnderskate [[soarte]]n libbene [[oehoes]] (''Bubo'') foar yn 'e [[Nije Wrâld]]: de [[snie-ûle]] (''Bubo scandiacus'') yn 'e [[Arktis]], de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') fan [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]] oant noardeastlik [[Argentynje]], en de [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus'') fan [[Perû]] oant [[Kaap Hoarn]]. Op 'e [[Grutte Antillen|Grutte]] en [[Lytse Antillen]] ûntbrekke oehoes lykwols, en de Kubaanske oehoe is dêre de iennichste [[fossile]] fertsjintwurdiger fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e oehoes en de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[oehoefûgels]] (''Bubonini'').

==Beskriuwing==
By de bonken dy't Arrendondo en Olson bestudearren, sieten twa [[bilbonke]]n, dy't dúdlik yn grutte ferskilden. De mannen ornearren dat de grutste fan in [[wyfke]] wêze moast en de lytsere fan in [[mantsje]], mei't by alle soarten [[oehoes]] datoangeande in foarm fan [[seksuele dimorfy]] bestiet. De bilbonke fan it mantsje waard yn grutte inkeld oertroffen troch dy fan 'e grutste wyfkes fan beide grutste soarten libbene ûlen, de (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo'') en de [[grutte fiskûle]] (''Ketupa blakistoni''). Foar wat de bilbonke fan it wyfke oanbelange, dy wie grutter as dy fan eltse libbene ûle. Dat betsjut dat de Kubaanske ûle as fûgel grutter west hawwe moat as eltse libbene ûle. De totale lichemslingte wurdt rûsd op 80–85&amp;nbsp;[[sm]].

De [[boppe-earmbonke]] fan 'e Kubaanske ûle wie lykwols fan ferlykbere grutte mei ferskate libbene soarten ûlen. Arredondo en Olson woene hawwe, dat suggerearre dat de [[wjuk]]ken fan 'e Kubaanske ûle krompen wiene yn ferhâlding ta de grutte fan it [[lichem (biology)|lichem]] as gehiel. Mooglik dat er op in eilân, dêr't gjin grutte [[rôfdier|grûnrôfdieren]] foarkamen, minder needsaak hie om te [[fleanen]] of sels ta in [[flechtleaze fûgel|flechtleaze steat]] redusearre wie.

==Alderdom==
De [[fossilen]] fan 'e Kubaanske oehoe kinne rûchwei datearre wurde op basis fan 'e mjitte fan [[mineralisaasje]] dy't se hawwe en teffens op basis fan oare fossilen dy't yn deselde grûnlagen oantroffen binne. Sadwaande kin mei wissichheid sein wurde dat se út it [[Kwartêr]] stamje, en binnen dat tiidrek nei alle gedachten út it [[Pleistoseen]]. In sekuerdere datearring moat wachtsje op 'e fynst fan mear fossilen fan dit bist.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://repository.si.edu/server/api/core/bitstreams/9fc48800-5f38-46ab-81cb-0c1bd8d5a46a/content {{Aut|Arredondo, Oscar}} en {{Aut|Olson, Storrs L.}}, ''A New Species of owl of the genus ''Bubo'' from the Pleistocene of Cuba (''Aves'': ''Strigiformes'')'', yn: ''Proceedings of the Biological Society of Washington'', 107 (3), 1994, s. 436–444.]

Foar oare boarnen en literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bubo_osvaldoi ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Oehoe]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Kuba]]</text>
      <sha1>9g5tx2oday2ax3x19yhv70s43wkxd64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wrâldkampioenskip fuotbal 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186242</id>
    <revision>
      <id>1233799</id>
      <parentid>1233794</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T15:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Knock-outfase */ ynformaasje dêr't gjin romte foar is fuorthelle</comment>
      <origin>1233799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24405" sha1="9go05ya2x3ovq8y8n8bg6l9vcz1wiln" xml:space="preserve">{{aktueelsport}}
{{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje
| namme                       = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026&lt;br /&gt;2026 FIFA World Cup
| gastlân                     = {{USAf}}&lt;br&gt;{{CANf}}&lt;br&gt;{{MEXf}}
| kampioen                    = 
| ôfbylding                   = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| iepeningswedstryd           = [[11 juny]] [[2026]]
| finale                      = [[19 july]] [[2026]]
| tiims                       = 48
| stadions                    = 16
| foarige                     = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]]
| folgjende                   = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]]
| wedstriden                  = 
| doelpunten                  =
| besikers                    = 
| topskoarder(s)              = 
| beste spiler                = 
| beste doelman               = 
}}
It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US &amp; Mexico joint bid wins right to host tournament]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]&lt;/ref&gt;

{{clear}}
== Stadions ==
===Kanada===
{{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Vancouver]]&lt;br&gt;([[Britsk-Kolumbia]])
| [[BC Place Stadium]]
| [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]]
|54.500
|-
| [[Toronto]]&lt;br&gt;([[Ontario]])
| [[BMO Field]]
| [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]]
|30.000
|}
{{clear}}
===Feriene Steaten===
{{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&amp;T|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]&lt;br&gt;([[Nij-Jersey]])
| [[MetLife Stadium]]
| [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]]
|82.500
|-
| [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[SoFi Stadium]]
| [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]]
|70.240
|-
| [[Arlington (Teksas)|Arlington]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[AT&amp;T Stadium]]
| [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]]
|80.000
|-
| [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]&lt;br&gt;([[Missoery]])
| [[Arrowhead Stadium]]
| [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]]
|76.416
|-
| [[Houston]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[NRG Stadium]]
| [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]]
|72.220
|-
| [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[Levi's Stadium]]
| [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]]
|68.500
|-
| [[Seattle]]&lt;br&gt;([[Washington (steat)|Washington]])
| [[Lumen Field]]
| [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]]
|69.000
|-
| [[Atlanta]]&lt;br&gt;([[Georgia]])
| [[Mercedes-Benz Stadium]]
| [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]]
|71.000
|-
| [[Foxborough]]&lt;br&gt;([[Massachusetts]])
| [[Gillette Stadium]]
| [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]]
|65.878
|-
| [[Miami]]&lt;br&gt;([[Floarida]])
| [[Hard Rock Stadium]]
| [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]]
|64.767
|-
| [[Philadelphia]]&lt;br&gt;([[Pennsylvania]])
| [[Lincoln Financial Field]]
| [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]]
|69.796
|}

===Meksiko===
{{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Meksiko-Stêd]]
| [[Estadio Azteca]]
| [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]]
| 87.523
|-
| [[Zapopan]]&lt;br&gt;([[Jalisco]])
| [[Estadio Akron]]
| [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]]
| 49.850
|-
| [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]&lt;br&gt;([[Nuevo León]])
| [[Estadio BBVA]]
| [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]]
| 53.500
|}


== Groepen ==
''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.''

{{Kolommen4
|Kolom1=
; Groep A
* {{MEXf}}
* {{RSAf}}
* {{KORf}}
* {{CZEf}}
; Groep B
* {{CANf}}
* {{BIHf}}
* {{QATf}}
* {{SUIf}}
; Groep C 
* {{BRAf}}
* {{MARf}}
* {{HAIf}}
* {{SCOf}}
|Kolom2=
; Groep D 
* {{USAf}}
* {{PARf}}
* {{AUSf}}
* {{TURf}}
; Groep E 
* {{GERf}}
* [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
* {{CIVf}}
* {{ECUf}}
; Groep F 
* {{NEDf}}
* {{JPNf}}
* {{SWEf}}
* {{TUNf}}
|Kolom3=
; Groep G 
* {{BELf}}
* {{EGYf}}
* {{IRIf}}
* {{NZLf}}
; Groep H 
* {{ESPf}}
* {{CPVf}}
* {{URUf}}
* {{KSAf}}
; Groep I
* {{FRAf}}
* {{SENf}}
* {{IRQf}}
* {{NORf}}
|Kolom4=
; Groep J
* {{ARGf}}
* {{ALGf}}
* {{AUTf}}
* {{JORf}}
; Groep K
* {{PORf}}
* {{CODf}}
* {{UZBf}}
* {{COLf}}
; Groep L
* {{ENGf}}
* {{CROf}}
* {{GHAf}}
* {{PANf}}
}}

== Groepsfaze ==
=== Groep A ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{RSAf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{KORf}}'''
| {{CZEf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
| {{RSAf}}
| '''1 - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| '''0 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{RSAf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0'''
|}

=== Groep B ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{CANf}}
| {{BIHf}}
| '''1 - 1'''
|- 
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{QATf}}
| {{SUIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SUIf}}'''
| {{BIHf}}
| '''4  - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CANf}}'''
| {{QATf}}
| ''' 6 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SUIf}}
| {{CANf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{BIHf}}
| {{QATf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep C ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{BRAf}}
| {{MARf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{HAIf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SCOf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| {{HAIf}}
| '''3 - 0''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| '''0 - 3''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| {{HAIf}}
| '''4 - 2''' 
|}

=== Groep D ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{PARf}}
| '''4 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUSf}}'''
| {{TURf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{AUSf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{TURf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PARf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{TURf}}
| {{USAf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{PARf}}
| {{AUSf}}
| '''0 - 0'''
|}

=== Groep E ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''7 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| {{ECUf}}
| '''1 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| {{CIVf}}
| '''2 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{ECUf}}
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''0 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ECUf}}'''
| {{GERf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Groep F ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
| {{NEDf}}
| {{JPNf}}
| '''2 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SWEf}}'''
| {{TUNf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| {{SWEf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{JPNf}}'''
| '''0 - 4'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|{{JPNf}}
|{{SWEf}}
| '''1 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| '''1 - 3'''
|}

=== Groep G ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{EGYf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRIf}}
| {{NZLf}}
| '''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{IRIf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{EGYf}}'''
| '''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{EGYf}}
| {{IRIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BELf}}'''
| '''1 - 5'''
|}

=== Groep H ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{ESPf}}
| {{CPVf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{KSAf}}
| {{URUf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ESPf}}'''
| {{KSAf}}
| '''4 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
| {{CPVf}}
|'''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{CPVf}}
| {{KSAf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{ESPf}}
|'''0 - 1'''
|}

=== Groep I ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{SENf}}
|'''4 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRQf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
|'''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{IRQf}}
| '''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
| {{SENf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{FRAf}}
| '''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SENf}}
| {{IRQf}}
| '''5 - 0'''
|}

=== Groep J ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{ALGf}}
|'''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUTf}}'''
| {{JORf}}
|'''3 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{AUTf}}
|'''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ALGf}}'''
|'''1 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{ALGf}}
| {{AUTf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
|'''1 - 3'''
|}

=== Groep K ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{PORf}}
| {{CODf}}
|'''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{UZBf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
|'''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PORf}}'''
| {{UZBf}}
| '''5 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
| {{CODf}}
| '''1 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{COLf}}
| {{PORf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{CODf}}
| {{UZBf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep L ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| {{CROf}}
| '''4 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GHAf}}'''
| {{PANf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{ENGf}}
| {{GHAf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelpia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| {{GHAf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Klassearring nûmers trije===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=150|Team
!width=20|Wed
!width=20|W
!width=20|G
!width=20|V
!width=20|Foar
!width=20|Tsjin
!width=20|DoelS
!width=20|Pnt.
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' 
|}

== Knock-outfase ==
&lt;small&gt;''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''&lt;/small&gt;
{{Wedstrydskema lêste 32
| RD1 = Lêste 32
| RD2 = Achtste finale
| RD3 = Kwartfinale
| RD4 = Heale finale
| RD5 = Finale
&lt;!-- selbreedte --&gt;
| team-width  = 175
| score-width = 50
&lt;!-- Lêste 32 --&gt;
| RD1-seed01 = 
| RD1-team01 = {{GERf}}
| RD1-score01= 1 (3)
| RD1-seed02 = 
| RD1-team02 = '''{{PARf}}''' 
| RD1-score02= 1 '''(4)'''

| RD1-seed03 = 
| RD1-team03 = '''{{FRAf}}'''
| RD1-score03= '''3'''
| RD1-seed04 = 
| RD1-team04 = {{SWEf}}
| RD1-score04= 0

| RD1-seed05 = 
| RD1-team05 = {{RSAf}}
| RD1-score05= 0
| RD1-seed06 = 
| RD1-team06 = '''{{CANf}}'''
| RD1-score06= '''1'''

| RD1-seed07 = 
| RD1-team07 = {{NEDf}}
| RD1-score07= 1 (2)
| RD1-seed08 = 
| RD1-team08 = '''{{MARf}}'''
| RD1-score08= 	1 '''(3)'''

| RD1-seed09 = 
| RD1-team09 = '''{{PORf}}'''
| RD1-score09= '''2'''
| RD1-seed10 = 
| RD1-team10 = {{CROf}}
| RD1-score10= 1

| RD1-seed11 = 
| RD1-team11 = '''{{ESPf}}'''
| RD1-score11= '''3'''
| RD1-seed12 = 
| RD1-team12 = {{AUTf}}
| RD1-score12= 0

| RD1-seed13 = 
| RD1-team13 = '''{{USAf}}'''
| RD1-score13= '''2'''
| RD1-seed14 = 
| RD1-team14 = {{BIHf}}
| RD1-score14= 0

| RD1-seed15 = 
| RD1-team15 = '''{{BELf}}''' 
| RD1-score15= '''3'''
| RD1-seed16 = 
| RD1-team16 = {{SENf}}
| RD1-score16= 2

| RD1-seed17 = 
| RD1-team17 = '''{{BRAf}}'''
| RD1-score17= '''2'''
| RD1-seed18 = 
| RD1-team18 = {{JPNf}}
| RD1-score18= 1

| RD1-seed19 = 
| RD1-team19 = {{CIVf}}
| RD1-score19= 1
| RD1-seed20 = 
| RD1-team20 = '''{{NORf}}'''
| RD1-score20= '''2'''

| RD1-seed21 = 
| RD1-team21 = '''{{MEXf}}'''
| RD1-score21= '''2'''
| RD1-seed22 = 
| RD1-team22 = {{ECUf}}
| RD1-score22= 0

| RD1-seed23 = 
| RD1-team23 = '''{{ENGf}}'''
| RD1-score23= '''2'''
| RD1-seed24 = 
| RD1-team24 = {{CODf}}
| RD1-score24= 1

| RD1-seed25 = 
| RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' 
| RD1-score25= 3
| RD1-seed26 = 
| RD1-team26 = {{CPVf}}
| RD1-score26= 2

| RD1-seed27 = 
| RD1-team27 = {{AUSf}}
| RD1-score27= 1 (2)
| RD1-seed28 = 
| RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' 
| RD1-score28= 1 '''(4)'''

| RD1-seed29 = 
| RD1-team29 = '''{{SUIf}}'''
| RD1-score29= '''2'''
| RD1-seed30 = 
| RD1-team30 = {{ALGf}}
| RD1-score30= 0

| RD1-seed31 = 
| RD1-team31 = '''{{COLf}}'''
| RD1-score31= '''1'''
| RD1-seed32 = 
| RD1-team32 = {{GHAf}}
| RD1-score32= 0
&lt;!-- Achtste finales --&gt;
| RD2-seed01 = 
| RD2-team01 = {{PARf}}
| RD2-score01= 0
| RD2-seed02 = 
| RD2-team02 = '''{{FRAf}}'''
| RD2-score02= '''1'''

| RD2-seed03 = 
| RD2-team03 = {{CANf}}
| RD2-score03= 0
| RD2-seed04 = 
| RD2-team04 = '''{{MARf}}'''
| RD2-score04= '''3'''

| RD2-seed05 = 
| RD2-team05 = {{PORf}}
| RD2-score05= 
| RD2-seed06 = 
| RD2-team06 = {{ESPf}}
| RD2-score06= 

| RD2-seed07 = 
| RD2-team07 = {{USAf}}
| RD2-score07= 
| RD2-seed08 = 
| RD2-team08 = {{BELf}}
| RD2-score08= 

| RD2-seed09 = 
| RD2-team09 = {{BRAf}}
| RD2-score09= 1
| RD2-seed10 = 
| RD2-team10 = '''{{NORf}}'''
| RD2-score10= '''2'''

| RD2-seed11 = 
| RD2-team11 = {{MEXf}}
| RD2-score11= 2
| RD2-seed12 = 
| RD2-team12 = '''{{ENGf}}'''
| RD2-score12= '''3'''

| RD2-seed13 = 
| RD2-team13 = {{ARGf}}
| RD2-score13= 
| RD2-seed14 = 
| RD2-team14 = {{EGYf}}
| RD2-score14= 

| RD2-seed15 = 
| RD2-team15 = {{SUIf}}
| RD2-score15= 
| RD2-seed16 = 
| RD2-team16 = {{COLf}}
| RD2-score16= 
&lt;!-- kwartfinales --&gt;
| RD3-seed01 = 
| RD3-team01 = {{FRAf}}
| RD3-score01= 
| RD3-seed02 = 
| RD3-team02 = {{MARf}}
| RD3-score02= 

| RD3-seed03 = 
| RD3-team03 = 
| RD3-score03= 
| RD3-seed04 = 
| RD3-team04 = 
| RD3-score04= 

| RD3-seed05 = 
| RD3-team05 = {{NORf}}
| RD3-score05= 
| RD3-seed06 = 
| RD3-team06 = {{ENGf}}
| RD3-score06= 

| RD3-seed07 = 
| RD3-team07 = 
| RD3-score07= 
| RD3-seed08 = 
| RD3-team08 = 
| RD3-score08= 
&lt;!-- Heale finales --&gt;
| RD4-seed01 = 
| RD4-team01 = 
| RD4-score01= 
| RD4-seed02 = 
| RD4-team02 = 
| RD4-score02= 

| RD4-seed03 = 
| RD4-team03 = 
| RD4-score03= 
| RD4-seed04 = 
| RD4-team04 = 
| RD4-score04= 
&lt;!-- Finale --&gt;
| RD5-seed01 = 
| RD5-team01 = 
| RD5-score01= 
| RD5-seed02 = 
| RD5-team02 = 
| RD5-score02= 
}}

== Keppeling om utens ==
* [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{Commonscat|FIFA World Cup 2026}}
}}
{{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}}

[[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>9go05ya2x3ovq8y8n8bg6l9vcz1wiln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233950</id>
      <parentid>1233799</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T05:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>/* Knock-outfase */ bywurke</comment>
      <origin>1233950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24449" sha1="3nn37elnt5sdmurr4zzejueozhny48k" xml:space="preserve">{{aktueelsport}}
{{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje
| namme                       = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026&lt;br /&gt;2026 FIFA World Cup
| gastlân                     = {{USAf}}&lt;br&gt;{{CANf}}&lt;br&gt;{{MEXf}}
| kampioen                    = 
| ôfbylding                   = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| iepeningswedstryd           = [[11 juny]] [[2026]]
| finale                      = [[19 july]] [[2026]]
| tiims                       = 48
| stadions                    = 16
| foarige                     = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]]
| folgjende                   = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]]
| wedstriden                  = 
| doelpunten                  =
| besikers                    = 
| topskoarder(s)              = 
| beste spiler                = 
| beste doelman               = 
}}
It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US &amp; Mexico joint bid wins right to host tournament]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]&lt;/ref&gt;

{{clear}}
== Stadions ==
===Kanada===
{{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Vancouver]]&lt;br&gt;([[Britsk-Kolumbia]])
| [[BC Place Stadium]]
| [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]]
|54.500
|-
| [[Toronto]]&lt;br&gt;([[Ontario]])
| [[BMO Field]]
| [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]]
|30.000
|}
{{clear}}
===Feriene Steaten===
{{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&amp;T|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}}
{{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]&lt;br&gt;([[Nij-Jersey]])
| [[MetLife Stadium]]
| [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]]
|82.500
|-
| [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[SoFi Stadium]]
| [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]]
|70.240
|-
| [[Arlington (Teksas)|Arlington]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[AT&amp;T Stadium]]
| [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]]
|80.000
|-
| [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]&lt;br&gt;([[Missoery]])
| [[Arrowhead Stadium]]
| [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]]
|76.416
|-
| [[Houston]]&lt;br&gt;([[Teksas]])
| [[NRG Stadium]]
| [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]]
|72.220
|-
| [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]&lt;br&gt;([[Kalifornje]])
| [[Levi's Stadium]]
| [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]]
|68.500
|-
| [[Seattle]]&lt;br&gt;([[Washington (steat)|Washington]])
| [[Lumen Field]]
| [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]]
|69.000
|-
| [[Atlanta]]&lt;br&gt;([[Georgia]])
| [[Mercedes-Benz Stadium]]
| [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]]
|71.000
|-
| [[Foxborough]]&lt;br&gt;([[Massachusetts]])
| [[Gillette Stadium]]
| [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]]
|65.878
|-
| [[Miami]]&lt;br&gt;([[Floarida]])
| [[Hard Rock Stadium]]
| [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]]
|64.767
|-
| [[Philadelphia]]&lt;br&gt;([[Pennsylvania]])
| [[Lincoln Financial Field]]
| [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]]
|69.796
|}

===Meksiko===
{{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places=
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}}
{{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}}
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! Lokaasje
! Stadion
! width=100|
! Kapasiteit
|-
| [[Meksiko-Stêd]]
| [[Estadio Azteca]]
| [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]]
| 87.523
|-
| [[Zapopan]]&lt;br&gt;([[Jalisco]])
| [[Estadio Akron]]
| [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]]
| 49.850
|-
| [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]&lt;br&gt;([[Nuevo León]])
| [[Estadio BBVA]]
| [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]]
| 53.500
|}


== Groepen ==
''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.''

{{Kolommen4
|Kolom1=
; Groep A
* {{MEXf}}
* {{RSAf}}
* {{KORf}}
* {{CZEf}}
; Groep B
* {{CANf}}
* {{BIHf}}
* {{QATf}}
* {{SUIf}}
; Groep C 
* {{BRAf}}
* {{MARf}}
* {{HAIf}}
* {{SCOf}}
|Kolom2=
; Groep D 
* {{USAf}}
* {{PARf}}
* {{AUSf}}
* {{TURf}}
; Groep E 
* {{GERf}}
* [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
* {{CIVf}}
* {{ECUf}}
; Groep F 
* {{NEDf}}
* {{JPNf}}
* {{SWEf}}
* {{TUNf}}
|Kolom3=
; Groep G 
* {{BELf}}
* {{EGYf}}
* {{IRIf}}
* {{NZLf}}
; Groep H 
* {{ESPf}}
* {{CPVf}}
* {{URUf}}
* {{KSAf}}
; Groep I
* {{FRAf}}
* {{SENf}}
* {{IRQf}}
* {{NORf}}
|Kolom4=
; Groep J
* {{ARGf}}
* {{ALGf}}
* {{AUTf}}
* {{JORf}}
; Groep K
* {{PORf}}
* {{CODf}}
* {{UZBf}}
* {{COLf}}
; Groep L
* {{ENGf}}
* {{CROf}}
* {{GHAf}}
* {{PANf}}
}}

== Groepsfaze ==
=== Groep A ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{RSAf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''11 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{KORf}}'''
| {{CZEf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
| {{RSAf}}
| '''1 - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{CZEf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MEXf}}'''
| '''0 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{RSAf}}'''
| {{KORf}}
| '''1 - 0'''
|}

=== Groep B ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{CANf}}
| {{BIHf}}
| '''1 - 1'''
|- 
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
| {{QATf}}
| {{SUIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SUIf}}'''
| {{BIHf}}
| '''4  - 1 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''18 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CANf}}'''
| {{QATf}}
| ''' 6 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SUIf}}
| {{CANf}}
| '''2 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{BIHf}}
| {{QATf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep C ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{BRAf}}
| {{MARf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''13 juny''&lt;/small&gt;
| {{HAIf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SCOf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| '''0 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| {{HAIf}}
| '''3 - 0''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
| {{SCOf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BRAf}}'''
| '''0 - 3''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''24 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{MARf}}'''
| {{HAIf}}
| '''4 - 2''' 
|}

=== Groep D ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{PARf}}
| '''4 - 1''' 
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''12 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUSf}}'''
| {{TURf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{USAf}}'''
| {{AUSf}}
| '''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''19 juny''&lt;/small&gt;
| {{TURf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PARf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{TURf}}
| {{USAf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{PARf}}
| {{AUSf}}
| '''0 - 0'''
|}

=== Groep E ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''7 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| {{ECUf}}
| '''1 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GERf}}'''
| {{CIVf}}
| '''2 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{ECUf}}
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
| '''0 - 0'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]]
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CIVf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ECUf}}'''
| {{GERf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Groep F ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
| {{NEDf}}
| {{JPNf}}
| '''2 - 2'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''14 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{SWEf}}'''
| {{TUNf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| {{SWEf}}
| '''5 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''20 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{JPNf}}'''
| '''0 - 4'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
|{{JPNf}}
|{{SWEf}}
| '''1 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''25 juny''&lt;/small&gt;
| {{TUNf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NEDf}}'''
| '''1 - 3'''
|}

=== Groep G ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{EGYf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRIf}}
| {{NZLf}}
| '''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{BELf}}
| {{IRIf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{EGYf}}'''
| '''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Seattle]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{EGYf}}
| {{IRIf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Vancouver]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NZLf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{BELf}}'''
| '''1 - 5'''
|}

=== Groep H ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{ESPf}}
| {{CPVf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''15 juny''&lt;/small&gt;
| {{KSAf}}
| {{URUf}}
| '''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ESPf}}'''
| {{KSAf}}
| '''4 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''21 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
| {{CPVf}}
|'''2 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{CPVf}}
| {{KSAf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{URUf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{ESPf}}
|'''0 - 1'''
|}

=== Groep I ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{SENf}}
|'''4 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
| {{IRQf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
|'''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelphia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{FRAf}}'''
| {{IRQf}}
| '''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{NORf}}'''
| {{SENf}}
| '''3 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
| {{NORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{FRAf}}
| '''1 - 4'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''26 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{SENf}}
| {{IRQf}}
| '''5 - 0'''
|}

=== Groep J ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
|&lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{ALGf}}
|'''3 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''16 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{AUTf}}'''
| {{JORf}}
|'''3 - 1'''
|-
|&lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
| {{AUTf}}
|'''2 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''22 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ALGf}}'''
|'''1 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{ALGf}}
| {{AUTf}}
|'''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{JORf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ARGf}}'''
|'''1 - 3'''
|}

=== Groep K ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{PORf}}
| {{CODf}}
|'''1 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Meksiko-Stêd]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
| {{UZBf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
|'''1 - 3'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Houston]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{PORf}}'''
| {{UZBf}}
| '''5 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Zapopan]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{COLf}}'''
| {{CODf}}
| '''1 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Miami]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{COLf}}
| {{PORf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Atlanta]]&lt;small&gt;''
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| {{CODf}}
| {{UZBf}}
| '''3 - 1'''
|}

=== Groep L ===
{| class = &quot;wikitable&quot; 
!width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot;| Stêd
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Datum
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;175&quot; align=&quot;center&quot;| Team
!width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot;| Utslach
|- 
| &lt;small&gt;''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| {{CROf}}
| '''4 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''17 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{GHAf}}'''
| {{PANf}}
| '''1 - 0 '''
|-
| &lt;small&gt;''[[Foxborough]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{ENGf}}
| {{GHAf}}
| '''0 - 0'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Toronto]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''23 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| '''0 - 1'''
|-
| &lt;small&gt;''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
| {{PANf}}
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{ENGf}}'''
| '''0 - 2'''
|-
| &lt;small&gt;''[[Philadelpia]]''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;''27 juny''&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;ccccff&quot;| '''{{CROf}}'''
| {{GHAf}}
| '''2 - 1'''
|}

=== Klassearring nûmers trije===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=150|Team
!width=20|Wed
!width=20|W
!width=20|G
!width=20|V
!width=20|Foar
!width=20|Tsjin
!width=20|DoelS
!width=20|Pnt.
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' 
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;left&quot;| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3'''
|-
|align=&quot;left&quot;| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' 
|-
|align=&quot;left&quot;| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' 
|}

== Knock-outfase ==
&lt;small&gt;''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''&lt;/small&gt;
{{Wedstrydskema lêste 32
| RD1 = Lêste 32
| RD2 = Achtste finale
| RD3 = Kwartfinale
| RD4 = Heale finale
| RD5 = Finale
&lt;!-- selbreedte --&gt;
| team-width  = 175
| score-width = 50
&lt;!-- Lêste 32 --&gt;
| RD1-seed01 = 
| RD1-team01 = {{GERf}}
| RD1-score01= 1 (3)
| RD1-seed02 = 
| RD1-team02 = '''{{PARf}}''' 
| RD1-score02= 1 '''(4)'''

| RD1-seed03 = 
| RD1-team03 = '''{{FRAf}}'''
| RD1-score03= '''3'''
| RD1-seed04 = 
| RD1-team04 = {{SWEf}}
| RD1-score04= 0

| RD1-seed05 = 
| RD1-team05 = {{RSAf}}
| RD1-score05= 0
| RD1-seed06 = 
| RD1-team06 = '''{{CANf}}'''
| RD1-score06= '''1'''

| RD1-seed07 = 
| RD1-team07 = {{NEDf}}
| RD1-score07= 1 (2)
| RD1-seed08 = 
| RD1-team08 = '''{{MARf}}'''
| RD1-score08= 	1 '''(3)'''

| RD1-seed09 = 
| RD1-team09 = '''{{PORf}}'''
| RD1-score09= '''2'''
| RD1-seed10 = 
| RD1-team10 = {{CROf}}
| RD1-score10= 1

| RD1-seed11 = 
| RD1-team11 = '''{{ESPf}}'''
| RD1-score11= '''3'''
| RD1-seed12 = 
| RD1-team12 = {{AUTf}}
| RD1-score12= 0

| RD1-seed13 = 
| RD1-team13 = '''{{USAf}}'''
| RD1-score13= '''2'''
| RD1-seed14 = 
| RD1-team14 = {{BIHf}}
| RD1-score14= 0

| RD1-seed15 = 
| RD1-team15 = '''{{BELf}}''' 
| RD1-score15= '''3'''
| RD1-seed16 = 
| RD1-team16 = {{SENf}}
| RD1-score16= 2

| RD1-seed17 = 
| RD1-team17 = '''{{BRAf}}'''
| RD1-score17= '''2'''
| RD1-seed18 = 
| RD1-team18 = {{JPNf}}
| RD1-score18= 1

| RD1-seed19 = 
| RD1-team19 = {{CIVf}}
| RD1-score19= 1
| RD1-seed20 = 
| RD1-team20 = '''{{NORf}}'''
| RD1-score20= '''2'''

| RD1-seed21 = 
| RD1-team21 = '''{{MEXf}}'''
| RD1-score21= '''2'''
| RD1-seed22 = 
| RD1-team22 = {{ECUf}}
| RD1-score22= 0

| RD1-seed23 = 
| RD1-team23 = '''{{ENGf}}'''
| RD1-score23= '''2'''
| RD1-seed24 = 
| RD1-team24 = {{CODf}}
| RD1-score24= 1

| RD1-seed25 = 
| RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' 
| RD1-score25= 3
| RD1-seed26 = 
| RD1-team26 = {{CPVf}}
| RD1-score26= 2

| RD1-seed27 = 
| RD1-team27 = {{AUSf}}
| RD1-score27= 1 (2)
| RD1-seed28 = 
| RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' 
| RD1-score28= 1 '''(4)'''

| RD1-seed29 = 
| RD1-team29 = '''{{SUIf}}'''
| RD1-score29= '''2'''
| RD1-seed30 = 
| RD1-team30 = {{ALGf}}
| RD1-score30= 0

| RD1-seed31 = 
| RD1-team31 = '''{{COLf}}'''
| RD1-score31= '''1'''
| RD1-seed32 = 
| RD1-team32 = {{GHAf}}
| RD1-score32= 0
&lt;!-- Achtste finales --&gt;
| RD2-seed01 = 
| RD2-team01 = {{PARf}}
| RD2-score01= 0
| RD2-seed02 = 
| RD2-team02 = '''{{FRAf}}'''
| RD2-score02= '''1'''

| RD2-seed03 = 
| RD2-team03 = {{CANf}}
| RD2-score03= 0
| RD2-seed04 = 
| RD2-team04 = '''{{MARf}}'''
| RD2-score04= '''3'''

| RD2-seed05 = 
| RD2-team05 = {{PORf}}
| RD2-score05= 0
| RD2-seed06 = 
| RD2-team06 = '''{{ESPf}}'''
| RD2-score06= '''1'''

| RD2-seed07 = 
| RD2-team07 = {{USAf}}
| RD2-score07= 1
| RD2-seed08 = 
| RD2-team08 = '''{{BELf}}'''
| RD2-score08= '''4'''

| RD2-seed09 = 
| RD2-team09 = {{BRAf}}
| RD2-score09= 1
| RD2-seed10 = 
| RD2-team10 = '''{{NORf}}'''
| RD2-score10= '''2'''

| RD2-seed11 = 
| RD2-team11 = {{MEXf}}
| RD2-score11= 2
| RD2-seed12 = 
| RD2-team12 = '''{{ENGf}}'''
| RD2-score12= '''3'''

| RD2-seed13 = 
| RD2-team13 = {{ARGf}}
| RD2-score13= 
| RD2-seed14 = 
| RD2-team14 = {{EGYf}}
| RD2-score14= 

| RD2-seed15 = 
| RD2-team15 = {{SUIf}}
| RD2-score15= 
| RD2-seed16 = 
| RD2-team16 = {{COLf}}
| RD2-score16= 
&lt;!-- kwartfinales --&gt;
| RD3-seed01 = 
| RD3-team01 = {{FRAf}}
| RD3-score01= 
| RD3-seed02 = 
| RD3-team02 = {{MARf}}
| RD3-score02= 

| RD3-seed03 = 
| RD3-team03 = {{ESPf}}
| RD3-score03= 
| RD3-seed04 = 
| RD3-team04 = {{BELf}}
| RD3-score04= 

| RD3-seed05 = 
| RD3-team05 = {{NORf}}
| RD3-score05= 
| RD3-seed06 = 
| RD3-team06 = {{ENGf}}
| RD3-score06= 

| RD3-seed07 = 
| RD3-team07 = 
| RD3-score07= 
| RD3-seed08 = 
| RD3-team08 = 
| RD3-score08= 
&lt;!-- Heale finales --&gt;
| RD4-seed01 = 
| RD4-team01 = 
| RD4-score01= 
| RD4-seed02 = 
| RD4-team02 = 
| RD4-score02= 

| RD4-seed03 = 
| RD4-team03 = 
| RD4-score03= 
| RD4-seed04 = 
| RD4-team04 = 
| RD4-score04= 
&lt;!-- Finale --&gt;
| RD5-seed01 = 
| RD5-team01 = 
| RD5-score01= 
| RD5-seed02 = 
| RD5-team02 = 
| RD5-score02= 
}}

== Keppeling om utens ==
* [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{Commonscat|FIFA World Cup 2026}}
}}
{{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}}

[[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>3nn37elnt5sdmurr4zzejueozhny48k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lydekkerkasuaris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186255</id>
    <revision>
      <id>1233861</id>
      <parentid>1205443</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3116" sha1="m6ugu17jin84yz8ikar7p6mxg1m4mpr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme         = Lydekkerkasuaris
|Ofbyld        = 
|lûd           = 
|Ryk           = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme        = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse        = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift         = [[kasuariseftigen]] (''Casuariiformes'')
|Famylje       = [[kasuarisfûgels]] (''Casuariidae'')
|Skaai         = [[kasuarissen]] (''Casuarius'')
|Wittenskiplike namme= † Casuarius lydekkeri
|Beskriuwer, jier= [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], 1911
|IUCN-status   = status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart      = 
}}
De '''lydekkerkasuaris''' of '''Lydekkers kasuaris''' (''Casuarius lydekkeri'') wie in [[Kasuarissen|kasuarissoarte]], dy't yn it lette [[pleistoseen]] útstoar. De fûgel is allinnich fan [[Fossyl|fossilen]] bekend. 

De fossilen dy't by de beskriuwing fan 'e soarte yn 1911 brûkt waarden binne neffens de tradysje yn 'e Wellingtongrotten fûn yn [[Nij Súd Wales]], [[Austraalje]]. Yn âldere boarnen wurde dy fynsten oan it [[Nij-Seelân]]ske [[Wellington]] ferbûn. De eksakte oarsprong en komôf fan dy earste fynsten binne ûnwis en in bliuwend ûnderwerp fan diskusje. Letter binne fynsten fûn út it lette [[Pleistoseen]] yn 'e sompen fan Pureni op [[Papoea Nij-Guineä]]. 

