Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Fryske doarpen 0 483 1234125 1218025 2026-07-08T08:41:15Z Anoniem-NOF 39410 /* F */ 1234125 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ '''Fryske doarpen''' en flekken: {{Register ABD}} Sjoch ek by: ''''[[#Buorskippen|Buorskippen]]'''' ---- <!-- Op "It" en "De" wurdt net oardere. Nammen mei "Sint" wurde twa kear opnaam, foar oardering by "Sint", en foar oardering op de namme. --> == Doarpen en flekken == ===A=== * [[Aasterein]] - [[Skylge]] * [[Abbegea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Achlum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Akkrum]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Aldeberkeap]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Aldebiltsyl]] - [[De Waadhoeke]] * [[Aldeboarn]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * Aldegea: ** [[Aldegea (Gaasterlân)|Aldegea]] - [[De Fryske Marren]] ** [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] - [[Smellingerlân]] ** [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Aldehaske]] - [[De Fryske Marren]] * [[Aldhoarne]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Aldeholtpea]] - [[Weststellingwerf]] * [[Aldeholtwâlde]] - [[Weststellingwerf]] * [[Alde Leie]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Aldemardum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Alde Ouwer]] - [[De Fryske Marren]] * [[Aldetrine]] - [[Weststellingwerf]] * [[Aldlemmer]] - [[Weststellingwerf]] * [[Aldskoat]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Aldtsjerk]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Allingawier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sint Anne]] - [[De Waadhoeke]] * [[Appelskea]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Arum]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===B=== * [[Baaium]] - [[De Waadhoeke]] * [[Baaidunen]] - ([[Skylge]]) * [[Baard]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Bakhuzen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Bakkefean]] - [[Opsterlân]] * [[Balk]] - [[De Fryske Marren]] * [[Ballum]] - [[It Amelân]] * [[Bantegea]] - [[De Fryske Marren]] * [[Bears (Fryslân)|Bears]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Beetstersweach]] - [[Opsterlân]] (haadplak) * [[Berltsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Bitgum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Bitgummole]] - [[De Waadhoeke]] * [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Blesdike]] - [[Weststellingwerf]] * [[De Blesse]] - [[Weststellingwerf]] * [[Blessum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Blije]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Boarnburgum]] - [[Smellingerlân]] * [[Boarnsweach]] - [[De Fryske Marren]] * [[Boarnwert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Boazum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Boelensloane]] - [[Achtkarspelen]] * [[Boerum]] - [[Kollumerlân]] * [[Boyl]] - [[Weststellingwerf]] * [[Boksum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Bontebok]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Brantgum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Breesândyk]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Britsum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Britswert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Broek]] - [[De Fryske Marren]] * [[Broeksterwâld]] - [[Dantumadiel]] * de Buorren ([[Eastersee-Buorren]]) - [[De Fryske Marren]] * [[Burchwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Burdaard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Bueren]] - [[It Amelân]] * [[Burgum]] - [[Tytsjerksteradiel]] (haadplak) * [[Bûtenpost]] - [[Achtkarspelen]] (haadplak) ===D=== * [[Damwâld]] - [[Dantumadiel]] * [[Dearsum (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Dedzjum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Deinum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Diken]] - [[De Fryske Marren]] * [[Doanjum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Dolsterhuzen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Donkerbroek]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Drachten]] - [[Smellingerlân]] (haadplak) * [[Drachtster Kompenije]] - [[Smellingerlân]] * [[Driezum]] - Dantumadiel * [[Droegeham]] - [[Achtkarspelen]] * [[Dronryp]] - [[De Waadhoeke]] * [[Dunegea]] - [[De Fryske Marren]] ===E=== * [[Eagmaryp]] - [[De Fryske Marren]] * [[Eagum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Ealahuzen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Ealsum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Eanjum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Earnewâld]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Easterbierrum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Easterein]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Easterlittens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Eastermar]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Easternijtsjerk]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Eastersee-Buorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[Eastersee-Giterskebrêge]] - [[De Fryske Marren]] * [[Easterstreek]] - [[Weststellingwerf]] * [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] - [[Eaststellingwerf]] (haadplak) * [[Easterwierrum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[East-Flylân]] - [[Flylân]] * [[Easthim]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Eastrum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Eksmoarre]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Elslo]] - [[Eaststellingwerf]] ===F === * [[De Falom]] - Dantumadiel *[[De Feanhoop]] - [[Smellingerlân]] *[[Feanwâlden]] - Dantumadiel *[[Feanwâldsterwâl]] - Dantumadiel / [[Tytsjerksteradiel]] *[[Feinsum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] *[[Ferwâlde]] - [[Súdwest-Fryslân]] *[[Ferwert]] - [[Noardeast-Fryslân]] *[[Finkegea]] - [[Weststellingwerf]] *[[De Fochtel]] - [[Eaststellingwerf]] *[[Follegea]] - [[De Fryske Marren]] *[[Folsgeare]] - [[Súdwest-Fryslân]] *[[Formearum]] - [[Skylge]] *[[Foudgum]] - [[Noardeast-Fryslân]] *[[Friens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] *[[Fryske Peallen]] - [[Opsterlân]] *[[Froubuorren]] - [[De Waadhoeke]] *[[Furdgum]] - [[De Waadhoeke]] ===G=== * [[Gaast]] - [[Súdwest Fryslân]] * [[De Gaastmar]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Garyp]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Gau]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Gerkeskleaster-Strobos]] - [[Achtkarspelen]] **[[Gerkeskleaster]] **[[Strobos]] * [[Gersleat]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Ginnum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * Giterskebrêge ([[Eastersee-Giterskebrêge]]) - [[De Fryske Marren]] * [[Gytsjerk]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Goaiïngahuzen]] - [[Smellingerlân]] * [[Goaiïngaryp]] - [[De Fryske Marren]] * [[Goaiïngea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Gordyk]] - [[Opsterlân]] * [[Goutum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Greonterp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Grou (plak)|Grou]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ===H=== * [[Hallum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Hantum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Hantumerútbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Hantumhuzen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Harich]] - [[De Fryske Marren]] * [[de Harkema]] - [[Achtkarspelen]] * [[Hartwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Haskerdiken]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Haskerhoarne]] - [[De Fryske Marren]] * [[De Haule]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Haulerwyk]] - [[Eaststellingwerf]] * [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] (haadplak) * [[Heech]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hegebeintum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[It Heidenskip]] - [[Warkum]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Hichtum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hidaard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hieslum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hijum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hilaard]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Himmelum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Himpens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Himrik]] - [[Opsterlân]] * [[Hinnaard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hitsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Hjerbeam]] - [[De Waadhoeke]] * [[Hoarn (Skylge)|Hoarn]] - [[Skylge]] * [[Hoarnstersweach]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[De Hoeve]] - [[Weststellingwerf]] * [[Hollum]] - [[It Amelân]] * [[Holwert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Hommerts]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Houtigehage]] - [[Smellingerlân]] * [[Húns]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hurdegaryp]] - [[Tytsjerksteradiel]] ===I=== * [[Ychten]] - [[De Fryske Marren]] * [[Ychtenbrêge]] - [[De Fryske Marren]] * [[Idaerd]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Idzegea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ie (Dongeradiel)|Ie]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Iens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Yndyk (Súdwest-Fryslân)|Yndyk]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ingelum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Ingwierrum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Ypekolsgea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ysbrechtum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Itens]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===J=== * [[Sint Jabik]] - [[De Waadhoeke]] * [[Jannum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Sint Jansgea]] - [[De Fryske Marren]] * [[Jellum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Jelsum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Jirnsum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Jiskenhuzen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Jislum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Jistergea]] - [[De Fryske Marren]] * [[Jistrum]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Jobbegea]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Jonkerslân]] - [[Opsterlân]] * [[Jorwert]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Jouswier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Jouwer]] - [[De Fryske Marren]] (haadplak) * [[De Lytse Jouwer]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Jutryp]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===K=== * [[Ketlik]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Kimswert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kinum]] - [[Skylge]] * [[De Knipe]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Kleaster-Lidlum]] - [[De Waadhoeke]] (buorskip mei doarpsrjocht) * [[Koarnjum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Koarnwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Koarnwertersân]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Koartehimmen]] - [[Smellingerlân]] * [[Koartsweagen]] - [[Opsterlân]] * [[Koatstertille]] - [[Achtkarspelen]] * [[Kolderwâlde]] - [[De Fryske Marren]] * [[Kollum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Kollumerpomp]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Koudum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Koufurderrige]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kûbaard]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===L=== * [[Landerum]] - [[Skylge]] * [[Langedike]] - [[Eaststellingwerf]] * [[De Langelille]] - [[Weststellingwerf]] * [[Langsweagen]] - [[Opsterlân]] * [[Langwar]] - [[De Fryske Marren]] * [[Leenhús]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Legemar]] - [[De Fryske Marren]] * [[Lekkum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Lemmer]] - [[De Fryske Marren]] * [[Leons]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Lichtaard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lies]] - [[Skylge]] * [[Lippenhuzen]] - [[Opsterlân]] * [[De Lytse Jouwer]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lytsewierrum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ljussens]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Loaiïngea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lollum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Longerhou]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lúkswâld]] - [[Opsterlân]] * [[Lúnbert]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] ===M=== * [[Makkingea]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Makkum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Mantgum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Marrum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Marsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Menaam]] - [[De Waadhoeke]] * [[Midslân]] - [[Skylge]] * [[Miedum (Ljouwert)|Miedum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Mildaam]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Minnertsgea]] - [[De Waadhoeke]] * [[Mitselwier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Moarre]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Moddergat]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Molkwar]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Mullum]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[Mûnein]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Munnikebuorren]] - [[Weststellingwerf]] * [[Muntsjesyl]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Murns]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===N=== * Nes ** [[Nes (It Amelân)|Nes]] - [[It Amelân]] ** [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] ** [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nyegea]] - [[Smellingerlân]] * [[Sint Nyk]] - [[De Fryske Marren]] * [[Noardburgum]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Noardwâlde (Fryslân)|Noardwâlde]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nij Altena]] - [[De Waadhoeke]] * [[Nij Amearika]] - [[De Fryske Marren]] * [[Nij Beets]] - [[Opsterlân]] * [[Nijbrêge]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Nijeberkeap]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Nijehaske]] - [[De Fryske Marren]] * [[Nijeholtpea]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijeholtwâlde]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijemardum]] - [[De Fryske Marren]] * [[Nijetrine]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijewier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nijhoarne]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Nijhuzum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nijlân (Súdwest-Fryslân)|Nijlân]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nijlemmer]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijskoat]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] ===O=== * [[Oentsjerk]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Oerterp]] - [[Opsterlân]] * [[Offenwier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Olterterp]] - [[Opsterlân]] * [[It Oranjewâld]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Ousterhaule]] - [[De Fryske Marren]] * [[Ousternijegea]] - [[De Fryske Marren]] ===P=== * [[Parregea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Peazens (doarp)|Peazens]] - [[Dongeradiel|Noardeast-Fryslân]] * [[De Pein]] - [[Smellingerlân]] * [[Peins]] - [[De Waadhoeke]] * [[Penjum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Pepergea]] - [[Weststellingwerf]] * [[Piaam]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Pypketsjerke]] - [[Achtkarspelen]] * [[Pitersbierrum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Poppenwier]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===R=== * [[Raard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Raerd]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ravenswâld]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Reahel (De Fryske Marren)|Reahel]] - [[De Fryske Marren]] * [[Reahûs]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Readtsjerk]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Reduzum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Reitsum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Rie (plak)|Rie]] - [[De Waadhoeke]] * [[Rien]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Riis]] - [[De Fryske Marren]] * [[Rinsumageast]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Ryptsjerk]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Rotstergaast]] - [[De Fryske Marren]] * [[Rotsterhaule]] - [[De Fryske Marren]] * [[Rottefalle]] - [[Smellingerlân]] * [[Rottum (Fryslân)|Rottum]] - [[De Fryske Marren]] * [[Rûgehuzen]] - [[De Fryske Marren]] === S === * [[Sânfurd]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sânhuzen (Weststellingwerf)|Sânhuzen]] - [[Weststellingwerf]] * [[Seisbierrum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Sibrandabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sibrandahûs (Dantumadiel)|Sibrandahûs]] - Dantumadiel * [[Sigerswâld (Opsterlân)|Sigerswâld]] - [[Opsterlân]] * [[Sigerswâld (Tytsjerksteradiel)|Sigerswâld]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Sint Anne]] - [[De Waadhoeke]] * [[Sint Jabik]] - [[De Waadhoeke]] * [[Sint Jansgea]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sint Nyk]] - [[De Fryske Marren]] * [[De Skâns (doarp)|De Skâns]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Skalsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Skarsterbrêge]] - [[De Fryske Marren]] * [[Skearnegoutum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skerpenseel (Fryslân)|Skerpenseel]] - [[Weststellingwerf]] * [[Skettens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skingen]] - [[De Waadhoeke]] * [[Skraard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skuzum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Slappeterp]] - [[De Waadhoeke]] * [[Slikenboarch (plak)|Slikenboarch]] - [[Weststellingwerf]] * [[Smelbrêge]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Smelle Ie]] - [[Smellingerlân]] * [[Snakkerbuorren (Ljouwert)|Snakkerbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Sniksweach]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sondel]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sonnegea]] - [[Weststellingwerf]] * [[Spangea]] - [[Weststellingwerf]] * [[Spannum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Steggerda]] - [[Weststellingwerf]] * [[Stiens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Stynsgea]] - [[Achtkarspelen]] * [[Stryp]] - [[Skylge]] * Strobos ([[Gerkeskleaster-Strobos]]) - [[Achtkarspelen]] * [[Sweins]] - [[De Waadhoeke]] * [[Swichum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Sumar]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Surch]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Surhústerfean]] - [[Achtkarspelen]] * [[Surhuzum]] - [[Achtkarspelen]] * [[Suwâld]] - [[Tytsjerksteradiel]] ===T=== * [[Tearns]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Terbant]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Terherne]] - [[De Fryske Marren]] * [[Teridzert]] - [[Weststellingwerf]] * [[Terkaple]] - [[De Fryske Marren]] * [[Ternaard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Teroele]] - [[De Fryske Marren]] * [[Tersoal]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Terwispel]] - [[Opsterlân]] * [[De Tike]] - [[Smellingerlân]] * [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] - [[Opsterlân]] * [[Tytsjerk]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Toppenhuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Trieme]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Tropherne]] - [[De Fryske Marren]] * [[Tsjalbert]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Tsjalhuzum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Tsjerkgaast]] - [[De Fryske Marren]] * [[Tsjerkwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Tsjom]] - [[De Waadhoeke]] * [[Tsjummearum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Turns]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Twellingea]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Twizel]] - [[Achtkarspelen]] * [[Twizelerheide]] - [[Achtkarspelen]] ===U=== ===V=== * [[Vegelinsoard]] - [[De Fryske Marren]] ===W=== * Waaksens ** [[Waaksens (Dongeradiel)|Waaksens]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Waaksens (Littenseradiel)|Waaksens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wâldsein]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wâlterswâld]] - Dantumadiel * [[Wânswert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Warns]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Warstiens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Warten]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Waskemar]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Weidum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Wergea]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Westereen]] - Dantumadiel * [[Westergeast (Kollumerlân)]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Westhim]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Westhoek]] - [[De Waadhoeke]] * [[West-Skylge]] - [[Skylge]] * [[Wetsens]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Wier]] - [[De Waadhoeke]] * [[Wierum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Wikel (plak)|Wikel]] - [[De Fryske Marren]] * [[Winaam]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[De Wylgen]] - [[Smellingerlân]] * [[Wynjewâld]] - [[Opsterlân]] * [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Wytgaard]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Wytmarsum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wiuwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wjelsryp]] - [[De Waadhoeke]] * [[Wolsum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wolvegea]] - [[Weststellingwerf]] (haadplak) * [[Wommels]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wûns]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wurdum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] (Foar ' Y ', sloch ûnder ' [[#I|I]] '.) == Buorskippen == By de yndieling yn buorskippen is gjin ûnderskied makke tusken [[buorskip]]pen, [[útbuorren]]s, delsettings of oare beneamings foar tropkes huzen of pleatsen. {{Register ABD plus|(buorskippen)}} {| |- | width="50%" valign="top" | ===A (buorskippen)=== * [[Aekinge]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Aaksens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Abbegeasterketting]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Abbenwier]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Aldemiede]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Aldskou]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Ald Galileën]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Ald Terp]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Alde Ouwer]] - [[De Fryske Marren]] * [[Alde Willem (Eaststellingwerf)|Alde Willem]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Algeraburren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Aldwâld]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Aldwâldmersyl]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Alsert]] - [[De Waadhoeke]] * [[Altena (Makkum)|Altena]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Altenburch]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Angwier]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Annebuorren (It Hearrenfean)|Annebuorren]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Annebuorren (Súdwest-Fryslân)]] * [[Answert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Arkens]] - [[De Waadhoeke]] * [[Arkum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Arsum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Atsebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===B (buorskippen)=== * [[Baarderbuorren (Arum)|Baarderbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Balkein]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Ballingboer]] - ([[De