De fossilen binne fragmintarysk en der is gjin kompleet skelet fan 'e lydekkerkasuaris. De besteande fossilen ferwize dúdlik nei in kasuaris, in grutte rinfûgel sûnder fleanfermogen en besibbe oan 'e besteande kasuarissen. De bonkjes binne lytser as dy fan 'e moderne soarten en dêrfandinne wurdt de soarte ek wol pygmeekasuaris neamd.

Twa belangrike publikaasjes oer de fossilen datearje fan 1962 en 1988. Ut ûndersyk fan 1962 troch A.H. Miller (&quot;''The history and significance of the fossil Casuarius lydekkeri''&quot;) hat dúdlik bliken dien dat it om in kasuaris giet en net om in [[emoe]]. Dêrnjonken konkludearre Miller ek dat de komôf fan 'e Wellingtonfossilen ûnwis is.&lt;ref&gt;A.H. Miller: ''Records of the Australian Museum'', 1962&lt;/ref&gt;

Yn in twadde ûndersyk út 1988 fan P.V. Rich, Michael Plane, N. Schroeder (&quot;''A pygmy cassowary (Casuarius lydekkeri) from late Pleistocene bog deposits at Pureni, Papua New Guinea&quot;'') waard konkludearre dat de fossilen út Pureni, Papoea Nij-Guineä in soad lykje op it [[Typesoarte|typemateriaal]] fan ''C. lydekkeri''. Se ferskille fan 'e noch libjende soarten en se beskôgje de ''C. lydekkeri'' (lykas bekend út de âldere fossilen) as in jildige namme, mar misse foldwaande materiaal om út te meitsjen of it om in aparte soarte giet of in fragmintearre diel fan in ûndersoarte fan besteande soarten.&lt;ref&gt;P.V. Rich, Michael Plane, N. Schroeder: ''A pygmy cassowary (Casuarius lydekkeri) from late Pleistocene bog deposits at Pureni, Papua New Guinea'', 1988, side 377-389&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
Sloch foar oare boarnen [[:en:Casuarius lydekkeri]]
---- 
{{Commonscat|Casuarius lydekkeri|Lydekkerkasuaris}}
}}
[[Kategory:Kasuaris]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Fossyl yn Austraalje]]</text>
      <sha1>m6ugu17jin84yz8ikar7p6mxg1m4mpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Majorka-ekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186716</id>
    <revision>
      <id>1233867</id>
      <parentid>1206877</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="ezzv2hneayv4bn05nfpfqyr4egdk5qd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Majorka-ekster
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica mourerae 
|Beskriuwer, jier= [[Bartomeu Seguí|Seguí]], 2001
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Majorka-ekster (Pica mourerae).png|center|250px]]
}}
De '''Majorka-ekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica mourerae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist libbe om 'e oergong hinne fan it [[Plioseen]] (5,3–2,6&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn) nei it [[Pleistoseen]] (2,6&amp;nbsp;miljoen–11.700 jier lyn). 

[[Fossilen]] fan 'e Majorka-ekster binne fûn te Pedrera de s'Ònix op [[Majorka]], it grutste [[eilân]] fan 'e ta [[Spanje]] hearrende [[arsjipel]] fan 'e [[Baleären]], yn it westlike part fan 'e [[Middellânske See]]. Op basis fan dy fynsten waard dizze fûgel yn [[2001]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Katalanen|Katalaanske]] [[paleöntolooch]] [[Bartomeu Seguí]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Pica mourerae'' betsjut letterlik &quot;Mourers ekster&quot; en is in earbetoan oan 'e foaroansteande [[Frankryk|Frânske]] paleöntologe [[dr.]] [[Cécile Mourer-Chauviré]] fan 'e [[Claude-Bernard Universtiteit]] yn [[Lyon]].

De opdobbe fossilen, dy't besteane út û.o. in [[boppe-earmbonke]], in [[bilbonke]] en in [[fjouwerkantsbonke]] (diel fan 'e [[plasse]]), binne dúdlik fan in lid fan 'e [[famylje (besibskip)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae''). Mar de skaaimerken fan 'e [[bonke]]n, yn 't bysûnder dy fan 'e fjouwerkantsbonke, komme net alhiel oerien mei lykfol hokker hjoeddeistige kriefûgel. De grutste oerienkomst bestiet mei de [[ekster]] (''Pica pica'') en yn mindere mjitte mei de [[houtekster]] (''Garrulus glandarius''); dêrom is dizze nije fûgel yndield by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica'').

Yn it fossyl is in reduksje fan 'e [[wjuk]]eleminten en in ferlinging fan 'e [[skonk]] oanwêzich, foar 't neist ûntstien troch [[evolúsje]] yn 'e isolaasje fan in eilân. De ferhâldings dy't op basis dêrfan foar it hiele [[lichem (biology)|lichem]] berekkene binne, litte, yn ferliking mei hjoeddeistige kriefûgels, in fermindering yn it fermogen ta [[fleanen]] sjen. It is lykwols beslist &lt;u&gt;net&lt;/u&gt; sa dat de Majorka-ekster in [[flechtleaze fûgel]] wie. 

==Sjoch ek==
* [[foarekster]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://doi.org/10.1016/S0016-6995(01)80080-2 {{Aut|Seguí, Bartomeu}}, '' A new species of Pica (Aves: Corvidae) from the Plio-Pleistocene of Mallorca, Balearic Islands (Western Mediterranean)'', yn: ''Geobios'', jiergong 34, nûmer 3, 2001, s. 339–347.]
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pica_mourerae ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Spanje]]</text>
      <sha1>ezzv2hneayv4bn05nfpfqyr4egdk5qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foarekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186939</id>
    <revision>
      <id>1233850</id>
      <parentid>1207800</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="9yt77t6sjlmes9ubwh88qynp6kvho6e" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=foarekster
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica praepica 
|Beskriuwer, jier= [[Zlatozar Nikolajev Bojev|Bojev]], 2021
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''foarekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica praepica'') is is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist, dat inkeld bekend is fan [[fossilen]], libbe yn [[Bulgarije]] yn it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] (2,6–1,8&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn).

==Taksonomy==
De foarekster waard foar it earst yn [[2021]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[paleöntolooch]] [[Zlatozar Nikolajev Bojev]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy dizze nije fûgel taparte is ''Pica praepica'', wêrfan't it soartespesifike diel &quot;foarekster&quot; betsjut, fan ''pica'', dat [[Latyn]] is foar &quot;[[ekster]]&quot; mei it [[foarheaksel]] ''prae-'', dat &quot;foar-&quot; betsjut. Neffens de útlis dy't Bojev tafoege oan syn beskriuwing keas er foar dy namme om't it giet om 'e âldste restanten dy't ea fûn binne fan in lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica'').
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;Lokaasje fan Văršec yn Bulgarije&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Bulgarije-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 43
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 58.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 23
| lon_min                     = 16
| lon_sec                     = 58.8
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Fossilen==
It [[holotype]] fan 'e foarekster is de distale lofter [[tarsometatarsus]] (in [[bonke]] út 'e [[skonk]] fan fûgels) dy't ein [[septimber]] [[1990]] troch Bojev sels opdobbe waard by [[Văršec]] ([[útspr.]]: [ˈvɐrʃɛt͡s], likernôch: &quot;&lt;u&gt;var&lt;/u&gt;-sjets&quot;) yn noardwestlik [[Bulgarije]]. Yn totaal binne der 13&amp;nbsp;[[fossilisearre]] [[bonke]]n fan dizze fûgel weromfûn, dy't fan twa yndividuën binne en allegearre fan itselde plak komme. Njonken it holotype giet it dêrby om noch trije oare tarsometatarsa, trije [[ravensbeksbonke]]n, trije [[piipbonke]]n, in [[skouderblêd]], in [[tibiotarsus]] (bonke út 'e skonk fan fûgels) en in [[teankeatsje]].

==Beskriuwing==
De [[spesimina]] dy't opdobbe waarden by Văršec waarden by in yngeand ûndersyk ferlike mei deselde bonken fan 18 ûnderskate [[kriefûgels]] (12 libbene en 6 fossile) út 7 [[skaai (taksonomy)|skaaien]], wêrûnder dy fan 'e [[ka]] (''Coloeus monedula''), de [[Aziatyske blauwe ekster]] (''Cyanopica cyana''), de [[houtekster]] (''Garrulus glandarius''), de [[nutekreaker (fûgel)|nutekreaker]] (''Nucifraga caryocatactes''), de [[ekster]] (''Pica pica''), de [[Alpenka]] (''Pyrrhocorax graculus'') en de [[Alpenkrie]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax''). De konklúzje wie dat de spesimina it meast lieken op 'e korrespondearjende lichemsdielen fan 'e ekster, dêr't se sterk mei oerienkamen. Der wiene lykwols op wichtige punten ferskillen, dy't in klassifikaasje as nau besibbe, mar selsstannige [[soarte]] rjochtfeardigen.

==Sjoch ek==
* [[Majorka-ekster]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.researchgate.net/publication/352018464_An_Early_Pleistocene_magpie_Pica_praepica_sp_n_Corvidae_Leach_1820_from_Bulgaria {{Aut|Bojev, Zlatozar N.}}, ''An Early Pleistocene magpie (Pica praepica sp. n.) (Corvidae Leach, 1820) from Bulgaria'']
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]]</text>
      <sha1>9yt77t6sjlmes9ubwh88qynp6kvho6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233851</id>
      <parentid>1233850</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="k074f3op1olqjlwlktt0vk4aesqo8q1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=foarekster
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai= [[eksters]] (''Pica'') 
|Wittenskiplike namme= Pica praepica 
|Beskriuwer, jier= [[Zlatozar Nikolajev Bojev|Bojev]], 2021
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''foarekster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pica praepica'') is is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica''). Dit bist, dat inkeld bekend is fan [[fossilen]], libbe yn [[Bulgarije]] yn it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] (2,6–1,8&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn).

==Taksonomy==
De foarekster waard foar it earst yn [[2021]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[paleöntolooch]] [[Zlatozar Nikolajev Bojev]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy dizze nije fûgel taparte is ''Pica praepica'', wêrfan't it soartespesifike diel &quot;foarekster&quot; betsjut, fan ''pica'', dat [[Latyn]] is foar &quot;[[ekster]]&quot; mei it [[foarheaksel]] ''prae-'', dat &quot;foar-&quot; betsjut. Neffens de útlis dy't Bojev tafoege oan syn beskriuwing keas er foar dy namme om't it giet om 'e âldste restanten dy't ea fûn binne fan in lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[eksters]] (''Pica'').

==Fossilen==
It [[holotype]] fan 'e foarekster is de distale lofter [[tarsometatarsus]] (in [[bonke]] út 'e [[skonk]] fan fûgels) dy't ein [[septimber]] [[1990]] troch Bojev sels opdobbe waard by [[Văršec]] ([[útspr.]]: [ˈvɐrʃɛt͡s], likernôch: &quot;&lt;u&gt;var&lt;/u&gt;-sjets&quot;) yn noardwestlik [[Bulgarije]]. Yn totaal binne der 13&amp;nbsp;[[fossilisearre]] [[bonke]]n fan dizze fûgel weromfûn, dy't fan twa yndividuën binne en allegearre fan itselde plak komme. Njonken it holotype giet it dêrby om noch trije oare tarsometatarsa, trije [[ravensbeksbonke]]n, trije [[piipbonke]]n, in [[skouderblêd]], in [[tibiotarsus]] (bonke út 'e skonk fan fûgels) en in [[teankeatsje]].
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;Lokaasje fan Văršec yn Bulgarije&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Bulgarije-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 43
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 58.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 23
| lon_min                     = 16
| lon_sec                     = 58.8
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Beskriuwing==
De [[spesimina]] dy't opdobbe waarden by Văršec waarden by in yngeand ûndersyk ferlike mei deselde bonken fan 18 ûnderskate [[kriefûgels]] (12 libbene en 6 fossile) út 7 [[skaai (taksonomy)|skaaien]], wêrûnder dy fan 'e [[ka]] (''Coloeus monedula''), de [[Aziatyske blauwe ekster]] (''Cyanopica cyana''), de [[houtekster]] (''Garrulus glandarius''), de [[nutekreaker (fûgel)|nutekreaker]] (''Nucifraga caryocatactes''), de [[ekster]] (''Pica pica''), de [[Alpenka]] (''Pyrrhocorax graculus'') en de [[Alpenkrie]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax''). De konklúzje wie dat de spesimina it meast lieken op 'e korrespondearjende lichemsdielen fan 'e ekster, dêr't se sterk mei oerienkamen. Der wiene lykwols op wichtige punten ferskillen, dy't in klassifikaasje as nau besibbe, mar selsstannige [[soarte]] rjochtfeardigen.

==Sjoch ek==
* [[Majorka-ekster]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.researchgate.net/publication/352018464_An_Early_Pleistocene_magpie_Pica_praepica_sp_n_Corvidae_Leach_1820_from_Bulgaria {{Aut|Bojev, Zlatozar N.}}, ''An Early Pleistocene magpie (Pica praepica sp. n.) (Corvidae Leach, 1820) from Bulgaria'']
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ekster]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]]</text>
      <sha1>k074f3op1olqjlwlktt0vk4aesqo8q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hubbellminskehaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187204</id>
    <revision>
      <id>1233841</id>
      <parentid>1208636</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="35ldog72day0p56zs9kg3d1wod1zhq3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=hubbellminskehaai
|Ofbyld= [[File:Sacacodentition2.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;It Sacaco-[[spesimen]]: de [[kaken]] en [[tosk]]en fan 'e hubbellminskehaai.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') 
|Wittenskiplike namme= Carcharodon hubbelli
|Beskriuwer, jier= [[Dana J. Ehret|Ehret]] ''et al.'', 2012 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''hubbellminskehaai''' of '''Hubbells minskehaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Carcharodon hubbelli''), ek wol '''Hubbells wite haai''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon''). Dizze [[soarte]] ûntjoech him 8&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn yn it [[Mioseen|Let-Mioseen]] en stoar 5&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;jier lyn út yn it [[Plioseen|Ier-Plioseen]]. [[Fossilen]] fan 'e hubbellminskehaai binne fûn yn ferskate lannen om 'e [[Stille Oseaan]] hinne.

==Taksonomy==
De hubbellminskehaai waard foar it earst yn [[2012]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch [[Dana J. Ehret]], Bruce J. Macfadden, Douglas S. Jones,  Thomas J. Devries, David A. Foster en Rodolfo Salas-Gismondi. Hja joegen it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Carcharodon hubbelli'', nei [[dr.]] Gordon Hubbell, de [[wittenskipper]] dy't yn [[1988]] it earste [[fossyl]] fan dizze doe nije haaiesoarte opkocht fan 'e [[boer]] dy't it op syn lân fûn hie. De nammejouwing wie in earbetoan foar Hubbell syn bydragen oan 'e [[paleöntology]] op it mêd fan haaien en út [[tankberens|tank]] foar syn skinken, yn [[2009]], fan dat earste fossyl oan it [[Natoerhistoarysk Museum fan Floarida]].

==Algemiene beskriuwing==
De hubbellminskehaai wie rûchwei fan deselde grutte as de moderne [[wite haai]], mei in totale lichemslingte fan 4,9–5,1&amp;nbsp;[[meter|m]]. De groeikurve fan dit bist lit sjen dat er stadiger oanwoeks as de wite haai. De hubbellminskehaai wie in [[transisjonele soarte]], mei skaaimerken dy't de midden hâlde tusken de libbene [[wite haai]] of minskehaai (''Carcharodon carcharias'') en de [[fossile]] [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''). 

De gongbere teory is dat de hubbellminskehaai him út de breedtoskmakrielhaai ûntwikkele hat en himsels meitiid ûntjûn hat ta de wite haai. Om't der inkeld fossilen fan 'e hubbellminskehaai fûn binne yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], [[Perû]], [[Sily]] en [[Nij-Seelân]], liket dizze [[rôffisk]] yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west te hawwen ta de [[Stille Oseaan]]. Dat suggerearret teffens in Pasifyske oarsprong foar de moderne wite haai.
[[File:Evolution_of_the_great_white_shark.jpg|left|thumb|400px|De oergong fan 'e foarm fan 'e [[tosk]]en fan 'e [[breedtoskmakrielhaai]] fia de hubbellminskehaai nei de moderne [[wite haai]] of minskehaai. De middelste trije tosken binne fan 'e hubbellminskehaai út ferskate tiidrekken.]]

==Gebit==
Der is mar ien min ofte mear folslein [[gebit]] fan in hubbellminskehaai weromfûn, it saneamde Sacaco-spesimen (offisjele namme: UF&amp;nbsp;226255), ôfkomstich út 'e [[Piscoformaasje]] yn súdlik [[Perû]]. De [[morfology]] fan 'e [[tosk]]en liket tige op dy fan 'e [[wite haai]]: oan 'e kant fan [[lippen]] en [[tonge]] ôfplatte, trijehoekige punten mei kartele rânen, mar der binne lytse ferskillen yn 'e stân fan beskate tosken en de kartels binne finer en belúnje yn grutte neigeraden dat se de punt neieroan komme. 

Saakkundigen binne fan tinken dat de ûntwikkeling fan kartele rânen op 'e tosken fan 'e hubbellminskehaai in feroaring fan [[proai]]dieren oanjout. Dy oanpassing suggerearret nammentlik dat dizze rôffisk geandewei mear [[seesûchdier]]en begûn te fretten en minder [[fisk]]en. 
{{clearleft}}
==Sjoch ek==
* [[wite haai]] of minskehaai

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Carcharodon_hubbelli ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Carcharodon hubbelli}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Minskehaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]
[[Kategory:Fossyl yn Sily]]</text>
      <sha1>35ldog72day0p56zs9kg3d1wod1zhq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atlantyske gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187950</id>
    <revision>
      <id>1233845</id>
      <parentid>1211224</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="ntl75e8e5suob6d8o7nxf3ifzbkahkp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Atlantyske gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus loxostylis
|Beskriuwer, jier= [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1870
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Atlantyske gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus loxostylis''; [[synonym|syn]]. ''Morus atlanticus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e eastlik-sintrale [[Feriene Steaten]], dy't datearje út it [[Mioseen|Ier-Mioseen]]. De Atlantyske gint waard yn [[1870]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] en [[soölooch]] [[Edward Drinker Cope]] ([[1840]]–[[1897]]), oarspronklik ûnder de wittenskiplike namme ''Sula loxostyla''.

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=F4BB1F0DDB62323F Lemma oer de Atlantyske gint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>ntl75e8e5suob6d8o7nxf3ifzbkahkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Del-Reygint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187955</id>
    <revision>
      <id>1233847</id>
      <parentid>1211227</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1484" sha1="2p3d2p5gs1op7i55cm958lhquvfstfb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Del-Reygint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus reyanus
|Beskriuwer, jier= [[Hildegarde Howard|Howard]], 1936
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Del-Reygint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus reyanus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e westlike [[Feriene Steaten]], û.o. te [[Del Rey (Los Angeles)|Del Rey]], in [[buert]] yn [[Los Angeles]]. De fossilen datearje út it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]]. De Del-Reygint waard yn [[1936]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntologe]] [[Hildegarde Howard]] ([[1901]]–[[1998]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=37E63BDC42C67091 Lemma oer de Del-Reygint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>2p3d2p5gs1op7i55cm958lhquvfstfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Floaridagint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187957</id>
    <revision>
      <id>1233849</id>
      <parentid>1211229</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="4o2cf84vw9v7gf2g0z2kbiegakwl3p2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Floaridagint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus peninsularis
|Beskriuwer, jier= [[Pierce Brodkorb|Brodkorb]], 1955
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Floaridagint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus peninsularis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Floarida]], dy't datearje út it [[Plioseen|Ier-Plioseen]]. De Floaridagint waard yn [[1955]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[Pierce Brodkorb]] ([[1908]]–[[1992]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=E8F96B4570543F50 Lemma oer de Floaridagint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>4o2cf84vw9v7gf2g0z2kbiegakwl3p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187959</id>
    <revision>
      <id>1233853</id>
      <parentid>1211231</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1436" sha1="86uxhhc3srtdns4v1lrngpd95zhitnx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutte gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus magnus
|Beskriuwer, jier= [[Hildegarde Howard|Howard]], 1978
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''grutte gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus magnus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], dy't datearje út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. De grutte gint waard yn [[1978]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntologe]] [[Hildegarde Howard]] ([[1901]]–[[1998]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=7515E5D9CC536E44 Lemma oer de grutte gint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>86uxhhc3srtdns4v1lrngpd95zhitnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jongere gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187961</id>
    <revision>
      <id>1233855</id>
      <parentid>1211233</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1446" sha1="bq6zagq6fa4z5dqbps7edhlgi8t2ysf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=jongere gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus recentior
|Beskriuwer, jier= [[Hildegarde Howard|Howard]], 1949
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''jongere gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus recentior'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], dy't datearje út it [[Mioseen|Mid-Mioseen]]. De jongere gint waard yn [[1949]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntologe]] [[Hildegarde Howard]] ([[1901]]–[[1998]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=1E2D0B99D11A386A Lemma oer de jongere gint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>bq6zagq6fa4z5dqbps7edhlgi8t2ysf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lompocgint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187963</id>
    <revision>
      <id>1233860</id>
      <parentid>1211235</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="4bg10clu2x6kvoba54huolwewbj65o5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Lompocgint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus lompocanus
|Beskriuwer, jier= [[Loye H. Miller|L.H. Miller]], 1925
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Lompocgint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus lompocanus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], by de [[stêd]] [[Lompoc (Kalifornje)|Lompoc]], noardwestlik fan [[Los Angeles]]. De fossilen datearje út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. De Lompocgint waard yn [[1925]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[Loye H. Miller]] ([[1874]]–[[1970]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=A5644DF536EEAC30 Lemma oer de Lompocgint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>4bg10clu2x6kvoba54huolwewbj65o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olsongint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187965</id>
    <revision>
      <id>1233870</id>
      <parentid>1211240</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="ljs08qoy31e1tw2oy0pv1nwje1kvjbg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=olsongint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus olsoni
|Beskriuwer, jier= [[Dan Grigorescu|Grigorescu]] &amp; [[Jenő Kessler|Kessler]], 1988
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''olsongint''' of '''Olsons gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus olsoni'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn [[Roemeenje]], dy't datearje út it [[Mioseen|Mid-Mioseen]]. De olsongint waard yn [[1988]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de Roemeenske [[paleöntologen]] [[Dan Grigorescu]] en [[Jenő Kessler]].

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=B0D85F9AF0FF447E Lemma oer de olsongint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Roemeenje]]</text>
      <sha1>ljs08qoy31e1tw2oy0pv1nwje1kvjbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omswalkjende gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187968</id>
    <revision>
      <id>1233871</id>
      <parentid>1211241</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="f2c76jd5tapdsoyyljlj2e4e6l68kdw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=omswalkjende gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus vagabundus
|Beskriuwer, jier= [[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1930
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''omswalkjende gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus vagabundus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], dy't datearje út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. De omswalkjende gint waard yn [[1930]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[Alexander Wetmore]] ([[1886]]–[[1978]]).

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=E3F7B57289299EA5 Lemma oer de omswalkjende gint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>f2c76jd5tapdsoyyljlj2e4e6l68kdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaanske gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187970</id>
    <revision>
      <id>1233872</id>
      <parentid>1216919</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3472" sha1="e0wi74yrqtsjwgcxyqhfhg6gatd6mgq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Perûviaanske gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus peruvianus
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]], 2003
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Perûviaanske gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus peruvianus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e Perûviaanske gint binne yn [[1993]] troch in M. Urbina opgroeven yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû, tusken de stêden [[Pisco (Perû)|Pisco]] yn it noarden en [[Chala (Perû)|Chala]] yn it suden. It krekte fynplak wie Nivel Montemar, yn 'e neite fan [[Lomas (Perû)|Lomas]].  De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de Perûviaanske gint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Nivel Montemar yn [[Perû]].&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 15 
| lat_min                     = 45
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 74
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De Perûviaanske gint waard foar it earst yn [[2003]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntolooch]] [[Marcelo Stucchi]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Morus peruvianus'' betsjut letterlik: &quot;Perûviaanske&quot; (''peruvianus'') &quot;gint&quot; (''Morus''). It [[holotype]] bestiet út in [[piipbonke]], in [[speakbonke]], in [[karpometakarpus]] en in [[fingerkoatsje]] fan 'e [[mulfinger|twadde finger]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De Perûviaanske gint wie in middelgrutte soarte foar it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Fan fossile soarten út itselde skaai dy't ôfkomstich wiene út [[Noard-Amearika]] ûnderskate de Perûviaanske gint him benammen troch oars proporsjonearre [[wjuk]]ken.  

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=C9ED82BBEAAFFD5C Lemma oer de Perûviaanske gint op ''Avibase''.]
*[http://www.monografias.com/trabajos-pdf2/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco.pdf {{Aut|Stucchi, M.}}, ''Los Piqueros (Aves: Sulidae) de la Formación Pisco, Peru'', 2003, yn: ''Boletin de la Sociedad Geologica de Peru'', nr. 95, s. 75–91.] {{pdf}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>e0wi74yrqtsjwgcxyqhfhg6gatd6mgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Willettgint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187972</id>
    <revision>
      <id>1233875</id>
      <parentid>1211245</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1609" sha1="pf3hn0x0n5h4m5lu56eszyda6vnvt6a" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=willettgint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus willetti
|Beskriuwer, jier= [[Loye H. Miller|L.H. Miller]], 1925
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''willettgint''' of '''Willetts gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus willetti'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). 

Fan dizze fûgel binne [[fossilen]] weromfûn yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], dy't datearje út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. De willettgint waard yn [[1925]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[Loye H. Miller]] ([[1874]]–[[1970]]). Yn 't earstoan waard dizze soarte ûnder de wittenskiplike namme ''Sula willetti'' foutyf yndield by it skaai fan 'e [[tropenginten]] (''Sula'').

{{Stobbe|fossyl}}

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=A93C1E887B401628 Lemma oer de willettgint op ''Avibase''.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>pf3hn0x0n5h4m5lu56eszyda6vnvt6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte tropengint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188194</id>
    <revision>
      <id>1233854</id>
      <parentid>1216921</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3931" sha1="aztvsrzzpbwfi1p1ye9vwpq8f7ohw7n" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutte tropengint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula magna 
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]], 2003
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''grutte tropengint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula magna''), net te betiizjen mei de [[grutte gint]] (''Morus magnus''), in oare [[fossile]] [[gintfûgel]], is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e grutte tropengint binne yn [[2000]] troch in M. Urbina opgroeven yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû, tusken de stêden [[Pisco (Perû)|Pisco]] yn it noarden en [[Chala (Perû)|Chala]] yn it suden. It sekuere fynplak wie Nivel Montemar, yn 'e neite fan [[Lomas (Perû)|Lomas]]. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de grutte tropengint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Nivel Montemar yn [[Perû]].&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 15 
| lat_min                     = 45
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 74
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De grutte tropengint waard foar it earst yn [[2003]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntolooch]] [[Marcelo Stucchi]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Sula magna'' betsjut letterlik: &quot;grutte&quot; (''magna'') &quot;tropengint&quot; (''Sula''). It [[holotype]] bestiet út in [[boppe-earmbonke]], it efterste part fan in [[piipbonke]], in fragmintaryske [[karpometakarpus]] en in diel fan 'e [[ravensbeksbonke]], allegearre fan 'e lofterside fan it [[lichem (biology)|lichem]].

==Uterlike skaaimerken==
De grutte tropengint ûnderskiedt him fan oare [[soarte]]n (fossile en libbene) [[tropenginten]] troch in oansjenlik mânskere lichemsgrutte. Hy wie 20% grutter as de grutste libbene soarte tropengint fan tsjintwurdich. De grutte tropengint wie fan ferlykbere grutte mei de troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] paleöntologe [[Hildegarde Howard]] yn [[1978]] beskreaune [[grutte gint]] (''Morus magnus'') út [[Kalifornje]], in fûgel út it nau oan 'e tropenginten besibbe [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus'').

==Sjoch ek==
* [[grutte gint]]
* [[lytse tropengint]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.monografias.com/trabajos-pdf2/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco.pdf {{Aut|Stucchi, M.}}, ''Los Piqueros (Aves: Sulidae) de la Formación Pisco, Peru'', 2003, yn: ''Boletin de la Sociedad Geologica de Peru'', nr. 95, s. 75–91.] {{pdf}}
*[https://paleobiodb.org/classic/basicTaxonInfo?taxon_no=316534 It lemma ''Sula magna'' yn 'e ''Paleobiology Database'']
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>aztvsrzzpbwfi1p1ye9vwpq8f7ohw7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lytse tropengint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188198</id>
    <revision>
      <id>1233859</id>
      <parentid>1216920</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="ew0hw0k4pd9gekalklw6vai5iva2q8z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=lytse tropengint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula sulita 
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]], 2003
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''lytse tropengint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula sulita'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e lytse tropengint binne yn [[1998]] en [[2000]] troch in M. Urbina opgroeven yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû, tusken de stêden [[Pisco (Perû)|Pisco]] yn it noarden en [[Chala (Perû)|Chala]] yn it suden. It krekte fynplak wie Nivel Montemar, yn 'e neite fan [[Lomas (Perû)|Lomas]]. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de lytse tropengint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Nivel Montemar yn [[Perû]].&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 15 
| lat_min                     = 45
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 74
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De lytse tropengint waard foar it earst yn [[2003]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntolooch]] [[Marcelo Stucchi]]. It soartspesifike diel (''sulita'') fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Sula sulita'' is de [[Spaansk]]e [[ferlytsingsfoarm]] fan ''Sula''. De namme betsjut dus: &quot;lytse tropengint&quot;. It [[holotype]] bestiet út in [[ravensbeksbonke]] fan 'e rjochterside fan it [[lichem (biology)|lichem]] sûnder de [[boarstbonke]]regio. It [[paratype]] is it [[distaal|distale]] diel (it diel dat it fierst fan 'e romp ôf sit) fan in [[boppe-earmbonke]].

==Uterlike skaaimerken==
De lytse tropengint wie in tige lytse [[soarte]] tropengint, dy't 10% oant 15% lytser wie as de hjoeddeistige [[readpoatgint]] (''Sula sula''). Dizze fûgel wie kwa grutte ferlykber mei [[Willetts gint]] (''Morus willetti''), in soarte út besibbe [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus'') út it Let-Mioseen fan [[Kalifornje]], dy't yn [[1925]] beskreaun waard troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] paleöntolooch [[Loye H. Miller]].

==Sjoch ek==
* [[grutte tropengint]]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.monografias.com/trabajos-pdf2/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco.pdf {{Aut|Stucchi, M.}}, ''Los Piqueros (Aves: Sulidae) de la Formación Pisco, Peru'', 2003, yn: ''Boletin de la Sociedad Geologica de Peru'', nr. 95, s. 75–91.] {{pdf}}
}}

{{DEFAULTSORT:Litse tropengint}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>ew0hw0k4pd9gekalklw6vai5iva2q8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caifassiminskehaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188432</id>
    <revision>
      <id>1233838</id>
      <parentid>1212796</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3508" sha1="na7yzhy4rssju8b4cvqjyr4ludsbgo1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=caifassiminskehaai
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') 
|Wittenskiplike namme= Carcharodon caifassii
|Beskriuwer, jier= [[Roberto Lawley|Lawley]], 1876 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''caifassiminskehaai''' of '''Caifassi's minskehaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Carcharodon caifassii''), ek wol '''Caifassi's wite haai''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon'').

==Beskriuwing==
De caifassiminskehaai libbe fan it [[Mioseen|Ier-Mioseen]] (23&amp;nbsp;miljoen jier lyn) oant yn it [[Plioseen]] (5,3–3,5&amp;nbsp;miljoen jier lyn). [[Fossilen]] binne fûn yn [[Itaalje]], [[Afrika]] en [[Noard-Amearika]]. Dizze haai waard foar it earst wittenskiplik beskreaun troch troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[paleöntolooch]] [[Roberto Lawley|Roberto Massimo Lawley]] ([[1818]]–[[1881]]). De wittenskiplike namme is in earbetoan oan 'e [[Itaalje|Italjaanske]] [[malakolooch]] [[Bartolomeo Caifassi]] ([[1828]]–[[1906]]). 

Tradisjoneel wurdt de caifassiminskehaai beskôge as in [[soarte]] dy't nau besibbe wie oan 'e ek tsjintwurdich noch foarkommende [[wite haai]] of minskehaai (''Carcharodon carcharias''). Dêrfandinne dat dit bist yndield wurdt yn it skaai fan 'e minskehaaien. Nij ûndersyk liket der anno [[2025]] lykwols op te wizen dat de caifassiminskehaai eins in iere foarm fan 'e [[megalodon]] (''Otodus megalodon'') wie. As dat sa is (wat noch net wis is), soe ''Carcharodon caifassi'' in [[jonger synonym]] fan fan ''Otodus megalodon'' wêze en dêrmei op himsels gjin jildige [[taksonomy]]ske namme.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.google.com/search?q=carcharodon+caifassii&amp;sca_esv=38e51a907b0f751b&amp;biw=1600&amp;bih=756&amp;ei=Gl4zaZKrBqmei-gP_qCjwQ8&amp;ved=0ahUKEwiSoIf1wKeRAxUpzwIHHX7QKPgQ4dUDCBE&amp;uact=5&amp;oq=carcharodon+caifassii&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiFWNhcmNoYXJvZG9uIGNhaWZhc3NpaTIIEAAYogQYiQUyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIESLknUM8EWLgjcAF4AZABAJgBsQOgAYkXqgEKMTAuOS4wLjEuMbgBA8gBAPgBAZgCFqAClxzCAgoQABiwAxjWBBhHwgILEC4YgAQYsQMYgwHCAggQABiABBixA8ICERAuGIAEGLEDGNEDGIMBGMcBwgIOEAAYgAQYsQMYgwEYigXCAg4QLhiABBixAxjRAxjHAcICCxAAGIAEGLEDGIMBwgIaEC4YgAQYsQMYgwEYlwUY3AQY3gQY4ATYAQHCAgoQABiABBhDGIoFwgIFEC4YgATCAgUQABiABMICDhAuGIAEGLEDGIMBGIoFwgIIEC4YgAQYsQPCAhEQLhiABBixAxiDARjHARivAcICFxAuGIAEGLEDGJcFGNwEGN4EGOAE2AEBwgILEC4YgAQYxwEYrwHCAhQQLhiABBiXBRjcBBjeBBjfBNgBAcICCRAAGIAEGAoYC8ICBhAAGBYYHpgDAIgGAZAGBroGBggBEAEYFJIHCTkuNi41LjAuMqAHnZ0DsgcJOC42LjUuMC4yuAfyG8IHCjItMi41LjEyLjPIB58E&amp;sclient=gws-wiz-serp Ynformaasje fan 'e A.I. ''Google'' oer de caifassiminskehaai.]
*[https://prehistoric-wiki.fandom.com/wiki/Carcharodon_caifassii Deselde ynformaasje befêstige troch ''PrehistoricWiki.com''.]
----
{{commonscat|Carcharodon caifassii}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Minskehaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Afrika]]</text>
      <sha1>na7yzhy4rssju8b4cvqjyr4ludsbgo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reuzeminskehaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188436</id>
    <revision>
      <id>1233844</id>
      <parentid>1212800</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5999" sha1="9yvi12ii8ej12gv4wiio6zdv8cp5k51" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=reuzeminskehaai
|Ofbyld= [[File:Reconstruction_of_Isurus_xiphodon_jaws.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Rekonstruksje fan 'e [[kaken]] fan in reuzeminskehaai.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') 
|Wittenskiplike namme= Carcharodon plicatilis
|Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1843 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''reuzeminskehaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Carcharodon plicatilis'', [[synonym|syn]]. ''Carcharodon xiphidon''), ek wol '''wite reuzehaai''' of de '''jongere breedtoskmakrielhaai''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon''). Dit bist libbe yn it [[Mioseen|Let-Mioseen]] en it [[Plioseen|Ier-Plioseen]], wierskynlik omtrint 7,1–3,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn. [[Fossilen]] fan 'e reuzeminskehaai binne fûn yn lannen om 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] en [[Stille Oseaan]] hinne. De jildichheid fan dizze soarte wurdt noch altyd net akseptearre troch in diel fan 'e [[paleöntologen]], dy't ''C.&amp;nbsp;plicatilis'' as in [[jonger synonym]] beskôgje fan ''Cosmopolitodus hastalis'', de [[breedtoskmakrielhaai]].