Fryske Marren]]) * [[Bambuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Band]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Bandsleat]] - [[De Fryske Marren]] * [[Bargebek]] - [[De Fryske Marren]] * [[Barrum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Barsum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Bartlehiem]] - [[De Waadhoeke]]), ([[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Barwegen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Beabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Bey]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Beintemahûs (buorskip)|Beintemahûs]] - [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]] ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[De Beinten]] - [[De Waadhoeke]] * [[Bekhof]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Bekkum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Bels]] - ([[De Fryske Marren]]) * [[Berchhús]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Berchhuzen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Bernsterbuorren]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Berkwert]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Bessebuorren]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[Betterwurd]] - [[Dokkum]] ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[De Bieren]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Biniaterp]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[De Biskop]] - ([[Opsterlân]]) * [[Bittens]] - [[Súdwest-Fryslân]]) * [[Blaufallaat]] - [[Achtkarspelen]] * [[Blauhof]] - [[Weststellingwerf]] * [[Blauhûs (Achtkarspelen)|Blauhús]] - [[Achtkarspelen]] * [[De Blike]] - ([[It Amelân]]) * [[De Blink]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[De Blynse]] - ([[Harns (gemeente)|Harns]]) * [[Blitsaard]] - ([[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]) * [[De Blokken]] - [[Penjum]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Blomkamp]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Boarnemear]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[Boarnwerterhuzen]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Boatebuorren]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Boatlân]] - [[Penjum]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Boatsum]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Boekelte]] - ([[Weststellingwerf]]) * [[Boekhorst (Eaststellingwerf)|Boekhorst]] - ([[Eaststellingwerf]]) * [[Boer (plak)|Boer]] - [[Rie (plak)|Rie]] ([[De Waadhoeke]]) * [[Bokkum]] - ([[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]) * [[Bollingwier]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Bongier]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Bonjeterp]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Bonkwert]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[Boppebuorren]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Braard]] - [[Wommels]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Brânbuorren]] - [[Ie (Súdwest-Fryslân)|Ie]] ([[Noardeast-Fryslân]]]) * [[Brânburren]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[De Bratte]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Brêgebuorren]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[De Bril]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[Britsaard]] - [[Wommels]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Broeksterhuzen (Aldeboarn)]] - ([[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]) * [[Broeksterhuzen (Dantumadiel)]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Brúndear]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Brúndyk]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Bûns]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Bûnte Hûn]] - [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]] ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[De Burd (buorskip)|De Burd]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Burstum]] - ([[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]) * [[Bûtenstfallaat]] - ([[Smellingerlân]]) * [[Buterboeren]] - ([[Weststellingwerf]]) * [[Buttinga]] - ([[Eaststellingwerf]]) * [[Buwekleaster (buorskip)|Buwekleaster]] - ([[Achtkarspelen]]) ===D (buorskippen)=== * [[Dallen]] - ([[Opsterlân]] * [[Dammen]] - ([[Smellingerlân]]) * [[Dearsum (De Waadhoeke)]] - ([[De Waadhoeke]]) * [[Deddingabuert]] - ([[Eaststellingwerf]]) * [[De Folgeren]] - ([[Smellingerlân]]) * [[De Grits]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[De Him]] - ([[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]) * [[Delbuorren]] - ([[De Fryske Marren]]) * [[Delleboeren]] - ([[Eaststellingwerf]]) * [[De Dellen]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Dykshoarne (Noardeast-Fryslân)|Dykshoarne]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Dykhuzen (buorskip)|Dykhuzen]] - [[Achtkarspelen]] * [[Dykshoarne (Dongeradiel)]] - [[Dongeradiel]] * [[Dykshoek]] - [[De Waadhoeke]] * [[Dyksterbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Dyksterhûs]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Dyksterhuzen]] - [[De Waadhoeke]] * [[De Dille]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Doaium]] - [[De Waadhoeke]] * [[Doanjebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Doanjewier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Dokkumer Nije Silen]] - [[Ingwierrum]] ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Domwier]] - ([[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]) * [[Doniabuorren]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Draaisterhuzen]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Dúnjewier]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===E (buorskippen)=== * [[Eambuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Eangterp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Eastein (Koudum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Easterbeintum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Easterboarn]] - ([[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]) * [[De Skâns (buorskip)|Eastmahorn]] - [[Eanjum]] [[Noardeast-Fryslân]] * [[Eastwâld]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Eekwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Egypte (buorskip)]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Eksmoardersyl]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Eibertsgeasten]] - [[Smellingerlân]] * [[Elba]], [[Holwert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Ennigaburren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Esonbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] ===F (buorskippen)=== * [[Fâldens]] - ([[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]) * [[Fallingabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Fâltum]] ([[Tsjom]]) - [[De Waadhoeke]] * [[Farebuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Feanhuzen (Weststellingwerf)]] - [[Weststellingwerf]] * [[Fatum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Feanebuorren]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Feanekoaten]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] [[Eaststellingwerf]] * [[Fetse (buorskip)|Fetse]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Feytebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Fiif Ekers]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Fiifhûs]] - [[Súdwest-Fryslân]] * Fiifhuzen : ** [[Fiifhuzen (Hallum)]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Fiifhuzen (Ternaard)]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Fiifhuzen (Frjentsjer)]] - [[De Waadhoeke]] * [[Filens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * Finkebuorren : ** [[Finkebuorren (Gaasterlân)]] - [[De Fryske Marren]] ** [[Finkebuorren (Sint-Nyk)]] - [[De Fryske Marren]] * [[Op de Finnen (Ljouwert)|Op de Finnen]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Fyns]], [[Wommels]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Finsterbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Fiskbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Fiskersbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Fiswert]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Fjellingen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Fjildbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * Fjouwerhûs : ** [[Fjouwerhûs (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[Fjouwerhûs (De Waadhoeke)]] - [[De Waadhoeke]] ** [[Fjouwerhûs (Ljouwert)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Fjouwerhûs (Reahel)]] - [[De Fryske Marren]] * Fjouwerhuzen : ** [[Fjouwerhuzen (Jirnsum)|Fjouwerhuzen]] ([[Jirnsum]]) - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Fjouwerhuzen (Súdwest-Fryslân)|Fjouwerhuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Fjouwersprong (útbuorren)|Fjouwersprong]] - [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Flânsum]] - [[Raerd]] ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[De Flearen]] - [[Tsjom]] [[De Waadhoeke]] * It Fliet : ** [[It Fliet (De Waadhoeke)]] - [[De Waadhoeke]] ** [[It Fliet (Ljouwert)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[It Fliet (Wytmarsum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[It Fliet (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Foeghelesangh]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Foarryp]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[It Foarwurk]] - [[Opsterlân]] * [[Foksebuorren]] - [[Opsterlân]] * [[Foswert]] - [[Ferwert]] [[Noardeast-Fryslân]] * [[Foutebuorren]] - [[Jirnsum]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Franjebuorren]] - [[Marsum]] [[De Waadhoeke]] * [[Frjollum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Froskepôle]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Fûns (buorskip)|Fûns]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ===G (buorskippen)=== * [[De Geasten]] - ([[Smellingerlân]]) * [[Gaastmabuorren]] - [[Hurdegaryp]] ([[Tytsjerksteradiel]]) * [[Galamadammen]] - ([[Súdwest-Fryslân]]) * [[Galhoeke]] - ([[Smellingerlân]]) * [[Geins]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Gele Buorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Germerhuysen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Gytsjerksterhoeke]] - [[Gytsjerk]] ([[Tytsjerksteradiel]]) * [[Goaium]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Goattum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Grits]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Grauwe Kat]] - [[Súdwest Fryslân]] * [[Grut Midhuzen]] - ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[Grutte Wierrum]] - ([[Súdwest-Fryslân]] * [[Grutte Wiske]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Grut Wieren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Grut Wyngaarden]] - [[Lúkswâld]] [[Opsterlân]] ===H (buorskippen)=== * [[Haaium]] - [[Súdwest Fryslân]] * [[Hallumerhoek]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Hameren]] - [[De Waadhoeke]] * [[Hamsherne]] - [[Achtkarspelen]] * [[Harmswert]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Hanebuert]] - [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] [[Opsterlân]] * [[Hanebuorren]] - [[De Gordyk]] [[Opsterlân]] * [[Hanenburch (buorskip)]] - [[Feankleaster]] [[Kollumerlân]] * [[Hantumerhoeke]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Harkesyl]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Harstabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Harste]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Hatsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Heaburgen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Healbird]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Hearema]] - [[De Waadhoeke]] * [[Hee]] - [[Skylge]] * [['t Heechhout]] - [[De Waadhoeke]] * [[It Heechsân]] - [[Eastermar]] [[Tytsjerksteradiel]] * [[Heechterp]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hegeduerswâld]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Heidehuzen]] - [[Opsterlân]] * [[De Hel]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hemmemabuorren]] - [[De Waadhoeke]] * [[Hesens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hidaardersyl]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hiddum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Himrikerferlaat]] - [[Opsterlân]] * [[Himriksein]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hoarnsterbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hoek (buorskip)|Hoek]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[ 't Hoeky]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Holpryp]] ([[Tsjom]]) - [[De Waadhoeke]] * [[Hoptille]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hottingawier]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Hou (útbuorren)|Hou]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Hôven]] - [[De Waadhoeke]] * [[Huniadyk]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Hústernoard]] - [[Noardeast-Fryslân]] ===I (buorskippen)=== * [[Idserdabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Iemswâlde]]- [[Súdwest-Fryslân]] * [[Iezumasyl]], [[Eanjum]] - [[Dongeradiel]] * [[Imedaam]] - [[Súdwest-Fryslân]] * Yndyk : ** [[Yndyk (Koudum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[Yndyk (Boazum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[Yndyk (Parregea)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ingwier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Iniaheide]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Ymswâlde]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ypenbuer]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ytsum]] - [[Súdwest-Fryslân]] ===J (buorskippen)=== * [[Jardinga]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Jelsumer Húskes]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Jeth]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Jewier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Jinshuzen]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Jinswâlde]] - [[Aldeboarn]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[De Jirden]] - [[Achtkarspelen]] * [[Joarum]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Jobbegea Skuorregea]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Jongebuorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[Jonkershuzen]] - [[Tsjerkwert]] ([[Súdwest-Fryslân]] * [[Jornahûs (Wergea)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Jornahûs (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Jousmabuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Jousterp]] - [[Súdwest-Fryslân]]) ===K (buorskippen)=== * [[Kaard]] - [[Midslân]] [[Skylge]] * [[Kahoal (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kahoal (Blije)]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Kâldehuzum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kammingabuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Kampen (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Kampen (Eaststellingwerf)]] - [[Eaststellingwerf]] * [[De Kampen (De Waadhoeke)]] - [[De Waadhoeke]] * [[Kamstrabuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Kat]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kattebuorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[Kealebeintum]] - [[Achtkarspelen]] * [[Keallesturt]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Keatlingwier]] - [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]] ([[Noardeast-Fryslân]]) * [[De Keegen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Keimpewier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Keningsbuert]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[Keppens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kie]] - [[De Waadhoeke]] * [[Kilewier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Keimpetille]] - [[De Waadhoeke]] * [[Kystersyl]] - [[De Waadhoeke]] * [[Klaaiterp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Klazingea]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Kleaster-Lidlum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Kleijenburch]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Kletten]] - [[Smellingerlân]] * [[Kletterbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Klamp]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Klidze]] ([[Terwispel]]) - [[Opsterlân]] * [[De Kliuw]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kluerd]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Knolle]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Knossens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Koai (Smellingerlân)|De Koai]] - [[Smellingerlân]] * [[Koaihuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Koaipleats (It Amelân)|Koaipleats]] - [[It Amelân]] * [[Koartwâld (buorskip)|Koartwâld]] - [[Achtkarspelen]] * [[Koehoal]] - [[De Waadhoeke]] * [[De Kolk]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Kollumerâldsyl]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Kommisjepôle]] - [[De Fryske Marren]] * [[Kopkewier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Koum]] - [[Tsjom]] - [[De Waadhoeke]] * [[Krabbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Krok]] - [[De Waadhoeke]] * [[Kromwâl (Britswert)|Kromwâl]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Kûkherne]] - [[Achtkarspelen]] * [[Kuyk]] - [[De Waadhoeke]] ===L (buorskippen)=== * [[Laaksum]] - [[Warns]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Laakwert]] ([[Tsjom]]) - [[De Waadhoeke]] * [[Laard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Landerum]] - [[Skylge]] * [[De Lanen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Langwert (buorskip)|Langert]] - [[Easterlittens]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Langgrou]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lânsbuorren]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[De Lape]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Leechte (buorskip)|Leechte]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lekkerterp]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * Lidlum [[Kleaster-Lidlum]] - [[De Waadhoeke]] | width="50%" valign="top" | * [[Lippenwâlde]] - [[De Hommerts]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lytse Gaastmar]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lytse Geast (Tytsjerk)|Lytse Geast]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Lytse Leard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lytse Penjum]] - [[Penjum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lytse Wier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lytse Wiske]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lyts Grins]] - [[Opsterlân]] * [[Lytshuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lyts Midhuzen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lytselollum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Lytsepost]] - [[Achtkarspelen]] * [[Lytse Leard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Lyts Wieren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Littenserbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lombok (Noardwâlde)]] - [[Weststellingwerf]] * [[Lonjee]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lopens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lorbuorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[Luchtenfjild]] - [[Smellingerlân]] * [[Ludum]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[Luerd]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Lúksterhoek]] - [[Opsterlân]] ===M (buorskippen)=== * [[De Marswâl (buorskip)|De Marswâl]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Marnestate]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Marwert]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Meamert]] - [[De Waadhoeke]] * [[De Mearen]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Meddert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Medhuzen]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Meilahuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Memert]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Middelbuorren (Nyegea)]] - [[Smellingerlân]] * [[Middelbuorren (Makkingea)]] - [[Eaststellingwerf]] * Midhuzen - [[Noardeast-Fryslân]] **[[Grut Midhuzen]] **[[Lyts Midhuzen]] * [[Midsbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Mieden]] - [[De Waadhoeke]] * [[Miedum (De Waadhoeke)|Miedum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Monebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Montsamabuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Moskou (Eaststellingwerf)|Moskou]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Mountsjewier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Mûnebuorren (Dongeradiel)|Mûnebuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Mûntsebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Muontsebaaium]] - [[De Waadhoeke]] === N (buorskippen) === * [[Naarderbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Nanninga]] - [[Eaststellingwerf]] * [[De Nes]] ([[Penjum]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nesser Grou]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [['t Noard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Noardein]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Noarderein]] - [[Smellingerlân]] * [[Noardwâlde-Súd]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nij Amearika]] - [[De Fryske Marren]] * [[Nijebiltsyl]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nijebuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nije Feart (buorskip by Langsweagen)|Nije Feart]] - [[Opsterlân]] * [[Nijelaak]] - [[Weststellingwerf]] * [[Nijlân (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nijlân (Ingwierrum)]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nijesyl (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Nijesyl (It Bilt)]] - [[De Waadhoeke]] * [[Nijhûs]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Nykleaster]] - ([[Súdwest-Fryslân]] * [[Nijskou]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Nijstêd (Burgum)]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Noardwâlde (De Fryske Marren)]] - [[De Fryske Marren]] * [[De Noed]] - [[De Fryske Marren]] === O (buorskippen) === * [[Oarns]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Oasterein]] - [[De Waadhoeke]] * [[Oerdum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Oerterper Fallaat]] - [[Opsterlân]] * [[De Oere]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Oerterp oan de Feart]] - [[Opsterlân]] * [[De Omrin (buorskip)|De Omrin]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Ophûs]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Opperbuorren]] - [[Smellingerlân]] * [[Osingahuzen]] - [[Súdwest-Fryslân]] === P (buorskippen) === * [[Pantsjewier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Penjumer Rige]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Petersburch (buorskip)|Petersburch]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Pikesyl]]- [[Súdwest-Fryslân]] * [[Pylkwier]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Pitersbuorren]] - [[Opsterlân]] * [[De Pôle]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Poelhuzen]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Popherne]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Poppenhuzen]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[De Prúlhoek]] - [[De Waadhoeke]] * [[Puntpeal (buorskip)|Puntpeal]] - [[Smellingerlân]] ===Q (buorskippen)=== * [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] - [[Tytsjerksteradiel]] === R (buorskippen) === * [[Raarderterp]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Reade Doarp (Noardwâlde)|Reade Doarp]] - [[Weststellingwerf]] * Reahel: ** [[Reahel (Achtkarspelen)]] - [[Achtkarspelen]] ** [[Reahel (De Waadhoeke)]] - [[De Waadhoeke]] * [[Reaskuorre]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Reidswâl]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Remswert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Rewert (Húns)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Rewert (Lollum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Rige]] - [[Penjum]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Rillaard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Rylst]] - [[De Fryske Marren]] * [[De Ryp (buorskip)|De