==Taksonomy==
De reuzeminskehaai waard yn [[1843]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Switserlân|Switserske]] [[paleöntolooch]] [[Louis Agassiz]]. Lang bestie der ûndúdlikheid oer de [[taksonomy]]ske klassifikaasje fan dit bist, sadat it troch de tiid hinne by ferskate [[skaai (taksonomy)|skaaien]] yndield west hat, wêrûnder de [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') en de [[echte hjerringhaaien]] (''Lamna''), dy't allebeide noch libbene [[soarte]]n omfetsje. 

De [[Ruslân|Russyske]] paleöntolooch [[Leonid Glikman]] pleatste de reuzeminskehaai yn [[1964]] yn it [[útstjerren (biology)|útstoarne]] skaai fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus''), mei de krektlyk útstoarne [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis'') en twa oare soarten ''C.&amp;nbsp;trigonodon'', dat letter in [[jonger synonym]] fan ''C.&amp;nbsp;hastalis'' bliek te wêzen, en ''C.&amp;nbsp;xiphodon''. Yn [[2017]] foege [[Alberto Collareta]] ''C.&amp;nbsp;xiphodon'' as in jonger synonym gear mei de reuzeminskehaai.

Tsjintwurdich wurdt de reuzeminskehaai yn it skaai fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') pleatst, yn 'e mande mei de libbene [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') en twa oare [[fossile]] soarten: [[Caifassi's minskehaai]] (''C.&amp;nbsp;caifassii'') en [[Hubbells minskehaai]] (''C.&amp;nbsp;hubbelli''). De âldere breedtoskmakrielhaai (''Cosmopolitodus hastalis'') wurdt sjoen as in oare nau besibbe soarte. 

Hoewol't ''Carcharodon plicatilis'' foarhinne wol beskôge waard as in ''[[nomen dubium]]'' is anno [[2025]] de gongbere [[hypoteze]] dat de reuzeminskehaai in jildige soarte is. Dat stânpunt wurdt ûnderstipe troch de ûndersiken fan [[Alberto Collera]] ''et al.'' út [[2021]] en fan [[Tatjana Malysjkina]] ''et al.'' út [[2023]]. In minderheid fan 'e paleöntologen is lykwols fan miening dat de reuzeminskehaai in fariaasje fan 'e breedtoskmakrielhaai is, en dat de [[morfology]]ske ferskillen tusken de beiden bisten in foarm fan [[seksuele dimorfy]] fertsjintwurdigje.

As men derfan útgiet dat de reuzeminskehaai yndie in selsstannige soarte wie, soe dit bist de direkte [[foarâlder]] fan 'e hjoeddeistige [[minskehaai]] of wite haai (''Carcharodon carcharias'') wêze kinne. In oare mooglikheid is dat it in transisjonele soarte wie tusken de breedtoskmakrielhaai (''Cosmopolitodus hastalis'') en [[Hubbells minskehaai]] (''Carcharodon hubbelli'').

==Datearring==
[[Fossilen]] fan 'e reuzeminskehaai binne oantroffen yn grûnlagen út it [[Mioseen|Let-Mioseen]] en it [[Plioseen|Ier-Plioseen]]. Saakkundigen ornearje op basis dêrfan dat dit bist nei alle gedachten libbe fan 7,1&amp;nbsp;miljoen oant 3,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn. 

==Fersprieding==
Op grûn fan 'e fynsten fan [[fossilen]] wurdt de reuzeminskehaai in [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] en [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] tatocht. Fossilen binne fûn yn [[Noard-Amearika]] ([[Noard-Karolina]]), [[Jeropa]] ([[Portegal]] en [[Itaalje]]), [[Súd-Amearika]] ([[Oerûguay]] en [[Perû]]), [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[East-Aazje]] ([[Súd-Koreä]] en [[Sachalin]] yn it [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Ruslân]]).

==Uterlike skaaimerken==
De reuzeminskehaai wie in grutte [[haai]]esoarte, dy't in totale lichemslingte hie fan nei skatting 5,2–7,6&amp;nbsp;[[meter|m]]. Dat is in slach grutter as de libbene [[minskehaai]] of wite haai (''Carcharodon carcharias''), dy't 3,5–5,0&amp;nbsp;m mjit. Dêrfandinne de namme &quot;reuzeminskehaai&quot;. Wat de foarm fan 'e [[tosk]]en fan 'e reuzeminskehaai oangiet, bestiet der gâns fariaasje fan yndividu ta yndividu. Oer it algemien kin steld wurde dat de tosken sterk lykje op dy fan 'e [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''), mar dat se robúster binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Carcharodon_plicatilis ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Carcharodon plicatilis}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Minskehaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn Austraalje]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Oerûguay]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]
[[Kategory:Fossyl yn Portegal]]
[[Kategory:Fossyl yn Sibearje]]
[[Kategory:Fossyl yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>9yvi12ii8ej12gv4wiio6zdv8cp5k51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Breedtoskmakrielhaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188729</id>
    <revision>
      <id>1233837</id>
      <parentid>1214120</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14668" sha1="sx7sfe4shl63177ojfptyq2tal3punv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=breedtoskmakrielhaai
|Ofbyld= [[File:Mineralizaci%C3%B3n_de_cart%C3%ADlago_de_tibur%C3%B3n.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[breedtoskmakrielhaaien]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cosmopolitodus'') 
|Wittenskiplike namme= Cosmopolitodus hastalis 
|Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1843 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''breedtoskmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cosmopolitodus hastalis''), ek wol '''reuzemakrielhaai''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus''). Dizze haai libbe fan 30&amp;nbsp;miljoen oant 1&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. [[Fossilen]] binne opdobbe yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]], [[Jeropa]], [[East-Aazje|East]]- en [[Súd-Aazje]] en [[Oseaanje]], wat derop wiist dat dit bist in [[kosmopolityske fersprieding]] hie. De breedtoskmakrielhaai wie hiel wierskynlik in [[foarâlder]] fan 'e hjoeddeistige [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'').

==Taksonomy==
De breedtoskmakrielhaai waard yn [[1843]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Switserlân|Switserske]] [[paleöntolooch]] [[Louis Agassiz]] yn syn wurk ''Recherches sur les Poissons fossile'' (&quot;Undersiken nei Fossile Fisken&quot;). De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan dit bist wie ''Oxyrhina hastalis''. Der binne oanwizings dat Agassiz dy namme al yn [[1838]] betocht hie. De oantsjutting datearret út in tiid dat it foar auteurs noch net wenst wie om in [[etymology]] fan troch harren keazen namme by de beskriuwing te dwaan. Dat betsjut dat men bytiden mar riede moat nei wat der oarspronklik krekt mei bedoeld waard. De skaainamme ''Oxyrhina'' is [[Latyn]] foar &quot;puntsnút&quot;, mar wat it [[soart]]spesifike diel ''hastalis'' ynhâldt, is net alhiel dúdlik. Der wurdt wol oannommen dat it ôflaat is fan it Latynske wurd ''hasta'', dat &quot;[[spear]]&quot; betsjut. 
[[File:Cosmopolitodus_hastalis_FLMNH.jpg|left|thumb|180px|De rekonstruëarre [[kaken]] fan in breedtoskmakrielhaai.]]

It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Oxyrhina'' waard fan it begjin oant de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] as in soarte fan sammelbak brûkt foar fossile haaien út it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') dy't nearne oars teplak brocht wurde koene. Tsjin 'e [[1960-er jierren]] wie dúdlik dat dy yndieling net striek mei de wurklikheid en dêrom waard besocht de soarten út it skaai oars ûnder te bringen. Begjin [[1990-er jierren]] waard ''Oxyrhina'' as skaai hielendal ôftanke. Underwilens hie de [[Ruslân|Russyske]] paleöntolooch [[Leonid Glikman]] yn [[1964]] it skaai fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus'') yntrodusearre, spesifyk om 'e breedtoskmakrielhaai yn ûnder te bringen. De wittenskiplike namme fan dat skaai is in gearlûking fan it [[Aldgryksk]]e κοσμοπολίτης, ''kosmopolítes'', dat &quot;wrâldboarger&quot; betsjut, en ὀδών, ''odon'', dat &quot;[[tosk]]&quot; betsjut, en ferwiist nei de fierhinne [[kosmopolityske fersprieding]] dy't de breedtoskmakrielhaai hân liket te hawwen.

Dy yndieling waard lang ôfwiisd troch oare paleöntologen. Koart nei't it skaai ''Oxyrhina'' nei de foddekoer ferwiisd wie, pleatsten Holec ''et al.'' yn [[1995]] by in analyze de breedtoskmakrielhaai yn it skaai fan 'e [[echte makrielhaaien]] of makohaaien (''Isurus''). Dat diene se op basis fan oerienkomsten dy't sy seagen tusken de [[tosk]]en fan 'e breedtoskmakrielhaai en dy fan 'e beide libbene soarten echte makrielhaaien: de [[koartfinmakrielhaai]] (''Isurus oxyrinchus'') en de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''). Dy teory rekke binnen inkele jierren foar it meastepart akseptearre, mei as gefolch dat de breedtoskhaai bekend kaam te stean ûnder de wittenskiplike namme ''Isurus hastalis''. 

Mar doe't Ward en Bonavi yn [[2001]] de tosken fan 'e breedtoskmakrielhaai op 'e nij ûndersochten, stelden se in sterke [[morfology]]ske likenis fêst mei de tosken fan 'e [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''). Sy konkludearren dat de breedtoskmakrielhaai nauwer besibbe wêze moast oan 'e wite haai as oan 'e echte makrielhaaien, en suggerearren dat it miskien in foarâlder fan 'e wite haai west hawwe koe. Dêrom ferpleatsten se de breedtoskmakrielhaai nei it eigen, doe noch [[monotypysk]]e skaai fan 'e breedtoskmakrielhaaien (''Cosmopolitodus''), dat hast fjirtich jier earder troch Glikman foarsteld wie. In ûndersyk út [[2012]] fan Ehret ''et al.'' nei [[Hubbells minskehaai]] (''Carcharodon hubbelli''), in doe nij ûntdutsen fossile haai dy't sûnder mis nau besibbe is oan 'e wite haai, ûnderboude de ôfstammingsbân tusken de breedtoskmakrielhaai en de wite haai fierder, mei't Hubbells minskehaai fungearje koe as in missende link tusken dy beide soarten.
[[File:Cosmopolitodus_hastalis_size.png|right|thumb|350px|Underskate skattings oangeande de grutte fan 'e breedtoskmakrielhaai yn ferliking mei in [[minsklik]]e dûker (griis).]]

Ehret-en-dy sloegen lykwols foar om 'e breedtoskmakrielhaai te werklassifisearjen as in lid fan it skaai fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon''), mei't it ferskil tusken dat skaai en dat fan 'e breedtoskmakrielhaaien (''Comopolitodus'') neffens harren inkeld berêste op it ûntbrekken fan kartelrânen oan 'e tosken fan 'e breedtoskmakrielhaai en it ûntbrekken fan laterale rântsjes oan 'e tosken fan 'e wite haai. Yn [[2012]] wiene Cione ''et al.'' it mei dat foarstel iens. Sy wiisden der ek op dat it ferpleatsen fan 'e breedtoskmakrielhaai nei it skaai fan 'e minskehaaien in mooglike [[parafyletysk]]e sitewaasje foarkomme soe as der yn 'e tiid dat de breedtoskmakrielhaai libbe ek in [[sustersoarte]] fan 'e wite haai libbe. Dêrby gie it om 'e [[reuzeminskehaai]], in fossile haai dy't tradisjoneel identifisearre waard mei de wittenskiplike namme ''Oxyrhina xiphodon'' en letter as ''Isurus xiphodon''. Undersiken fan Collera ''et al.'' út [[2021]] en fan [[Tatjana Malysjkina]] ''et al.'' út [[2023]] lykje te bewizen dat der yndie sa'n sustersoarte bestien hat, dy't tsjintwurdich oantsjut wurdt mei de wittenskiplike namme ''Carcharodon plicatilis''.

Yn [[2021]] wiisde in oar ûndersyk, fan Yun, der lykwols op dat fossile tosken fan 'e breedtoskmakrielhaai en de wite haai dokumintearre binne yn deselde [[geology]]ske [[sedimint|ôfsettings]], wat betsjutte moat dat se yn deselde tiid njonken inoar foarkamen. Dat soe in streek helje troch de teory dat de breedtoskmakrielhaai in foarâlder fan 'e wite haai is. Teffens skreau Yun dat it [[morfotype]] fan 'e breedtoskmakrielhaai anno [[2021]] noch nea op 'e proef steld is troch in [[fylogenetysk]]e analyze, en dat it noch mar gehiel de fraach is hoe't de brede tosken sûnder kartelrânen fan 'e breedtoskmakrielhaai har ta de smellere, kartele tosken fan 'e wite haai ûntjûn hawwe kinne.

==Fersprieding==
[[Fossilen]] fan 'e breedtoskmakrielhaai binne wrâldwiid weromfûn. Yn [[Noard-Amearika]] binne se bekend út [[Meksiko]] en út 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], sawol oan 'e [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] yn [[Marylân]], [[Nij-Jersey]] en [[Floarida]], as oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] yn [[Alabama]] en de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] yn [[Kalifornje]]. Yn [[Súd-Amearika]] binne sokke fossilen opdobbe yn [[Perû]], [[Sily]] en [[Argentynje]]. Yn [[Jeropa]] binne fossilen fan 'e breedtoskmakrielhaai oantroffen yn [[Denemark]], [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Itaalje]], [[Malta]], [[Nederlân]], [[Portegal]] en [[Switserlân]]. Fierders binne se bekend fan 'e [[Azoaren]], út [[Yndia]] yn [[Súd-Aazje]], [[Japan]], [[Súd-Koreä]] en [[Taiwan]] yn [[East-Aazje]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Fidzjy]] yn [[Oseaanje]]. Dat wiist derop dat de breedtoskmakrielhaai yn alle trije grutte [[oseänen]] foarkaam en dêrmei in [[kosmopolityske fersprieding]] hie.

==Datearring==
De breedtoskmakrielhaai libbe fan likernôch 30&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn it [[Oligoseen]] (33,9–23,0&amp;nbsp;miljoen jier lyn), oant 1.070.000 jier lyn, yn it [[Pleistoseen]] (2,6&amp;nbsp;miljoen oant 11.700 jier lyn).
{|style=&quot;float: left; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[File:Isurus_hastalis_labiale.JPG|153x150px|In brede tosk]]
|align=&quot;middle&quot; | [[File:Cosmopolitodus_hastalis_tooth.jpg|153x150px|In smelle tosk]]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;De brede en smelle foarm fan [[tosk]]en&lt;br&gt; fan 'e breedtoskmakrielhaai.&lt;/small&gt;
|}

==Uterlike skaaimerken==
De tosken fan 'e breedtoskmakrielhaai binne twa farianten fan: de brede foarm en de smelle foarm. De brede foarm wurdt omskreaun as fierhinne identyk mei de tosken fan 'e moderne [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') as men it ûntbrekken fan kartelrânen bûten beskôging lit. [[Fossyl]] bewiismateriaal, benammen út 'e [[Piscoformaasje]] yn súdlik-sintraal [[Perû]], wiist derop dat de breedtoskmakrielhaai mei de brede toskfoarm de direkte [[evolúsje|evolúsjonêre]] [[foarâlder]] wiene fan 'e wite haai, mei wierskynlik [[Hubbells minskehaai]] (''Carcharodon hubbelli'') en mooglik ek de [[reuzeminskehaai]] (''Carcharodon plicatilis'') as oergongsfoarmen. 

De smelle foarm wurdt, sa't de namme al seit, karakterisearre troch in folle smellere en dêrtroch puntiger tosk. Sokke tosken binne net wanlyk oan 'e tosken fan 'e moderne [[koartfinmakrielhaai]] (''Isurus oxyrinchus''), hoewol't dy noch smeller binne. It tinken is dat de smelle foarm in lettere evolúsje fan 'e breedtoskmakrielhaai fertsjintwurdiget, dy't plakhie nei't de âldere oergongsfoarmen dy't úteinlik ta it ûntstean fan 'e wite haai liede soene, al út 'e brede foarm fuortkommen wiene. De gongbere hypoteze is dat de breedtoskmakrielhaai mei de smelle toskfoarm de foarâlder wie fan twa ûnderskate fossile haaiesoarten: de nau besibbe [[heaktoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus planus'') en de [[karteltoskmakrielhaai]] (''Carcharomodus escheri'').

Oan 'e hân fan 'e grutte fan 'e tosken kin de grutte fan 'e breedtoskmakrielhaai berekkene wurde. Dat wurdt dien troch de ferhâlding fan 'e tosklingte ta de totale lichemslingte fan 'e neiste libbene sibbe te nimmen, yn dit gefal de wite haai. De korrektheid fan dy berekkening hinget dus ôf fan 'e fraach oft de breedtoskmakrielhaai deselde ferhâlding fan tosklingte ta totale lichemslingte hie as de wite haai. Teffens is it sa dat fossile tosken fan ferskillende grutten in ferskillende lichemslingte opleverje. Dat wol net sizze dat sokke ferskillen inoar tsjinsprekke, mar dat it giet om eksimplaren fan ferskillende lingte. In lytsere tosk soe ôfkomstich wêze kinne fan in jonger bist, of it soe sa wêze kinne dat de breedtoskmakrielhaai yn 'e 22&amp;nbsp;miljoen jier dat er bestien hat, troch [[evolúsje]] stadichoan yn grutte belune of krekt oanwûn is. Berekkenings fan 'e lichemslingte fan 'e breedtoskmakrielhaai rinne sadwaande útinoar fan minder as 2&amp;nbsp;[[meter|m]] (Yun, 2020), fia 2,3–2,4&amp;nbsp;m (Collareta ''et al.'', 2017), 4&amp;nbsp;m (Bianucci ''et al.'', 2010) en 5&amp;nbsp;m (Jambura ''et al.'', 2019) oant 7,6&amp;nbsp;m (Purdy ''et al.'', 2001).
[[File:Cosmopolitodus_hastalis_specimen_CPI-7899.png|right|thumb|250px|[[Spesimen]] CPI-7899, in yn [[2017]] yn [[Perû]] opdobbe [[fossyl]] dat bestiet út in seldsum aggregaat fan [[bonke]]n en [[hûd|dermale]] [[fisk]]eresten.]]

==Paleobiology==
De breedtoskmakrielhaai wie in [[karnivoar]], dy't benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makke op [[seesûchdier]]en, lykas [[walfiskeftigen|walfisken]] en [[dolfinen]]. Nei alle gedachten wie it ien fan 'e [[rôfdier|toprôfdieren]] yn it doetiidske [[see|marine]] [[ekosysteem]]. 

[[Spoarfossilen]], yn 'e foarm fan toskleasten yn 'e [[bonke]]n fan in [[Plioseen|Pliosene]] dolfyn fan 'e soarte [[Gastaldi's Astidolfyn]] (''Astadelphis gastaldii''), litte sjen dat de breedtoskmakrielhaai syn [[proai]] fan ûnderen en fan efteren oanfoel, net liker as hoe't de hjoeddeistige [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') [[seeliuwen]] bejaget. De djipste bytspoaren op 'e [[rib]]ben fan 'e dolfyn wize derop dat de haai syn wraam rjochte op 'e [[bealch]], om daliks in [[dea|fatale]] [[wûne]] ta te bringen en syn proai út te skeakeljen. Dat slagge diskear blykber net, want der binne spoaren fan in twadde oanfal yn 'e regio fan 'e [[rêchfin]]. Paleöntologen ynterpretearje dat as bewiis dat de dolfyn tsjin dy tiid, om syn swakste plak te beskermjen, op 'e rêch draaid wie. Ut 'e bytgrutte kin fierders ôflaat wurde dat de haai dy't de oanfal útfierde in lingte fan likernôch 4&amp;nbsp;m hie.

In goed preservearre fossyl fan in jonge breedtoskmakrielhaai waard yn [[2017]] opdobbe yn [[Perû]]. Opmerklik is dat yn dat gefal net inkeld de [[tosk]]en en, seldsumer, guon [[bonke]]n, mar ek [[hûd|dermale]] resten fan 'e [[mage]]-ynhâld fossilisearre binne. Dêrút kin opmakke wurde dat breedtoskmakrielhaaien ek [[fisk]]en frieten, lykas foarâlderlike soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Australyske sardinen]] (''Sardinops''). It tinken is no dat jonge haaien foar it meastepart bestiene op in dieet fan fisk, en dat se letter, as se in beskate grutte berikt hiene, oergiene op it fretten fan walfiskeftigen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitodus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cosmopolitodus hastalis}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Breedtoskmakrielhaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn Argentynje]]
[[Kategory:Fossyl yn Austraalje]]
[[Kategory:Fossyl yn de Azoaren]]
[[Kategory:Fossyl yn Denemark]]
[[Kategory:Fossyl yn Dútslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Fidzjy]]
[[Kategory:Fossyl yn Hongarije]]
[[Kategory:Fossyl yn Yndia]]
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Japan]]
[[Kategory:Fossyl yn Malta]]
[[Kategory:Fossyl yn Meksiko]]
[[Kategory:Fossyl yn Nederlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]
[[Kategory:Fossyl yn Portegal]]
[[Kategory:Fossyl yn Sily]]
[[Kategory:Fossyl yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Fossyl yn Switserlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Taiwan]]</text>
      <sha1>sx7sfe4shl63177ojfptyq2tal3punv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heaktoskmakrielhaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188736</id>
    <revision>
      <id>1233840</id>
      <parentid>1214127</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5920" sha1="hyvi9y63lj0jm8gxrmifg3ng9rwhm79" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=heaktoskmakrielhaai
|Ofbyld= [[File:Isurus planus teeth.png|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[breedtoskmakrielhaaien]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cosmopolitodus'') 
|Wittenskiplike namme= Cosmopolitodus planus 
|Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1856 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''heaktoskmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cosmopolitodus planus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus''). Dizze haai libbe fan 23&amp;nbsp;miljoen oant 5&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. [[Fossilen]] binne opdobbe yn lannen om 'e [[Stille Oseaan]] hinne. 

==Taksonomy==
De heaktoskmakrielhaai waard foar it earst yn [[1856]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Switserlân|Switserske]] [[paleöntolooch]] [[Louis Agassiz]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Oxyrhina plana'', wêrfan't de skaainamme ''Oxyrhina'' [[Latyn]] is foar &quot;puntsnút&quot;, wylst it soartspesifike diel ''plana'' de [[froulik geslacht (grammatika)|froulike]] foarm is fan it Latynske ''planus'', dat &quot;plat&quot; betsjut. 

It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Oxyrhina'', waard fan it begjin oant de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] as in soarte fan sammelbak brûkt foar fossile haaien út it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') dy't nearne oars teplak brocht wurde koene. Tsjin 'e [[1960-er jierren]] wie dúdlik dat dy yndieling net striek mei de wurklikheid en dêrom waard besocht de soarten út it skaai oars ûnder te bringen. Begjin [[1990-er jierren]] waard ''Oxyrhina'' as skaai hielendal ôftanke.

De heaktoskmakrielhaai waard dêrnei yndield by de [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''), en krige de wittenskiplike namme ''Isurus planus''. Ta dy yndieling hie de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ichtyolooch]] [[David Starr Jordan]] yn [[1907]] al in foarstel dien op basis fan 'e likenis tan 'e [[tosk]]en fan 'e heaktoskmakrielhaai mei dy fan 'e libbene soarten echte makrielhaaien: de [[koartfinmakrielhaai]] (''Isurus oxyrinchus'') en de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''). 

Op basis fan nije ynsichten, wêrneffens syn tosken mear lykje op dy fan 'e [[fossile]] [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''), waard de heaktoskmakrielhaai yn [[2021]] lykwols oerpleatst nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus'').

==Fersprieding==
[[Fossilen]] fan 'e heaktoskmakrielhaai binne weromfûn yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Súd-Koreä]], [[Japan]], it [[Ruslân|Russyske]] [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] en op it ferneamde fynplak fan fossilen [[Sharktooth Hill]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. Dêrmei wie dizze haai foar 't neist beheind ta in [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]].

==Datearring==
De heaktoskmakrielhaai libbe benammen yn it [[Mioseen]] (23,0–5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn), hoewol't er ta ûntwikkeling kommen wêze kin oan 'e ein fan it [[Oligoseen]] (33,9–23,0&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Dizze haai bestie oant rûchwei 5&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn it [[Plioseen]] (5,3–2,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn).

==Uterlike skaaimerken==
De [[tosk]]en fan 'e heaktoskmakrielhaai hawwe wol wat wei fan 'e tosken fan oare [[fossile]] [[makrielhaaien]], yn 't bysûnder fan dy fan 'e [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis'') en fan 'e [[Desorimakrielhaai]] (''Isurus desori''). Anno [[2025]] is de gongbere [[hypoteze]] dat de heaktoskmakrielhaai fuortkommen is út in jongere foarm fan 'e breedtoskmakrielhaai dy't folle smellere tosken hie as âldere foarmen fan datselde bist.

De boppetosken fan in [[folwoeksen]] heaktoskmakrielhaai binne oer it algemien 2–4&amp;nbsp;[[sm]] lang mei in snijrâne dy't net kartele is. Teffens ûntbrekke de laterale rântsjes. Sa't de namme fan dit bist al suggerearret, hat eltse tosk in heakfoarm, wêrby't de punt út 'e middenas fan 'e tosk wei ferskood is yn 'e rjochting fan 'e [[mûlhoeke]]n. Op dat mêd ferskille de tosken fan 'e heaktoskmakrielhaai en de Desorimakrielhaai fan dy fan 'e breedtoskmakrielhaai. De tosken fan 'e Desorimakrielhaai binne folle [[heterodonty|heterodonter]] (mear ûnderling ferskillend) as dy fan 'e heaktoskmakrielhaai, en de [[toskwoartel]]s binne ûngelikenser yn tsjûkte en foarm, mei in smellere struktuer en rûnere kwabben, dy't yn foarm net wanlyk binne oan in [[hert (figuer)|hert]].

Mar de ûndertosken fan 'e heaktoskmakrielhaai binne rjochter en frijwol identyk oan 'e ûndertosken fan 'e breedtoskmakrielhaai. De heaktosken, dy't nei alle gedachten effisjint wêze soene foar it fêsthâlden fan [[proai]]dieren dy't besykje los te kommen, wize op in dieet fan lytsere en middelgrutte bisten. Op basis fan 'e toskgrutte fan 'e heaktoskmakrielhaai wurdt fierders ornearre dat dizze haai in maksimale lingte berikke koe fan 3,8–5&amp;nbsp;[[meter|m]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitodus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cosmopolitodus planus}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Breedtoskmakrielhaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn Austraalje]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Japan]]
[[Kategory:Fossyl yn Sibearje]]
[[Kategory:Fossyl yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>hyvi9y63lj0jm8gxrmifg3ng9rwhm79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brandgint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188824</id>
    <revision>
      <id>1233846</id>
      <parentid>1214430</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="pofvga4sdqwhiy1epejpmufega9frbf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brandgint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula brandi 
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]] ''et al.'', 2015
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brandgint''' of '''Brands gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula brandi'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e brandgint waarden yn [[2015]] oantroffen by in opgraving troch Bianucci ''et al.'' yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû. Spesifyk wie de lokaasje 1–2&amp;nbsp;[[km]] súdwestlik fan Cerro Colorado ([[Spaansk]] foar Coloradoheuvel), likernôch 23&amp;nbsp;km bewesten [[Ocucaje]]. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de brandgint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Cerro Colorado yn [[Perû]]&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 14 
| lat_min                     = 21
| lat_sec                     = 37.90
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 75
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 17.90
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De brandgint waard foar it earst yn [[2015]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntologen]] [[Marcelo Stucchi]], Rafael Varas-Malca en Mario Urbina-Schmitt. De [[wittenskiplike namme]] ''Sula brandi'' is in earbetoan oan harren [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[kollega]] [[Leonard Brand]] fan 'e [[Universiteit fan Loma Linda]], foar syn wichtige bydragen oan 'e paleöntology fan Perûviaanske [[wringedieren]]. It [[holotype]] bestiet út in ûnfolslein [[neurokranium]] (it diel fan 'e [[plasse]] dat de [[harsens]] befettet) en de tsjin 'e kop oansittende útein fan 'e [[snaffel]].

==Uterlike skaaimerken==
De brandgint wie nei alle gedachten like grut as syn hjoeddeistige sibben de [[brune gint]] (''Sula leucogaster'') en de [[humboldtgint]] (''Sula variegata''), dy't in totale lichemslingte fan likernôch 80&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] hawwe. De [[plasse]] wie ek like grut as de plassen fan 'e neamde moderne soarten, mar mear ôfplatte. De ferskillen binne lykwols net grut genôch om in oare manear fan foerazjearjen te suggerearjen. Dat betsjut dat de brandgint nei alle gedachten ek [[jacht (aktiviteit)|jage]] troch fan hichte ôf yn [[see]] te [[dûken]] en sa [[fisk]] te fangen. 

{{boarnen|boarnefernijing=
*[http://publication.plazi.org/id/E049FFDFFF8EFFC3FFCCFF9FFFEAFFFB {{Aut|Stucchi, Marcelo; Varas-Malca, Rafael M.}}; en {{Aut|Urbina-Schmitt, Mario}} (2015), &quot;New Miocene sulid birds from Peru and considerations on their Neogene fossil record in the Eastern Pacific Ocean&quot;, yn: Acta Palaeontologica Polonica, 61 (2), s. 417–427.]
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>pofvga4sdqwhiy1epejpmufega9frbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Figueroagint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188827</id>
    <revision>
      <id>1233848</id>
      <parentid>1216922</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4874" sha1="6i95drtg23iavv73sabjwpluwofzixq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=figueroagint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[tropenginten]] (''Sula'') 
|Wittenskiplike namme= Sula figueroae 
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]] ''et al.'', 2015
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''figueroagint''' of '''Figueroa's gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sula figueroae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tropenginten]] (''Sula''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e figueroagint waarden yn [[2015]] oantroffen by in opgraving troch Bianucci ''et al.'' yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû. Spesifyk wie de lokaasje 1–2&amp;nbsp;[[km]] súdwestlik fan Cerro Colorado ([[Spaansk]] foar Coloradoheuvel), likernôch 23&amp;nbsp;km bewesten [[Ocucaje]]. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de figueroagint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Cerro Colorado yn [[Perû]]&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 14 
| lat_min                     = 21
| lat_sec                     = 37.90
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 75
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 17.90
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De figueroagint waard foar it earst yn [[2015]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntologen]] [[Marcelo Stucchi]], Rafael Varas-Malca en Mario Urbina-Schmitt. De [[wittenskiplike namme]] ''Sula figueroae'' is in earbetoan oan Judith Figueroa fan 'e Perûviaanske [[Feriening foar it Undersyk nei en de Beskerming fan it Bioferskaat]] (''Associación para la Investigación yn Conservación de la Biodiversidad''), &quot;foar har weardefolle bydragen oan 'e kennis omtrint de natoerhistoarje fan Perûviaanske seefûgels&quot;. 

It [[holotype]] bestiet út in suver komplete [[plasse]] mei [[ûnderkaak]], in diel fan ien [[boarstwringe]], trije losse [[halswringe]]n, in [[skouderblêd]] (l.), in folsleine (rj.) en ûnfolsleine (l.) [[boppe-earmbonke]], dielen fan twa [[piipbonke]]n (rj. en l.), in diel fan in [[speakbonke]] (l.), in [[karpometakarpus]] (l.), in [[bekken (bonke)|bekken]] minus de [[skambonke]], en twa ynkomplete [[tarsometatarsus|tarsometatarsy]] (rj. en l.).

It [[paratype]] bestiet út in oaninoar fêstsittende [[foarkebonke]] en [[boarstbonke]], twa [[ravensbeksbonke]]n (rj. en l.), twa skouderblêden (rj. en l.), twa boppe-earmbonken (rj. en l.), distale &lt;small&gt;(dy't it fierst by de romp wei sitte)&lt;/small&gt; fragminten fan twa piipbonken (rj. en l.), de skacht fan in speakbonke, in proksimaal &lt;small&gt;(dat it tichtst by de romp sit)&lt;/small&gt; fragmint fan in karpometakarpus (l.), in ûnfolsleine karpometakarpus (rj.), in distaal fragmnt fan in [[bilbonke]] (rj.), in [[tibiotarsus]] (rj.) en in tarsometatarsus (rj.).

==Uterlike skaaimerken==
De figueroagint hie in selde lichemsfoarm en lichemsgrutte as de libbene [[maskergint]] (''Sula dactylatra''), dy't in totale lichemslingte hat fan 75–85&amp;nbsp;[[sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 160–170&amp;nbsp;sm, en in gewicht fan 1,2–2,2&amp;nbsp;[[kg]]. It grutste ferskil siet him yn 'e [[boppe-earmbonke]], dy't by de figueroagint robúster en folle koarter wie, en mear oerienkomt mei de boppe-earmbonken fan 'e hjoeddeistige [[blaupoatgint]] (''Sula nebouxii''). Fierders wie de [[plasse]] fan 'e figueroagint koarter (fan foarren nei efteren metten), mei in dúdlik robúster plassedak.  

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app001702015.pdf {{Aut|Stucchi, Marcelo; Varas-Malca, Rafael M.}}; en {{Aut|Urbina-Schmitt, Mario}} (2015), &quot;New Miocene sulid birds from Peru and considerations on their Neogene fossil record in the Eastern Pacific Ocean&quot;, yn: Acta Palaeontologica Polonica, 61 (2), s. 417–427.] {{pdf}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Tropengint]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>6i95drtg23iavv73sabjwpluwofzixq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karteltoskmakrielhaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188951</id>
    <revision>
      <id>1233842</id>
      <parentid>1214657</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="140cq9kmn1chvv7tm7n60668mcvxa9o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=karteltoskmakrielhaai
|Ofbyld= [[File:Escheri_holotype.png|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Yllustraasje fan it [[holotype]] fan 'e karteltoskmakrielhaai.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= '''karteltoskmakrielhaaien'''&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Carcharomodus'') &lt;small&gt;[[Jürgen Kriwet|Kriwet]], 2014&lt;/small&gt; 
|Wittenskiplike namme= Carcharomodus escheri 
|Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1843 
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''karteltoskmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Carcharomodus escheri'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''karteltoskmakrielhaaien''' (''Carcharomodus''). Dizze haai libbe fan 12&amp;nbsp;miljoen oant 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. [[Fossilen]] binne opdobbe yn lannen om 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]] hinne. Yn it [[ferline]] waard de karteltoskmakrielhaai beskôge as in transisjonele [[soarte]] tusken de [[foarâlder]]like [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis'') en syn [[ôfstammeling]], de moderne [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''). Mar nei de ûntdekking fan [[Hubbells minskehaai]] (''Carcharodon hubbelli''), dy't dy rol folle better ferfollet, wurdt de karteltoskmakrielhaai no beskôge as in [[evolúsje|evolúsjonêr]] dearinnend paad. 

==Taksonomy==
===Oarspronklike beskriuwing===
De karteltoskmakrielhaai waard yn [[1843]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Switserlân|Switserske]] [[paleöntolooch]] [[Louis Agassiz]], dy't it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Carcharodon escheri'' joech en it dêrmei yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[minskehaaien]] (''Carcharodon'') pleatste. It soartspesifike diel fan 'e namme, ''escheri'', is dúdlik in ferneaming nei in persoan dy't de [[efternamme]] 'Escher' hie, mar wa't dat krekt west hat, is net dúdlik. De wittenskiplike namme fan 'e karteltoskmakrielhaai stammet út in tiid dat it foar beskriuwers noch gjin wenst wie (sa't it tsjintwurdich is) om in [[etymology]] fan 'e wittenskiplike namme ta te foegjen. 