Ryp]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Rypein]] - [[Súdwest-Fryslân]]? * [[Rysberkampen]] - [[Weststellingwerf]] * [[Rispens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Rytseterp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ritsumabuorren]] - [[De Waadhoeke]] * [[Ritsumasyl]] - [[Marsum]], [[De Waadhoeke]] * [[Ropens]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[Ropta]], [[Mitselwier]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Roptasyl]] - [[De Waadhoeke]] * [[De Rusken]] - [[Eaststellingwerf]] ===S (buorskippen)=== * [[Saard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Saksenoard]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Salverd]] - [[De Waadhoeke]] * [[Sânbuert]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sânbulten]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Sânbuorren (Smellingerlân)]] - [[Smellingerlân]] * [[Sânfurder Ryp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sângaast]] - [[De Fryske Marren]] * Sânhuzen: ** [[Sânhuzen (Noardeast-Fryslân)]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Sânhuzen (De Waadhoeke)]] - [[De Waadhoeke]] ** [[Sânhuzen (Tytsjerksteradiel)]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Sânlean]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sarabosk]] - [[Achtkarspelen]] * [[Schittrum]] - [[Skylge]] * [[Skalkedaam]] - [[Achtkarspelen]] * [[Sechtjinroeden]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Seepma]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Selmien]] - [[Opsterlân]] * [[Sibrandahûs (Súdwest-Fryslân)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sylsterbuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Syns]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sinsmar]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sippens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sytebuorren]] - [[Smellingerlân]] * [[Sythuzen]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Sitlum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Sytsingawier]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Sjongedyk]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Skâns (buorskip)|De Skâns]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Skarl (buorskip)|Skarl]] - [[Warns]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skearnebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skernehuzen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Skieding]] - [[Smellingerlân]] * [[Skyldum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Skilkampen]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Skillaard]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Skoarum]] - [[It Amelân]] * [[Skoattersyl]] ([[Bantegea]]) - [[De Fryske Marren]] * [[Skou (buorskip)|Skou]] - [[De Fryske Marren]] * [[Skrins]], [[Easterlittens]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Skrok]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Skûlenboarch]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Skuniabuorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[Slyp]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Smidshûs]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Smidshuzen]] - [[De Waadhoeke]] * Snakkerbuorren: ** [[Snakkerbuorren (Ljouwert)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Snakkerbuorren (Tytsjerksteradiel)]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Soarremoarre]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Sondeler Bergen]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sopsum]] - [[De Waadhoeke]] * Sotterum: ** [[Sotterum (Skettens)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[Sotterum (Holwert)]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Sotterum (Koarnwert)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [['t Sou]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Spannenburch (buorskip)]] - [[De Fryske Marren]] * [[Sparjeburd]] - [[Opsterlân]] * [[Spears]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Spyk]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Spitsbergen (buorskip)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Spitsroeden]] - [[De Waadhoeke]] * [[Spriens]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Sprong of Wieuwens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Stapert (Wommels)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Statum]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Stiem]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Stienbergen (Fryslân)|Stienbergen]] - [[Smellingerlân]] * [[It Stienfek]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Stienharst]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Stiennen Daam]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Stittens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Stortum]] - [[Skylge]] * [[It Strân (Penjum)| It Strân]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Stryp]] - [[Skylge]] * [[Súd (buorskip)|Súd]] ([[Elslo]]) - [[Weststellingwerf]] * [[It Súd]] - [[Smellingerlân]] * [[Súdein]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Suderbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Suderheide (Drachten)]] - [[Smellingerlân]] * [[Sudermieden]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Sumarreheide]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Suorein]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Surhúster Mieden]] - [[Achtkarspelen]] * [[Swaanwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Swaarderbuorren]] - [[De Waadhoeke]] * [[Swaarderterp]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Swarte Beien]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Swarte Haan]] - [[De Waadhoeke]] * [[Swettehoarne]] - [[De Waadhoeke]] * [[Swarteweisein]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Swyns]], [[Wommels]] - [[Súdwest-Fryslân]] === T (buorskippen) === * [[Tamminga]] - [[De Waadhoeke]] * [[Teakesyl]] - [[De Fryske Marren]] * [[Teard]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Tellens]] - [[Wommels]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[Ten Hoor]] - [[Weststellingwerf]] * [[Teyebuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Terbantster Skâns]] - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Tergrêft]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Terherne (Burchwert)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Terlet]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Terstêd]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Terwisscha]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Tilbuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Tibben]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Tijen]] - [[Smellingerlân]] * [[Tinga]] - [[Snits (stêd)|Snits]], [[Súdwest-Fryslân]] * [[Tym (Wytmarsum)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Tywert]], [[Wommels]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Toarnwert]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Toerle]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Tolsum (De Waadhoeke)|Tolsum]], [[Tsjom]] - [[De Waadhoeke]] * [[Tjeppenboer]] - [[De Waadhoeke]] * [[Trijeboerehuzen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Trijehuzen (Hidaard)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Trije Romers]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Trije Terpen]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Trijehûs]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Trije Tolhikken]] - [[Eaststellingwerf]] * [[Tritsum]], [[Tsjom]] - [[De Waadhoeke]] * [[Tronde]] - [[Eaststellingwerf]] *Truerd : ** [[Truerd (Wommels)]] - [[Súdwest-Fryslân]] ** [[Truerd (Stiens)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Tsienserbuorren]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Tsjaard]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Tsjeintgum]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Tsjerkebuorren (Easterwierrum)|Tsjerkebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Tsjesmawier]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Tsjessens]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Tsjissebuorren]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Tsjoele]] [[Achtkarspelen]] * [[Twahûs]] - [[De Fryske Marren]] * [[Twiksel]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Twitel]] - [[Eaststellingwerf]] === U (buorskippen) === * [[Uiterburen]] -[[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[De Ulesprong (Opsterlân)]] - [[Opsterlân]] * [[Ungaboer]] - [[Harns (gemeente)|Harns]] * [[Unlân (buorskip)|Unlân]] - [[De Fryske Marren]] * [[Utein]] - [[Smellingerlân]] * [[Utlân]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Utsjoch]] - [[Noardeast-Fryslân]] === W (buorskippen) === * [[Wâldbuorren]] ([[De Gaastmar]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Walpert]] ([[Wommels]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wammert]] ([[Easterlittens]]) - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[It War]] ([[Frjentsjer]]) - [[De Waadhoeke]] * [[Warniahuzen]] ([[Aldeboarn]]) - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Waterloo (buorskip)|Waterloo]] ([[Ypekolsgea]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Weakens]] ([[Winsum (Fryslân)|Winsum]]) - [[De Waadhoeke]] * [[Wearbuorren]] ([[Readtsjerk]]) - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Weard (buorskip)|Weard]] ([[Moarre]]) - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Weardebuorren]] ([[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]) - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Wearen]] ([[Wûns]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wedzebuorren]] ([[Twizel]]) - [[Achtkarspelen]] * [[Wearhûs]] ([[Akkrum]]) - [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] * [[Weibuorren]] ([[Oerterp]]) - [[Opsterlân]] * [[De Weide]] ([[Eastrum]]) - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Weinterpferlaat]] ([[Wynjewâld]]) - [[Opsterlân]] * [[Weiwiske]] ([[Wytgaard]]) - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Weper]] ([[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]]) - [[Eaststellingwerf]] * [[Weperpolder]] ([[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]]) - [[Eaststellingwerf]] * [[It West]] ([[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]]) - [[Smellingerlân]] * [[Weste]] ([[Koudum]]) - [[Súdwest-Fryslân]] * Westein : ** [[Westein (Ljouwert)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Westein (Eastersee)]] - [[De Fryske Marren]] * Westerbuorren : ** [[Westerbuorren (Warten)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Westerbuorren (Kollumerlân)]] - [[Noardeast-Fryslân]] ** [[Westerbuorren (Skiermûntseach)]] - [[Skiermûntseach (gemeente)|Skiermûntseach]] ** [[Westerbuorren (Abbegea)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * Westerein : ** [[Westerein (Droegeham)]] - [[Achtkarspelen]] ** [[Westerein (Opsterlân)]] - [[Opsterlân]] ** [[Westerein (Smellingerlân)]] - [[Smellingerlân]] ** [[De Westerein (Wjelsryp)]] - [[De Waadhoeke]] * [[Westerein Harich]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Westergaast (Rotstergaast)]] - [[De Fryske Marren]] * [[Westerhitsum]] - [[De Waadhoeke]] * [[Westerlittens]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Westerseveld]] - [[Weststellingwerf]] * [[Westerwurd]] - [[De Waadhoeke]] * [[West oan See]] - [[Skylge]] * [[Wie]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[It Wiel]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[De Wieren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wierren]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Wieuwens (buorskip)|Wieuwens]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Wygeast]], [[Kollum]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[De Wyngaarden]] - [[Opsterlân]] * Wilaart : ** [[Wilaard (Ljouwert)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] ** [[Wilaard (Friens)]] - [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] * [[Wyldehoarne]] - [[De Fryske Marren]] * [[Willemstêd (Eaststellingwerf)|Willemstêd]] - [[Eaststellingwerf]] * [[De Wym]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Wyns (Easterein)]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wissebuorren]] - [[De Fryske Marren]] * [[It Wytfean]], [[Eastermar]] - [[Tytsjerksteradiel]] * [[Witsens]] - [[De Waadhoeke]] * [[Wolsumer Ketting]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[Wonnebuorren]] - [[Súdwest-Fryslân]] * [[De Wurden]] - [[Noardeast-Fryslân]] * [[Wurdsterterp]] - [[Noardeast-Fryslân]] |} == Sjoch ek == * [[Fryske stêden]] [[Kategory:Geografy fan Fryslân]] j5h782ey0csoxh1az5a9tp1o3w5jusy Georgje 0 3822 1234010 1195259 2026-07-07T20:05:19Z Labrang 42079 /* Skiednis */ 92 (na de coup, werd hij in maart 1992 voorzitter van de staatsraad en in oktober 1992 bij verkiezingen tot voorzitter parlement verkozen en daarmee tot staatshoofd bij absentie van presidentschap 1234010 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = საქართველო (Sakartvelo) | namme = Georgje | flagge = Flag of Georgia.svg | wapen =Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg | lokaasje = Europe Georgia.svg | motto = ძალა ერთობაშია | taal = [[Georgysk]] | haadstêd = [[Tbilisi]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 69.700 | pctwetter = - | ynwenners = 3.694.608 | teljier = 2024 | munt = Lari | muntkoade = GEL | tiidsone = +4 | feestdei = [[26 maaie]] | folksliet = Dideba zetsit kurtheuls | lânkoade = GEO | ynternet = .ge | tillefoan = 995 | }} '''Georgje''' is in lân yn [[East-Jeropa]]. De haadstêd is [[Tbilisy]]. == Geografy == === Lizzing === Georgje wurdt begrinzge troch: * [[Ruslân]] yn it noarden; * [[Azerbeidzjan]] yn it súdeasten; * [[Armeenje]] yn it suden; * [[Turkije]] yn it súdwesten; * de [[Swarte See]] yn it westen. === Lânskip === [[Ofbyld:VittfarneGeorgien 155.jpg|thumb|Sicht op de Kaukasus bergen yn Svanetia.]] It lânskip fan wurdt foarme troch de [[Swarte See]]kust dy't oergiet yn de [[Kolchetiflakte]]. It klimaat is hjir fochtich subtropysk. It noarden fan it lân wurdt behearsket troch de súdflank fan de Grutte [[Kaukasus]]-berchte. It suden makket diel út fan de Lytse Kaukasus. De heechste berch fan Georgje is de [[Sjchara]] (5193 m). Yn it easten lizze boskgebieten dy't oergien yn steppen. De wichtichste rivieren binne de Riony en de Koera. Toeristysk attraktyf binne de 15 natuerreservaten, de wintersport- en kuiergebieten, de badplakken [[Suchumy]] en [[Batimy]] en de histoaryske stêden [[Kutaisy]] en [[Mzcheta]]. === Stêden === Wichtichste stêden fan Georgje binne: * [[Tbilisy]] * [[Batoemy]] * [[Kutaisy]] * [[Rustavy]] * [[Gory]] * [[Poti]] == Skiednis == [[Ofbyld:Georgia cities01.png|thumb|Grutste plakken fan Georgje]] It gebiet fan de twa âlde keninkriken [[Koltsji]] en [[Kartli]] foarmet rûchwei it gebiet wat no Georgje is. Al yn 'e [[4e iuw]] waard it Kristendom as steats-godstsjinst ynfierd. Iuwenlang hat it lân hast oan ien tried wei beset west, mei de [[Romeinen]], Arabieren, Persen en Turken dy't der baas wienen. Dêrnei kaam de goudene tiid foar Georgje, fan de 11e oant en mei de 13e iuw. De ynvaazje fan de [[Mongoalen]] makke in ein oan de bloeitiid, en wie it begjin fan in nije rige oerhearskers. Nei de Mongoalen kamen de Ottomanen en wer de Persen, oant it lân yn de [[19e iuw]] yn de [[Ruslân|Russyske]] ynfloedssfear kaam. Nei in koarte perioade fan ûnôfhinklikens tusken [[1918]] en [[1921]], wie op 'e nij ''Moskou''' baas yn Georgje, mei diskear de [[kommunisme|kommunisten]] dy't de skepter swaaiden. Sûnt [[1991]] is Georgje, foar it earst sûnt de 14de iuw, foar langere tiid ûnôfhinklik. It lân kaam yn dy jierren yn in ekonomyske resesje wat late ta in [[boargeroarloch]]. Yn [[1992]] kaam [[Eduard Sjeverdnadze]] oan de macht. De ekonomyske tastân ferbettere net en de korrupsje naam allinne mar ta. Nei swiere protesten fan de befolking yn novimber 2003 gong Sjeverdnadze as presidint ôf. Nije ferkiezings yn 2004 brochten [[Mikheil Saakasvili]] oan de macht, en makken dêrmei de Nederlânske [[Sandra Roelofs]] de presidintsfrou fan Georgje. Yn [[2008]] sette de [[Russysk-Georgyske Oarloch]] útein nei in deimannich fjochtsjen yn [[Súd-Osseesje]]. De Georgyske troepen besochten dêrby Súd-Osseesje werom te feroverjen, mar dat mislearre en se waarden ferslein troch de Súdosseten en harren bûnsgenoaten, de [[Ruslân|Russen]] en de [[Abgaazje|Abgazen]]. == Demografy == === Befolking === Der wenje likernôch 3,7 miljoen minsken yn Georgje (2024), sûnder Abgaazje en Súd-Ossetia. Sûnt de ûnôfhinklikens yn 1991 wenje der sa'n 1 miljoen Georgjers om utens. Georgje is al tige lang in multyetnysk lân. Der binne mear as 26 befolkingsgroepen: 83,8 % fan de ynwenners binne [[Georgjers]], 6,5 % Azerbajaners, 5,7 Armeenjers, 1,5 % Russen, 0,9 % Osseten, 2,66 Abgazen, 0,1 Aramejers en 1,51 % heart by in oare befolkingsgroep sa as de Pontos-Griken, Koerden, Joaden en oaren (folksrûzing 2002). {{EU}} [[Kategory:Georgje| ]] [[Kategory:Lân yn Aazje]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Histoaryske Russyske koloanje]] [[Kategory:Republyk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1008]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1490]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1762]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1801]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1921]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1991]] m5tdwp11o9ceeqfwczvl327j8ec9cma 1234011 1234010 2026-07-07T20:10:31Z Labrang 42079 updates nav census 2024 1234011 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = საქართველო (Sakartvelo) | namme = Georgje | flagge = Flag of Georgia.svg | wapen =Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg | lokaasje = Europe Georgia.svg | motto = ძალა ერთობაშია | taal = [[Georgysk]] | haadstêd = [[Tbilisi]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 69.700 | pctwetter = - | ynwenners = 3.929.581 | teljier = 2024 | munt = Lari | muntkoade = GEL | tiidsone = +4 | feestdei = [[26 maaie]] | folksliet = Dideba zetsit kurtheuls | lânkoade = GEO | ynternet = .ge | tillefoan = 995 | }} '''Georgje''' is in lân yn [[East-Jeropa]]. De haadstêd is [[Tbilisy]]. == Geografy == === Lizzing === Georgje wurdt begrinzge troch: * [[Ruslân]] yn it noarden; * [[Azerbeidzjan]] yn it súdeasten; * [[Armeenje]] yn it suden; * [[Turkije]] yn it súdwesten; * de [[Swarte See]] yn it westen. === Lânskip === [[Ofbyld:VittfarneGeorgien 155.jpg|thumb|Sicht op de Kaukasus bergen yn Svanetia.]] It lânskip fan wurdt foarme troch de [[Swarte See]]kust dy't oergiet yn de [[Kolchetiflakte]]. It klimaat is hjir fochtich subtropysk. It noarden fan it lân wurdt behearsket troch de súdflank fan de Grutte [[Kaukasus]]-berchte. It suden makket diel út fan de Lytse Kaukasus. De heechste berch fan Georgje is de [[Sjchara]] (5193 m). Yn it easten lizze boskgebieten dy't oergien yn steppen. De wichtichste rivieren binne de Riony en de Koera. Toeristysk attraktyf binne de 15 natuerreservaten, de wintersport- en kuiergebieten, de badplakken [[Suchumy]] en [[Batimy]] en de histoaryske stêden [[Kutaisy]] en [[Mzcheta]]. === Stêden === Wichtichste stêden fan Georgje binne: * [[Tbilisy]] * [[Batoemy]] * [[Kutaisy]] * [[Rustavy]] * [[Gory]] * [[Poti]] == Skiednis == [[Ofbyld:Georgia cities01.png|thumb|Grutste plakken fan Georgje]] It gebiet fan de twa âlde keninkriken [[Koltsji]] en [[Kartli]] foarmet rûchwei it gebiet wat no Georgje is. Al yn 'e [[4e iuw]] waard it Kristendom as steats-godstsjinst ynfierd. Iuwenlang hat it lân hast oan ien tried wei beset west, mei de [[Romeinen]], Arabieren, Persen en Turken dy't der baas wienen. Dêrnei kaam de goudene tiid foar Georgje, fan de 11e oant en mei de 13e iuw. De ynvaazje fan de [[Mongoalen]] makke in ein oan de bloeitiid, en wie it begjin fan in nije rige oerhearskers. Nei de Mongoalen kamen de Ottomanen en wer de Persen, oant it lân yn de [[19e iuw]] yn de [[Ruslân|Russyske]] ynfloedssfear kaam. Nei in koarte perioade fan ûnôfhinklikens tusken [[1918]] en [[1921]], wie op 'e nij ''Moskou''' baas yn Georgje, mei diskear de [[kommunisme|kommunisten]] dy't de skepter swaaiden. Sûnt [[1991]] is Georgje, foar it earst sûnt de 14de iuw, foar langere tiid ûnôfhinklik. It lân kaam yn dy jierren yn in ekonomyske resesje wat late ta in [[boargeroarloch]]. Yn [[1992]] kaam [[Eduard Sjeverdnadze]] oan de macht. De ekonomyske tastân ferbettere net en de korrupsje naam allinne mar ta. Nei swiere protesten fan de befolking yn novimber 2003 gong Sjeverdnadze as presidint ôf. Nije ferkiezings yn 2004 brochten [[Mikheil Saakasvili]] oan de macht, en makken dêrmei de Nederlânske [[Sandra Roelofs]] de presidintsfrou fan Georgje. Yn [[2008]] sette de [[Russysk-Georgyske Oarloch]] útein nei in deimannich fjochtsjen yn [[Súd-Osseesje]]. De Georgyske troepen besochten dêrby Súd-Osseesje werom te feroverjen, mar dat mislearre en se waarden ferslein troch de Súdosseten en harren bûnsgenoaten, de [[Ruslân|Russen]] en de [[Abgaazje|Abgazen]]. == Demografy == === Befolking === Der wenje likernôch 3,9 miljoen minsken yn Georgje (2024), sûnder Abgaazje en Súd-Ossetia. Sûnt de ûnôfhinklikens yn 1991 wenje der sa'n 1 miljoen Georgjers om utens. Georgje is al tige lang in multyetnysk lân. Der binne mear as 26 befolkingsgroepen: 83,8 % fan de ynwenners binne [[Georgjers]], 6,8 % Azerbajaners, 4,3 Armeenjers, 1,1 % Russen, 0,4 % Osseten, 0,1% Abgazen, Aramejers en 1,51 % heart by in oare befolkingsgroep sa as de Pontos-Griken, Koerden, Joaden en oaren (folksrûzing 2024). {{EU}} [[Kategory:Georgje| ]] [[Kategory:Lân yn Aazje]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Histoaryske Russyske koloanje]] [[Kategory:Republyk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1008]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1490]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1762]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1801]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1921]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1991]] r9lw3fsblw8fj6mpuqjx1mbdm3fseva Karibyske lamantyn 0 4048 1234045 1172904 2026-07-07T22:24:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234045 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Karibyske lamantyn |Ofbyld= [[File:FL fig04.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[seekij]] (''Sirenia'') |Famylje= [[lamantyneftigen]] (''Trichechidae'') |Skaai= [[lamantinen]] (''Trichechus'') |Wittenskiplike namme= Trichechus manatus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:West Indian Manatee area.png|center|250px]] }} De '''Karibyske lamantyn''' of ek wol '''manaty''' of '''manatee''' (Trichechus manatus) is ien fan de trije soarten út it skaai fan de [[lamantinen]]. == Wengebiet == De Karibyske lamantyn libbet yn ûndjip wetter oan de kusten fan de Kariben. Om't er graach wat omdoarmje mei wurdt er ek wol op rivieren fûn; yn Súd-Amearika is in Karibyske lamantyn in kear 800 km fan de kust it lân yn fûn. Oarsom is der ek wolris ien 15 km fan de kust yn iepen see oantroffen. De dieren gean ek wol de Atlantyske kust lâns nei it noarden. == Iten == De Karibyske lamantyn yt it meast wetterplanten sa as Ielgers. Alle dagen yt in Karibyske lamantyn likernôch in fearnsdiel fan syn gewicht. Grutte folwoeksen eksimplaren kinne hast sa'n 100 kg deis ite. == Fuortplanting == De Karibyske lamantyn is in solitêr bist. Allinnich tusken de ko en har keal is in bân. In Karibyske lamantynko hat draachtiid fan 12 moannen. Sy krijt dan ien keal dat 2 jier troch har fersoarge wurdt. Nei sa'n 3-4 jier binne de wyfkes geslachtsryp, de mantsjes efkes letter. In Karibyske lamantyn kin oer de 50 jier âld wurde. == Bedrigings == Sûnt de [[16e iuw]] wurdt op de Karibyske lamantyn jage foar oalje en fleis. Hjoed-de-dei is de Karibyske lamantyn oeral beskerme, mar rint er hieltyd noch yn tal werom. Hoewol 't de Karibyske lamantyn gjin natuerlike fijânen hat, wurdt in part fan syn libbensgebiet troch de minsken ynnommen. Ek wurde in grut tal dieren troch propellers fan bûtenboardmotoaren ferwûne en komme Karibyske lamantinen by it gerskjen yn fiskark (heaken en netten ensf.) telâne. == Floaridamanaty == Wylst it grutste part fan de Karibyske lamantinen no oan de noardeastekust fan [[Súd-Amearika]] libbet, is der ek in popúlaasje fan likernôch 3.000 Karibyske