Yn elts gefal kin it net de [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] [[keunstner]] [[Maurits Cornelis Escher]] ([[1898]]–[[1972]]) west hawwe, sa't hjir en dêr op it [[ynternet]] suggerearre wurdt, mei't dy pas yn [[1898]] [[berne]] waard, wylst Agassiz de karteltoskmakrielhaai al yn [[1843]] beskreau. De Switserske [[nasjonaliteit]] fan Agassiz yn acht nommen lykje de Switserske [[geolooch]] [[Arnold Escher von der Linth]] ([[1807]]–[[1872]]) of dy syn [[heit]], de [[wittenskipper]] en [[politikus]] [[Hans Conrad Escher von der Linth]] ([[1767]]–[[1823]]) gaadlike kandidaten, mar dat is mar rieden.

===Lettere taksonomyske skiednis===
Agassiz beskreau yn deselde publikaasje út [[1843]] ek in oare [[fossile]] [[haai]], dy't er ''Carcharodon subserratus'' neamde. Dat died er op basis fan in [[tosk]] dy't letter fan 'e karteltoskmakrielhaai bliek te wêzen, sadat ''Carcharodon subserratus'' no as in [[jonger synonym]] fan ''Carcharodon escheri'' beskôge wurdt. De [[frankryk|Frânske]] paleöntolooch [[Maurice Leriche]] murk yn [[1927]] de [[morfology]]ske oerienkomsten op tusken de tosken fan 'e karteltoskmakrielhaai en dy fan 'e [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis'', doe noch ''Oxyrhina hastalis''), en joech dêrom de karteltoskmakrielhaai de provisoaryske wittenskiplike namme ''Oxyrhina hastalis var. escheri''. 

Yn [[1961]], doe't guon paleöntologen derta oergien wiene en diel de breedtoskmakrielhaai by de [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') yn ûnder de wittenskiplike namme ''Isurus hastalis'', hold de [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch [[T. Kruckow]] it derop dat de karteltoskmakrielhaai gjin fariaasje, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e breedtoskmakrielhaai wie, en dat it bist sadwaande ''Isurus hastalis escheri'' neamd wurde moat. De [[Nederlân|Nederlanner]] [[M. van den Bosch]] joech de karteltoskmakrielhaai yn [[1969]] lykwols syn status fan selstannige [[soarte]] werom ûnder de namme ''Isurus escheri''. Yn [[2006]] konkludearre de Frânske paleöntolooch [[Henri Cappetta]] op basis fan nij ûndersyk dat de karteltoskmakrielhaai nau besibbe wie oan 'e moderne [[wite haai]] of minskehaai (''Carcharodon carcharias''). Dêrom ferpleatste er it bist werom nei it skaai fan 'e minskehaaien (''Carcharodon''), dêr't Agassiz it oarspronklik ek yndield hie. 

De ûntdekking yn [[2014]] fan [[spesimen]] MNU&amp;nbsp;071–20, it earste fierhinne komplete [[skelet]] fan in karteltoskmakrielhaai, brocht paleöntologen ta de oertsjûging dat dizze haai safolle fan syn neiste sibben ferskilde, dat er in eigen skaai fertsjinne. Dat waard datselde jiers noch troch de [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch [[Jürgen Krewit]] yntrodusearre ûnder de wittenskiplike namme ''Carcharomodus''. Dy namme komt fan it [[Aldgryksk]]e κάρχαρος, ''karcharos'', dat &quot;mei tosken&quot; of &quot;mei tinen&quot; betsjut; όμοιος, ''omoios'', dat &quot;lykjend op&quot; betsjut; en δόντι, ''donti'', dat &quot;tosk&quot; betsjut. &quot;Toskige tosk&quot; of &quot;tosk mei tinen&quot; is de betsjutting fan ''Carcharodon'', de wittenskiplike namme fan it skaai fan 'e minskehaaien. De namme fan it skaai fan 'e karteltoskmakrielhaaien betsjut dêrom &quot;tosk lykjend op [dy fan] 'e minskehaaien&quot;.

De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] paleöntolooch [[Bretton Kent]] woe yn [[2018]] hawwe dat ''Carcharodon subserratus'' de âldste namme wie, om't Agassiz dy namme in pear [[bledside|siden]] earder brûkt hie yn deselde publikaasje wêryn't er ek de namme ''Carcharodon escheri'' yntrodusearre. Dêrom soe neffens him ''Carcharodon escheri'' it [[jonger synonym]] wêze. Hy fûn ek dat de karteltoskmakrielhaai folle mear oerienkomsten fertoande mei de breedtoskmakrielhaai (''Cosmopolitodus hastalis'') as mei de echte makrielhaaien (''Isurus'') of de minskehaaien (''Carcharodon''), sadat it bist nei syn miening it bêste ûnderbrocht wurde koe yn it skaai fan 'e [[breedtoskmakrielhaaien]] (''Cosmopolitodus'') en de yntroduksje fan in eigen monotypysk skaai alhiel ûnnedich wie. Kent syn ideeën krigen lykwols net folle neifolging fan syn amtsgenoaten.
[[File:Carcharomodus-escheri-teeth.png |right|thumb|250px|[[Fossile]] [[tosk]]en út 'e [[boppekaak]] fan in karteltoskmakrielhaai, opgroeven by [[Groß Pampau]] yn [[Dútslân]].]]

==Evolúsje==
It [[gebit]] fan 'e karteltoskmakrielhaai fertoant beskate tuskenbeiden skaaimerken tusken de skaaien fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') en de [[minskehaaien]] (''Carcharodon''). Dêrom waard yn it [[ferline]] spekulearre dat it in transisjonele soarte wêze moast tusken de moderne [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') en dy syn [[foarâlder]], de [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''). 

Mar in ûndersyk fan [[Dana J. Ehret]] ''et al.'' út [[2012]] wiisde derop dat de karteltoskmakrielhaai yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind west liket te hawwen ta de noardlike [[Atlantyske Oseaan]], wylst der foar sawol de breedtoskmakrielhaai as de wite haai sprake is in [[kosmopolityske fersprieding]]. Ek wiisden Ehret-en-dy derop dat de karteltoskmakrielhaai [[útstjerren (biology)|útstoar]] foar't de wite haai ferskynde, sadat de karteltoskmakrielhaai tekoart sjit as brêge tusken de wite haai en de breedtoskmakrielhaai. Krekt oarsom, it liek der neffens harren sterk op dat de oerienkomsten op it mêd fan tosken feroarsake waarden troch [[konverginte evolúsje]] ynstee fan in neie sibskip. De ûntdekking fan [[Hubbells minskehaai]] (''Carcharodon hubbelli'') loste it probleem fan 'e missende link tusken de wite haai en de breedtoskmakrielhaai op, mei't dy nije soarte dêr in folle better passende gadingmakker foar wie.

Tsjintwurdich wurdt de karteltoskmakrielhaai dêrom algemien beskôge as in bist dat útstoar sûnder neikommelingen nei te litten, wêrmei't it [[evolúsje|evolújonêr]] sjoen in dearinnend paad wie. Anno [[2025]] is de [[wittenskiplike konsensus]] dat de wite haai ôfstammet fan in in eardere foarm fan 'e breedtoskmakrielhaai mei brede tosken, mei Hubbells minskehaai en mooglik ek de [[reuzeminskehaai]] (''Carcharodon plicatilis'') as oergongsfoarmen. Neitiid evoluëarre de breedtoskmakrielhaai fierder ta in foarm mei smellere tosken, en de karteltoskmakrielhaai wie ien fan 'e beide soarte soarten dy't fan dy foarm ôfstammen, mei as [[sustersoarte]] de [[heaktoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus planus'').

==Fersprieding==
Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] liket de karteltoskmakrielhaai beheind west te hawwen ta de noardlike [[Atlantyske Oseaan]]. Yn [[Jeropa]] binne der [[fossilen]] fan dit bist opdobbe yn [[Nederlân]], [[Belgje]], [[Dútslân]] en [[Spanje]] en yn mindere mjitte yn [[Portegal]], en yn [[Noard-Amearika]] binne der fossilen oantroffen yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Marylân]]. De Nederlânske fossilen fan 'e karteltoskmakrielhaai binne ôfkomstich út 'e [[sân]]ôfgravings yn wat no it [[rekreaasje]]gebiet De Kuilen is, yn it [[Lân fan Cuijk]] tusken [[Langenboom]] en [[Mill]], yn 'e neite fan [[Nimwegen]]. Ut in [[sedimint]]laach op in djipte fan 15&amp;nbsp;[[meter|m]] binne dêr gâns fossilen foar 't ljocht kommen.

Guon fossile haaietosken út 'e [[lannen en territoaria]] om 'e [[Stille Oseaan]] hinne, wêrûnder [[Perû]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dy't provisoarysk taskreaun binne oan it synonym ''Isurus escheri'', fertsjintwurdigje in oare soarte, dy't noch beskreaun wurde moat. 

==Datearring==
Der wurdt ornearre dat de karteltoskmakrielhaai libbe fan it [[Mioseen|Mid-Mioseen]] (likernôch 12&amp;nbsp;miljoen jier lyn) oant it [[Plioseen|Ier-Plioseen]] (likernôch 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen jier lyn). 

==Uterlike skaaimerken==
De [[tosk|boppetosken]] fan 'e karteltoskmakrielhaai mjitte 2,7–4,2&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]]. Se hawwe, sa't de namme fan it bist al oanjout, kartele rânen lykas dy fan 'e [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias'') en teffens laterale rântsjes lykas dy fan 'e [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis''). Se binne alsa goed oanpast foar snijen. De [[tosk|ûndertosken]] binne puntiger en smeller foar it fêstgripen fan [[proai]]en, en komme mear oerien mei de tosken fan 'e hjoeddeistige [[koartfinmakrielhaai]] (''Isurus oxyrinchus'') en de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus'') út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'').

Basearre op 'e grutte fan 'e tosken wurdt de lingte fan 'e karteltoskmakrielhaai rûsd op 3.70–4.50&amp;nbsp;[[meter|m]]. In útsûnderlike grutte tosk fan 5&amp;nbsp;sm lang soe ôfkomstich wêze fan in útsûnderlik grut eksimpaar mei in lingte fan 5&amp;nbsp;m.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Carcharomodus_escheri ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Carcharomodus escheri}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Karteltoskmakrielhaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn Belgje]]
[[Kategory:Fossyl yn Dútslân]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Nederlân]]
[[Kategory:Fossyl yn Portegal]]
[[Kategory:Fossyl yn Spanje]]</text>
      <sha1>140cq9kmn1chvv7tm7n60668mcvxa9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutearkitfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189034</id>
    <revision>
      <id>1233943</id>
      <parentid>1228195</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16786" sha1="c9rw8pyoonkca0x2425j9xtqsdiedge" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutearkitfoks
|Ofbyld= [[File:RussNamitz-BKFO-CarrizoPlainNM-SJKitFox (53863936735) (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes macrotis 
|Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1888 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearkitfoks (Vulpes macrotis).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[kitfoks]]''', dat in oare hûneftige út Noard-Amearika is, hoewol't yn it Ingelsk de grutearkitfoks fan ''kit fox'' neamd wurdt}}
{{Net te betiizjen|de '''[[grutearfoks]]''', dat in hûneftige út Afrika is}}
De '''grutearkitfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes macrotis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist komt foar yn [[Amerikaanske Súdwesten|it súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en noardlik en noardwestlik [[Meksiko]]. It is de lytste fan 'e fjouwer foksesoarten dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme en ien fan 'e lytsten fan 'e wrâld. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]] dat de [[dei]] rêstend trochbringt yn in ûndergrûnske [[hoale]]. It is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't foar it meastepart [[woastinen]] en [[healwoastinen]] bewennet. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearkitfoks as net bedrige.

==Taksonomy==
De grutearkitfoks waard foar it earst yn [[1888]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam]], dy't wol de &quot;heit fan 'e [[mammalogy]]&quot; neamd wurdt. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes macrotis''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Vulpes'' is [[Latyn]] foar &quot;foks&quot;, wylst it soartspesifike diel ''macrotis'' letterlik &quot;grutear&quot; ynhâldt. De namme betsjut dus eins &quot;grutearfoks&quot;. Yn it [[Ingelsk]] wurdt dit bist de ''kit fox'' neamd, mar yn it [[Nederlânsk]] en [[Frysk]] ferwiisd de namme [[kitfoks]] nei in nau besibbe [[soarte]], ''Vulpes velox''. ''Kit'' is it Ingelske wurd foar &quot;foksejong&quot;, en it ferwiist yn dizze kontekst, nei't men oannimme mei, nei de behindige grutte fan 'e grutearkitfoks.
[[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52462234223).jpg|left|thumb|230px|In grutearkitfoks rekt himsels út en gappet.]]

Guon mammalogen hawwe de grutearkitfoks yn it [[ferline]] (oant yn 'e [[1990-er jierren]] ta) wol klassifisearre as in [[ûndersoarte]] fan 'e kitfoks, dy't foarkomt op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Mar út in ûndersyk út [[1993]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten die bliken dat it wier om twa ferskillende soarten gie. Yn 'e kontreien dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks en de kitfoks oerlapet, yn [[West-Teksas]] en it easten fan [[Nij-Meksiko]], komme wol natuerlike [[krusing (biology)|krusings]] fan 'e beide soarten foar, mar dy [[hybride (biology)|hybridisearring]] is mar hiel beheind yn skaal.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks leit yn it [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike part]] fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. It omfettet guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] dielen fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Sonoarawoastyn]] yn noardwestlik Meksiko, op it [[Kalifornysk Skiereilân]] en yn súdlik [[Arizona]], de [[Mojavewoastyn]] yn súdeastlik [[Kalifornje]], de [[Chihuahuawoastyn]] yn it noarden fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oangrinzgjende dielen fan Arizona, [[Utah]], [[Idaho]] en [[Oregon]]. Fierders heart ek [[West-Teksas]] ynklusyf de [[Transpecos]] ta it areaal, de súdwestlike helte fan [[Nij-Meksiko]], it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Colorado (rivier)|Colorado]] troch súdlik Utah oant yn it westen fan 'e steat [[Colorado]], en de [[San-Joaquindelling]], dy't it súdlike part fan 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling fan Kalifornje]] foarmet. 

==Uterlike skaaimerken==
De grutearkitfoks is fan ferlykbere grutte mei in [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 45&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–53&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 26–32&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,7&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is dit de lytste fan 'e fjouwer leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme (de oaren binne de [[gewoane foks]] (''V.&amp;nbsp;vulpes''), de [[poalfoks]] (''V.&amp;nbsp;lagopus'') en de [[kitfoks]] (''V.&amp;nbsp;velox'')). De [[sturt]] is lang (rûchwei 40% fan 'e totale lichemslingte) en sjocht derút as in [[plomsturt]]. Sa't syn namme al suggerearret, hat de grutearkitfoks opmerklik grutte [[ear (anatomy)|earen]], sels foar in foks, mei in lingte fan 7,1–9,5&amp;nbsp;sm. Dy fasilitearje as in soartemint 'skûtelantennes' net inkeld in tige skerp [[gehoar]], mar fungearje yn 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] ek as 'radiators' om oermjittige [[lichemstemperatuer|lichemswaarmte]] ôf te jaan. Grutearkitfoksen fertoane net folle [[seksuele dimorfy]], útsein yn 'e sin dat de rikel (it [[mantsje]]) justjes grutter is as de moerfoks (it wyfke).
[[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52461966359).jpg|right|thumb|250px|In grutearkitfoks.]]

De [[kleur]] fan 'e [[pels]] kin regionaal fariëarje, mar oer it algemien is de grutearkitfoks op 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[sturt]] spikkelich oant [[giel]]ich [[griis]]. De spikkeligens is it gefolch fan langere [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] dy't út it [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] omheech stekke en in [[swart]]e punt hawwe mei dêrûnder in wite bân en dêr wer ûnder noch in swartenien. De [[side (anatomy)|siden]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[poat]]en binne gielich oant [[oranje]], wylst it [[kin]], de [[kiel]] en de [[bealch]] [[brutsen wyt]] oant [[krêmkleur]]ich binne. De [[snút]] en [[snorhierren]] binne oer it algemien [[brún]] oant swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten hawwe stive toefen hier, dy't har beskermet tsjin in ekstreem ferhjitte ûndergrûn, mar dy't de grutearkitfoks mei-iens ek mear gryp jouwe op in ûndergrûn fan mul [[sân]].

==Biotoop==
De grutearkitfoks is in bewenner [[woastinen]] en [[healwoastinen]], dy't ek wol foarkomt op 'e [[steppe]] en de [[drûchte|drûge]] [[prêrje]]. In ûndergrûn fan los materiaal, lykas [[sân]], jout er de foarkar oan boppe [[rots]]en, mei't er dêr net yn grave kin. Grutearkitfoksen wurde soms ek oantroffen yn [[kultuerlânskip]]pen, yn 't bysûnder yn [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] en [[wyngerd]]s. Se binne sels by steat om har oan te passen oan it libben yn 'e [[stêd]]. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komme se foar fan 400–1.900&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
Grutearkitfoksen libje yn pearkes fan in rikel en in moerfoks. Se binne net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]]; ferskate pearkes kinne deselde krite brûke om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]], al dogge se dat ornaris net tagelyk.

De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er bytiden ek yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) op 'e lapen komt. [[Dei|Ljochtskyndei]] bringt er yn 'e regel rêstend troch yn syn ûndergrûnske [[hoale]] om oan 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] te ûntkommen. Soms, benammen by 't [[winter]], kom er oerdeis foar 't ljocht om te [[sinnebaaien]]. De hoale is faak eigengroeven, mar soms nimme grutearkitfoksen ek in al besteande hoale oer, dy't makke is troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), of ien fan ferskate soarten [[grûniikhoarntsjes]], [[prêrjehûnen]] of [[kangoeroerotten]]. Ien pear grutearkitfoksen hat ornaris mear as 11&amp;nbsp;hoalen tagelyk yn gebrûk, dy't fersille lizze oer it [[territoarium (biology)|territoarium]].
[[File:Kit_foxes_at_the_Nevada_Test_Site.jpg |left|thumb|250px|In trio grutearkitfoksejongen dy't grutbrocht wurde yn it [[dûker (piip)|dûker]] op it [[Testterrein fan Nevada]].]]

Grutearkitfoksen steane bekend om har fluggens, mar dat is faak mar in yllúzje dy't kreëarre wurdt troch har behindige grutte en har [[skutkleur]]. Harren [[faasje|maksimumfaasje]] is rûchwei 40&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]], mar dy gong hâlde se der net lang yn, mei't se op folle feart sprinters binne en gjin lange-ôfstânsdravers.

De grutearkitfoks is oer it algemien [[monogaam]] yn syn relaasje mei syn partner, en de pearkes bliuwe it jier rûn byinoar. Mar der dogge har út en troch ek [[polygame]] pearingsrelaasjes foar. De moerfoks begjint al yn [[septimber]] of [[oktober]] hoalen ta te rieden om yn te [[befalling|befallen]]. Dêrby wurdt gjin nêst oanlein, mar wurde der nije yngongen en tunnels tafoege. De eigentlike [[peartiid]] falt fan [[desimber]] oant [[jannewaris]] of [[febrewaris]], wannear't de moerfoks [[loopsk]] is. De [[pearing]] einiget, lykas by de measte [[hûneftigen]], mei in [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]], wêrby't de [[penis]] sa opset dat er tydlik yn 'e [[fagina]] fêst komt te sitten.

De [[draachtiid]] duorret by de grutearkitfoks 49–56&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerfoks, almeast yn [[febrewaris]] of [[maart]], in nêst fan 4–5&amp;nbsp;jongen smyt. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe by de [[berte]] al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] fan 'e jongen geane mei 10–15&amp;nbsp;dagen iepen. De jongen bliuwe binnendoar oant se teminsten 28&amp;nbsp;dagen âld binne. De moerfoks bliuwt yn dy perioade by harren en de rikel jaget dan foar himsels en syn partner. Mei likernôch 56&amp;nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei 3–4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] begjinne se foar harsels te jeien en foerazjearjen. Se binne selsstannich mei 5–6&amp;nbsp;moannen en [[geslachtsryp]] mei 10&amp;nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] fan in grutearkitfoks yn it wyld bedraacht 5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't guon eksimplaren yn finzenskip wol 10–12&amp;nbsp;jier wurden binne.

==Fretten==
De grutearkitfoks is, wat [[fretten]] oanbelanget, in [[opportunist]] mei in [[omnivoar]], mar yn haadsaak [[karnivoar]] dieet. Wat der op in willekeurige dei krekt op it menu stiet, hinget alhiel ôf fan 'e beskikberens. Yn 'e [[Mojavewoastyn]] is de wichtichste [[proai]] fan 'e grutearkitfoks de [[merriamkangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami'').

Oare [[kjifdieren]] dy't troch de grutearkitfoks [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde, binne: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[súdlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys torridus''), de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), de [[boarstelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus hispidus''), de [[merriammûsgoffer]] (''Perognathus merriami''), de [[Kalifornyske mûsgoffer]] (''Chaetodipus californicus''), de [[langpoatmûsgoffer]] (''Perognathus longimembris''), de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), de [[lytse woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus arenarius''), de [[rotsmûsgoffer]] (''Chaetodipus intermedius''), de [[sidehierrige mûsgoffer]] (''Perognathus flavus''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus penicillatus''), it [[beldinggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus beldingi''), it [[Pajûtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus mollis''), it [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''), it [[rotsiikhoarntsje]] (''Otospermophilus variegatus''), it [[gewoan antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), de [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''Cynomys gunnisoni''), de [[plomsturthamsterrôt]] (''Neotoma cinerea''), de [[woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus'').
[[File:Vulpes_macrotis_mutica_with_pups.jpg |right|thumb|250px|In grutearkitfoks mei in pear jongen yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]].]]

Dêrnjonken fret de grutearkitfoks ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''), de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Der steane ek fûgels op it menu, benammen op 'e [[grûn]] libjende soarten, lykas de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus'') en [[eksoat]]en as de [[Aziatyske stienpatriis]] (''Alectoris chukar''), de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). Fierders frette grutearkitfoksen ek lytse [[reptilen]], [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fisken]] en soms [[plant]]aardich materiaal, lykas [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e [[tomaatplant]] (''Lycopersicon esculentum'') en de [[sagûarokaktus]] (''Carnegiea gigantea''). Ytber [[ôffal]] dat troch [[minske]]n efterlitten is, litte se ek net lizze.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e grutearkitfoks is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), dy't grutearkitfoksen deadet safolle as er mar kin, net om se op te fretten, mar om 'e [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] út 'e wei te romjen. Oare natuerlike fijannen fan 'e grutearkitfoks binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'').
[[File:Kit fox tds.jpg|left|thumb|250px|In grutearkitfoks yn súdlik [[Utah]].]]

==Status==
De grutearkitfoks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. 

De populaasje yn 'e [[San-Joaquindelling]] fan [[Kalifornje]], dy't nei alle gedachten in aparte [[ûndersoarte]] (''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;mutica'') fertsjintwurdiget, is lykwols [[bedrige soarte|bedrige]]. Eartiids wie dat bist yn sintraal Kalifornje tige algemien oanwêzich, mar troch útrûgingsprogramma's fan [[boer]]en dy't rjochte wiene tsjin [[rôfdier]]en kaam er mids [[tweintichste iuw]] yn 'e knipe. Sûnt [[1967]] hat er yn Kalifornje in beskerme status. Yn [[1990]] bestie de populaasje nei skatting noch út 7.000 eksimplaren, en dat is sûnt allinnich noch mar belune troch de oanhâldende útwreiding fan minsklike aktiviteiten yn 'e delling, dy't foar de grutearkitfoks delkomt op [[habitatferneatiging]]. In oare negative faktor is de útrûging fan 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn Kalifornje; dêrtroch is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') dêr no it wichtichste [[rôfdier]], en lit dat no krekt de slimste natuerlike fijân fan 'e grutearkitfoks wêze.

==Undersoarten==
De ferdieling fan 'e grutearkitfoks (''Vulpes macrotis'') yn [[ûndersoarte]]n is noch net alhiel dúdlik. Oant teminsten it begjin fan 'e [[1980-er jierren]] waarden der wol 8 ûnderskate ûndersoarten erkend, mar in yngeande analyze út [[1990]] koe foar dy yndieling gjin ûnderstypjend bewiis fine. Hoewol't it sa klear as in klûntsje is dat der yn dizzen ferlet is fan mear ûndersyk, liket de measte ynformaasje dy't no al beskikber is derop te wizen dat alteast de [[bedrige soarte|bedrige]] grutearkitfoks fan 'e [[San-Joaquindelling]] yn sintraal [[Kalifornje]] in erkenning as ûndersoarte fertsjinnet, ''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;.mutica'', omreden fan syn [[geografy]]ske isolaasje. Alle oare grutearkitfoksen soene dan ûnder de [[nominaat]] ''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;macrotis'' beflapt wurde kinne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Kit_fox ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Vulpes macrotis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>c9rw8pyoonkca0x2425j9xtqsdiedge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233944</id>
      <parentid>1233943</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16786" sha1="3htlqny5ie8d9gw1fs0oklk4rwcfjwl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutearkitfoks
|Ofbyld= [[File:RussNamitz-BKFO-CarrizoPlainNM-SJKitFox (53863936735) (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes macrotis 
|Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1888 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearkitfoks (Vulpes macrotis).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[kitfoks]]''', dat in oare hûneftige út Noard-Amearika is, hoewol't yn it Ingelsk de grutearkitfoks fan ''kit fox'' neamd wurdt}}
{{Net te betiizjen|de '''[[grutearfoks]]''', dat in hûneftige út Afrika is}}
De '''grutearkitfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes macrotis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist komt foar yn [[Amerikaanske Súdwesten|it súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en noardlik en noardwestlik [[Meksiko]]. It is de lytste fan 'e fjouwer foksesoarten dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme en ien fan 'e lytsten fan 'e wrâld. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]] dat de [[dei]] rêstend trochbringt yn in ûndergrûnske [[hoale]]. It is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't foar it meastepart [[woastinen]] en [[healwoastinen]] bewennet. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearkitfoks as net bedrige.

==Taksonomy==
De grutearkitfoks waard foar it earst yn [[1888]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam]], dy't wol de &quot;heit fan 'e [[mammalogy]]&quot; neamd wurdt. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes macrotis''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Vulpes'' is [[Latyn]] foar &quot;foks&quot;, wylst it soartspesifike diel ''macrotis'' letterlik &quot;grutear&quot; ynhâldt. De namme betsjut dus eins &quot;grutearfoks&quot;. Yn it [[Ingelsk]] wurdt dit bist de ''kit fox'' neamd, mar yn it [[Nederlânsk]] en [[Frysk]] ferwiisd de namme [[kitfoks]] nei in nau besibbe [[soarte]], ''Vulpes velox''. ''Kit'' is it Ingelske wurd foar &quot;foksejong&quot;, en it ferwiist yn dizze kontekst, nei't men oannimme mei, nei de behindige grutte fan 'e grutearkitfoks.
[[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52462234223).jpg|left|thumb|230px|In grutearkitfoks rekt himsels út en gappet.]]

Guon mammalogen hawwe de grutearkitfoks yn it [[ferline]] (oant yn 'e [[1990-er jierren]] ta) wol klassifisearre as in [[ûndersoarte]] fan 'e kitfoks, dy't foarkomt op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Mar út in ûndersyk út [[1993]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten die bliken dat it wier om twa ferskillende soarten gie. Yn 'e kontreien dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks en de kitfoks oerlapet, yn [[West-Teksas]] en it easten fan [[Nij-Meksiko]], komme wol natuerlike [[krusing (biology)|krusings]] fan 'e beide soarten foar, mar dy [[hybride (biology)|hybridisearring]] is mar hiel beheind yn skaal.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks leit yn it [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike part]] fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. It omfettet guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] dielen fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Sonoarawoastyn]] yn noardwestlik Meksiko, op it [[Kalifornysk Skiereilân]] en yn súdlik [[Arizona]], de [[Mojavewoastyn]] yn súdeastlik [[Kalifornje]], de [[Chihuahuawoastyn]] yn it noarden fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oangrinzgjende dielen fan Arizona, [[Utah]], [[Idaho]] en [[Oregon]]. Fierders heart ek [[West-Teksas]] ynklusyf de [[Transpecos]] ta it areaal, de súdwestlike helte fan [[Nij-Meksiko]], it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Colorado (rivier)|Colorado]] troch súdlik Utah oant yn it westen fan 'e steat [[Colorado]], en de [[San-Joaquindelling]], dy't it súdlike part fan 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling fan Kalifornje]] foarmet. 

==Uterlike skaaimerken==
De grutearkitfoks is fan ferlykbere grutte mei in [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 45&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–53&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 26–32&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,7&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is dit de lytste fan 'e fjouwer leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme (de oaren binne de [[gewoane foks]] (''V.&amp;nbsp;vulpes''), de [[poalfoks]] (''V.&amp;nbsp;lagopus'') en de [[kitfoks]] (''V.&amp;nbsp;velox'')). De [[sturt]] is lang (rûchwei 40% fan 'e totale lichemslingte) en sjocht derút as in [[plomsturt]]. Sa't syn namme al suggerearret, hat de grutearkitfoks opmerklik grutte [[ear (anatomy)|earen]], sels foar in foks, mei in lingte fan 7,1–9,5&amp;nbsp;sm. Dy fasilitearje as in soartemint 'skûtelantennes' net inkeld in tige skerp [[gehoar]], mar fungearje yn 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] ek as 'radiators' om oermjittige [[lichemstemperatuer|lichemswaarmte]] ôf te jaan. Grutearkitfoksen fertoane net folle [[seksuele dimorfy]], útsein yn 'e sin dat de rikel (it [[mantsje]]) justjes grutter is as de moerfoks (it wyfke).

De [[kleur]] fan 'e [[pels]] kin regionaal fariëarje, mar oer it algemien is de grutearkitfoks op 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[sturt]] spikkelich oant [[giel]]ich [[griis]]. De spikkeligens is it gefolch fan langere [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] dy't út it [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] omheech stekke en in [[swart]]e punt hawwe mei dêrûnder in wite bân en dêr wer ûnder noch in swartenien. De [[side (anatomy)|siden]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[poat]]en binne gielich oant [[oranje]], wylst it [[kin]], de [[kiel]] en de [[bealch]] [[brutsen wyt]] oant [[krêmkleur]]ich binne. De [[snút]] en [[snorhierren]] binne oer it algemien [[brún]] oant swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten hawwe stive toefen hier, dy't har beskermet tsjin in ekstreem ferhjitte ûndergrûn, mar dy't de grutearkitfoks mei-iens ek mear gryp jouwe op in ûndergrûn fan mul [[sân]].
[[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52461966359).jpg|right|thumb|250px|In grutearkitfoks.]]

==Biotoop==
De grutearkitfoks is in bewenner [[woastinen]] en [[healwoastinen]], dy't ek wol foarkomt op 'e [[steppe]] en de [[drûchte|drûge]] [[prêrje]]. In ûndergrûn fan los materiaal, lykas [[sân]], jout er de foarkar oan boppe [[rots]]en, mei't er dêr net yn grave kin. Grutearkitfoksen wurde soms ek oantroffen yn [[kultuerlânskip]]pen, yn 't bysûnder yn [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] en [[wyngerd]]s. Se binne sels by steat om har oan te passen oan it libben yn 'e [[stêd]]. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komme se foar fan 400–1.900&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
Grutearkitfoksen libje yn pearkes fan in rikel en in moerfoks. Se binne net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]]; ferskate pearkes kinne deselde krite brûke om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]], al dogge se dat ornaris net tagelyk.

De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er bytiden ek yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) op 'e lapen komt. [[Dei|Ljochtskyndei]] bringt er yn 'e regel rêstend troch yn syn ûndergrûnske [[hoale]] om oan 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] te ûntkommen. Soms, benammen by 't [[winter]], kom er oerdeis foar 't ljocht om te [[sinnebaaien]]. De hoale is faak eigengroeven, mar soms nimme grutearkitfoksen ek in al besteande hoale oer, dy't makke is troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), of ien fan ferskate soarten [[grûniikhoarntsjes]], [[prêrjehûnen]] of [[kangoeroerotten]]. Ien pear grutearkitfoksen hat ornaris mear as 11&amp;nbsp;hoalen tagelyk yn gebrûk, dy't fersille lizze oer it [[territoarium (biology)|territoarium]].
[[File:Kit_foxes_at_the_Nevada_Test_Site.jpg |left|thumb|250px|In trio grutearkitfoksejongen dy't grutbrocht wurde yn it [[dûker (piip)|dûker]] op it [[Testterrein fan Nevada]].]]

Grutearkitfoksen steane bekend om har fluggens, mar dat is faak mar in yllúzje dy't kreëarre wurdt troch har behindige grutte en har [[skutkleur]]. Harren [[faasje|maksimumfaasje]] is rûchwei 40&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]], mar dy gong hâlde se der net lang yn, mei't se op folle feart sprinters binne en gjin lange-ôfstânsdravers.

De grutearkitfoks is oer it algemien [[monogaam]] yn syn relaasje mei syn partner, en de pearkes bliuwe it jier rûn byinoar. Mar der dogge har út en troch ek [[polygame]] pearingsrelaasjes foar. De moerfoks begjint al yn [[septimber]] of [[oktober]] hoalen ta te rieden om yn te [[befalling|befallen]]. Dêrby wurdt gjin nêst oanlein, mar wurde der nije yngongen en tunnels tafoege. De eigentlike [[peartiid]] falt fan [[desimber]] oant [[jannewaris]] of [[febrewaris]], wannear't de moerfoks [[loopsk]] is. De [[pearing]] einiget, lykas by de measte [[hûneftigen]], mei in [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]], wêrby't de [[penis]] sa opset dat er tydlik yn 'e [[fagina]] fêst komt te sitten.

De [[draachtiid]] duorret by de grutearkitfoks 49–56&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerfoks, almeast yn [[febrewaris]] of [[maart]], in nêst fan 4–5&amp;nbsp;jongen smyt. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe by de [[berte]] al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] fan 'e jongen geane mei 10–15&amp;nbsp;dagen iepen. De jongen bliuwe binnendoar oant se teminsten 28&amp;nbsp;dagen âld binne. De moerfoks bliuwt yn dy perioade by harren en de rikel jaget dan foar himsels en syn partner. Mei likernôch 56&amp;nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei 3–4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] begjinne se foar harsels te jeien en foerazjearjen. Se binne selsstannich mei 5–6&amp;nbsp;moannen en [[geslachtsryp]] mei 10&amp;nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] fan in grutearkitfoks yn it wyld bedraacht 5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't guon eksimplaren yn finzenskip wol 10–12&amp;nbsp;jier wurden binne.

==Fretten==
De grutearkitfoks is, wat [[fretten]] oanbelanget, in [[opportunist]] mei in [[omnivoar]], mar yn haadsaak [[karnivoar]] dieet. Wat der op in willekeurige dei krekt op it menu stiet, hinget alhiel ôf fan 'e beskikberens. Yn 'e [[Mojavewoastyn]] is de wichtichste [[proai]] fan 'e grutearkitfoks de [[merriamkangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami'').

Oare [[kjifdieren]] dy't troch de grutearkitfoks [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde, binne: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[súdlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys torridus''), de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), de [[boarstelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus hispidus''), de [[merriammûsgoffer]] (''Perognathus merriami''), de [[Kalifornyske mûsgoffer]] (''Chaetodipus californicus''), de [[langpoatmûsgoffer]] (''Perognathus longimembris''), de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), de [[lytse woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus arenarius''), de [[rotsmûsgoffer]] (''Chaetodipus intermedius''), de [[sidehierrige mûsgoffer]] (''Perognathus flavus''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus penicillatus''), it [[beldinggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus beldingi''), it [[Pajûtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus mollis''), it [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''), it [[rotsiikhoarntsje]] (''Otospermophilus variegatus''), it [[gewoan antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), de [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''Cynomys gunnisoni''), de [[plomsturthamsterrôt]] (''Neotoma cinerea''), de [[woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus'').
[[File:Vulpes_macrotis_mutica_with_pups.jpg |right|thumb|250px|In grutearkitfoks mei in pear jongen yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]].]]