lamantinen dy't oan de kust fan [[Floarida]] libje. Dy populaasje wurdt meast sjoen as in ûndersoarte, de Floaridamanaty (''Trichechus manatus latirostris''), njonken de Karibyske manaty (''Trichechus manatus manatus''). Troch de maatregels foar it behâld dy't de FSA naam hawwe, is der in stadige waakst fan dy populaasje. == Chessie == === Reizen === Yn [[1994]] waard in Karibyske lamantyn fûn dy't de [[Chesapeakebaai]] ynswommen wie. Doe't it yn oktober dêr te kâld waard, waard "Chessie" fongen en troch de kustwacht werombrocht nei Florida. Om't er ek in stjoerder meikrige, koe it mantsje presys folge wurde doe't er yn [[1995]] wêr nei it noarden gong. Dat jier gong er fan de Chesapeakebaai fierder oant [[Rhode Island]] yn it noardeasten fan de [[Feriene Steaten]] ear't er mei it kâlder wurden wer nei it suden gong. Om't er yn 1996 de stjoerder ferlern hie koe syn tocht dat jier net presys folge wurde. Hy waard lykwols op de weromreis sjoen yn [[Portsmouth (Firginia)]], dat hy moat ek dat jier yn de Chesapeakebaai west hawwe. Yn 2001 kaam er wer yn it nijs doe't er wer nei [[Firginia]] kaam wie en sjoen waard doe't er troch de Great Bridge slûs gong. === Migraasje === Ut fierder ûndersyk docht bliken dat it mear bart dat Karibyske lamantinen alle jierren migrearje tusken in wintergebiet en in simmergebiet. Der is in teory dat dit earder it gewoane gedrach fan de dieren west hat. Dat koe dan ek de ferklearing wêze fan de ferhalen oer in seemeunster "Chessie" yn de Chesapeakbaai, dêr't de reisgrage Karibyske lamantyn nei neamd wie. [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lamantyn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] jgtwzrwkf0pazcipymtm75p431thykl Kat 0 5371 1234047 1216105 2026-07-07T22:25:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 domestisearre 1234047 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kat |Ofbyld= [[File:Imperial - Flickr - zenera (2005 photo; cropped 2022).jpg|250px]] |lûd=[[File:Meow.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis catus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis catus''; foarh. ''Felis silvestris catus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Ta ûnderskie fan 'e [[wylde kat]] (''Catus silvestris'') wurdt dit bist ek wol de '''hûskat''' of '''húskat''' of de '''nuete kat''' neamd. It [[mantsje]] is yn it [[Frysk]] in '''boarre''' en it [[wyfke]] in '''poes'''. In jong is in '''jongkatsje''', hoewol't it [[Ingelsk]]e [[lienwurd]] '''kitten''' hieltyd mear ynboargere rekket. De kat is ien fan wrâlds âldste [[húsdier]]en, dy't al hast 10.000&nbsp;[[jier]] lang mei de [[minske]] oplûkt. Katten binne [[karnivoar]]e [[rôfdier]]en, dy't fan natuere benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] binne. Foarhinne waarden katten faak ynset om lytse [[kjifdieren]] by minsklike [[iten]]sfoarrieden wei te hâlden ("mûzjen"), mar tsjintwurdich hawwe se ornaris de funksje fan [[selskipsdier]]. As sadanich hawwe se in [[kosmopolityske fersprieding]] berikt. Troch mei de bisten te [[fokken]] binne der in soad ferskillende [[list fan katterassen|katterassen]] ûntstien. Wat [[domestisearring]] oangiet, komt de kat foar yn trije typen: it echte [[húsdier]], de healwylde [[boerekat]] en de [[ferwyldere kat]], dy't foar minsken alhiel net te benaderjen is. Ferwyldere katten kinne yn 'e [[natoer]] in protte skea oanrjochtsje, benammen yn gebieten dêr't se net thúshearre, lykas [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Nij-Seelân]] en de eilannen fan [[Oseaanje]]. Anno [[2021]] wiene der wrâldwiid nei skatting 700&nbsp;miljoen katten, wêrmei't dit bist it op ien nei [[populêr]]ste húsdier is, nei de [[hûn]] (wêrfan't der 900&nbsp;miljoen wiene). Yn [[Nederlân]] libben yn [[2025]] 3–4&nbsp;miljoen katten. ==Etymology== Der wurdt wol ornearre dat it [[Ingelsk]]e [[wurd]] ''cat'' (yn it [[Aldingelsk]] skreaun as ''catt''), [[etymology]]sk in hiel ier [[lienwurd]] is op basis fan it [[Latyn]]ske ''cattus''. De Latynske foarm is sels fan it begjin fan 'e [[sechsde iuw]] ôf oerlevere. As dy etymology foar it Ingelske ''cat'' kloppet, dan moat dat ek jilde foar it [[Frysk]]e wurd "kat",dat dúdlik nau besibbe is oan syn Ingelske wjergader. It Latynske wurd soe sels ôfkomstich wêze kinne út in noch net identifisearre [[Afrika]]anske [[taal]]. It [[Nubyske talen|Nubyske]] wurd ''kaddîska'' en it [[Nobiin (taal)|Nobiin]]-wurd ''kadīs'' (beide mei de betsjutting "wylde kat") soene de oarsprong fan it Latynske wurd wêze kinne. In alternative teory wol hawwe dat ''cat'' en "kat" eins moderne foarmen fan in âld [[Germaanske talen|Germaansk]] wurd binne. Dat soe oan 'e ein fan 'e [[Aldheid]] en it begjin fan 'e [[Midsiuwen]] (om [[500]] hinne) as lienwurd it [[Latyn]] binnenkrongen wêze en him dêrútwei letter ferspraat hawwe nei it [[Gryksk]], [[Syrysk]] en [[Arabysk]]. Uteinlik soe it yn it Germaansk ek wer in lienwurd wêze kinne út 'e [[Oeralyske talen]]; ferlykje it [[Samysk]]e ''gáđfi'' ("wyfkes[[harmeling]]"), dat komt it it [[Proto-Oeralysk]]e *''käďwä'' ("wyfkessûchdier"). [[File:Man_holding_Calico_cat.jpg|left|thumb|250px|In kat yn 'e earms fan syn baaske.]] ==Taksonomy== De kat waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] foar de baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan syn [[magnum opus]], de ''[[Systema Naturæ]]''. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis catus''. De [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Polycarp Erxleben]] woe dêr yn [[1777]] ''Felis domesticus'' of ''Felis catus domesticus'' fan meitsje, mar dat sloech net oan. Yn 'e [[tweintichste iuw]] waard de kat lange tiid as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') sjoen en dêrom oantsjut mei de wittenskiplike namme ''Felis silvestris catus''. Mar yn [[2003]] besliste de [[Ynternasjonale Kommisje foar Soölogyske Nomenklatuer]] (ICZN) dat de kat in selsstannige soarte is, dat sadwaande hjit er tsjintwurdich wer ''Felis catus''. Dat beslút waard yn [[2017]] befêstige troch de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN), dy't dat jiers de [[taksonomy]]ske klassifikaasje fan alle [[kateftigen]] nochris tsjin it ljocht hold. [[File:Tomb_of_Nakht_(7).jpg|right|thumb|250px|In kat [[iten]]d ûnder in [[stoel]], op in [[muorreskildering]] yn in [[Egyptyske Aldheid|Aldegyptyske]] [[grêftombe]] út 'e [[15e iuw&nbsp;f.Kr.]]]] ==Evolúsje== Mei't de kat in [[húsdier]] is, hat de ûntjouwing fan dit bist ta in selsstannige [[soarte]] gjin natuerlik ferrin hân. Om it oars te sizzen: de hjoeddeistige kat is net it gefolch fan in natuerlik proses fan [[evolúsje]], mar fan [[fokken]] troch minsken. Neffens ûndersyk nei it [[nukleêr DNA]] fan alle ûnderskate soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') soe de kat it naust besibbe wêze oan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). Mar ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten hat útwiisd dat de kat nei alle gedachten ôfstammet fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). Mei't bekend is dat de [[domestisearring]] fan 'e kat oarspronklik plakfûn yn it [[Midden-Easten]], dêr't de Afrikaanske wylde kat foarkomt mar de Jeropeeske wylde kat net, liket it twadde model it wierskynlikst. Mooglik dat lettere natuerlik foarkommende [[krusing (biology)|krusings]] tusken katten en Jeropeeske wylde katten ferantwurdlik binne foar de 'fersmoarging' fan it nukleêr DNA. ==Domestisearring== Lange tiid waard tocht dat de [[domestisearring]] fan 'e kat plakfûn hie yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]], dêr't katten fan likernôch [[3100&nbsp;f.Kr.]] ôf [[soölatry|fereare waarden as hillige bisten]]. Mar in [[argeology]]ske fynst op [[Syprus]] hat dêr feroaring yn brocht. Yn in [[grêf]] út it [[Neolitikum]] te [[Shillourokambos]], dat datearret fan [[7500 f.Kr.|7500]]–[[7200&nbsp;f.Kr.]], binne de resten fan in kat ûntdutsen dy't mei syn minsklike baaske [[begroeven]] is. (Alteast, sa wurdt de oanwêzigens fan 'e kat yn it minsklike grêf troch [[argeologen]] ynterpretearre). Mei't Syprus yn dy tiid gjin lânseigen [[sûchdieren]] mear hie, moat wol konkludearre wurde dat de kat en oare sûchdieren dy't doe en letter op Syprus foarkamen, troch minsken fan it [[fêstelân]] fan it [[Midden-Easten]] ôf op it eilân ynfierd binne. De gongbere [[hypoteze]] omtrint de domestisearring fan 'e kat is no dat Afrikaanske wylde katten yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan it [[Midden-Easten]] oanlutsen waarden nei minsklike [[delsetting]]s troch de oerfloed oan [[kjifdieren]] dêre. Dêrby gie it yn it bysûnder om 'e [[hûsmûs]] (''Mus musculus''). De kjifdieren kamen ôf op it [[nôt]] en de oare [[lânbougewaaks]]en dy't de iere minsklike [[bou (lânbou)|bouboeren]] [[rispinge|rispen]] en opsloegen, en moatte foar dy lju in wiere pleach west hawwe. Doe't de minsken foar it ferstân krigen hokfoar ferskil mûzejeiende katten foar har eigen itensfeilichheid meitsje koene, waard de kat as in weardefolle bûnsgenoat sjoen, en waard úteinsetten mei it [[domestisearring|nuetmeitsjen]] fan it bist. De [[symbioaze|symbioatyske]] relaasje tusken iere bouboeren en nuetmakke katten duorre [[milennium|tûzenen jierren]] lang. Neigeraden dat de [[bou (lânbou)|bou]] fan lânbougewaaksen him fierder fersprate, die de nuete kat dat ek. [[File:Louvre_egyptologie_21.jpg|left|thumb|250px|In [[mummifisearre]] kat út it [[Alde Egypte]], te sjen yn it [[Louvre]] yn [[Parys]].]] De nuete katten yn it Alde Egypte wiene fan oarsprong ek Afrikaanske wylde katten. It liket der sterk op dat de nuete katten fan it Midden-Easten har net nei Egypte ferspraat hawwe, mar dat der yn 'e Egyptyske Aldheid ynstee in twadde domestsearringsproses plakfûn. Letter fermongen de beide typen nuete katten har mei-inoar. It ierste bewiis foar it foarkommen fan 'e nuete kat yn it [[Alde Grikelân]] datearret fan likernôch [[1200&nbsp;f.Kr.]] De Alde Griken en letter ek de [[Romeinen]] holden de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') as [[húsdier]], dy't troch harren beskôge waarden as de ideäle ûngediertebestrider. Uteinlings kamen katten de harmelings lykwols te ferfangen. Harmelings wiene miskien wol like goed as katten by it bestriden fan ûnwinske kjifdieren, mar katten wiene folle makliker te hantearjen en se roeken in stik oangenamer. Grykske, [[Fenysjers|Fenisyske]], [[Kartaachske Ryk|Kartaachske]] en [[Etrusken|Etruskyske]] [[keaplju]] yntrodusearren de nuete kat yn it hiele [[Middellânske-Seegebiet]]. Tsjin 'e [[fyfde iuw&nbsp;f.Kr.]] wiene katten húsriem yn alle troch de [[Griken]] en [[Etrusken]] bewenne kontreien. Rûchwei tagelyk mei de [[Fal fan it Westromeinske Ryk]] yn 'e [[fyfde iuw]] arrivearren de earste nuete katten mank de âlde [[Germanen]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Eastsee]] yn wat no noardlik [[Dútslân]] is. [[File:Cat_birds_MAN_Napoli_Inv9993.jpg|right|thumb|250px|In [[Romeinen|Romeinsk]] [[mozayk]] fan in kat dy't in [[patriis]] deadet út 'e [[ruïne]]s fan [[Pompeï]].]] Yn [[Sina]] waard omtrint [[5000&nbsp;f.Kr.]], of mooglik noch justjes earder, ûnôfhinklik fan 'e ûntwikkelings yn it [[Westerske wrâld|Westen]] de [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis'') domestisearre. Dat wurdt bewiisd troch argeologyske fynsten fan [[fossilen]] yn Neolityske delsettings yn 'e provinsjes [[Shaanxi]] en [[Henan]]. It tinken is dat de bisten ek yn dit gefal brûkt waarden as ûngediertebestriders fan benammen [[mûseftigen|mûzen]], [[wrotmûseftigen|wrotmûzen]] (lykas [[fjildmûzen]]) en [[echte rotten|rotten]]. Tûzenen jierren letter, mar yn elts gefal foarôfgeande oan it begjin fan 'e [[Tang-dynasty]] ([[618]]–[[907]]), waard de domestisearre Bingaalske loaihoarskat yn dy hoedanichheid ferfongen troch de út it Midden-Easten ôfkomstige nuete kat. It is net bekend oft besocht is om 'e nuete loaihoarskat mei de nuete kat te krusen; de Bingaalske loaihoarskat hat yn elts gefal gjin [[genetysk]]e spoaren neilitten yn hjoeddeistige kattepopulaasjes. Under har domestisearring hawwe katten mar lytse feroarings yn har [[anatomy]] en [[hâlden en dragen]] ûndergien, en se binne noch altyd by steat en oerlibje yn it wyld. It soe skoan kinne dat ferskate [[gedrach]]spatroanen