Dêrnjonken fret de grutearkitfoks ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''), de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Der steane ek fûgels op it menu, benammen op 'e [[grûn]] libjende soarten, lykas de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus'') en [[eksoat]]en as de [[Aziatyske stienpatriis]] (''Alectoris chukar''), de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). Fierders frette grutearkitfoksen ek lytse [[reptilen]], [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fisken]] en soms [[plant]]aardich materiaal, lykas [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e [[tomaatplant]] (''Lycopersicon esculentum'') en de [[sagûarokaktus]] (''Carnegiea gigantea''). Ytber [[ôffal]] dat troch [[minske]]n efterlitten is, litte se ek net lizze.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e grutearkitfoks is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), dy't grutearkitfoksen deadet safolle as er mar kin, net om se op te fretten, mar om 'e [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] út 'e wei te romjen. Oare natuerlike fijannen fan 'e grutearkitfoks binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'').
[[File:Kit fox tds.jpg|left|thumb|250px|In grutearkitfoks yn súdlik [[Utah]].]]

==Status==
De grutearkitfoks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. 

De populaasje yn 'e [[San-Joaquindelling]] fan [[Kalifornje]], dy't nei alle gedachten in aparte [[ûndersoarte]] (''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;mutica'') fertsjintwurdiget, is lykwols [[bedrige soarte|bedrige]]. Eartiids wie dat bist yn sintraal Kalifornje tige algemien oanwêzich, mar troch útrûgingsprogramma's fan [[boer]]en dy't rjochte wiene tsjin [[rôfdier]]en kaam er mids [[tweintichste iuw]] yn 'e knipe. Sûnt [[1967]] hat er yn Kalifornje in beskerme status. Yn [[1990]] bestie de populaasje nei skatting noch út 7.000 eksimplaren, en dat is sûnt allinnich noch mar belune troch de oanhâldende útwreiding fan minsklike aktiviteiten yn 'e delling, dy't foar de grutearkitfoks delkomt op [[habitatferneatiging]]. In oare negative faktor is de útrûging fan 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn Kalifornje; dêrtroch is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') dêr no it wichtichste [[rôfdier]], en lit dat no krekt de slimste natuerlike fijân fan 'e grutearkitfoks wêze.

==Undersoarten==
De ferdieling fan 'e grutearkitfoks (''Vulpes macrotis'') yn [[ûndersoarte]]n is noch net alhiel dúdlik. Oant teminsten it begjin fan 'e [[1980-er jierren]] waarden der wol 8 ûnderskate ûndersoarten erkend, mar in yngeande analyze út [[1990]] koe foar dy yndieling gjin ûnderstypjend bewiis fine. Hoewol't it sa klear as in klûntsje is dat der yn dizzen ferlet is fan mear ûndersyk, liket de measte ynformaasje dy't no al beskikber is derop te wizen dat alteast de [[bedrige soarte|bedrige]] grutearkitfoks fan 'e [[San-Joaquindelling]] yn sintraal [[Kalifornje]] in erkenning as ûndersoarte fertsjinnet, ''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;.mutica'', omreden fan syn [[geografy]]ske isolaasje. Alle oare grutearkitfoksen soene dan ûnder de [[nominaat]] ''V.&amp;nbsp;m.&amp;nbsp;macrotis'' beflapt wurde kinne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Kit_fox ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Vulpes macrotis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>3htlqny5ie8d9gw1fs0oklk4rwcfjwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grize foks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189118</id>
    <revision>
      <id>1233939</id>
      <parentid>1216140</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19241" sha1="fcxmut7duuw33a19q6mw2yg3bm4t4pf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grize foks
|Ofbyld= [[File:Zorra Gris - panoramio (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[grize foksen]] (''Urocyon'') 
|Wittenskiplike namme= Urocyon cinereoargenteus 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grize foks (Urocyon cinereoargenteus).png|center|250px]]
}}
De '''grize foks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocyon cinereoargenteus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grize foksen]] (''Urocyon''). Dit bist komt foar yn dielen fan [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], yn in [[ferspriedingsgebiet|gebiet]] dat him útwreidet fan 'e [[Grutte Marren]] oant de noardlike [[Andes]]. De grize foks is yn haadsaak in [[nachtdier]] dat der in [[omnivoar]] dieet op neihâldt. Opmerklik foar in hûneftige is dat dit bist in earsten [[klimmen|klimmer]] is, dy't it by gefaar faak hegerop siket, as wied er in kat. Yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]] wie de grize foks de meast foarkommende en teffens [[dominânsjehierargy|dominante]] foksesoarte yn syn hiele ferspriedingsgebiet, mar tanksij [[minsklik]]e ynfloeden hat de (gewoane) [[foks]] (''Vulpes vulpes'') oan ynfloed wûn. De [[IUCN]] klassifisearret de grize foks as net bedrige.

==Taksonomy==
De grize foks waard foar it earst yn [[1774]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]]. Hy joech it bist oarspronklik de [[wittenskiplike namme]] ''Canis virginianis'' (letterlik: &quot;hûn út [[Firginia]]&quot;), mar wizige dat in jier letter yn ''Canis cinereoargenteus'', mei as betsjutting &quot;jiskesulveren hûn&quot;, fan it [[Latyn]]ske ''cinereus'' (&quot;jiskegriis&quot;) en ''argenteus'' (&quot;[[sulver (kleur)|sulverkleurich]]&quot;). 
[[File:Fox (28632913545).jpg|left|thumb|250px|In grize foks.]]

Syn hjoeddeistige wittenskiplike namme ''Urocyon cinereoargenteus'' krige de grize foks yn [[1857]], doe't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] soölooch [[Spencer Fullerton Baird]] it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grize foksen]] (''Urocyon'') yntrodusearre. Dat skaai befettet formeel twa [[soarte]]n: de grize foks en de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis'') fan 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] foar de kust fan [[Kalifornje]]. De [[Cozumelfoks]] fan it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilân [[Cozumel]], yn 'e [[Karibyske See]], is in trêde soarte, dy't lykwols noch net wittenskiplik beskreaun is.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grize foks wreidet him út oer grutte parten fan [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]] en it noardwesten fan [[Súd-Amearika]]. Yn Noard-Amearika komt dit bist foar yn 'e hiele eastlike [[Feriene Steaten]] útsein noardlik en eastlik [[Maine]] en de [[Mississippydelta]] yn [[Louisiana]]. De noardgrins fan it areaal folget in bochtjende line út Maine wei, dy't yn [[Kanada]] it uterste suden fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] omfettet, de súdeastlike helte fan it [[Ontarioskiereilân|súdlik skiereilân]] fan [[Ontario]], en de súdlike grinskriten fan West-Ontario en [[Manitoba]]. 

Bewesten de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] rint de fersprieding minder fier troch nei it noarden. Dêr bochtet de grins fan 'e [[mûning]] fan 'e [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]] yn noardwestlik [[Oregon]] fia de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn sintraal [[Nevada]] en de [[Rocky Mountains]] yn [[Wyoming]] nei de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn it easten fan 'e [[Dakota's]].

Op it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika]] ûntbrekt de grize foks oan 'e [[sompe|sompige]] [[Moskitokust]] yn it noarden en noardeasten fan [[Hondoeras]] en it easten fan [[Nikaragûa]], mar ek oan 'e [[Karibyske See|Karibyske]] kusten fan [[Kosta Rika]] en noardwestlik en noardeastlik [[Panama]]. Yn [[Súd-Amearika]] komt de grize foks foar yn it noardwesten en sintrale diel fan [[Kolombia]], en yn it oanbuorjende [[Fenezuëla]] libbet er yn noardwesten. De grize foks is de iennichste [[hûneftige]] dy't lânseigen is yn sawol Noard- as Súd-Amearika.
[[File:Fox (39853591280).jpg|right|thumb|250px|Trappearre!]]

==Uterlike skaaimerken==
De grize foks hat trochinoar in kop-romplingte fan 48,5–68,2&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 27,5–44,3&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3,6–7,0&amp;nbsp;[[kg]] (hoewol't útsûnderlik grutte eksimplaren 9&amp;nbsp;kg berikke kinne). Dit bist hat de lichemsbou fan in [[foksen|foks]], hoewol't it hielendal net nau besibbe is oan 'e [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e (echte) [[foksen]] (''Vulpes''), wêrfan't de (reade) [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox'') en de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') foar in diel yn itselde [[ferspriedingsgebiet]] foarkomme. De lichemsfoarm, mei de spitse [[snút]], de grutte [[ear (anatomy)|earen]], de lange [[plomsturt]] en de relatyf koarte [[poat]]en is eins it resultaat fan [[konverginte evolúsje]] ynstee fan neie sibskip.
[[File:Urocyon cinereoargenteus grayFox cameo (cropped).jpg|left|thumb|250px|In grize foks lit de swarte streek oer de [[sturt]] en de swarte sturtpunt sjen.]]

De [[pels]] liket op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e [[efterpoat]]en) [[griis]] te wêzen (dêrfandinne de namme). Dat is lykwols mar [[gesichtsbedroch]], feroarsake troch ôfstân. Eins is dat diel fan 'e pels puntbûnt of [[agoety (kleur)|agoety]], wat komt trochdat ôfsûnderlike [[hier (begroeiïng)|hierren]] op dy lichemsdielen [[horizontale]] streken hawwe fan griis, [[wyt]] en [[swart]]. Op it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten is de pels wyt. De beide kleurflakken wurde faninoar skaat troch [[oranje|oranjige]] oant [[read|rodzige]] gebieten op 'e legere siden, de legere bûtenkant fan 'e efterpoaten, de bûtenkant fan 'e [[foarpoat]]en, de [[kiel]], de [[hals]] en om 'e earen hinne. Oer de boppekant fan 'e sturt rint in swarte streek dy't einiget yn in swarte sturtpunt.

Fan 'e oare foksen yn syn ferspriedingsgebiet is de grize foks maklik te ûnderskieden. Hy is in stikje grutter en oansjenlik foarser boud as de kitfoks en de grutearkitfoks. Fan 'e reade foks is de grize foks ûnderskiedber troch it ûntbrekken fan 'e swarte 'sokken' en de wite sturtpunt. Fierders hat de grize foks in minder ranke hals. Boppedat is de reade foks (dêrfandinne dy namme) oer it algemien folle oranjiger as de grize foks. In oar ferskil, dat lykwols allinnich mar fan deunby sjoen wurde kin, is dat de grize foks [[eagen]] hat mei ovale [[pupil (each)|pupillen]] ynstee fan 'e spjaltene pupillen fan 'e echte foksen.

==Biotoop==
De grize foks jout, wat [[biotoop]] oanbelanget, de foarkar oan in grienmank fan [[bosk|beboske]] en iepen gebieten. Yn 'e eastlike helte fan syn [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] areaal is syn fersprieding yn bosken fierhinne beheind ta [[leafwâld]]en, mar yn 'e westlike helte komt er ek foar yn [[nullewâld]]en fan [[ponderosadin]]nen (''Pinus ponderosa''). Yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] libbet er yn net al te ticht [[tropysk reinwâld]] deunby de [[boskrâne]]. Grize foksen bejouwe har geregeldwei yn [[kultuerlânskip]]pen lykas op [[greide]]n en [[ikker]]s. Se kinne har ek oanpassen oan it libben yn 'e [[stêd]].
[[File:The foxes are back. (37043989875).jpg|right|thumb|250px|In grize foks jout him noflik del op in muorke.]]

==Hâlden en dragen==
===Libbenswize===
De grize foks is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) ek wol aktyf is. De [[dei]] bringt er ornaris yn rêst troch yn in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in ûndergrûnske [[hoale]] dy't oernommen is fan in oar bist. In beamholte dêr't in grize foks him yn fêstiget, kin wol 9&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de [[grûn]] sitte. Soms sette grize foksen har nei wenjen yn ferlitten [[gebou]]wen. Har nêsten binne better ferburgen as dy fan 'e (reade) [[foks]] (''Vulpes vulpes'').

===Klimmen===
De grize foks kin hiel goed [[klimme]], wêrmei't er mank [[hûneftigen]] in útsûndering is. Hy hat sterke, heakke [[klau]]wen, dêr't er mei by de [[beamstam|stammen]] fan [[beam]]men op kladderje kin om hegerop ûntwyk te sykjen foar gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') of de [[hûn]] (''Canis lupus familiaris''). Ek klimme grize foksen wol yn beammen om by arboreäle itensboarnen te kommen, lykas [[frucht (plant)|fruchten]], [[beamiikhoarntsjes]] of rêstende [[fûgels]]. Se kinne rjocht omheech klimme oant in hichte fan 18&amp;nbsp;[[meter|m]], en ienris yn 'e beam doare se it oan om fan [[tûke (beam)|tûke]] nei tûke te [[springen]]. By de stam delklimme dogge se stadich efterút, mei de kop omheech.
[[File:Gray_Fox_Kits.jpg|left|thumb|250px|In pear grize-foksejongen.]]

===Fuortplanting===
It wurdt oannommen dat grize foksen, krekt as [[foksen|echte foksen]] (''Vulpes''&amp;nbsp;spp.), [[monogaam]] binne, mei't se yn pearkes fan in [[mantsje]] (of rikel) en in [[wyfke]] (of moerfoks) libje. De [[peartiid]] fariëarret nei it diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] dêr't it om giet. Yn [[Alabama]], bygelyks, begjint de peartiid yn [[febrewaris]], mar yn [[Michigan]] pas yn 'e earste [[wike]]n fan [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 53&amp;nbsp;[[dagen]]. De moerfoks smyt dêrnei in nêst fan 1–7 (mar ornaris 3–5) jongen, dy't [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme, mar al wol [[hier (begroeiïng)|hier]] hawwe. 

De jongen wurde troch de beide âlden tegearre fersoarge. Mei 9–12&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei likernôch 70&amp;nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Mei likernôch 3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] begjinne de jongen mei har âlden op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean, en mei 4&amp;nbsp;moannen hawwe se har fêste [[gebit]] en kinne se foar harsels jeie. Se bliuwe lykwols by de âlden oant yn 'e [[hjerst]], wannear't se har eigen wegen geane. By in ûndersyk út [[1953]] waard fêststeld dat jonge rikels soms wol 84&amp;nbsp;[[km]] fier fan har berteplak ôf doarmje ear't se in partner fine en in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]] fêstigje, wylst jonge moerfoksen binnen in [[straal]] fan 3&amp;nbsp;km fan har berteplak bliuwe. Grize foksen binne mei likernôch 10&amp;nbsp;moannen [[geslachtsryp]]. Se hawwe yn it wyld in trochsneed [[libbensferwachting]] fan 6–10&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Greyfox.jpg|right|thumb|250px|In grize foks by [[nacht]] op [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]]

==Fretten==
De grize foks is in [[omnivoar]], foar wa't foerazjearjen en [[jacht (aktiviteit)|jeien]] in [[solitêr]]e aktiviteit is. Syn [[proai]]en binne benammen lytse [[sûchdieren]] en lytse oant middelgrutte [[fûgels]]. Wat de sûchdieren oangiet, binne it fral [[kjifdieren]] lykas [[fjildmûzen]] (''Microtus''&amp;nbsp;spp.), [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''&amp;nbsp;spp.), [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Reithrodontomys''&amp;nbsp;spp.), [[sprinkhoannemûzen]] (''Onychomys''&amp;nbsp;spp.), [[katoenrotten]] (''Sigmodon''&amp;nbsp;spp.), [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma''&amp;nbsp;spp.), [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''&amp;nbsp;spp.), [[echte grûniikhoarntsjes]] (''Spermophilus''&amp;nbsp;spp.), [[wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias''&amp;nbsp;spp.), [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''&amp;nbsp;spp.), [[marmotten]] (''Marmota''&amp;nbsp;spp.), [[goffers]] (''Geomyidae''&amp;nbsp;spp.), [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae''&amp;nbsp;spp.) en teffens [[eksoat]]en, lykas de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus'') en de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'').

Oare lytse sûchdieren dy't op it menu fan 'e grize foks steane, binne [[hazze-eftigen]], yn 't bysûnder [[echte hazzen]] (''Lepus''&amp;nbsp;spp.) en [[katoensturtkninen]] (''Sylvilagus''&amp;nbsp;spp.), en fierders [[pipermûzen]] (dat gjin kjifdieren binne). By de fûgels giet it yn it foarste plak om soarten dy't benammen op 'e grûn libje, lykas [[rûchpoathinnen]] (''Tetraonini''&amp;nbsp;spp.) en oare [[fazanteftigen]], ynklusyf eksoaten as de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). Dêrnjonken fret de grize foks ek [[ies (kadaver)|ies]] en [[wringeleas]] dierte, lykas [[sprinkhoannen]], [[toarren]], [[flinters]] en [[motflinters]], en [[plant]]aardich guod, lykas [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sieden]]. By in oerskot oan fretten leit er foarrieden oan foar krappere tiden troch fretten te bedobjen, wêrnei't er oer dat plak hinne [[pisjen|pisset]] foar it dûbele doel om it weromfine te kinnen en om foar te kommen dat oare bisten ta syn foarried sitte.
[[File:Red_Fox_vs_Grey_Fox_-_San_Joaquin_National_Wildlife_Refuge.jpg|left|thumb|250px|In grize foks (op 'e rêch sjoen) oan it [[tsieren]] mei in (reade) [[foks]] (''Vulpes vulpes'') (yn it gesicht sjoen).]]

==Natuerlike fijannen en konkurrinten==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e grize foks binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[poema]] (''Puma concolor''). Dy frette grize foksen net altyd op. Har reden om 'e bisten te deadzjen liket benammen te wêzen om [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]] út 'e wei te romjen.

In oare wichtige konkurrint fan 'e grize foks is de (reade of gewoane) [[foks]] (''Vulpes vulpes''). Foarôfgeande oan 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kolonisaasje]] fan [[Noard-Amearika]] kaam de grize foks benammen foar yn kriten mei [[leafwâld]] en [[drûchte|drûge]] gebieten (lykas [[woastinen]]), wylst de reade foks him beheinde ta kontreien mei [[nullewâld]]. De grize foks wie sadwaande oarspronklik de meast foarkommende foksesoarte yn 'e hiele eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]]. Mar troch [[minsklik]]e ynfloed is dy sitewaasje feroare. Troch de grutskalige [[ûntbosking]] fan 'e lêste fjouwerhûndert jier hat de reade foks nei it suden ta optsjen kinnen, sadat hy no yn grutte dielen fan 'e eastlike Feriene Steaten de meast foarkommende en [[dominânsjehierargy|dominante]] foksesoarte is. De krite fan 'e [[Grutte Marren]] en it gebiet bewesten de [[Rocky Mountains]] binne lykwols noch altyd bolwurken fan 'e grize foks. De mear fermongen [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e beide soarten liedt ta mear yntersoartlike konfrontaasjes. Dêrby komt de lytsere mar fûleindiger grize foks oer it algemien as winner út 'e bus.
[[File:Gray_Fox_Tulum.png|right|thumb|250px|In grize foks yn [[Meksiko]].]]

In oare ûntjouwing dy't troch minsklik hanneljen ta stân kommen is en dêr't de grize foks him oan oanpasse moatten hat, is de útrûging fan 'e [[wolf]] (''Canis lupus'') yn it grutste part fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] ferspriedingsgebiet fan 'e grize foks. Mei't de prêrjewolf de wichtichste natuerlike fijân fan 'e grize foks is, hat dat bist, no't it sels net mear yn 'e besnijing holden wurdt troch de wolf, guon [[populaasje (biology)|populaasjes]] grize foksen desimearre. Dêrom kieze grize foksen no [[habitat]]s dêr't se oan prêrjewolven ûntkomme kinne, bgl. troch yn [[beam]]men te [[klimmen]]. Mei't prêrjewolven yn Noard-Amearika troch [[feehâlder]]s as [[ûngedierte]] sjoen en gauris [[ôfskot|ôfsketten]] wurde, hawwe se leard om út 'e buert fan minsken te bliuwen. De grize foks siket minsken dêrom krekt sa folle mooglik op en kin gauris yn 'e neite fan [[wegen]], [[pleats]]en en [[delsetting]]s oantroffen wurde.

==Status==
De grize foks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dizze soarte kin yn 'e [[Feriene Steaten]] [[fergunning|ûnfergund]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde. Der is gâns fraach nei de [[pels]] fan grize foksen, en foar dat doel soene der yn 'e Feriene Steaten allinnich al mear as 500.000 eksimplaren [[jier]]s sketten wurde. Dat liket lykwols gjin negatyf effekt te hawwen op 'e stân fan 'e soarte.
[[File:Grey_fox_(Urocyon_cinereoargenteus_fraterculus)_Peten.jpg|right|thumb|180px|In lytse grize foks (''U.&amp;nbsp;c. fraterculus'') op it [[Jûkatan-skiereilân]].]]

==Undersoarten==
Der binne 16 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2012)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grize foks (''Urocyon cinereoargenteus''):
*Fenezolaanske grize foks (''U. c. venezuelae'') &lt;small&gt;([[Kolombia]] en [[Fenezuëla]])&lt;/small&gt;
*Floridiaanske grize foks (''U. c. floridanus'') &lt;small&gt;(it [[Floaridaskiereilân]] en de [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan 'e [[Amerikaanske Suden|súdlike Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*fluchfuottige grize foks (''U. c. ocythous'') &lt;small&gt;([[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]])&lt;/small&gt;
*gewoane grize foks (''U. c. cinereoargenteus'') &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; eastlike [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*Gûatemalteekske grize foks (''U. c. guatemalae'') &lt;small&gt;(súdlike [[Meksiko]], súdlik [[Belize]], [[Gûatemala]], [[El Salvador]], [[Hondoeras]] en [[Nikaragûa]])&lt;/small&gt;
*Kalifornyske grize foks (''U. c. californicus'') &lt;small&gt;([[Súdlik Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*Kostarikaanske grize foks (''U. c. costarecensis'') &lt;small&gt;([[Kosta Rika]])&lt;/small&gt;
*lytse grize foks (''U. c. fraterculus'') &lt;small&gt;(it [[Jûkatanskiereilân]])&lt;/small&gt;
*Nederkalifornyske grize foks (''U. c. peninsularis'') &lt;small&gt;([[Kalifornysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*noardlike grize foks (''U. c. borealis'') &lt;small&gt;([[Nij-Ingelân]])&lt;/small&gt;
*Scotts grize foks (''U. c. scottii'') &lt;small&gt;([[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike Feriene Steaten]] en oanbuorjende dielen fan [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*Sierra-Madrefoks (''U. c. madrensis'') &lt;small&gt;(noardlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*swarte foks (''U. c. furvus'') &lt;small&gt;([[Panama]])&lt;/small&gt;
*swartsnútfoks (''U. c. nigrirostris'') &lt;small&gt;(súdwestlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*Tehuantepecfoks (''U. c. orinomus'') &lt;small&gt;([[Lâningte fan Tehuantepec]] yn súdlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*Townsends grize foks (''U. c. townsendi'') &lt;small&gt;([[Noardlik Kalifornje]] en [[Oregon]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gray_fox ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocyon cinereoargenteus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grize foks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]</text>
      <sha1>fcxmut7duuw33a19q6mw2yg3bm4t4pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gambelhartemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189248</id>
    <revision>
      <id>1233921</id>
      <parentid>1215893</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9031" sha1="3fpq3yeouxflvrv2h47sirkhdam0arb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gambelhartemûs
|Ofbyld= [[File:Peromyscus gambelii preserved specimen from Anacapa Island at the Smithsonian National Museum of Natural History.jpg|250px]] &lt;small&gt;[[Taksidermy|Opset]] eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] fan it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] út 'e kolleksje fan it [[Smithsonian Ynstitút]].&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme= Peromyscus gambelii
|Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gambelhartemûs (Peromyscus gambelii).png|center|250px]]
}}
De '''gambelhartemûs''' of '''Gambels hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus gambelii'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Súdlik Kalifornje]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Foarhinne waard de gambelhartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2017]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De gambelhartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke.

==Taksonomy==
De gambelhartemûs waard yn [[1858]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. Hy joech it bistke de [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus maniculatus gambelii'', nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Wiliam Gambel]] ([[1823]]–[[1849]]). Lang waard de gambelhartemûs betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&amp;nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[westlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;sonoriensis'') en ferskate oare soarten. Uteinlik waard yn [[2005]] op basis fan [[genetysk]] ûndersyk dúdlik dat it om in [[soartekompleks]] gie, dêr't de gambelhartemûs yn [[2017]] op basis fan it wurk fan [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.'' fan ôfspjalten waard. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e gambelhartemûs beslacht it diel fan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] dat [[Súdlik Kalifornje]] omfettet, útsein de [[Mojavewoastyn]] en de súdlike [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn it binnenlân, mar wol mei dat diel fan [[Noardlik Kalifornje]] dat súdlik fan 'e [[Baai fan San Francisco]] leit. Fierders hearre ek in diel fan westlik [[Nevada]] en de [[Sonoarawoastyn]] yn it súdeasten fan [[Arizona]] ta it areaal fan dit bistke. Yn [[Meksiko]] komt dêr noch by it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]] en de noardkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De gambelhartemûs komt net foar op 'e eilannen yn dy [[see]], mar wol op ferskate eilannen yn 'e [[Stille Oseaan]], wêrûnder it Meksikaanske [[Cedros (eilân)|Cedros]] en de [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]], dy't foar de kust lizze fan 'e [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]].

==Uterlike skaaimerken==
De gambelhartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&amp;nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 15-30&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en, de [[snút]] en de sydkanten fan 'e [[sturt]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken.

==Biotoop==
Gambelhartemûzen komme foar yn [[wâld]]en (sawol [[leafwâld|leaf]]- as [[nullewâld]]en), [[gerslân]], [[steppe]], [[woastyn]] en [[berchtme]]n. Se binne honkfêst en litte har troch [[ûntbosking]] net út har wâldgebieten ferjeie.

==Hâlden en dragen==
De gambelhartemûs libbet [[solitêr]], útsein yn 'e [[peartiid]]. It is in [[nachtdier]] dat de dei rêstend trochbringt yn syn nêst, dat er yn [[beamholte]]n of ûndergrûnske [[hoale]]n oanleit fan [[plant]]aardich materiaal. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar. 

Gambelhartemûzen hawwe gjin fêste peartiid; har [[fuortplanting]] fynt it jier rûn plak. Se hawwe in [[polygyn]]e [[pearing]]sstrategy. De [[draachtiid]] duorret 22–26&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen smyt. Dat docht se yn trochsneed 3–4&amp;nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen.

De jongen komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&amp;nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen binne se [[folwoeksen]]. Fan 48&amp;nbsp;dagen ôf binne de wyfkes [[geslachtsryp]] en kinne se dielnimme oan 'e fuortplanting. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar súdlike hartemûzen sa'n 4&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De gambelhartemûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]] fret. Dat dieet wurdt oanfolle mei [[poddestuollen]] en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''), de [[Pasifyske swarte rattelslang]] (''Crotalus helleri''), de [[súdwestlike spikkelbûnte rattelslang]] (''Crotalus pyrrhus'') en de [[Nederkalifornyske reade rattelslang]] (''Crotalus ruber''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'').

Ek moatte gambelhartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus'').

==Status==
De gambelmûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt.

==Undersoarten==
It is anno [[2025]] noch net dúdlik hoefolle [[ûndersoarte]]n oft de gambelhartemûs hat. Der is yn elts gefal ien ûndersoarte op it [[fêstelân]], de [[nominaat]] ''Peromyscus gambelii gambelii'', en ien ûndersoarte op it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] yn 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]]: ''P.&amp;nbsp;g. anacapae''. In trêde ûndersoarte, ''P.&amp;nbsp;g. coolidgei'', dy't de [[populaasje (biology)|populaasjes]] op it [[Kalifornyske Skiereilân]] omfetsje soe, bliek by neier ynsjen in [[jonger synonym]] fan ''P.&amp;nbsp;g. gambelii'' te wêzen. Mar in protte populaasjes hartemûzen op 'e (oare) Kalifornyske Kanaaleilannen en op 'e ta [[Meksiko]] hearrende eilannen foar de westkust fan it Kalifornysk Skiereilân foarmje nei alle gedachten wol aparte ûndersoarten fan 'e gambelhartemûs.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gambel's_deer_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus sonoriensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>3fpq3yeouxflvrv2h47sirkhdam0arb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Desorihaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189379</id>
    <revision>
      <id>1233839</id>
      <parentid>1216151</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1233839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4449" sha1="5ce79duuakjgsrnbbxn0vjajb0zejg7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Desorihaai
|Ofbyld= [[File:Isurus_desori.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;In [[fossyl|fossilisearre]] [[tosk]] en [[wringe (draaibonke)|wringe]] út 'e kolleksje fan [[Naturalis]] te [[Leien]].&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[kreakbienfisken]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Chondrichthyes'')
|Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') 
|Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') 
|Skaai= [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') 
|Wittenskiplike namme= Isurus desori 
|Beskriuwer, jier= [[Louis Agassiz|Agassiz]], 1843  
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Desorihaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus desori'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[haai]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). Dit bist libbe fan it [[Oligoseen|Ier-Oligoseen]] oant it [[Mioseen|Mid-Mioseen]].

==Taksonomy==
De Desorihaai waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1843]] troch de [[Switserlân|Switserske]] [[paleöntolooch]] [[Louis Agassiz]] yn syn [[publikaasje]] ''Recherches sur les Poissons fossiles'' (&quot;Undersiken nei Fossile Fisken&quot;). De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan dit bist wie ''Oxyrhina desori''. Dy oantsjutting datearret út in tiid dat it foar auteurs noch net wenst wie om in [[etymology]] fan troch harren keazen namme by de beskriuwing te dwaan. Dat betsjut dat men bytiden mar riede moat nei wat der oarspronklik krekt mei bedoeld waard. De skaainamme ''Oxyrhina'' is [[Latyn]] foar &quot;puntsnút&quot;, mar wat it [[soart]]spesifike diel ''desori'' ynhâldt, is net alhiel dúdlik. Der wurdt wol oannommen dat in [[toponym]] is.

It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Oxyrhina'' waard fan it begjin oant de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] as in soarte fan sammelbak brûkt foar fossile haaien út it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') dy't nearne oars teplak brocht wurde koene. It waard hieltyd dúdliker dat dy yndieling net striek mei de wurklikheid. It skaai waard dêrom úteinlik hielendal ôfskaft, mar tsjin dy tiid wie de Desorihaai al oerpleatst nei de skaai fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). It tinken mank saakkundigen is no dat it de [[foarâlder]] wie fan 'e beide libbene [[soarte]]n út dat skaai, de [[koartfinmakrielhaai]] (''I.&amp;nbsp;oxyrhynchus'') en de [[langfinmakrielhaai]] (''I.&amp;nbsp;paucus''). De Desorihaai is nei alle gedachten ek besibbe oan ferskate oare [[fossile]] haaien, lykas de [[breedtoskmakrielhaai]] (''Cosmopolitodus hastalis'') en de [[reuzeminskehaai]] (''Carcharodon plicatilis''), mar hoe't it krekt sit mei de ûnderlinge relaasjes tusken dy soarten, is noch net dúdlik.

In diel fan 'e [[paleöntologen]] hinget de teory oan dat de Desorihaai eins in iere foarm fan 'e koartfinmakrielhaai wie. Dat soe betsjutte dat ''Isurus desori'' in [[jonger synonym]] is fan ''Isurus oxyrhynchus''. De mearderheid fan 'e saakkundigen beskôge dizze beide haaien lykwols as aparte soarten.  

==Fersprieding==
[[Fossilen]] fan 'e Desorihaai binne fûn yn 'e [[Feriene Steaten]] (om 'e [[Chesapeakebaai]] hinne en yn [[Noard-Karolina|Noard]]- en [[Súd-Karolina]]), [[Dútslân]], [[Itaalje]] (op [[Sisylje]]), [[Kroaasje]], [[Tsjechje]], [[Perû]], [[Japan]] en [[Afrika]]. Dat suggerearret dat dit bist in hast [[kosmopolityske fersprieding]] hie, mooglik mei útsûndering fan 'e [[Yndyske Oseaan]].

==Datearring==
Saakkundigen ornearje, de Desorihaai libbe fan it [[Oligoseen|Ier-Oligoseen]] oant it [[Mioseen|Mid-Mioseen]], fan likernôch 32,5&amp;nbsp;miljoen oant 12,1&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Isurus_desori ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Isurus desori}}
}}

[[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte makrielhaai]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile kreakbienfisk]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Dútslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Kroaasje]]
[[Kategory:Fossyl yn Tsjechje]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]
[[Kategory:Fossyl yn Japan]]
[[Kategory:Fossyl yn Afrika]]</text>
      <sha1>5ce79duuakjgsrnbbxn0vjajb0zejg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cozumelfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189401</id>
    <revision>
      <id>1233907</id>
      <parentid>1216245</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3520" sha1="hdqwz0o2z1ieply0lmty62trnacwhkh" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Cozumelfoks
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[grize foksen]] (''Urocyon'') 
|Wittenskiplike namme= Urocyon sp. 
|Beskriuwer, jier= 
|IUCN-status= [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Cozumelfoks (Urocyon sp.).png|center|250px]]
}}
De '''Cozumelfoks''' is in [[krityk bedrige]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grize foksen]] (''Urocyon''). Dit bist is [[endemysk]] op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it [[Jûkatanskiereilân]] yn 'e [[Karibyske See]] leit. De Cozumelfoks is anno [[2025]] noch net [[wittenskip]]lik beskreaun en hat sadwaande ek noch gjin [[wittenskiplike namme]].

==Evolúsje==
De Cozumelfoks stammet dúdlik ôf fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), dy't op Cozumel isolearre rekke fan 'e gruttere populaasje op it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Noard-Amearika]] en him op it eilân úteinlings troch [[evolúsje]] ta in aparte [[soarte]] ûntjoech. [[Argeologyske opgraving]]s op Cozumel hawwe oan it ljocht brocht dat de Cozumelfoks al 5.000–13.000&amp;nbsp;jier op it eilân libbet. Dat soe betsjutte dat de grize foks it eilân al kolonisearre hie foar't de earste [[minske]]n har der nei wenjen setten.

==Uterlike skaaimerken==
Fan 'e Cozumelfoks binne gjin eksakte mjittings bekend fan resinte eksimplaren, mei't der gjin [[pelzen]] of komplete [[plasse]]n fan it bist yn [[museum]]kolleksjes besteane. (Dat is ek de reden dat dit bist noch net beskreaun is.) De iennichste [[kennis]] oangeande de Cozumelfoks is ôfkomstich fan [[subfossilen]] fan likernôch 12 yndividuën, dy't oantroffen binne by argeologyske opgravings rjochte op 'e [[Maya's]] dy't fan [[500]] oant [[1500]] op Cozumel wennen. 

Op basis dêrfan is dúdlik dat de Cozumelfoks in dwerchfoarm is, dy't him dêrta troch [[evolúsje]] ûntjûn hat as gefolch fan it ferskynsel fan [[eilândwerchgroei]]. Dit bist is likernôch 20–40% lytser as de besibbe [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), dy't op it oanbuorjende [[fêstelân]] foarkomt en dêr't de Cozumelfoks fan [[ôfstamming|ôfstammet]]. Dêrmei soe de Cozumelfoks lytser wêze as in [[hûskat]] (''Felis catus''). Ek is er omtrint like grut of wat lytser as de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis''), in oare dwerchfoarm, dy't foarkomt op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] fan [[Kalifornje]] en dy't 25% lytser is as de grize foks fan it fêstelân.

==Status==
De Cozumelfoks is [[krityk bedrige]] of mooglik al [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. De lêste waarnimming datearret út [[2001]], mar it eilân is noch net spesifyk nei dit bist ôfspeurd. Cozumel hat in [[oerflak]] fan 478&amp;nbsp;[[km²]] en it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Cozumelfoks is sadwaande beheind. 

==Sjoch ek==
*[[Cozumelwaskbear]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Urocyon ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grize foks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Unbeskreaun bist]]</text>
      <sha1>hdqwz0o2z1ieply0lmty62trnacwhkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233908</id>
      <parentid>1233907</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="eb74rk8bx6q5la90ybty2gb4wxh3yyi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Cozumelfoks
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[grize foksen]] (''Urocyon'') 
|Wittenskiplike namme= Urocyon sp. 
|Beskriuwer, jier= 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Cozumelfoks (Urocyon sp.).png|center|250px]]
}}
De '''Cozumelfoks''' is in [[krityk bedrige]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grize foksen]] (''Urocyon''). Dit bist is [[endemysk]] op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it [[Jûkatanskiereilân]] yn 'e [[Karibyske See]] leit. De Cozumelfoks is anno [[2025]] noch net [[wittenskip]]lik beskreaun en hat sadwaande ek noch gjin [[wittenskiplike namme]].

==Evolúsje==
De Cozumelfoks stammet dúdlik ôf fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), dy't op Cozumel isolearre rekke fan 'e gruttere populaasje op it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Noard-Amearika]] en him op it eilân úteinlings troch [[evolúsje]] ta in aparte [[soarte]] ûntjoech. [[Argeologyske opgraving]]s op Cozumel hawwe oan it ljocht brocht dat de Cozumelfoks al 5.000–13.000&amp;nbsp;jier op it eilân libbet. Dat soe betsjutte dat de grize foks it eilân al kolonisearre hie foar't de earste [[minske]]n har der nei wenjen setten.

==Uterlike skaaimerken==
Fan 'e Cozumelfoks binne gjin eksakte mjittings bekend fan resinte eksimplaren, mei't der gjin [[pelzen]] of komplete [[plasse]]n fan it bist yn [[museum]]kolleksjes besteane. (Dat is ek de reden dat dit bist noch net beskreaun is.) De iennichste [[kennis]] oangeande de Cozumelfoks is ôfkomstich fan [[subfossilen]] fan likernôch 12 yndividuën, dy't oantroffen binne by argeologyske opgravings rjochte op 'e [[Maya's]] dy't fan [[500]] oant [[1500]] op Cozumel wennen. 

Op basis dêrfan is dúdlik dat de Cozumelfoks in dwerchfoarm is, dy't him dêrta troch [[evolúsje]] ûntjûn hat as gefolch fan it ferskynsel fan [[eilândwerchgroei]]. Dit bist is likernôch 20–40% lytser as de besibbe [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), dy't op it oanbuorjende [[fêstelân]] foarkomt en dêr't de Cozumelfoks fan [[ôfstamming|ôfstammet]]. Dêrmei soe de Cozumelfoks lytser wêze as in [[hûskat]] (''Felis catus''). Ek is er omtrint like grut of wat lytser as de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis''), in oare dwerchfoarm, dy't foarkomt op 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]] fan [[Kalifornje]] en dy't 25% lytser is as de grize foks fan it fêstelân.

==Status==
De Cozumelfoks is [[krityk bedrige]] of mooglik al [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. De lêste waarnimming datearret út [[2001]], mar it eilân is noch net spesifyk nei dit bist ôfspeurd. Cozumel hat in [[oerflak]] fan 478&amp;nbsp;[[km²]] en it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Cozumelfoks is sadwaande beheind. 

==Sjoch ek==
*[[Cozumelwaskbear]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Urocyon ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grize foks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Unbeskreaun bist]]</text>
      <sha1>eb74rk8bx6q5la90ybty2gb4wxh3yyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutearfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191149</id>
    <revision>
      <id>1233942</id>
      <parentid>1228383</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17855" sha1="sg204zau81hj58kkns94e1v53goo33u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutearfoks
|Ofbyld= [[File:Otocyon_megalotis_-_Etosha_2014.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= '''grutearfoksen''' (''Otocyon'') &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Salomon Müller|S. Müller]], 1835&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Otocyon megalotis 
|Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearfoks (Otocyon megalotis).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[grutearkitfoks]]''', in hûneftige út Noard-Amearika}}
De '''grutearfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otocyon megalotis''), fanwegen syn bûtenproporsjoneel grutte [[ear (anatomy)|earen]] ek wol de '''leppelhûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''grutearfoksen''' (''Otocyon''). Dit bist komt foar yn twa net opinoar oanslutende [[ferspriedingsgebiet]]en yn [[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]]. It is in lytse [[karnivoar]] dy't lykwols foar it meastepart [[ynsekten]] fret, in dieet dat unyk is mank hûneftigen. De grutte earen hawwe mear mei [[termoregulearring]] te krijen as mei it [[gehoar]]. Grutearfoksen binne sosjale bisten dy't yn East-Afrika [[nachtdier|nachtaktyf]] binne, wylst se yn Súdlik Afrika in diel fan it jier nachts op 'e lapen komme en in oare diel fan it jier oerdeis. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearfoks as net bedrige.

==Etymology==
De wittenskiplike namme foar it skaai fan 'e [[grutearfoksen]], ''Otocyon'', komt fan 'e [[Gryksk]]e [[wurd]]en οτὖς, ''otus'', dat &quot;ear&quot;) betsjut, en κύων, ''kyon'', mei de bestjutting fan &quot;hûn&quot;. De soartenamme ''megalotus'' komt ek út it Gryksk, fan μέγας, ''megas'', dat &quot;grut&quot; betsjut en op 'e nij οτὖς, ''otus'' foar &quot;ear&quot;. De letterlike betsjutting fan ''Otocyon megalotis'' is dus eins &quot;earhûn grutear&quot;.
[[File:Otocyon_megalotis_02_MWNH.JPG|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in grutearfoks.]]

==Taksonomy==
De grutearfoks waard yn [[1822]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]]. Dyselde joech it bist oarspronklik de [[wittenskiplike namme]] ''Canis megalotis'', wêrmei't it (omreden fan syn likenis mei in [[jakhals]]) yndield waard by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''). In eigen, [[monotypysk]] skaai fan 'e [[grutearfoksen]] (''Otocyon'') waard yn [[1835]] yntrodusearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[mammalooch]] [[Salomon Müller]]. De oergrutte [[ear (anatomy)|earen]] en it ôfwikende [[gebit]] fan 'e grutearfoks wurde ek tsjintwurdich noch genôch reden achte om yndieling yn in eigen skaai te rjochtfeardigjen.

Om't earder gjin inkele nauwe bân fêststeld wurde koe mei oare hûneftigen, waard de grutearfoks foarhinne yndield yn in eigen monotypyske [[ûnderfamylje]] mei de wittenskiplike namme ''Otocyoninae''. Yn 'e iere [[ienentweintichste iuw]] brocht nij ûndersyk lykwols in relaasje mei de foksen oan it ljocht, en dêrom wurdt it skaai fan 'e grutearfoksen no yndield by de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte foksen]] (''Vulpini'') yn 'e ûnderfamylje fan 'e [[echte hûneftigen]] (''Caninae''). De grutearfoksen binne frijwol wis in [[sustergroep]] fan 'e [[waskbearhûnen]] (''Nyctereutes'') en de [[foksen]] ''Vulpes'' en hawwe in [[basaal (fylogeny)|basale]] posysje binnen de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e hûneftigen.

==Evolúsje==
De grutearfoks en it skaai fan 'e grutearfoksen binne min fertsjintwurdige mank opdobbe [[fossilen]]. De âldste fossilen fan 'e grutearfoks sels geane werom oant it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]]. Yn 'e [[Olduvaikleau]] yn [[Tanzania]] binne fossilen fan [[Recks grutearfoks]] fûn, dy't datearje út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] of it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]]. Dat bist waard earst ûnder de wittenskiplike namme ''Otocyon recki'' by de grutearfoksen yndield. Mar tsjintwurdich wurdt Recks grutearfoks ornaris yn in eigen skaai pleatst, dat fan 'e [[oergrutearfoksen]] (''Prototocyon''). Ynstee fan in [[sustersoarte]] wurdt it no beskôge as in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hjoeddeistige grutearfoks.

==Fersprieding==
De grutearfoks hat in diskontinu [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Afrika]], dat yn twa dielen útinoar falt. Yn [[Súdlik Afrika]] komt dit bist foar yn 'e [[Karoo]] en de noardlike [[Transfaal]] fan [[Súd-Afrika]], de [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]], hiel [[Namybje]] útsein oan 'e [[Skelettekust]], súdwestlik [[Angoala]], westlik en súdlik [[Simbabwe]], dielen fan súdeastlik [[Mozambyk]] en de grinskontreien fan súdwestlik [[Sambia]]. Yn [[East-Afrika]] libbet er yn sintraal, westlik en noardeastlik [[Tanzania]] (wêrûnder de [[Serengeti]]), it noarden fan [[Malawy]], it noardeasten fan [[Sambia]], hiel [[Kenia]], noardlik en noardeastlik [[Oeganda]], de súdlike en súdeastlike grinskriten fan [[Súd-Sûdaan]], de súdlike helte fan [[Etioopje]] en it súdlike twatrêdepart fan [[Somaalje]].
[[File:Bat-eared_fox,_Otocyon_megalotis,_at_Kgalagadi_Transfrontier_Park,_Northern_Cape,_South_Africa_(34193161324)_(cropped).jpg|right|thumb|250px|In grutearfoks it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn 'e eastlike [[Transfaal]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De grutearfoks is in [[hûneftige]] fan behindige grutte, in bytsje lytser as in [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en in bytsje grutter as in [[kat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 46–66&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–34&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3–5,3&amp;nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 30–40&amp;nbsp;sm. It meast opfallende lichemsskaaimerk fan 'e grutearfoks wurdt foarme troch de bûtenproposjoneel grutte [[ear (anatomy)|earen]], dy't de hiele [[kop]] dominearje. Se binne 11–13&amp;nbsp;sm lang en rûnich fan foarm. Mei in bytsje [[fantasij]] hawwe se wol wat wei fan [[leppel]]s of [[sleef|sleven]], en dêrfandinne dat de grutearfoks ek wol de leppelhûn neamd wurdt. Hoewol't de grutte earen helpe by it opspoaren fan [[proai]]en, hawwe se mear mei de ôfjefte fan oerstallige [[waarmte]] yn it ramt fan [[termoregulaasje]] te krijen as mei it [[gehoar]].

De [[tosk]]en fan 'e grutearfoks binne folle lytser en hawwe in minder grut snijflak as it [[gebit]] fan alle oare hûneftigen, útsein dat fan 'e [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]]. Dat is in oanpassing oan in [[ynsektivoar]] dieet. 
[[File:Bat-Eared_Fox,_Seronera_Valley,_Serengeti,_Tanzania_(33947794552).jpg|left|thumb|250px|In grutearfoks op 'e [[Serengeti]] yn noardlik [[Tanzania]].]]

De [[pels]] is oer it algemien [[taan (kleur)|taankleurich]], mei útsteand [[griis]] [[hier (begroeiïng)|boppehier]]. Op 'e [[bealch]] en de [[kiel]] is de pels ljochter fan kleur, [[bêzje]]-eftich. De [[skonk]]en binne krekt dûnkerder, [[dûnkerbrún]] útskaaiend nei [[swart]] wat tichter oft men by de [[poat]]en komt. De [[snút]], de boppekant en útein fan 'e [[sturt]] en in [[masker]] oer it gesicht dat oer beide [[eagen]] en de rêch fan 'e [[noas]] hinne rint, binne swart. De binnenkant fan 'e earen is [[wyt]]. Eksimplaren fan 'e [[East-Afrika|Eastafrikaanske]] [[ûndersoarte]] ''O.&amp;nbsp;m. virgatus'' hawwe faak bêzje, resp. dûnkerbrún [[hier (begroeiïng)|hier]] dêr't de pels fan 'e [[nominaat]] ''O.&amp;nbsp;m. megalotus'' út [[Súdlik Afrika]] taan resp. swart is.

==Biotoop==
Grutearfoksen binne goed oanpast foar in bestean yn tige [[drûchte|drûge]] kontreien. Se libje dan ek yn guon fan 'e drûchste [[woastinen]] fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], lykas de [[Kalahary]] fan [[Botswana]], de [[Namyb]] fan [[Namybje]] en de [[Ogadenwoastyn|Ogaden]] fan eastlik [[Etioopje]]. Dêrnjonken komme se faak foar op [[steppe]]s en [[savanne]]s, by [[wâldsigge]]n lâns en yn iepen [[akasia]]bosken. Wat [[gerslân]] oangiet, jouwe se de foarkar oan gebieten dêr't it [[gers]] koart holden wurdt troch [[weidzjen]]de [[keppel]]s [[evenhoevigen]]. Lykwols bejouwe se har foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] ek yn lang gers, en as se har ferskûlje moatte foar gruttere [[rôfdier]]en, brûke se dêr ek lang gers of opgeand [[strewelleguod]] foar. 

==Hâlden en dragen==
De grutearfoks is yn [[East-Afrika]] in folslein [[nachtdier]], dat oerdeis mar selden waarnommen wurde kin. Yn [[Súdlik Afrika]] is dit bist yn it [[simmer]]healjier nachts aktyf, mar [[hjerst]]mis ferskoot dat nei in patroan wêrby't grutearfoksen yn it [[winter]]healjier hast allinnich mar oerdeis aktyf binne. [[Territoarium (biology)|Territoaria]] fan grutearfoksen rinne útinoar yn grutte fan 30&amp;nbsp;[[hektare|ha]] oant 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[km²]].
[[File:Otocyon_megalotis_Dvur_zoo_1.jpg|right|thumb|250px|Driichgedrach fan in grutearfoks.]]

Grutearfoksen binne sosjale bisten dy't gauris pearsgewiis of yn famyljegroepen libje. Yn Súdlik Afrika giet it dêrby almeast om [[monogame]] pearkes fan in [[mantsje|rikel]] en in [[wyfke|moerfoks]], dy't yn it foarjier opgroeiende jongen hawwe. Yn East-Afrika kinne grutearfoksen yn pearkes libje, mar ek yn stabile famyljegroepen besteande út twa of trije nau besibbe moerfoksen, in rikel en harren jongen. Grutearfoksen kenne bekende soartgenoaten fan in ôfstân fan 30&amp;nbsp;[[meter|m]] ôf werom. Dat weromkennen hat trije fazen. Earst wurdt de neieroankommende soartgenoat negearre, hoewol't it oare yndividu him der wol bewust fan is. Dan folget in stadium wêrby't yntinsyf nei it neieroankommende bist stoarre wurdt. En stap trije is dat se derop ôfgeane, itsij om in bekende soartgenoat te ferwolkomjen, itsij om in ûnbekende ynkringer te ferdriuwen. Yn dat lêste gefal folget sûnder fierdere warskôging in fûleindige oanfal.

[[Jacht (aktiviteit)|Jeien]] dogge grutearfoksen ornaris ek yn groepen. Dêrby dielt sa'n groep him dan faak op yn ûnderskate pearkes, dy't itselde gebiet bestrike. As der genôch [[fretten]] is, kinne wol 15 ferskillende eksimplaren mei-inoar of ticht byinoar ite. [[Proai]]en (d.w.s. [[termiten]]) wurde benammen op it [[gehoar]] opspoard. It [[gesichtsfermogen]] en de [[rooksin]] spylje dêrby in folle minder wichtige rol. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearfoks oerlapet dat fan in oare termitefretter, de [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer''), dy't tarist is mei grutte [[klau]]wen dêr't er [[termiteheuvel]]s mei iepenbrekt. De grutearfoks en oare termitesliners, lykas de [[ierdwolf]] (''Proteles cristatus''), meitsje gauris gebrûk fan it sloopwurk fan 'e ierdbaarch om makliker by harren miel komme te kinnen.

Grutearfoksen [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] net folle troch [[stim|fokalisearrings]]. Kontaktroppen en warskôgingsroppen wurde wol brûkt, mar fral yn it winterhealjier. It pleatsen fan [[rookflagge]]n om har territoarium ôf te setten dogge grutearfoksen net oan, hoewol't pearingsbannen tusken in rikel en in moerfoks foarme lykje te wurden troch rookflaggen opinoar oan te bringen.
[[File:Baby_bat-eared_fox.jpg|left|thumb|250px|In pear grutearfoksejongen yn [[Kenia]].]]

Wat de [[fuortplanting]] oanbelanget, binne grutearfoksen oer it algemien [[monogame]] bisten, dy't it by in fêste [[pearing]]spartner hâlde. Yn guon gefallen libje se yn [[polygyn]]e groepen. Yn ferliking mei oare hûneftigen is der by de grutearfoks sprake fan in omdraaiïng fan 'e [[geslacht (sekse)|geslachtsrollen]], mei't de rikel it meastepart fan 'e soarch foar de jongen op him nimt. De [[peartiid]] falt yn it [[hjerst|neijier]], fan [[septimber]] oant en mei [[desimber]]. De [[draachtiid]] duorret 60–70&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke yn in ûndergrûnske [[hoale]] in nêst fan 1–6&amp;nbsp;jongen smyt. Dy wurde pas mei 98–105&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]]. 

Mar los fan it drinke litten fan 'e jongen, dat fansels troch de moerfoks dien wurde moat, nimt de rikel de fersoarging op him. Hy slikket de jongen skjin, begeliedt se, draacht se yn 'e [[bek]] fan it ien plak nei it oare wannear't der fan hoale wiksele wurde moat en ferdigenet se tsjin elts gefaar. Underwilens is de moerfoks benammen dwaande mei foerazjearjen, dêr't se har [[molke]]produksje mei op gong hâldt. Se fuorret de jongen lykwols net troch heal [[spiisfertarring|fertard]] fretten út 'e eigen [[mage]] op te [[koarjen]], sa't in protte oare hûneftigen wol dogge. As se 5–6&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] âld binne, ferlitte de jongen har [[âlden]] en geane se har eigen wegen. Mei 8–9&amp;nbsp;moannen binne se [[geslachtsryp]]. De grutearfoks hat yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan maksimaal 9&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't er yn finzenskip wol 14–17&amp;nbsp;jier helje kin.

==Fretten==
De grutearfoks is de iennichste wier [[ynsektivoar]]e [[hûneftige]], dy't suver neat oars as [[ynsekten]] fret. Dêrby hat er in dúdlike foarkar foar de [[Mozambikaanske rispingstermyt]] (''Hodotermes mossambicus''), dy't 80–90% fan it dieet útmakket. Wannear't Mozambikaanske rispingstermiten net beskikber binne, nimt de grutearfoks syn taflecht ta in [[opportunist]]ysk menu dat bestiet út oare soarten [[termiten]], oare ynsekten, lykas [[eamels]], [[toarren]] (yn 't bysûnder [[blêdspriettoarren]]), [[imerkes]], [[sprinkhoannen]] en [[motflinters]], oare [[lidpoatigen]], lykas [[spinnen]], [[skorpioenen]] en [[tûzenpoaten]] en [[plant]]aardich guod, lykas [[bei]]en, [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. 
[[File:Bat_Eared_Fox_Individual_.jpg|right|thumb|180px|In grutearfoks yn it [[Nasjonaal Reservaat De Masaï Mara]] yn [[Kenia]].]]

Soms wurde ek de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan op 'e grûn [[nêst (fûgels)|nêsteljende]] [[fûgels]] fretten, en fierders lytse [[sûchdieren]] lykas [[mûzen en rotten]], lytse [[reptilen]] lykas [[hagedissen]] en [[skimmels]] lykas de [[woastyntruffel]] (''Kalaharituber pfeilii''). Grutearfoksen wolle lykwols gjin bek sette op 'e [[snútrispingstermyt]] (''Trinervitermes trinervoides''), wierskynlik om't se net oer de [[gemy]]ske ferdigeningsstoffen kinne dy't troch dy soarte termyt ôfskaat wurde. Wat [[drinken]] oangiet, helje grutearfoksen alles dêr't se ferlet fan hawwe út har dieet fan termiten, dy't in heech fochtpersintaazje befetsje. It is noch nea waarnommen hoe't in grutearfoks wetter dronk út in [[plasse (wetter)|plasse]], [[poel]], [[beek]] of [[rivier]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e grutearfoks binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[hyenahûn]] (''Lycaon Pictus'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Dy meitsje oer it algemien gjin jacht op grutearfoksen om't se dy as [[proai]] sjogge, mar om't se der in lytser rôfdier yn werkenne en om't se de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] útskeakelje wolle. Grutearfoksen dy't deade wurde, bliuwe dan yn 'e regel ek ûnopfretten lizzen, hoewol't fan teminsten ien [[ridel]] hyenahûnen waarnommen is dat se wól op grutearfoksen [[jacht (aktiviteit)|jeie]] om se op te fretten. Jongen binne fierders kwetsber foar lytsere rôfdieren, lykas [[jakhals|jakhalzen]] en ek foar grutte [[rôffûgels]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus'').

==Status==
De grutearfoks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der binne foar dit bist gjin spesifike bedrigings identifisearre dy't it fuortbestean fan 'e [[soarte]] yn gefaar bringe kinne. Yndividuele eksimplaren kinne soms dea reitsje troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch [[minske]]n (benammen foar de [[pels]] en benammen yn [[Botswana]]), troch oanhâldende [[drûchte]], en troch beskate [[sykte]]n dêr't [[hûneftigen]] fetber foar binne, lykas [[hûnsdûmens]] (rabiës), [[hûnesykte]] en it [[hûneparvofirus]]. In sûne populaasje grutearfoksen is lykwols yn it belang fan 'e pleatslike [[befolking]], mei't grutearfoksen de populaasje fan 'e [[Mozambikaanske rispingstermyt]] (''Hodotermes mossabicus'') yn 'e besnijing hâlde, dat in [[pleachdier]] is dat it [[hout]] yn minsklike [[wente]]n oanfret. 

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grutearfoks (''Otocyon megalotis''):
*de Eastafrikaanske grutearfoks (''O. m. virgatus'' &lt;small&gt;[[Ángel Cabrera|Cabrera]], 1910&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[East-Afrika]])&lt;/small&gt;
*de Súdafrikaanske grutearfoks (''O. m. megalotis'' &lt;small&gt;[[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bat-eared_fox ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otocyon megalotis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grutearfoks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>sg204zau81hj58kkns94e1v53goo33u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meidogger oerlis:GaelgVaggop1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>191294</id>
    <revision>
      <id>1233797</id>
      <parentid>1233247</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T13:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>15867</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-28 */ nije seksje</comment>
      <origin>1233797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62839" sha1="0yrhamtsf7wtkp5mv1j6dyil0ztcodt" xml:space="preserve">== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27 apr 2026, 20.06 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4 mai 2026, 22.43 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11 mai 2026, 21.20 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18 mai 2026, 22.22 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 --&gt;

== ''The Signpost'': 22 May 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]]

* Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mai 2026, 07.19 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30513885 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25 mai 2026, 23.52 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1 jun 2026, 23.09 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8 jun 2026, 23.30 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15 jun 2026, 18.49 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 --&gt;

== ''The Signpost'': 21 June 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026, 05.21 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30604303 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23 jun 2026, 15.05 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29 jun 2026, 13.48 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6 jul 2026, 15.57 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 --&gt;</text>
      <sha1>0yrhamtsf7wtkp5mv1j6dyil0ztcodt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaumerstikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191593</id>
    <revision>
      <id>1233923</id>
      <parentid>1229339</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8296" sha1="q0hzeeott6nl9wkaq7l4jdn8fbwcoik" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gaumerstikelmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Gaumer%27s_Spiny_Pocket_Mouse_imported_from_iNaturalist_photo_182456081_on_17_April_2022.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys gaumeri 
|Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|J.A. Allen]] &amp; [[Frank Chapman (ornitolooch)|Chapman]], 1897
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (Heteromys gaumeri).png|center|250px]]
}}
De '''gaumerstikelmûsgoffer''' of '''Gaumers stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys gaumeri'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar op it [[Jûkatanskiereilân]] fan [[Midden-Amearika]]. It is in [[grûn|terrestrysk]] [[nachtdier]] mei in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet, dat in [[solitêr]] bestean liedt en tige [[territoarium (biology)|territoriaal]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de gaumerstikelmûsgoffer as net bedrige.

==Taksonomy==
De gaumerstikelmûsgoffer waard yn [[1897]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biologen]] [[Joel Asaph Allen]] en [[Frank Chapman (ornitolooch)|Frank Michler Chapman]], dy't eins mear spesjalisearre wiene yn 'e [[ornitology]]. Sy basearren harren beskriuwing op in [[spesimen]] dat fongen wie yn 'e [[Maya's|Maya]]-[[ruïne]]stêd [[Chichén Itzá]]. Se ferneamden it bistke nei [[George F. Gaumer]], in Amerikaanske [[dokter]], [[amateur]]-[[biolooch]] en bistesammelder dy't fan [[1885]] oant [[1929]] op it [[Jûkatanskiereilân]] wenne. Gaumer wie dejinge dy't ferantwurdlik wie foar it fangen fan 'e earste gaumerstikelmûsgoffer.

==Fersprieding==
De gaumerstikelmûsgoffer is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it [[Jûkatanskiereilân]], dat út it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika]] yn noardlike rjochting útstiket en sa mei it [[eilân]] [[Kuba]] de skieding foarmet tusken de [[Golf fan Meksiko]] oan 'e noard- en westkant, en de [[Karibyske See]] yn it easten. De gaumerstikelmûsgoffer komt dêr behalven yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steaten [[Jûkatan (steat)|Jûkatan]], [[Campeche (steat)|Campeche]] en [[Quintana Roo]] en it uterste noardeasten fan 'e steat [[Tabasco (steat)|Tabasco]] ek foar yn 'e noardlike helte fan it buorlân [[Belize]] en yn it uterste noarden fan [[Gûatemala]]. It eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it skiereilân yn 'e Karibyske See leit, falt bûten it ferspriedingsgebiet fan dit bistke.

==Uterlike skaaimerken==
De gaumerstikelmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 11–13&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 43–70&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze [[soarte]], mei't de [[mantsje]]s justjes grutter binne as de [[wyfke]]s (yn trochsneed [[♂]] kop-romp 12,5&amp;nbsp;sm en sturt 15,1&amp;nbsp;sm; [[♀]] kop-romp 12,3&amp;nbsp;sm en sturt 14,6&amp;nbsp;sm). De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte trochinoar 1,6&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]sjes 3,4&amp;nbsp;sm. Dêrmei is de gaumerstikelmûsgoffer in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Yn ferhâlding ta de nau besibbe en yn itselse gebiet foarkommende [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') is de gaumerstikelmûsgoffer yn hast alle opsichten lytser, útsein syn relatyf grutte [[earkanaal|eargatten]].

De [[pels]] fan 'e [[folwoeksen]] bisten is rûch en befettet op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] guon ferstive [[stikel (soölogy)|stikel]]eftige [[hier (begroeiïng)|hierren]]. De [[kleur]] fan 'e pels fariëarret op 'e rêch fan [[oranje]] oant [[griis]], dat op 'e siden oergiet yn in dúdlik [[oker (kleur)|okerkleurige]] bân fan 'e [[wang]]en oant de [[stuten]]. De [[bealch]] is [[wyt]]. De earen binne grizich oant [[swart]] mei in wite berâning. De [[sturt]] is behierre en twakleurich: de boppekant is dûnker en de ûnderkant witich. Oan 'e sturtpunt sit in lytse mar dúdlike hierkwast.

==Biotoop==
Gaumerstikelmûsgoffers libje yn it [[leechlân]] yn [[subtropysk]]e [[leafwâld]]en en gebieten dy't begroeid binne mei [[toarne (botany)|toarnich]] [[strewelleguod]]. Se komme net boppe 100&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] foar. Wol kinne se geregeldwei oantroffen wurde yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas oan 'e rânen fan [[ikker]]s dêr't [[sûkerreid]] of [[stynske weet]] [[bou (lânbou)|ferboud]] wurdt. Yn kontreien dêr't de [[ferspriedingsgebiet]]en fan 'e gaumerstikelmûsgoffer en de nau besibbe [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') inoar oerlaapje, beheint de gaumerstikelmûsgoffer him ta de [[drûchte|drûgere]] [[wâld]]en, wylst de desmareststikelmûsgoffer de fochtige [[reinwâld]]en bewennet.

==Hâlden en dragen==
Nei it [[hâlden en dragen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer is anno [[2016]] noch net in protte ûndersyk dien. It bistke libbet op 'e [[grûn]] (hat in terrestryske libbenswize) en [[klimmen|klimt]] selden yn [[beam]]men. It is in [[nachtdier]], dat de dei trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]] yn 'e [[wâldflier]] of in nêst makke yn in [[beamholte|holte]] yn in [[beamstam]] deun by de grûn. Gaumerstikelmûsgoffers libje in [[solitêr]] bestean en fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se fûleindich tsjin soartgenoaten ferdigenje. 

De [[peartiid]] begjint oan 'e ein fan it [[drûge tiid|drûge seizoen]] yn [[april]] en duorret oant de ein fan 'e [[reintiid]] yn [[jannewaris]]. De [[wyfke]]s smite yn dy perioade ferskate nêsten fan ornaris 2–5&amp;nbsp;jongen. De [[draachtiid]] beslacht 27–28&amp;nbsp;[[dagen]] en de jongen wurde 21–28&amp;nbsp;dagen nei de [[berte]] [[ôfwûn]]. Mei sa'n 8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[geslachtsryp]]. Gaumerstikelmûsgoffers hawwe in [[libbensferwachting]] fan 2–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De gaumerstikelmûsgoffer hat in foar it meastepart [[herbivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[sied (plant)|sieden]] dy't er op [[nacht]]like foerazjeartochten gearfandelet en yn syn  eksterne [[wangpûde]]n (dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte) mei werom tôget nei syn hoale. Dêrnjonken steane ek wol [[frucht (plant)|fruchten]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]] op it menu.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De gaumerstikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De gaumerstikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gaumer's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Gaumer-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys gaumeri}}
}}

{{DEFAULTSORT:Gaumerstikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]</text>
      <sha1>q0hzeeott6nl9wkaq7l4jdn8fbwcoik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goldmanstikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191909</id>
    <revision>
      <id>1233931</id>
      <parentid>1230284</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T23:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1233931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="504whbwa0rzm5ai4hizdi7bg7udjqre" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=goldmanstikelmûsgoffer
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys goldmani 
|Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de goldmanstikelmûsgoffer (Heteromys goldmani).png|center|250px]]
}}
De '''goldmanstikelmûsgoffer''' of '''Goldmans stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys goldmani'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn in beheind [[ferspriedingsgebiet]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Meksiko]] en [[Gûatemala]]. De goldmanstikelmûsgoffer is in [[leechlân]]bewenjend [[nachtdier]] mei in wierskynlik fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat gjin beoardieling fan dizze [[soarte]].

==Taksonomy==
De goldmanstikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1902]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[mammalooch]] [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam]]. Dyselde ferneamde it bistke nei syn [[kollega]] [[Edward Alphonso Goldman]], mei't de earste [[spesimina]] fan dizze [[soarte]] fongen wiene troch in [[ekspedysje]] dy't ûnder lieding stie fan Goldman en [[Edward William Nelson]]. (Nei Nelson ferneamde Merriam in oare soarte, de [[nelsonstikelmûsgoffer]], ''Heteromys nelsoni''). De goldmanstikelmûsgoffer wurdt troch guon autoriteiten, wêrûnder de [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN), as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') beskôge, mar dêr bestiet gjin [[wittenskiplike konsensus]] oer.

==Fersprieding==
De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e goldmanstikelmûsgoffer is beheind ta it uterste súdlike diel fan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Chiapas]] en it oanbuorjende súdwesten fan [[Gûatemala]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De goldmanstikelmûsgoffer is in frij grutte [[stikelmûsgoffer]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 14,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 19&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 44&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte 1,8&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 3,6&amp;nbsp;sm. Der bestiet yn dizze [[soarte]] gjin [[seksuele dimorfy]] wat lichemsgrutte of kleuring oanbelanget. De [[pels]] is rûch mei op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] ferstive [[stikel (soölogy)|stikels]] troch it [[hier (begroeiïng)|hier]] hinne. De [[rêch]] en oare boppeste [[lichemsdiel]]en binne [[dûnkergriis]] útskaaiend nei [[swart]] mei hjir en dêr in [[oker (kleur)|oker]]kleurich plak, wylst de [[bealch]] en de oare ûnderste lichemsdielen in [[wyt|witige]] kleur hawwe. In [[sânkleur]]ige streek yn 'e lingterjochting oer de siden, sa't dy by in protte oare soarten stikelmûsgoffers de beide kleurflakken faninoar skiedt, ûntbrekt by de goldmanstikelmûsgoffer.

==Biotoop==
De goldmanstikelmûsgoffer is benammen in bewenner fan [[subtropysk reinwâld|subtropyske]] en [[tropyske reinwâlden]] yn it [[leechlân]]. De soarte komt foar fan 45–1860&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e goldmanstikelmûsgoffer is mar in lyts bytsje bekend, mei't der noch mar amperoan ûndersyk nei dit bistke dien is. It is in [[nachtdier]] mei in [[grûn|terrestryske]] libbenswize. De dei bringt er troch yn in nêst dat er oanleit yn in ûndergrûnske [[hoale]], in [[rots]]spjalt of in leech pleatste [[beamholte]]. Goldmanstikelmûsgoffers libje yn pearkes of lytse groepen en binne dêrmei in stik sosjaler as in protte oare soarten [[stikelmûsgoffers]], dy't in [[solitêr]] bestean liede. As de goldmanstikelmûsgoffer op it mêd fan fretten fan nau besibbe soarten hat, is it in [[omnivoar]], mei in dieet dat foar fierwei it meastepart bestiet út [[sied (plant)|sieden]] en oar [[plant]]aardich materiaal, yn beheinde mjitte oanfolle mei [[ynsekten]]. Oer de [[fuortplanting]] is neat mei wissichheid te sizzen.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e goldmanstikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De goldmanstikelmûsgoffer wurdt troch de [[IUCN]] lykslein mei de [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') en is dêrom net op [[IUCN-status|status]] beoardiele. Mar yn acht nommen dat it [[ferspriedingsgebiet]] tige beheind is en dat gaadlik [[habitat]] oanhâldend [[habitatferlies|ferlern giet]] troch [[ûntbosking]], liket it hjir om in [[bedrige soarte]] te gean.

==Undersoarten==
De goldmanstikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n fan besteane.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Goldman's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Goldman-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys goldmani}}
}}

{{DEFAULTSORT:Goldmanstikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]</text>
      <sha1>504whbwa0rzm5ai4hizdi7bg7udjqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartramia longicauda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192818</id>
    <redirect title="Bartramgriltsje" />
    <revision>
      <id>1233948</id>
      <parentid>1233376</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T00:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Bartramgriltsje]]</comment>
      <origin>1233948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bartramgriltsje]]</text>
      <sha1>q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartrams gril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192824</id>
    <redirect title="Bartramgriltsje" />
    <revision>
      <id>1233949</id>
      <parentid>1233440</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T00:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Bartramgriltsje]]</comment>
      <origin>1233949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bartramgriltsje]]</text>
      <sha1>q3ml576nxglyuoqa71jvqb0crrwqmls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartrams grillen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192825</id>
    <redirect title="Bartramgriltsjes" />
    <revision>
      <id>1233947</id>
      <parentid>1233442</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T00:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Bartramgriltsjes]]</comment>
      <origin>1233947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="1030p46vrgypc91tc3ysbosp5onjub8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bartramgriltsjes]]</text>
      <sha1>1030p46vrgypc91tc3ysbosp5onjub8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omgong fan Frankryk 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192843</id>
    <revision>
      <id>1233798</id>
      <parentid>1233631</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T15:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>3e etappe</comment>
      <origin>1233798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10443" sha1="fp546qvksmgh6egl1df91vsxgvfcn93" xml:space="preserve">{{aktueelsport}}
{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid
| namme             = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026
| edysje            = 113
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte =
| ûnderskrift       = 
| rûtekaart         = Route of the 2026 Tour de France.png
| tiidrek           = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026
| datum             = 
| startplak         = {{Flagge ES}} [[Barcelona]]
| finishplak        = [[Parys]]
| totale ôfstân     =  3.333 km
| hichtemeters      = 54.450 m
| gem. faasje       = 
| dielnimmers       = 184
| type wedstriid    = 
| etappe            = 2
| klass1            = Giele trui
| lieder1           = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]]
| klass2            = Griene trui
| lieder2           = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]]
| klass3            = Boltsjestrui
| lieder3           = {{Flagge FR}} [[Alex Baudin]]
| klass4            = Wite trui
| lieder4           = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]]
| klass5            = Ploegen
| lieder5           = UAE Team Emirates XRG
| klass6            = Striidberens
| lieder6           = 
| klass7            = 
| lieder7           = 
| klass8            = 
| lieder8           = 
| aktueel           = 
| foarige           = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]]
| folgjende         = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]]
}}

De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurd holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. 

==Dielnimmende ploegen==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* {{BEL}} Alpecin–Deceuninck
* {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team
* {{FRA}} Groupama-FDJ
* {{GER}} Lidl-Trek
* {{ESP}} Movistar
* {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe
* {{AUS}} Jayco AlUla
* {{NED}} Visma–Lease a Bike
* {{NOR}} Uno-X 
* {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA
* {{SUI}} Pinarello-Q36.5
* {{SUI}} Tudor
|Kolom2=
* {{BRN}} Bahrain Victorious
* {{USA}} EF Education-EasyPost
* {{GBR}} Netcompany Ineos
* {{BEL}} Lotto-Intermarché
* {{SUI}} NSN
* {{BEL}} Soudal Quick-Step
* {{NED}} Picnic-PostNL
* {{UAE}} UAE Team Emirates XRG
* {{KAZ}} XDS Astana Team
* {{FRA}} Cofidis
* {{FRA}} TotalEnergies
}}

== Startplak ==
De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet.
{{clear}}
== Etappe-oersjoch&lt;ref&gt;[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! Datum
! Etappe
! Start –&lt;br&gt;Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder
|-
| 1
| align=&quot;center&quot;| 4 july
| {{Flagge ES}} [[Barcelona]]
| 19.7 km
| {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}}
| {{NED}} Visma–Lease a Bike
|rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 2
| align=&quot;center&quot;| 5 july
| {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -&lt;br&gt; {{flagge ES}} [[Barcelona]]
| 178 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{MEX}} [[Isaac del Toro]]
|-
| 3
| align=&quot;center&quot;| 6 july
| {{Flagge ES}} [[Granollers]] -&lt;br&gt; {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]]
| 196 km
| {{piktogram etappe|berch}}
|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|-
| 4
| align=&quot;center&quot;| 7 july
| [[Carcassonne]] -&lt;br&gt; [[Foix]]
| 182 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
|
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 5
| align=&quot;center&quot;| 8 july
| [[Lannemezan]] -&lt;br&gt; [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]]
| 158 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 6
| align=&quot;center&quot;| 9 july
| [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -&lt;br&gt; [[Gavarnie-Gèdre]]
| 186 km
| {{piktogram etappe|berch}}
|
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 7
| align=&quot;center&quot;| 10 july
| [[Hagetmau]] -&lt;br&gt; [[Bordeaux]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
|
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 8
| align=&quot;center&quot;| 11 july
| [[Périgueux]] -&lt;br&gt; [[Bergerac (stêd)|Bergerac]]
| 182 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 9
| align=&quot;center&quot;| 12 july
| [[Malemort]] -&lt;br&gt; [[Ussel (Corrèze)|Ussel]]
| 185 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;|13 july
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;7&quot; | '''Rêstdei yn [[Cantal]]'''
|-
| 10
| align=&quot;center&quot;| 14 july
| [[Aurillac]] -&lt;br&gt; [[Le Lioran]]
| 167 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 11
| align=&quot;center&quot;| 15 july
| [[Vichy]] -&lt;br&gt; [[Nevers]]
| 161 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 12
| align=&quot;center&quot;| 16 july
| [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -&lt;br&gt; [[Chalon-sur-Saône]]
| 181 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 13
| align=&quot;center&quot;| 17 july
| [[Dole (Jura)|Dole]] -&lt;br&gt; [[Belfort]]
| 205 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 14
| align=&quot;center&quot;| 18 july
| [[Mulhouse]] -&lt;br&gt; [[Le Markstein]] [[Fellering]]
| 155 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 15
| align=&quot;center&quot;| 19 july
| [[Champagnole]] -&lt;br&gt; [[Col de Solaison]]
| 184 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 20 july
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;7&quot; | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]'''
|-
| 16
| align=&quot;center&quot;| 21 july
| [[Évian-les-Bains]] -&lt;br&gt; [[Thonon-les-Bains]]
| 26 km
| {{piktogram etappe|tiidrit}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 17
| align=&quot;center&quot;| 22 july
| [[Chambéry]] -&lt;br&gt; [[Voiron]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 18
| align=&quot;center&quot;| 23 july
| [[Voiron]] -&lt;br&gt; [[Orcières-Merlette]]
| 185 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 19|19]]
| align=&quot;center&quot;| 24 july
| [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -&lt;br&gt; [[Alpe d'Huez]]
| 128 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 20
| align=&quot;center&quot;| 25 july
| [[Le Bourg-d'Oisans]] -&lt;br&gt; [[Alpe d'Huez]]
| 171 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 21
| align=&quot;center&quot;| 26 july
| [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]]  &lt;br&gt; [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]])
| 130 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
! Datum
! Etappe
! Start – Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder
|}

== Klassemintslieders nei eltse etappe ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Giele trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]]
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; |'''Griene trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |'''Bolletsjestrui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#90D0EA&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
| bgcolor=&quot;#BEAF88&quot; |'''Striidberens'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]]
|-
! 1ste
| {{NED}}&lt;br&gt;Visma–Lease a Bike
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{COL}}&lt;br&gt;[[Egan Bernal]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{ESP}}&lt;br&gt;[[Juan Ayuso]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;Netcompany INEOS
| ''Net útrikt''
|-
!2e
| {{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{NED}}&lt;br&gt;[[Alex Molenaar]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{UAE}}&lt;br&gt;UAE Team Emirates XRG
| {{GER}}&lt;br&gt;[[Felix Engelhardt]]
|-
!3e
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{FRA}}&lt;br&gt;[[Alex Baudin]]
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Alex Baudin]]
|-
!4e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!5e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!6e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!7e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!8ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!9e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!10e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!11e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!12e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!13e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!14e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!15e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!16e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| ''Net útrikt''
|-
!17e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!18e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!19e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!20ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!21ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Einklassemint
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#90D0EA&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#BEAF88&quot; |''' '''
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}

{{Navigaasje Omgong fan Frankryk}}

[[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>fp546qvksmgh6egl1df91vsxgvfcn93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alaskagril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192858</id>
    <revision>
      <id>1233814</id>
      <parentid>1233788</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1233814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="k6kyo7vkrwegiturtpa22g9x0a77zpd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Alaskagril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:SANDPIPER, WESTERN (4-19-09) strand -02 (3453155485).jpg|250px]]
|lûd            = [[Ofbyld:Calidris mauri.ogg|250px]]
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris mauri
|Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1857
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Calidris mauri map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=&lt;br&gt;{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]]
|Kolom2=&lt;br&gt;{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;
|} 
}}
De '''Alaskagril''' (''Calidris mauri'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'').

== Skaaimerken ==
Folwoeksen fûgels hawwe donkere poaten en in koarte, tinne, donkere snaffel. It lichem is boppe brún en ûnder wyt. Se hawwe in readbrune krún. Dizze fûgel kin dreech te ûnderskieden wêze fan oare ferlykbere lytse steltrinners, benammen de [[grize gril]] (Calidris pusilla). Dat is foaral it gefal yn it winterkleed, as beide soarten effen griis binne. De Alaskagril kriget syn winterkleed in stik earder yn 'e  hjerst as de grize gril.

In folwoeksen Alaskagril hat in lingte fan 14 oant 17 sm, in wjukspanwiidte fan 35 oant 37 sm en in gewicht fan 22 oant 35 gram.

== Fersprieding ==
Dizze soarte briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]] en yn it westen en noarden fan [[Alaska]]; de fûgel oerwinteret yn it noarden fan [[Súd-Amearika]].

=== Nederlân ===
It is in seldsume [[dwaalgast]] yn [[West-Jeropa]]. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen. Yn augustus 2019 waard der in pear dagen by [[De Westhoek]] yn 'e Fryske [[Waadsee]] in Alaskagril sjoen en yn augustus 2024 wie der in fûgel te sjen by de pier yn [[Holwert]].

== Status ==
De Alaskagril is ien fan 'e meast foarkommende steltrinners yn Noard-Amearika, mei in rûsde populaasje fan 3,5 miljoen folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Der wurdt lykwols oannommen dat de oantallen ôfnimme.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-sandpiper-calidris-mauri BirdLife, oproppen 4 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/wessan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/wessan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 4 july 2026]
*[https://stats.sovon.nl/stats/soort/5090 SOVON, oproppen 4 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris mauri}}
}}
{{DEFAULTSORT:Reade gril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>k6kyo7vkrwegiturtpa22g9x0a77zpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grize gril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192863</id>
    <revision>
      <id>1233815</id>
      <parentid>1233790</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1233815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="i1cgs9pnq93vjdi7jtacng0kl0vjodi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Grize gril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Semipalmated sandpiper (Calidris pusilla) - Heislerville Wildlife Management Area, New Jersey, USA.png|250px]]
|lûd            = [[Ofbyld:Calidris pusilla.ogg|250px]]
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris pusilla
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Calidris pusilla map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=&lt;br&gt;{{Color box|#ff8753}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#fddb53}} [[trekfûgel]]
|Kolom2=&lt;br&gt;{{Color box|#5bb5ff}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;
|} 
}}
De '''grize gril''' (''Calidris pusilla'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Dupont nature center 5.27.24 DSC 8148-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Grize grillen.]]
De grize gril wurdt likernôch 13 oant 15 sintimeter grut, weaget tusken de 20 en 32 gram en hat in wjukspanwiidte fan 29 oant 30 sm.  De snaffel is frij dik; de juvenyl hat de koartste snaffel en it folwoeksen wyfke de langste. Folwoeksen fûgels hawwe swarte poaten.

Yn it simmerkleed is de folwoeksen fûgel hast altiten griisbrún fan boppe. It boarst is streke en it fearrekleed mist de readbrune dielen. De búk en de flanken binne sawol simmerdeis as winterdeis effen wyt. Winterdeis is de fûgel grizer en tige dreech te ûnderskieden fan oare soarten.

== Fersprieding en biotoop ==
De soarte briedt yn it uterste noardeasten fan [[Sibearje]], westlik en noardlik [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]]. It is in [[trekfûgel]] dy't oerwinteret oan 'e kusten fan [[Súd-Amearika]] benoarden de [[evener]]. Guon fûgels migrearje lykwols net fierder as de súdlike [[Feriene Steaten]]. Se trekke mei hûnderten oant tûzenen nei harren oerwinteringsgebieten, wêrby't se tuskentiids foerazjearje yn 'e [[Baai fan Fundy]] en de [[Delaware Bay]]. Regelmjittich komme in pear fûgels foar yn [[West-Jeropa]]; yn [[Nederlân]] is dizze soarte ek út en troch as [[dwaalgast]] waarnommen.

== Briedgedrach ==
De fûgel briedt by wetter op 'e súdlike [[tûndra]] fan Kanada en Alaska. It nêst wurdt op 'e grûn makke. It mantsje makket meardere ûndjippe kûltsjes, wêrnei't it wyfke der ien útkiest foar it meitsjen fan it nêst. Sy makket it nêst fan gers en oare materialen. Der wurde fjouwer aaikes lein. It mantsje helpt mei by it útbrieden. Nei it útkommen fan 'e aaien lit it wyfke nei in pear dagen de jonge piken by it mantsje efter. De jongen soargje dan al foar harren eigen iten. De fûgels sykje harren iten yn it slyk.

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje is yn 2024 op 9 miljoen oant 11 miljoen folwoeksen fûgels rûsd, mar der wurdt fan útgien dat dit tal sterk ôfnimt. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte dêrom de status gefoelich (''Near Threatened'').
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/semipalmated-sandpiper-calidris-pusilla BirdLife, oproppen 5 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/semsan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/semsan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 5 july 2026]
----
{{Commonscat|Calidris pusilla}}
}}
{{DEFAULTSORT:Grize gril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>i1cgs9pnq93vjdi7jtacng0kl0vjodi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leppelbekgril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192866</id>
    <revision>
      <id>1233816</id>
      <parentid>1233795</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1233816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6488" sha1="6vkp2jjxta1pguuyn6p8ix3njms7mos" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Leppelbekgril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:ヘラシギ (cropped).jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris pygmaea
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] 
|lânkaart       = [[Ofbyld:Calidris pygmaea distribution.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=
{{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#800000}} hist. briedgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#ff0000}} [[dwaalgast]]&lt;br&gt;{{Color box|#ff00ff}} [[wintergast]]
|Kolom2=
{{Color box|#ff99ff}} mooglike wintergast&lt;br&gt;{{Color box|#0000ff}} [[trochtrekker]]&lt;br&gt;{{Color box|#00ffff}} mooglike trochtrekker&lt;/small&gt;
}}
|} 
}}
De '''leppelbekgril''' (''Calidris pygmaea'') is in lytse, akút bedrige [[Aazje|Aziatyske]] steltrinner út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') mei in unike, leppelfoarmige snaffel.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Calidris pygmaea 154813330.jpg|thumb|left|Ringe leppelbekgril yn briedkleed.]]
De leppelbekgril is in lytse steltrinner, 14–16 sintimeter lang, mei in leppelfoarmige snaffel. Yn it briedkleed hat de fûgel in readbrune kop, hals en boarst mei donkerbrune streken. De boppekant is swarteftich mei bêzje en bleke readbrune skobben. Bûten de briedtiid is de folwoeksen fûgel fan ûnderen wyt en fan boppen bleek brúngriis mei wite skobben op 'e wjukdekfearren. De soarten dy't der in soad op lykje, lykas de [[Readkielgril]] (''C. ruficollis'') en it [[griltsje]] (''C. minuta''), misse de leppelfoarmige snaffel, hawwe minder wyt op 'e foarholle, lykje in lytsere kop te hawwen en hawwe in smel wynbraustreekje. 

== Fersprieding ==
De fûgel briedt yn it noardeasten fan [[Sibearje]]. It gebiet is beheind ta it [[Tsjûkotka-skiereilân]] en fierder nei it suden oant de lân-ingte fan it [[Kamtsjatka-skiereilân]]. De fûgel trekt by de westlike kust fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns troch Sibearje, [[Japan]], [[Noard-Koreä]], [[Súd-Koreä]], [[Sina]], [[Taiwan]] en [[Fjetnam]] nei syn oerwinteringsgebieten yn it suden fan Sina, [[Fjetnam]], [[Tailân]], [[Bangladesj]] en [[Birma]]. Oerwinterjende fûgels binne ek waarnommen yn [[Yndia]], op [[Sry Lanka]] en op it [[Malakka|Maleiske skiereilân]]. Yn it oerwinteringsgebiet is de fûgel tige lokaal. Sonadia Island en de mûning fan 'e Meghna yn [[Bangladesj]], en de Martabanbaai en Nan Thar yn [[Birma]], soene mear as de helte fan 'e winterpopulaasje herbergje. De soarte is ien kear yn Jeropa waarnommen, doe't in eksimplaar op 20 augustus 1952 yn 'e [[Oekraïne]] sketten waard.

== Systematyk ==
De leppelbekgril waard earder as ienichste soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Eurynorhynchus'' set fanwegen syn ôfwikende snaffel. Ut [[DNA]]-stúdzjes die lykwols bliken dat er nau besibbe is oan 'e relatyf ferlykbere readhalsgril en dêrom wurdt de soarte no algemien by ''[[Calidris]]'' yndield.

== Ekology ==
De leppelbekgril is tige sinnich wat it briedhabitat oanbelanget. Dêrfoar hat er sânplaten yn [[tûndra]]lagunes nedich dy't begroeid binne mei [[beikeheide]] (''Empetrum nigrum''), moas en dwerchbjirken. Dy gebieten moatte yn 'e buert fan in riviermûning of waadflakte lizze, dêr't de briedende fûgel foerazjearje kin. Winterdeis jout er de foarkar oan 'e bûtenste dielen fan in rivierdelta. De fûgel is tige trou oan syn briedplak. Hy briedt yn pearen of yn losse koloanjes yn juny en july en siket iten troch te pikken as in [[wilstereftigen|wilstereftige]], mar brûkt syn snaffel ek as in skeppe.

== Status en bedrigingen ==
De soarte is tige seldsum en nimt sterk yn tal ôf; dêrom klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as kritysk bedrige (''Critically Endangered''). Sûnt 2002 is de populaasje mei gemiddeld 26% yn 't jier ôfnommen. De oarsaak wurdt benammen socht yn habitatferlies, sawol op 'e briedplakken as yn 'e oerwinteringsgebieten, mar ek de jacht op 'e fûgel. In yn 2021 publisearre artikel rûsd de wrâldpopulaasje op mar 471 oant 922 folwoeksen fûgels.&lt;ref&gt;[https://www.bto.org/our-work/science/research-areas/international/spoon-billed-sandpiper BTO, ''Saving the Spoon-billed Sandpiper'']&lt;/ref&gt;

Fan 'e 20 aaien dy't yn it wyld lein wurde, wurde mar trije piken folwoeksen. Troch in beskermingsmetoade dy't as ''headstarting'' bekend stiet, hat de Wildfowl &amp; Wetlands Trust de kânsen foar jonge fûgels in stik ferbettere. No oerlibje 15 fan 'e 20 piken dy't sa grutbrocht wurde. Dit proses fynt plak op it lêst bekende briedplak fan Arktysk Ruslân en bestiet út it sammeljen en it útbrieden fan aaien en it dêrnei mei de hân grutbringen fan 'e piken. Sadree't de jonge fûgel fleane kin wurdt er frijlitten. Troch dy oanpak is it tal jongen dat alle jierren oerlibbet mei 20% tanommen.  

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Eurynorhynchus pygmeusIbis1869P012AA.jpg
SpoonbilledSandpiper.jpg
SpoonbillSandpiperNewton.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.wwt.org.uk/our-work/projects/spoon-billed-sandpipers Wildfowl &amp; Wetlands Trust: ]
*[https://www.birdlife.org/news/2022/05/06/fewer-than-500-left-why-saving-spoonie-is-a-race-against-time/ Birdlife: ''Fewer than 500 left: why saving Spoonie is a race against time'', 6 maaie 2022]
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spoon-billed-sandpiper-calidris-pygmaea BirdLife, oproppen 5 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/spbsan1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/spbsan1/L3550292 eBird, oproppen 5 july 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Calidris pygmaea}}
}}
{{DEFAULTSORT:Leppelbekgril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>6vkp2jjxta1pguuyn6p8ix3njms7mos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taigagril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192868</id>
    <revision>
      <id>1233800</id>
      <timestamp>2026-07-06T17:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme          = Taigagril |Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris subminuta - Pak Thale.jpg|250px]] |lûd            =  |Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')   |Wittenskiplike namme=Calidris subminuta |Beskr...&quot;</comment>
      <origin>1233800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6383" sha1="l0v7fyggaxuedqtzglrkenstveph5qf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Taigagril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris subminuta - Pak Thale.jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris subminuta
|Beskriuwer, jier= [[Alexander Middendorff|Middendorff]], 1853
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart       = 
}}
De '''taigagril''' (''Calidris subminuta'') is in lytse steltrinner. De skaainamme komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalidris'' of ''skalidris'', in term dy't troch [[Aristoteles]] brûkt waard foar guon griiskleurige fûgels dy't by it wetter libje. De soartnamme ''subminuta'' komt fan it [[Latyn]]ske ''sub'', &quot;tichteby&quot; of &quot;hast&quot;, en ''minuta'', &quot;lyts&quot;, fanwegen syn oerienkomst mei it [[griltsje]] (''Calidris minuta'').

Yn it skaai ''[[Calidris]]'' is de taigagril nau besibbe oan 'e [[Temminckgril]] (''Calidris temminckii'').

De fûgel briedt yn hiel Noard-Aazje en is in sterke [[trekfûgel]], dy't oerwinteret yn [[Súd-Aazje|Súd-]] en [[Súdeast-Aazje]] en [[Australaazje]]. Yn [[West-Europa]] komt de fûgel foar as in tige seldsume swalker.

== Skaaimerken ==
De taigagril is in hiele lytse steltpolder mei in lingte fan mar 13 oant 16 cm en in wjukspanwiidte fan 26,5 oant 30,5 cm. Hy weaget sawat 25 gram. De fûgel hat in lytse kop en in koarte, rjochte snaffel mei in skerpe punt. De hals is slank, de búk rûn en de lange poaten steane frij fier nei efteren. De teannen binne lang en tin, benammen de middelste. De primêre slachpinnen komme sawat oant de sturtpunt ta. De krún is brún en der rint in bleke streek flak boppe it each. De boppedielen binne brún mei donkerbrune sintra op de fearren. It boarst is spikkele mei ljochtbrún en de ûnderdielen binne wyt. De fûgel hat giele poaten en de tinne snaffel is donkerbrún, útsein de basis fan 'e ûndersnaffel, dy't giel of ljochtbrún is. Winterdeis binne taigagrillen griis fan boppen.

Juvenilen hawwe in bûnt patroan fan boppen mei in readbrune kleur en wite mantelstreken.

Dizze fûgel hat in karakteristike hâlding en syn flechtrop ûnderskiedt him fan oare grillen. Op 'e grûn kin er betize wurde mei de readkielgril (''Calidris ruficollis''), mar hy is finer boud en krekt wat lytser. De taigagril liket foaral in soad op syn Noardamerikaanske tsjinhinger, it [[dwerchgriltsje]] (''Calidris minutilla''). Hy ûnderskiedt him fan dy soarte troch syn slankere uterlik mei in langere hals, langere teannen, wat helderdere kleuren en in minder dúdlike wjukstreek.

== Fersprieding ==
De taigagril briedt simmerdeis yn Sibearje. Der is net in soad bekend oer syn briedgewoanten, mar syn briedgebiet bestiet út it [[Tsjûkotka-skiereilân]], it [[Korjakenberchtme|Korjak-plato]], de [[Koerilen]], it lân grinzgjend oan 'e [[See fan Ochotsk]] en om de rivieren de [[Ob]] en de [[Irtysj]] hinne. Nei it briedseizoen trekt er nei it suden troch [[Sina]], [[Yndosina]], [[Maleizje]] en de [[Filipinen]], en nei it westen nei [[Birma]], [[Bangladesj]], [[Nepal]] en [[Sry Lanka]]. It is in oerwinterer yn [[Nij-Guineä]] en [[Austraalje]] en in swalker yn [[Europa]], [[Súd-Afrika]], Melaneezje, [[Hawaï]], it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en de omjouwing fan 'e [[Beringsee]]. Yn syn oerwinteringsgebiet besiket er in ferskaat oan wiete biotopen, wêrûnder ûndjip swiet- of brakwetter, marren, sompen, oerstreamingsflakten, kwelders, lagunes, modderige iggen en fivers.

== Hâlden en dragen ==
Dizze fûgels sykje om fretten op slykplaten, wêrby't se har foer op it each pikke of bytiden ek troch yn 'e grûn te boarjen. Se ite benammen lytse kreefteftigen, ynsekten en slakken env oare wringeleaze dieren. Der is mar min bekend oer de briedgewoanten fan dizze soart. Bekend is dat de soarte it nêst op 'e grûn boud en it mantsje in [[balts]]flecht hat.

== Status ==
De taigagril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en der wurdt rûsd dat de wrâldpopulaasje út likernôch 16.700 folwoeksen fûgels bestiet (2023).  Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, mar de [[IUCN]] hat de fûgel klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Der binne gjin spesifike bedrigingen fêststeld.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-toed-stint-calidris-subminuta BirdLife, oproppen 5 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotsti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/lotsti eBird, oproppen 5 july 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Calidris subminuta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Taigagril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>l0v7fyggaxuedqtzglrkenstveph5qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233817</id>
      <parentid>1233800</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1233817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6430" sha1="4a1hp4gsw5ja1ag1xmgi80fch3n4rw9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Taigagril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris subminuta - Pak Thale.jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris subminuta
|Beskriuwer, jier= [[Alexander Middendorff|Middendorff]], 1853
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart       = 
}}
De '''taigagril''' (''Calidris subminuta'') is in lytse steltrinner. De skaainamme komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalidris'' of ''skalidris'', in term dy't troch [[Aristoteles]] brûkt waard foar guon griiskleurige fûgels dy't by it wetter libje. De soartnamme ''subminuta'' komt fan it [[Latyn]]ske ''sub'', &quot;tichteby&quot; of &quot;hast&quot;, en ''minuta'', &quot;lyts&quot;, fanwegen syn oerienkomst mei it [[griltsje]] (''Calidris minuta'').

Yn it skaai ''[[Calidris]]'' is de taigagril nau besibbe oan 'e [[Temminckgril]] (''Calidris temminckii'').

De fûgel briedt yn hiel Noard-Aazje en is in sterke [[trekfûgel]], dy't oerwinteret yn [[Súd-Aazje|Súd-]] en [[Súdeast-Aazje]] en [[Australaazje]]. Yn [[West-Europa]] komt de fûgel foar as in tige seldsume swalker.

== Skaaimerken ==
De taigagril is in hiele lytse steltpolder mei in lingte fan mar 13 oant 16 cm en in wjukspanwiidte fan 26,5 oant 30,5 cm. Hy weaget sawat 25 gram. De fûgel hat in lytse kop en in koarte, rjochte snaffel mei in skerpe punt. De hals is slank, de búk rûn en de lange poaten steane frij fier nei efteren. De teannen binne lang en tin, benammen de middelste. De primêre slachpinnen komme sawat oant de sturtpunt ta. De krún is brún en der rint in bleke streek flak boppe it each. De boppedielen binne brún mei donkerbrune sintra op de fearren. It boarst is spikkele mei ljochtbrún en de ûnderdielen binne wyt. De fûgel hat giele poaten en de tinne snaffel is donkerbrún, útsein de basis fan 'e ûndersnaffel, dy't giel of ljochtbrún is. Winterdeis binne taigagrillen griis fan boppen.

Juvenilen hawwe in bûnt patroan fan boppen mei in readbrune kleur en wite mantelstreken.

Dizze fûgel hat in karakteristike hâlding en syn flechtrop ûnderskiedt him fan oare grillen. Op 'e grûn kin er betize wurde mei de readkielgril (''Calidris ruficollis''), mar hy is finer boud en krekt wat lytser. De taigagril liket foaral in soad op syn Noardamerikaanske tsjinhinger, it [[dwerchgriltsje]] (''Calidris minutilla''). Hy ûnderskiedt him fan dy soarte troch syn slankere uterlik mei in langere hals, langere teannen, wat helderdere kleuren en in minder dúdlike wjukstreek.

== Fersprieding ==
De taigagril briedt simmerdeis yn Sibearje. Der is net in soad bekend oer syn briedgewoanten, mar syn briedgebiet bestiet út it [[Tsjûkotka-skiereilân]], it [[Korjakenberchtme|Korjak-plato]], de [[Koerilen]], it lân grinzgjend oan 'e [[See fan Ochotsk]] en om de rivieren de [[Ob]] en de [[Irtysj]] hinne. Nei it briedseizoen trekt er nei it suden troch [[Sina]], [[Yndosina]], [[Maleizje]] en de [[Filipinen]], en nei it westen nei [[Birma]], [[Bangladesj]], [[Nepal]] en [[Sry Lanka]]. It is in oerwinterer yn [[Nij-Guineä]] en [[Austraalje]] en in swalker yn [[Europa]], [[Súd-Afrika]], Melaneezje, [[Hawaï]], it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en de omjouwing fan 'e [[Beringsee]]. Yn syn oerwinteringsgebiet besiket er in ferskaat oan wiete biotopen, wêrûnder ûndjip swiet- of brakwetter, marren, sompen, oerstreamingsflakten, kwelders, lagunes, modderige iggen en fivers.

== Hâlden en dragen ==
Dizze fûgels sykje om fretten op slykplaten, wêrby't se har foer op it each pikke of bytiden ek troch yn 'e grûn te boarjen. Se ite benammen lytse kreefteftigen, ynsekten en slakken env oare wringeleaze dieren. Der is mar min bekend oer de briedgewoanten fan dizze soart. Bekend is dat de soarte it nêst op 'e grûn boud en it mantsje in [[balts]]flecht hat.

== Status ==
De taigagril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en der wurdt rûsd dat de wrâldpopulaasje út likernôch 16.700 folwoeksen fûgels bestiet (2023).  Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, mar de [[IUCN]] hat de fûgel klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Der binne gjin spesifike bedrigingen fêststeld.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-toed-stint-calidris-subminuta BirdLife, oproppen 5 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotsti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/lotsti eBird, oproppen 5 july 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Calidris subminuta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Taigagril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]]</text>
      <sha1>4a1hp4gsw5ja1ag1xmgi80fch3n4rw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233826</id>
      <parentid>1233817</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fersprieding */ red</comment>
      <origin>1233826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6432" sha1="fvwbtwil09a7uz763pz5ifen7xte6he" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme          = Taigagril
|Ofbyld         = [[Ofbyld:Calidris subminuta - Pak Thale.jpg|250px]]
|lûd            = 
|Ryk            = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme         = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse         = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift          = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
|Famylje        = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'')
|Skaai          = [[grillen]] (''Calidris'')  
|Wittenskiplike namme=Calidris subminuta
|Beskriuwer, jier= [[Alexander Middendorff|Middendorff]], 1853
|IUCN-status    = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] 
|lânkaart       = 
}}
De '''taigagril''' (''Calidris subminuta'') is in lytse steltrinner. De skaainamme komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalidris'' of ''skalidris'', in term dy't troch [[Aristoteles]] brûkt waard foar guon griiskleurige fûgels dy't by it wetter libje. De soartnamme ''subminuta'' komt fan it [[Latyn]]ske ''sub'', &quot;tichteby&quot; of &quot;hast&quot;, en ''minuta'', &quot;lyts&quot;, fanwegen syn oerienkomst mei it [[griltsje]] (''Calidris minuta'').

Yn it skaai ''[[Calidris]]'' is de taigagril nau besibbe oan 'e [[Temminckgril]] (''Calidris temminckii'').

De fûgel briedt yn hiel Noard-Aazje en is in sterke [[trekfûgel]], dy't oerwinteret yn [[Súd-Aazje|Súd-]] en [[Súdeast-Aazje]] en [[Australaazje]]. Yn [[West-Europa]] komt de fûgel foar as in tige seldsume swalker.

== Skaaimerken ==
De taigagril is in hiele lytse steltpolder mei in lingte fan mar 13 oant 16 cm en in wjukspanwiidte fan 26,5 oant 30,5 cm. Hy weaget sawat 25 gram. De fûgel hat in lytse kop en in koarte, rjochte snaffel mei in skerpe punt. De hals is slank, de búk rûn en de lange poaten steane frij fier nei efteren. De teannen binne lang en tin, benammen de middelste. De primêre slachpinnen komme sawat oant de sturtpunt ta. De krún is brún en der rint in bleke streek flak boppe it each. De boppedielen binne brún mei donkerbrune sintra op de fearren. It boarst is spikkele mei ljochtbrún en de ûnderdielen binne wyt. De fûgel hat giele poaten en de tinne snaffel is donkerbrún, útsein de basis fan 'e ûndersnaffel, dy't giel of ljochtbrún is. Winterdeis binne taigagrillen griis fan boppen.

Juvenilen hawwe in bûnt patroan fan boppen mei in readbrune kleur en wite mantelstreken.

Dizze fûgel hat in karakteristike hâlding en syn flechtrop ûnderskiedt him fan oare grillen. Op 'e grûn kin er betize wurde mei de readkielgril (''Calidris ruficollis''), mar hy is finer boud en krekt wat lytser. De taigagril liket foaral in soad op syn Noardamerikaanske tsjinhinger, it [[dwerchgriltsje]] (''Calidris minutilla''). Hy ûnderskiedt him fan dy soarte troch syn slankere uterlik mei in langere hals, langere teannen, wat helderdere kleuren en in minder dúdlike wjukstreek.

== Fersprieding ==
De taigagril briedt simmerdeis yn Sibearje. Der is net in soad bekend oer syn briedgewoanten, mar syn briedgebiet bestiet út it [[Tsjûkotka-skiereilân]], it [[Korjakeberchtme|Korjaaksk Plato]], de [[Koerilen]], it lân grinzgjend oan 'e [[See fan Ochotsk]] en om de rivieren de [[Ob]] en de [[Irtysj]] hinne. Nei it briedseizoen trekt er nei it suden troch [[Sina]], [[Yndosina]], [[Maleizje]] en de [[Filipinen]], en nei it westen nei [[Birma]], [[Bangladesj]], [[Nepal]] en [[Sry Lanka]]. It is in oerwinterer yn [[Nij-Guineä]] en [[Austraalje]] en in swalker yn [[Europa]], [[Súd-Afrika]], Melaneezje, [[Hawaï]], it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en de omjouwing fan 'e [[Beringsee]]. Yn syn oerwinteringsgebiet besiket er in ferskaat oan wiete biotopen, wêrûnder ûndjip swiet- of brakwetter, marren, sompen, oerstreamingsflakten, kwelders, lagunes, modderige iggen en fivers.

== Hâlden en dragen ==
Dizze fûgels sykje om fretten op slykplaten, wêrby't se har foer op it each pikke of bytiden ek troch yn 'e grûn te boarjen. Se ite benammen lytse kreefteftigen, ynsekten en slakken env oare wringeleaze dieren. Der is mar min bekend oer de briedgewoanten fan dizze soart. Bekend is dat de soarte it nêst op 'e grûn boud en it mantsje in [[balts]]flecht hat.

== Status ==
De taigagril hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en der wurdt rûsd dat de wrâldpopulaasje út likernôch 16.700 folwoeksen fûgels bestiet (2023).  Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, mar de [[IUCN]] hat de fûgel klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Der binne gjin spesifike bedrigingen fêststeld.
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-toed-stint-calidris-subminuta BirdLife, oproppen 5 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotsti/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/lotsti eBird, oproppen 5 july 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Calidris subminuta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Taigagril}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gril]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]]</text>
      <sha1>fvwbtwil09a7uz763pz5ifen7xte6he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calidris subminuta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192869</id>
    <redirect title="Taigagril" />
    <revision>
      <id>1233801</id>
      <timestamp>2026-07-06T17:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Taigagril]]</comment>
      <origin>1233801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="tw46jkvm0rs5ohyi6qjjpyv4yhpr5gr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Taigagril]]</text>
      <sha1>tw46jkvm0rs5ohyi6qjjpyv4yhpr5gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Top Withens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192870</id>
    <revision>
      <id>1233802</id>
      <timestamp>2026-07-06T17:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Ofbyld:TopWithens.jpg|thumb|Top Withens út it suden wie sjoen yn 2005]] '''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan i...&quot;</comment>
      <origin>1233802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4153" sha1="c1wv3a1y55izzmg4cpuxpj6yzjwuwyb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:TopWithens.jpg|thumb|Top Withens út it suden wie sjoen yn 2005]]
'''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan in dialektwurd dat &quot;wylgen&quot; betsjut. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.nls.uk/view/101101724|title=Lancashire, Sheet LVII (SE)|author=Ordnance Survey|date=1895|publisher=National Library of Scotland|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt; The name comes from a dialect word meaning &quot;willows&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Withins (Height)|publisher=University of Nottingham|series=Survey of English Place-Names|url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/id/532881e0b47fc40c8100117c-Withins+Height|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;

Op in plaat dy't oan in muorre fêstmakke is, stiet:

''This farmhouse has been associated with &quot;Wuthering Heights&quot;, the Earnshaw home in [[Emily Brontë]]'s novel. The buildings, even when complete, bore no resemblance to the house she described, but the situation may have been in her mind when she wrote of the moorland setting of the Heights. Brontë Society 1964. This plaque has been placed here in response to many inquiries.''

Yn't Frysk:
 
'Dizze pleats wurdt yn ferbân brocht mei &quot;Wuthering Heights&quot;, it hûs fan de famylje Earnshaw út de roman fan Emily Brontë. De gebouwen lieken, ek doe't se noch folslein wiene, net op it hûs dat sy beskreau, mar de lokaasje hat mooglik yn har gedachten west doe't se skreau oer de omjouwing fan de heide dêr't &quot;Wuthering Heights&quot; stie. Brontë Society 1964. Dizze plakette is hjir pleatst nei oanlieding fan in soad fragen.'

De populêre misfetting dat it hûs fan Earnshaw basearre wie op Top Withens, is mooglik ûntstien troch in rige brieven tusken útjouwer George Smith en Ellen Nussey, in freondinne fan [[Charlotte Brontë]]; hy wie nammentlik op 'e syk nei in list mei plakken dy't as ynspiraasje foar de romans tsjinne hiene.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 july 2024 |title=Top Withens: Inspiration for Wuthering Heights? |url=https://haworthguide.co.uk/top-withens |website=HaworthGuide.co.uk |accessdate=31 july 2024}}&lt;/ref&gt;

De [[ruïne]] leit beëasten Withins Height, ûnder Delf Hill. Hy leit oan twa lange-ôfstânspaden: de Brontë Way en de Pennine Way. It is in populêre bestimming foar kuierders út it tichtby lizzende Haworth en Stanbury. De belangstelling fan Japanske literêre toeristen is sa grut, dat guon paadwizers yn de omkriten ek Japanske tekst hawwe.

== Unwaar ==
Op 18 maaie 1893 waard Top Withens by in tongerbui troch it [[wjerljocht]] rekke. Der ûnstiene gatten yn 'e muorre, it dak waard foar in part fuortskuord, flaggestangen brieken en sa'n tritich ruten waarden hast hielendal fuortblaasd. In stik laaisteen waard troch de wyn in hiel ein fan it hûs ôf smiten, en yn 'e keuken wie it blêd fan in mes troch de hjitte raant. In kom mei daai, taret troch de frou fan de boer, frou Sunderland, waard oan gruzeleminten slein, en har hûn en kat flechten yn panyk it gebou út. It barren waard de wike dêrop rapportearre troch de ''Todmorden &amp; District News''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Thunderstorm |url=https://search.findmypast.co.uk/bna/viewarticle?id=bl%2f0001940%2f18930526%2f121&amp;fulfillmentTypeKey=4000 |access-date=22 juny 2018 |work=Todmorden &amp; District News |date=26 maaie 1893}}&lt;/ref&gt;

{|
|[[File:TopWithensPlaque.jpg|left|thumb|200px|Plakette fan de Brontë Society op Top Withens]]
|[[File:Sheep at Top Withens.jpg|left|thumb|200px|In heideskiep foar it ferfallen gebou]]
|[[File:The Withens Haworth circa 1900.jpg|left|thumb|250px|Top Withens om 1900 hinne]]
|}

==Eksterne keppelingen==
* [https://www.wuthering-heights.co.uk/locations/top-withens De Top Withens-side by &quot;The Reader's Guide to Wuthering Heights&quot;]
{{Commonscat|Top Withens}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Toerisme yn West-Yorkshire]]
[[Kategory:Hûs yn West-Yorkshire]]</text>
      <sha1>c1wv3a1y55izzmg4cpuxpj6yzjwuwyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233804</id>
      <parentid>1233802</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T17:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>oare plaatsjes</comment>
      <origin>1233804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="plywdqmjsljoongwish8012niose7qj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Top Withens (25169367351).jpg|thumb|Top Withens yn 2016]]
'''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan in dialektwurd dat &quot;wylgen&quot; betsjut. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.nls.uk/view/101101724|title=Lancashire, Sheet LVII (SE)|author=Ordnance Survey|date=1895|publisher=National Library of Scotland|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt; The name comes from a dialect word meaning &quot;willows&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Withins (Height)|publisher=University of Nottingham|series=Survey of English Place-Names|url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/id/532881e0b47fc40c8100117c-Withins+Height|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;

Op in plaat dy't oan in muorre fêstmakke is, stiet:

''This farmhouse has been associated with &quot;Wuthering Heights&quot;, the Earnshaw home in [[Emily Brontë]]'s novel. The buildings, even when complete, bore no resemblance to the house she described, but the situation may have been in her mind when she wrote of the moorland setting of the Heights. - Brontë Society 1964. This plaque has been placed here in response to many inquiries.''

Yn't Frysk:
 
'Dizze pleats wurdt yn ferbân brocht mei &quot;Wuthering Heights&quot;, it hûs fan de famylje Earnshaw út de roman fan Emily Brontë. De gebouwen lieken, ek doe't se noch folslein wiene, net op it hûs dat sy beskreau, mar de lokaasje hat mooglik yn har gedachten west doe't se skreau oer de omjouwing fan de heide dêr't &quot;Wuthering Heights&quot; stie. - Brontë Society 1964. Dizze plakette is hjir pleatst nei oanlieding fan in soad fragen.'

De populêre misfetting dat it hûs fan Earnshaw basearre wie op Top Withens, is mooglik ûntstien troch in rige brieven tusken útjouwer George Smith en Ellen Nussey, in freondinne fan [[Charlotte Brontë]]; hy wie nammentlik op 'e syk nei in list mei plakken dy't as ynspiraasje foar de romans tsjinne hiene.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 july 2024 |title=Top Withens: Inspiration for Wuthering Heights? |url=https://haworthguide.co.uk/top-withens |website=HaworthGuide.co.uk |accessdate=31 july 2024}}&lt;/ref&gt;

De [[ruïne]] leit beëasten Withins Height, ûnder Delf Hill. Hy leit oan twa lange-ôfstânspaden: de Brontë Way en de Pennine Way. It is in populêre bestimming foar kuierders út it tichtby lizzende Haworth en Stanbury. De belangstelling fan Japanske literêre toeristen is sa grut, dat guon paadwizers yn de omkriten ek Japanske tekst hawwe.

== Unwaar ==
Op 18 maaie 1893 waard Top Withens by in tongerbui troch it [[wjerljocht]] rekke. Der ûnstiene gatten yn 'e muorre, it dak waard foar in part fuortskuord, flaggestangen brieken en sa'n tritich ruten waarden hast hielendal fuortblaasd. In stik laaisteen waard troch de wyn in hiel ein fan it hûs ôf smiten, en yn 'e keuken wie it blêd fan in mes troch de hjitte raant. In kom mei daai, taret troch de frou fan de boer, frou Sunderland, waard oan gruzeleminten slein, en har hûn en kat flechten yn panyk it gebou út. It barren waard de wike dêrop rapportearre troch de ''Todmorden &amp; District News''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Thunderstorm |url=https://search.findmypast.co.uk/bna/viewarticle?id=bl%2f0001940%2f18930526%2f121&amp;fulfillmentTypeKey=4000 |access-date=22 juny 2018 |work=Todmorden &amp; District News |date=26 maaie 1893}}&lt;/ref&gt;

{|
|[[File:Top Withens - geograph.org.uk - 5091645.jpg|thumb]]
|[[File:TopWithensPlaque.jpg|left|thumb|200px|Plakette fan de Brontë Society op Top Withens]]
|[[File:Sheep at Top Withens.jpg|left|thumb|200px|In heideskiep foar it ferfallen gebou]]
|[[File:The Withens Haworth circa 1900.jpg|left|thumb|250px|Top Withens om 1900 hinne]]
|}

==Eksterne keppelingen==
* [https://www.wuthering-heights.co.uk/locations/top-withens De Top Withens-side by &quot;The Reader's Guide to Wuthering Heights&quot;]
{{Commonscat|Top Withens}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Toerisme yn West-Yorkshire]]
[[Kategory:Hûs yn West-Yorkshire]]</text>
      <sha1>plywdqmjsljoongwish8012niose7qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233820</id>
      <parentid>1233804</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eksterne keppelingen */ sa mar</comment>
      <origin>1233820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="io1z4gfhhfi1ecbwh13b99gansd7pu1" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Top Withens (25169367351).jpg|thumb|Top Withens yn 2016]]
'''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan in dialektwurd dat &quot;wylgen&quot; betsjut. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.nls.uk/view/101101724|title=Lancashire, Sheet LVII (SE)|author=Ordnance Survey|date=1895|publisher=National Library of Scotland|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt; The name comes from a dialect word meaning &quot;willows&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Withins (Height)|publisher=University of Nottingham|series=Survey of English Place-Names|url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/id/532881e0b47fc40c8100117c-Withins+Height|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;

Op in plaat dy't oan in muorre fêstmakke is, stiet:

''This farmhouse has been associated with &quot;Wuthering Heights&quot;, the Earnshaw home in [[Emily Brontë]]'s novel. The buildings, even when complete, bore no resemblance to the house she described, but the situation may have been in her mind when she wrote of the moorland setting of the Heights. - Brontë Society 1964. This plaque has been placed here in response to many inquiries.''

Yn't Frysk:
 
'Dizze pleats wurdt yn ferbân brocht mei &quot;Wuthering Heights&quot;, it hûs fan de famylje Earnshaw út de roman fan Emily Brontë. De gebouwen lieken, ek doe't se noch folslein wiene, net op it hûs dat sy beskreau, mar de lokaasje hat mooglik yn har gedachten west doe't se skreau oer de omjouwing fan de heide dêr't &quot;Wuthering Heights&quot; stie. - Brontë Society 1964. Dizze plakette is hjir pleatst nei oanlieding fan in soad fragen.'

De populêre misfetting dat it hûs fan Earnshaw basearre wie op Top Withens, is mooglik ûntstien troch in rige brieven tusken útjouwer George Smith en Ellen Nussey, in freondinne fan [[Charlotte Brontë]]; hy wie nammentlik op 'e syk nei in list mei plakken dy't as ynspiraasje foar de romans tsjinne hiene.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 july 2024 |title=Top Withens: Inspiration for Wuthering Heights? |url=https://haworthguide.co.uk/top-withens |website=HaworthGuide.co.uk |accessdate=31 july 2024}}&lt;/ref&gt;

De [[ruïne]] leit beëasten Withins Height, ûnder Delf Hill. Hy leit oan twa lange-ôfstânspaden: de Brontë Way en de Pennine Way. It is in populêre bestimming foar kuierders út it tichtby lizzende Haworth en Stanbury. De belangstelling fan Japanske literêre toeristen is sa grut, dat guon paadwizers yn de omkriten ek Japanske tekst hawwe.

== Unwaar ==
Op 18 maaie 1893 waard Top Withens by in tongerbui troch it [[wjerljocht]] rekke. Der ûnstiene gatten yn 'e muorre, it dak waard foar in part fuortskuord, flaggestangen brieken en sa'n tritich ruten waarden hast hielendal fuortblaasd. In stik laaisteen waard troch de wyn in hiel ein fan it hûs ôf smiten, en yn 'e keuken wie it blêd fan in mes troch de hjitte raant. In kom mei daai, taret troch de frou fan de boer, frou Sunderland, waard oan gruzeleminten slein, en har hûn en kat flechten yn panyk it gebou út. It barren waard de wike dêrop rapportearre troch de ''Todmorden &amp; District News''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Thunderstorm |url=https://search.findmypast.co.uk/bna/viewarticle?id=bl%2f0001940%2f18930526%2f121&amp;fulfillmentTypeKey=4000 |access-date=22 juny 2018 |work=Todmorden &amp; District News |date=26 maaie 1893}}&lt;/ref&gt;

{|
|[[File:Top Withens - geograph.org.uk - 5091645.jpg|thumb]]
|[[File:TopWithensPlaque.jpg|left|thumb|200px|Plakette fan de Brontë Society op Top Withens]]
|[[File:Sheep at Top Withens.jpg|left|thumb|200px|In heideskiep foar it ferfallen gebou]]
|[[File:The Withens Haworth circa 1900.jpg|left|thumb|250px|Top Withens om 1900 hinne]]
|}

==Eksterne keppelingen==
* [https://www.wuthering-heights.co.uk/locations/top-withens De Top Withens-side by &quot;The Reader's Guide to Wuthering Heights&quot;]
{{Commonscat|Top Withens}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Toerisme yn Ingelân]]
[[Kategory:Hûs yn West-Yorkshire]]</text>
      <sha1>io1z4gfhhfi1ecbwh13b99gansd7pu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233954</id>
      <parentid>1233820</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T09:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Frysk asjebleaft</comment>
      <origin>1233954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4149" sha1="5a6zz40193agxwb5kght1jnx5lrzsq2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Top Withens (25169367351).jpg|thumb|Top Withens yn 2016]]
'''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan in dialektwurd dat &quot;wylgen&quot; betsjut. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.nls.uk/view/101101724|title=Lancashire, Sheet LVII (SE)|author=Ordnance Survey|date=1895|publisher=National Library of Scotland|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Withins (Height)|publisher=University of Nottingham|series=Survey of English Place-Names|url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/id/532881e0b47fc40c8100117c-Withins+Height|accessdate=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;

Op in plaat dy't oan in muorre fêstmakke is, stiet:

''This farmhouse has been associated with &quot;Wuthering Heights&quot;, the Earnshaw home in [[Emily Brontë]]'s novel. The buildings, even when complete, bore no resemblance to the house she described, but the situation may have been in her mind when she wrote of the moorland setting of the Heights. - Brontë Society 1964. This plaque has been placed here in response to many inquiries.''

Yn't Frysk:
 
'Dizze pleats wurdt yn ferbân brocht mei &quot;Wuthering Heights&quot;, it hûs fan de famylje Earnshaw út de roman fan Emily Brontë. De gebouwen lieken, ek doe't se noch folslein wiene, net op it hûs dat sy beskreau, mar de lokaasje hat mooglik yn har gedachten west doe't se skreau oer de omjouwing fan de heide dêr't &quot;Wuthering Heights&quot; stie. - Brontë Society 1964. Dizze plakette is hjir pleatst nei oanlieding fan in soad fragen.'

De populêre misfetting dat it hûs fan Earnshaw basearre wie op Top Withens, is mooglik ûntstien troch in rige brieven tusken útjouwer George Smith en Ellen Nussey, in freondinne fan [[Charlotte Brontë]]; hy wie nammentlik op 'e syk nei in list mei plakken dy't as ynspiraasje foar de romans tsjinne hiene.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 july 2024 |title=Top Withens: Inspiration for Wuthering Heights? |url=https://haworthguide.co.uk/top-withens |website=HaworthGuide.co.uk |accessdate=31 july 2024}}&lt;/ref&gt;

De [[ruïne]] leit beëasten Withins Height, ûnder Delf Hill. Hy leit oan twa lange-ôfstânspaden: de Brontë Way en de Pennine Way. It is in populêre bestimming foar kuierders út it tichtby lizzende Haworth en Stanbury. De belangstelling fan Japanske literêre toeristen is sa grut, dat guon paadwizers yn de omkriten ek Japanske tekst hawwe.

== Unwaar ==
Op 18 maaie 1893 waard Top Withens by in tongerbui troch it [[wjerljocht]] rekke. Der ûnstiene gatten yn 'e muorre, it dak waard foar in part fuortskuord, flaggestangen brieken en sa'n tritich ruten waarden hast hielendal fuortblaasd. In stik laaisteen waard troch de wyn in hiel ein fan it hûs ôf smiten, en yn 'e keuken wie it blêd fan in mes troch de hjitte raant. In kom mei daai, taret troch de frou fan de boer, frou Sunderland, waard oan gruzeleminten slein, en har hûn en kat flechten yn panyk it gebou út. It barren waard de wike dêrop rapportearre troch de ''Todmorden &amp; District News''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Thunderstorm |url=https://search.findmypast.co.uk/bna/viewarticle?id=bl%2f0001940%2f18930526%2f121&amp;fulfillmentTypeKey=4000 |access-date=22 juny 2018 |work=Todmorden &amp; District News |date=26 maaie 1893}}&lt;/ref&gt;

{|
|[[File:Top Withens - geograph.org.uk - 5091645.jpg|thumb]]
|[[File:TopWithensPlaque.jpg|left|thumb|200px|Plakette fan de Brontë Society op Top Withens]]
|[[File:Sheep at Top Withens.jpg|left|thumb|200px|In heideskiep foar it ferfallen gebou]]
|[[File:The Withens Haworth circa 1900.jpg|left|thumb|250px|Top Withens om 1900 hinne]]
|}

==Eksterne keppelingen==
* [https://www.wuthering-heights.co.uk/locations/top-withens De Top Withens-side by &quot;The Reader's Guide to Wuthering Heights&quot;]
{{Commonscat|Top Withens}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Toerisme yn Ingelân]]
[[Kategory:Hûs yn West-Yorkshire]]</text>
      <sha1>5a6zz40193agxwb5kght1jnx5lrzsq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Hûs yn West-Yorkshire</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192871</id>
    <revision>
      <id>1233803</id>
      <timestamp>2026-07-06T17:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Hûs yn Ingelân]]&quot;</comment>
      <origin>1233803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="sgu1997yvw8wlo4h7004t4r3rdcnnso" xml:space="preserve">[[Kategory:Hûs yn Ingelân]]</text>
      <sha1>sgu1997yvw8wlo4h7004t4r3rdcnnso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233818</id>
      <parentid>1233803</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T21:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1233818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="3wwjr0upij0me6xlmm0wbk05oz0j229" xml:space="preserve">[[Kategory:Hûs yn Ingelân|West-Yorkshire]]
[[Kategory:Bouwurk yn West-Yorkshire|Hus]]</text>
      <sha1>3wwjr0upij0me6xlmm0wbk05oz0j229</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korjakeberchtme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192872</id>
    <revision>
      <id>1233805</id>
      <timestamp>2026-07-06T17:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks berchtme | namme                      = Korjakenberchtme | ôfbylding                  = Pekulneyskoe Lake.JPG | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            =  | diel fan                   = Noardeast-Sibearyske berchrigen | regio                      = [[Noardeast-Aazje]] | lân                        = {{RU}} | bestjoerlike ienheid       =  | namme bestjoerlike ienheid = [[Kamtsjatka (kraj)|Kraj Kamtsjatka]] en Tsjûkotka (autonoom distrikt)|...&quot;</comment>
      <origin>1233805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="3v9s1v3w2o5vg5g0vukykzdi6kssgz1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks berchtme
| namme                      = Korjakenberchtme
| ôfbylding                  = Pekulneyskoe Lake.JPG
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| diel fan                   = Noardeast-Sibearyske berchrigen
| regio                      = [[Noardeast-Aazje]]
| lân                        = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid       = 
| namme bestjoerlike ienheid = [[Kamtsjatka (kraj)|Kraj Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]
| oerflak                    =
| lingte                     = ± 1.200 km
| breedte                    = oant ± 300 km
| heechste punt              = Ledjanaja
| hichte heechste punt       = 2.562 m
| yndieling                  = middelberchtme
| âldens                     = benammen Mesozoïkum–Senozoïkum
| stiensoarte                = sedimintêre en fulkanyske stiente
| mapname                    = Ruslân
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 61
| lat_min                    = 30
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 169
| lon_min                    = 0
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Korjakenberchtme
| ôfbylding99                =
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        =
}}
It '''Korjakenberchtme''' of it '''Korjakenheechlân''' ([[Russysk]]: Корякское нагорье, ''Korjakskoje nagorje'') is in berchgebiet yn it uterste noardeasten fan [[Ruslân]]. It leit benoarden it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en beslacht dielen fan 'e kraj [[Kamtsjatka (kraj)|Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]. It berchgebiet rint fan 'e kust fan 'e [[Beringsee]] oant de [[See fan Ochotsk]] en hat in lingte fan likernôch 1.200 kilometer.

== Geografy ==
It Korjakenberchtme bestiet út in rige parallel rinnende berchrigen dy't fan súdwest nei noardeast rinne. Tusken de berchrigen lizze brede rivierdellingen en bekkens. De heechste top is de [[Ledjanaja (berch)|Ledjanaja]] (Russysk: Гора Ледяная; ''Gora Ledjanaja''), dy't 2.562 meter boppe seenivo leit.

Yn it gebiet ûntspringe ferskate rivieren dy't útmûnje yn 'e [[Beringsee]] of de [[See fan Ochotsk]]. In grut part fan it lânskip is min tagonklik en wurdt allinne troch lytse mienskippen bewenne.

== Untstean ==
It berchtme ûntstie troch de botsing fan tektoanyske platen oan 'e eastlike râne fan [[Aazje]]. De opheffing sette benammen yn it [[Mesozoïkum]] útein en duorre fierder yn it [[Senozoïkum]]. It gebiet bestiet út in mingeling fan sedimintêre en fulkanyske stienten, mei op guon plakken ynkringingen fan granyt.

Hoewol't it Korjakenberchtme tichteby de fulkanyske sône fan Kamtsjatka leit, makket it gjin diel út fan 'e aktive fulkanyske berchrige fan dat skiereilân.

== Klimaat ==
It klimaat is subarktysk. De winters binne lang en strang, mei in soad snie, wylst de simmers koart en koel binne. Oan 'e kust hat de Beringsee in matigjende ynfloed, mar ynlânsk kinne de temperatueren yn 'e winter fier ûnder it friespunt sakje. Troch de lege temperatueren komt permanint beferzen ûndergrûn ([[permafrost]]) yn grutte parten fan it gebiet foar.

== Floara en fauna ==
De legere dielen wurde foar in part oerdutsen troch iepen [[taiga]]bosken mei benammen [[lariks]]. Op gruttere hichten giet dat oer yn berch[[tûndra]] mei moas, koarstmoas en lege strûken.

It Korjakenberchtme is in wichtich briedgebiet foar tal fan fûgelsoarten. Steltrinners, guozzen, einen en rôffûgels briede yn 'e sompen, rivierdellingen en tûndra's. Ta de sûchdieren dy't yn it Korjakenberchtme foarkomme, hearre ûnder oare de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[warch]] of berchmarter (''Gulo gulo'').

== Namme ==
It berchtme is ferneamd nei de [[Korjaken]], in oarspronklik folk dat fan âlds yn it noardeasten fan [[Sibearje]] libbet en waans tradisjonele bestean benammen basearre wie op rindierhâlderij, fiskerij en jacht.

{{CommonsBalke|Koryak Mountains}}
[[Kategory:Berchtme yn Sibearje]]</text>
      <sha1>3v9s1v3w2o5vg5g0vukykzdi6kssgz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233806</id>
      <parentid>1233805</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T17:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1233806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="39efgbki64zhympipunwmgthj2vh9y2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks berchtme
| namme                      = Korjakenberchtme
| ôfbylding                  = Pekulneyskoe Lake.JPG
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| diel fan                   = Noardeast-Sibearyske berchrigen
| regio                      = Noardeast-Aazje
| lân                        = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid       = 
| namme bestjoerlike ienheid = [[Kamtsjatka (kraj)|Kraj Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]
| oerflak                    =
| lingte                     = ± 1.200 km
| breedte                    = oant ± 300 km
| heechste punt              = Ledjanaja
| hichte heechste punt       = 2.562 m
| yndieling                  = middelberchtme
| âldens                     = benammen Mesozoïkum–Senozoïkum
| stiensoarte                = sedimintêre en fulkanyske stiente
| mapname                    = Ruslân
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 61
| lat_min                    = 30
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 169
| lon_min                    = 0
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Korjakenberchtme
| ôfbylding99                =
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        =
}}
It '''Korjakenberchtme''' of it '''Korjakenheechlân''' ([[Russysk]]: Корякское нагорье, ''Korjakskoje nagorje'') is in berchgebiet yn it uterste noardeasten fan [[Ruslân]]. It leit benoarden it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en beslacht dielen fan 'e kraj [[Kamtsjatka (kraj)|Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]. It berchgebiet rint fan 'e kust fan 'e [[Beringsee]] oant de [[See fan Ochotsk]] en hat in lingte fan likernôch 1.200 kilometer.

== Geografy ==
It Korjakenberchtme bestiet út in rige parallel rinnende berchrigen dy't fan súdwest nei noardeast rinne. Tusken de berchrigen lizze brede rivierdellingen en bekkens. De heechste top is de [[Ledjanaja (berch)|Ledjanaja]] (Russysk: Гора Ледяная; ''Gora Ledjanaja''), dy't 2.562 meter boppe seenivo leit.

Yn it gebiet ûntspringe ferskate rivieren dy't útmûnje yn 'e [[Beringsee]] of de [[See fan Ochotsk]]. In grut part fan it lânskip is min tagonklik en wurdt allinne troch lytse mienskippen bewenne.

== Untstean ==
It berchtme ûntstie troch de botsing fan tektoanyske platen oan 'e eastlike râne fan [[Aazje]]. De opheffing sette benammen yn it [[Mesozoïkum]] útein en duorre fierder yn it [[Senozoïkum]]. It gebiet bestiet út in mingeling fan sedimintêre en fulkanyske stienten, mei op guon plakken ynkringingen fan granyt.

Hoewol't it Korjakenberchtme tichteby de fulkanyske sône fan Kamtsjatka leit, makket it gjin diel út fan 'e aktive fulkanyske berchrige fan dat skiereilân.

== Klimaat ==
It klimaat is subarktysk. De winters binne lang en strang, mei in soad snie, wylst de simmers koart en koel binne. Oan 'e kust hat de Beringsee in matigjende ynfloed, mar ynlânsk kinne de temperatueren yn 'e winter fier ûnder it friespunt sakje. Troch de lege temperatueren komt permanint beferzen ûndergrûn ([[permafrost]]) yn grutte parten fan it gebiet foar.

== Floara en fauna ==
De legere dielen wurde foar in part oerdutsen troch iepen [[taiga]]bosken mei benammen [[lariks]]. Op gruttere hichten giet dat oer yn berch[[tûndra]] mei moas, koarstmoas en lege strûken.

It Korjakenberchtme is in wichtich briedgebiet foar tal fan fûgelsoarten. Steltrinners, guozzen, einen en rôffûgels briede yn 'e sompen, rivierdellingen en tûndra's. Ta de sûchdieren dy't yn it Korjakenberchtme foarkomme, hearre ûnder oare de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[warch]] of berchmarter (''Gulo gulo'').

== Namme ==
It berchtme is ferneamd nei de [[Korjaken]], in oarspronklik folk dat fan âlds yn it noardeasten fan [[Sibearje]] libbet en waans tradisjonele bestean benammen basearre wie op rindierhâlderij, fiskerij en jacht.

{{CommonsBalke|Koryak Mountains}}
[[Kategory:Berchtme yn Sibearje]]</text>
      <sha1>39efgbki64zhympipunwmgthj2vh9y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233823</id>
      <parentid>1233806</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Korjakenberchtme]] omneamd ta [[Korjakeberchtme]]: dit wurdt hat in inkeltalsfoarm (&quot;Korjaak&quot;) dus hjir gjin meartals-n yn in gearstalling</comment>
      <origin>1233806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="39efgbki64zhympipunwmgthj2vh9y2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks berchtme
| namme                      = Korjakenberchtme
| ôfbylding                  = Pekulneyskoe Lake.JPG
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| diel fan                   = Noardeast-Sibearyske berchrigen
| regio                      = Noardeast-Aazje
| lân                        = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid       = 
| namme bestjoerlike ienheid = [[Kamtsjatka (kraj)|Kraj Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]
| oerflak                    =
| lingte                     = ± 1.200 km
| breedte                    = oant ± 300 km
| heechste punt              = Ledjanaja
| hichte heechste punt       = 2.562 m
| yndieling                  = middelberchtme
| âldens                     = benammen Mesozoïkum–Senozoïkum
| stiensoarte                = sedimintêre en fulkanyske stiente
| mapname                    = Ruslân
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 61
| lat_min                    = 30
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 169
| lon_min                    = 0
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Korjakenberchtme
| ôfbylding99                =
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        =
}}
It '''Korjakenberchtme''' of it '''Korjakenheechlân''' ([[Russysk]]: Корякское нагорье, ''Korjakskoje nagorje'') is in berchgebiet yn it uterste noardeasten fan [[Ruslân]]. It leit benoarden it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en beslacht dielen fan 'e kraj [[Kamtsjatka (kraj)|Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]. It berchgebiet rint fan 'e kust fan 'e [[Beringsee]] oant de [[See fan Ochotsk]] en hat in lingte fan likernôch 1.200 kilometer.

== Geografy ==
It Korjakenberchtme bestiet út in rige parallel rinnende berchrigen dy't fan súdwest nei noardeast rinne. Tusken de berchrigen lizze brede rivierdellingen en bekkens. De heechste top is de [[Ledjanaja (berch)|Ledjanaja]] (Russysk: Гора Ледяная; ''Gora Ledjanaja''), dy't 2.562 meter boppe seenivo leit.

Yn it gebiet ûntspringe ferskate rivieren dy't útmûnje yn 'e [[Beringsee]] of de [[See fan Ochotsk]]. In grut part fan it lânskip is min tagonklik en wurdt allinne troch lytse mienskippen bewenne.

== Untstean ==
It berchtme ûntstie troch de botsing fan tektoanyske platen oan 'e eastlike râne fan [[Aazje]]. De opheffing sette benammen yn it [[Mesozoïkum]] útein en duorre fierder yn it [[Senozoïkum]]. It gebiet bestiet út in mingeling fan sedimintêre en fulkanyske stienten, mei op guon plakken ynkringingen fan granyt.

Hoewol't it Korjakenberchtme tichteby de fulkanyske sône fan Kamtsjatka leit, makket it gjin diel út fan 'e aktive fulkanyske berchrige fan dat skiereilân.

== Klimaat ==
It klimaat is subarktysk. De winters binne lang en strang, mei in soad snie, wylst de simmers koart en koel binne. Oan 'e kust hat de Beringsee in matigjende ynfloed, mar ynlânsk kinne de temperatueren yn 'e winter fier ûnder it friespunt sakje. Troch de lege temperatueren komt permanint beferzen ûndergrûn ([[permafrost]]) yn grutte parten fan it gebiet foar.

== Floara en fauna ==
De legere dielen wurde foar in part oerdutsen troch iepen [[taiga]]bosken mei benammen [[lariks]]. Op gruttere hichten giet dat oer yn berch[[tûndra]] mei moas, koarstmoas en lege strûken.

It Korjakenberchtme is in wichtich briedgebiet foar tal fan fûgelsoarten. Steltrinners, guozzen, einen en rôffûgels briede yn 'e sompen, rivierdellingen en tûndra's. Ta de sûchdieren dy't yn it Korjakenberchtme foarkomme, hearre ûnder oare de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[warch]] of berchmarter (''Gulo gulo'').

== Namme ==
It berchtme is ferneamd nei de [[Korjaken]], in oarspronklik folk dat fan âlds yn it noardeasten fan [[Sibearje]] libbet en waans tradisjonele bestean benammen basearre wie op rindierhâlderij, fiskerij en jacht.

{{CommonsBalke|Koryak Mountains}}
[[Kategory:Berchtme yn Sibearje]]</text>
      <sha1>39efgbki64zhympipunwmgthj2vh9y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1233825</id>
      <parentid>1233823</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T22:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Korjakenberchtme --&gt; Korjakeberchtme</comment>
      <origin>1233825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="rjt4ea7go9wjxzwwuat51kbf9209lnv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks berchtme
| namme                      = Korjakeberchtme
| ôfbylding                  = Pekulneyskoe Lake.JPG
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| diel fan                   = Noardeast-Sibearyske berchrigen
| regio                      = Noardeast-Aazje
| lân                        = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid       = 
| namme bestjoerlike ienheid = [[Kamtsjatka (kraj)|Kraj Kamtsjatka]] en [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]
| oerflak                    =
| lingte                     = ± 1.200 km
| breedte                    = oant ± 300 km
| heechste punt              = Ledjanaja
| hichte heechste punt       = 2.562 m
| yndieling                  = middelberchtme
| âldens                     = benammen Mesozoïkum–Senozoïkum
| stiensoarte                = sedimintêre en fulkanyske stiente
| mapname                    = Ruslân
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 61
| lat_min                    = 30
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 169
| lon_min                    = 0
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Korjakeberchtme
| ôfbylding99                =
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        =
}}
It '''Korjakeberchtme''' of it '''Korjakeheechlân''' ([[Russysk]]: Корякское нагорье, ''Korjakskoje nagorje'') is in berchgebiet yn it uterste noardeasten fan [[Ruslân]]. It leit benoarden it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en beslacht dielen fan 'e [[kraj]] [[Kamtsjatka (kraj)|Kamtsjatka]] en it [[autonoom gebiet|autonoom distrikt]] [[Tsjûkotka (autonoom distrikt)|Tsjûkotka]]. It berchgebiet rint fan 'e kust fan 'e [[Beringsee]] oant de [[See fan Ochotsk]] en hat in lingte fan likernôch 1.200 kilometer.

== Geografy ==
It Korjakeberchtme bestiet út in rige parallel rinnende berchrigen dy't fan súdwest nei noardeast rinne. Tusken de berchrigen lizze brede rivierdellingen en bekkens. De heechste top is de [[Ledjanaja (berch)|Ledjanaja]] (Russysk: Гора Ледяная; ''Gora Ledjanaja''), dy't 2.562 meter boppe seenivo leit.

Yn it gebiet ûntspringe ferskate rivieren dy't útmûnje yn 'e [[Beringsee]] of de [[See fan Ochotsk]]. In grut part fan it lânskip is min tagonklik en wurdt allinne troch lytse mienskippen bewenne.

== Untstean ==
It berchtme ûntstie troch de botsing fan tektoanyske platen oan 'e eastlike râne fan [[Aazje]]. De opheffing sette benammen yn it [[Mesozoïkum]] útein en duorre fierder yn it [[Senozoïkum]]. It gebiet bestiet út in mingeling fan sedimintêre en fulkanyske stienten, mei op guon plakken ynkringingen fan granyt.

Hoewol't it Korjakeberchtme tichteby de fulkanyske sône fan Kamtsjatka leit, makket it gjin diel út fan 'e aktive fulkanyske berchrige fan dat skiereilân.

== Klimaat ==
It klimaat is subarktysk. De winters binne lang en strang, mei in soad snie, wylst de simmers koart en koel binne. Oan 'e kust hat de Beringsee in matigjende ynfloed, mar ynlânsk kinne de temperatueren yn 'e winter fier ûnder it friespunt sakje. Troch de lege temperatueren komt permanint beferzen ûndergrûn ([[permafrost]]) yn grutte parten fan it gebiet foar.

== Floara en fauna ==
De legere dielen wurde foar in part oerdutsen troch iepen [[taiga]]bosken mei benammen [[lariks]]. Op gruttere hichten giet dat oer yn berch[[tûndra]] mei moas, koarstmoas en lege strûken.

It Korjakeberchtme is in wichtich briedgebiet foar tal fan fûgelsoarten. Steltrinners, guozzen, einen en rôffûgels briede yn 'e sompen, rivierdellingen en tûndra's. Ta de sûchdieren dy't yn it Korjakeberchtme foarkomme, hearre ûnder oare de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[warch]] of berchmarter (''Gulo gulo'').

== Namme ==
It berchtme is ferneamd nei de [[Korjaken]], in oarspronklik folk dat fan âlds yn it noardeasten fan [[Sibearje]] libbet en waans tradisjonele bestean benammen basearre wie op rindierhâlderij, fiskerij en jacht.

{{CommonsBalke|Koryak Mountains}}
[[Kategory:Berchtme yn Sibearje]]</text>
      <sha1>rjt4ea7go9wjxzwwuat51kbf9209lnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Bouwurk yn West-Yorkshire</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192873</id>
    <revision>
      <id>1233819</id>
      <timestamp>2026-07-06T21:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1233819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="chds0ri84kj7jgg568a14g06i89qbdy" xml:space="preserve">[[Kategory:Bouwurk yn Ingelân|West-Yorkshire]]
[[Kategory:West-Yorkshire]]</text>
      <sha1>chds0ri84kj7jgg568a14g06i89qbdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Toerisme yn Ingelân</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192874</id>
    <revision>
      <id>1233821</id>
      <timestamp>2026-07-06T21:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1233821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="11j067xyn26wc0yyoiuor6omqawyuzu" xml:space="preserve">[[Kategory:Toerisme nei lân|Ingelan]]
[[Kategory:Toerisme yn it Feriene Keninkryk| ]]
[[Kategory:Ingelân]]</text>
      <sha1>11j067xyn26wc0yyoiuor6omqawyuzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Toerisme yn it Feriene Keninkryk</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192875</id>
    <revision>
      <id>1233822</id>
      <timestamp>2026-07-06T21:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1233822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="40vy2gtdwd2jpm0ef7zq2sw4altyatz" xml:space="preserve">[[Kategory:Toerisme nei lân|Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Feriene Keninkryk]]</text>
      <sha1>40vy2gtdwd2jpm0ef7zq2sw4altyatz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korjakenberchtme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192876</id>
    <redirect title="Korjakeberchtme" />
    <revision>
      <id>1233824</id>
      <timestamp>2026-07-06T22:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Korjakenberchtme]] omneamd ta [[Korjakeberchtme]]: dit wurdt hat in inkeltalsfoarm (&quot;Korjaak&quot;) dus hjir gjin meartals-n yn in gearstalling</comment>
      <origin>1233824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="54j4o6eubtb09vi2jbjgnisgme3bexx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Korjakeberchtme]]</text>
      <sha1>54j4o6eubtb09vi2jbjgnisgme3bexx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Fossyl.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>192877</id>
    <revision>
      <id>1233836</id>
      <timestamp>2026-07-06T22:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>In plaatsje foar ynfoboksen oer bisten as it om fossilen giet dy't net troch de IUCN beoardiele binne. Eigenmakke ôfbylding.</comment>
      <origin>1233836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="k7q8emkaoyyaufxn3vzuysf5mi1eutw" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
In plaatsje foar ynfoboksen oer bisten as it om fossilen giet dy't net troch de IUCN beoardiele binne. Eigenmakke ôfbylding.
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>k7q8emkaoyyaufxn3vzuysf5mi1eutw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>