en oare skaaimerken dy't se as wylde katten al besieten, harren [[preädaptaasje|pre-adaptearre]] (yn 't foar al oanpast) hawwe om domestisearre te wurden. Sokke skaaimerken binne har behindige grutte, har fermogen ta sosjalisaasje (ek al libben se fan natuere eins in [[solitêr]] bestean), har relatyf dúdlike [[lichemstaal]], har foarleafde foar [[boartsjen]] en har grutte [[yntelliginsje]]. Mei't se skjinne bisten binne, dy't harsels op deistige basis [[waskjen (kat)|waskje]], [[sindlikens|sindlik]] binne en [[ynstinkt]]yf har [[urine|miich]] en [[dong|kjitte]] opromje troch it te bedobjen, jouwe se folle minder rommel as oare domestisearre bisten. Doe't yn 'e [[njoggentjinde iuw]] úteinset waard mei it fokken fan katten om beskate [[list fan katterassen|katterassen]] te kreëarjen, waard foar it earst op signifikante wize yn it [[genoom]] fan 'e kat yngrepen troch spesifike [[mutaasje]]s fierder te ûntwikkeljen. [[File:Siamese_cat_of_Altai_shepherds.jpg|left|thumb|250px|In [[Siameeske kat]] dy't by syn [[nomadysk]]e baaskes yn in [[joert]] wennet yn it [[Altaiberchtme]] fan [[Sibearje]].]] ==Fersprieding, ferwyldering en negative ynfloed as eksoat== De kat is in [[soarte|bistesoarte]] dy't in protte baat hân hat fan syn [[domestisearring]] troch de minske. As trou selskipsdier fan 'e minske is it him slagge en kolonisearje frijwol de hiele wrâld, sadat er no in [[kosmopolityske fersprieding]] hat. De kat komt, yn sawol nuete as [[ferwyldering|ferwyldere steat]], foar op alle [[wrâlddiel]]en útsein [[Antarktika]], en teffens op 118 fan 'e 131 gruttere [[arsjipel]]len, sels oan sokke isolearre, ûnbewenne eilannen ta as it [[Frankryk|Frânske]] [[Kerguelen]], yn 'e súdlike [[Yndyske Oseaan]], en de [[tropysk]]e [[Kermadeceilannen]], yn 'e [[Stille Súdsee]] benoarden [[Nij-Seelân]]. Der binne trije types katten, dy't sterk ferskille yn libbenswize. Yn it foarste plak is der de nuete hûskat, in [[húsdier]] dat folslein domestisearre en sosjalisearre is, in eigner hat en by minsken ynwennet yn 'e hûs. De nuete hûskat kriget op fêste tiden [[iten]] fan syn baaske, hat in drûch plak om te [[sliep]]en, wurdt by [[sykte]] of [[ferwûning]]s nei de [[bistedokter]] brocht en op alderlei wize let en set. De [[boerekat]] is in healwylde kat dy't "efterhûs" op [[lânbou|boerebedriuwen]] libbet. Sokke katten wurde ornearre eigendom te wêzen fan 'e [[boer]] op waans pleats se wenje, mar se komme net yn 'e hûs en moatte harsels foar it meastepart rêde, hoewol't se faak noch wol (by)fuorre wurde. Se binne net sosjalisearre, mar binne it wol wend dat der minsken yn har neite omrinne en steure har dêr net oan. De [[ferwyldere kat]], lykwols, libbet folslein yn it wyld en hat gjin eigner. Sokke katten binne totaal net sosjalisearre, binne tige [[skouwens|skou]] en naaie daliks út as se minsken gewaarwurde. Se komme sawol op it [[plattelân]] foar, dêr't se op 'e iepen romte bliuwe en har net yn 'e neite fan [[doarp]]en of [[pleats]]en fertoane (útsein miskien ûnder dekking fan it [[nacht]]lik [[tsjuster]]), as yn [[stêden|stedske]] gebieten, dêr't se swerfkatten neamd wurde en faak [[koloanje (biology)|koloanjes]] foarmje yn fertutearze [[stege]]n en efterôfstrjitsjes en fjochtsje om [[ôffal]] dat minsken efterlitte. Ferneamde koloanjes ferwyldere katten binne bgl. te finen om it [[Colosseum]] en it [[Forum Romanum]] yn [[Rome]] hinne, dêr't se útgroeid binne ta in [[toerist]]yske attraksje. Anno [[2021]] wiene der nei skatting 220&nbsp;miljoen nuete hûskatten en boerekatten yn 'e wrâld, en 480&nbsp;miljoen ferwyldere katten. [[File:Felis_catus-cat_on_snow.jpg|right|thumb|250px|In [[sipertse kat]] yn 'e [[snie]].]] Mei't de kat in tige adaptyf bist is, kinne ferwyldere katten sûnder lykfol hokker minsklike help oerlibje yn [[wâld]]en, op 'e iepen [[flakte]], op 'e [[toendra]], oan 'e [[kust]], yn [[moeras]]sen en yn [[kultuerlânskip]]pen. Se wurde yn 'e measte [[lannen en territoaria]] beskôge as in [[ynvasive eksoat]], dy't in bedriging foarmet foar de lânseigen [[fauna]]. Dat giet benammen op foar gebieten dêr't de lânseigen bisten [[evolúsje|evoluëarre]] binne sûnder dat der [[lânrôfdier]]en wiene om rekken mei te hâlden, lykas [[Nij-Seelân]] en de eilannen fan [[Oseaanje]]. Foar in diel jildt dat ek foar [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't wol lânrôfdieren wiene, mar gjint dy't ferlike wurde kin mei de kat. Ferwyldere katten hawwe yn sokke gebieten in wiere slachting ûnder de lânseigen fauna oanrjochte, en yn 'e mande mei oare yntrodusearre rôfdieren, lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), en mei rôfsuchtige [[kjifdieren]], lykas de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus'') en de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''), kinne se ferantwurdlik holden wurde foar it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan gâns kwetsbere lânseigen bistesoarten. Foarbylden binne de [[Sudereilânpiopio]] (''Turnagra capensis''), de [[Nijseelânske seachbek]] (''Mergus australis'') en it [[Stephens-Islandtomke]] (''Traversia lyalli)'') út Nij-Seelân, de [[Chathamral]] (''Cabalus modestus'') en de [[dieffenbachral]] (''Gallirallus dieffenbachii'') fan 'e [[Chathameilannen]], de [[Navassaglêdkopleguaan]] (''Leiocephalus eremitus'') fan [[Navassa]] (by [[Porto Riko]]) en de [[Kaapverdyske reuzeskink]] (''Chioninia coctei'') fan [[Kaapverdje]]. [[File:Messina_cat_colony_2-11-20.jpg|left|thumb|250px|In [[koloanje (biology)|koloanje]] [[ferwyldere kat]]ten yn 'e [[haven]] fan it [[Itaalje|Italjaanske]] [[Messina]], dy't lykwols geregeldwei fuorre wurde troch de pleatslike [[fisker]]s.]] Yn oare gebieten, dêr't beskate soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') lânseigen binne, foarmje ferwyldere katten in bedriging foar de [[genetysk]]e suverens fan dy bisten, mei't der geregeldwei [[krusing (biology)|krusings]] tusken wylde katten en ferwyldere katten plakfine. Soks bart bygelyks yn [[Skotlân]], dêr't de lânseigen [[Skotske wylde kat]] (''Felis silvestris grampia'') slim [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt trochdat der mar kwealk mear genetysk suvere yndividuën besteane dy't gjin ferwyldere hûskatten yn harren [[stambeam]] hawwe. Yn Skotlân komt ek de [[Kellaskat]] foar, dat gjin selsstannige soarte is, mar spesifyk in krusing fan 'e Skotske wylde kat mei de ferwyldere hûskat. Minsklike hâldings foar ferwyldere katten oer rinne sterk útinoar: guon sjogge de bisten, alteast yn [[Jeropa]], dêr't se al iuwenlang foarkomme, as in ûnderdiel fan 'e [[natoer]], wylst oaren se as [[ûngedierte]] beskôgje dat útrûge wurde moat. Dat lêste kin op eilannen faaks wol oprêden wurde, mar op it fêstelân liket der gjin begjinnensein oan te wêzen. It tal ferwyldere katten is gewoan te grut, en foar elts bist dat deade wurdt, nimt in oaren syn plak yn. In bettere, en op 'e lange termyn ek doeltreffendere metoade is om ferwyldere katten te fangen, te [[sterilisaasje|sterilisearjen]] en dan wer frij te litten, sadat se har net mear [[fuortplantsje]] kinne. [[File:Orange_tabby_cat_sitting_on_fallen_leaves-Hisashi-01A.jpg|right|thumb|180px|In readbûnte kat.]] ==Lichaamlike skaaimerken== ===Lichemsgrutte en lichemsfoarm=== De kat hat trochinoar in kop-romplingte fan 46&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan likernôch 30&nbsp;sm en in [[folwoeksen]] gewicht fan 4–5&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 23–25&nbsp;sm. Der bestiet op dit mêd in bytsje [[seksuele dimorfy]], mei't [[boarre]]n wat grutter binne as [[poes|poezen]]. Katten hawwe in [[kop]] mei in koarte [[snút]], útrinnend op in [[noas]] dy't ornaris drûch is yn tsjinstelling ta de noas fan [[hûn]]en. Oan wjerskanten fan 'e noas sitte lange [[snorhierren]] dy't [[wyt]] fan [[kleur]] binne. De [[eagen]] sitte oan 'e foarkant fan 'e kop, wat nedich is foar foldwaande [[djiptepersepsje]] om súksesfol [[jacht (aktiviteit)|jeie]] te kinnen. Katten hawwe in [[trêde eachlid]], dat trochsichtich is, sadat se de eagen befochtigje kinne sûnder se te sluten. De [[ear (anatomy)|earen]] sitten boppe-op 'e kop. Se rinne út op in punt en hawwe dêrmei in dúdlik trijehoekige foarm. [[File:Cat_skull.jpg|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in kat.]] Katten hawwe oan 'e [[foarpoat]]en 5&nbsp;[[tean]]nen en oan 'e [[efterpoat]]en 4. Alle teannen binne tarist mei ynlûkbere, fjoerskerpe [[klau]]wen. De fyfde tean oan 'e foarpoaten is analooch oan 'e [[tomme]] by minsken. Hy sit likernôch 5–10&nbsp;[[mm]] heger as de oare teannen en rekket by it gean de grûn net. Noch wat tichter by de [[lichem (biology)|romp]] sit op 'e foarpoaten oan 'e binnenkant fan 'e [[pols (anatomy)|pols]] in lyts útstulpsel dat wol liket op in sechsde tean, mar dat net is. It hat gjin funksje by it normale rinnen, mar [[biologen]] ornearje dat it in oanpassing is tsjin útglydzjen dy't brûkt wurdt by it delkommen nei in [[springen|sprong]]. Guon [[list fan katterassen|katterassen]] steane derom bekend dat se faak ekstra teannen hawwe. Dat ferskynsel hjit [[polydaktyly]] en is eins in foarm fan [[yntylt]]. Op 'e [[bealch]] hawwe [[poes|poezen]] ornaris 6 of 8 [[oer]]en, ôfhinklik fan it ras. Mar der binne ek poezen mei mar 4 of wol 10 oeren. ===Skelet=== De hûskat hat in lytsere [[plasse]] en koartere [[bonke]]n as de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). De plasse fan 'e kat is opmerklik foar in plasse fan in [[sûchdier]] om't er tige grutte [[eachgat]]ten hat en in krêftich, spesjalisearre stel [[kaken]]. It [[gebit]] fan 'e kat is oanpast foar it deadzjen fan [[proai]]en en it ferskuorren fan [[fleis]]. Wannear't in kat syn proai oerweldiget, [[biten|byt]] er dy yn 'e [[nekke]], wêrby't er mei syn lange [[hoektosk]]en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] trochsnijt. Dat liedt ta [[ferlamming]] fan 'e proai en úteinlik ta de [[dea]]. Yn ferliking mei oare [[kateftigen]] hat de kat hoektosken dêr't mar in bytsje romte tusken sit yn ferhâlding ta de grutte fan syn plasse. Dat is in oanpassing foar it [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] fan [[kjifdieren]], dy't mar in smelle wringe hawwe. [[File:Catpaw.jpg|right|thumb|250px|In kattepoat mei útstutsen [[klau]]wen.]] De earste beide [[kiezzen]] oan wjerskanten fan 'e [[bek]] foarmje in soarte fan [[snijtosk]]en, dy't fleis op effisjinte wize yn lytse, trochslokbere brokjes snije. Dat is fan krúsjaal belang foar de kat, om't er gjin kiezzen hat dêr't er mei [[kôgjen|kôgje]] kin sa't de [[minske]] dat docht. Katten hawwe ornaris in better gebit as har minsklike baaskes, om't [[toskbedjer]] folle minder fluch giet troch in tsjûkere laach fan beskermjend [[toskglazuer|glazuer]], mar ek trochdat de [[flibe]] fan katten it gebit minder oantaast, trochdat der yn in kattegebit hast gjin nauwe skreefkes sitte dêr't itensresten yn efterbliuwe kinne, en trochdat katten in dieet hawwe dêr't suver gjin [[sûker]] yn foarkomt. (Dat lêste giet fansels net mear op as húskatten fan har baaskes dingen as [[slachrjemme]] foarset krije.) Mar nettsjinsteande dat allegearre komt it likegoed wolris foar dat in kat in tosk ferliest troch bedjer of [[ynfeksje]]. De [[wringe (rêchbonke)|rêchbonke]] fan 'e kat bestiet út 7&nbsp;[[halswringe]]n, 13&nbsp;[[boarstwringe]]n, 7&nbsp;[[mulwringe]]n en in fariabel tal [[sturtwringe]]n yn 'e [[sturt]]. Ta ferliking: minsken hawwe ek 7&nbsp;halswringen, mar 12&nbsp;boarstwringen, 5&nbsp;mulwringen en 3–5&nbsp;[[rudimint]]êre sturtwringen dy't mei-inoar fergroeid binne ta ien ynwindich [[sturtbonke|sturtbonkje]]. De ekstra boarst- en mulwringen jouwe de rêchbonke fan 'e kat folle mear mobiliteit en fleksibiliteit. Oan 'e rêchbonke fêst sitte 13&nbsp;[[rib]]ben, de ûnderskate [[bonke]]n yn 'e [[skouder]]s, en it [[bekken (skelet)|bekken]]. Oars as by de [[earm (anatomy)|earms]] fan minsken it gefal is, wurde de [[foarpoat]]en fan katten mei it skouder ferbûn troch [[kaaibonke]]n dy't oan 'e úteinen net fêstsitte. Katten kinne dêrtroch har skouders folle fierder ynlûke, en dat betsjut dat se harsels troch elts lyts gatsje hinne wrotte kinne dêr't har kop trochinne past. [[File:Shed_domestic_cat_claw_sheaths.tiff|thumb|left|180px|De ôfwurpen bûtenste lagen fan [[klau|katteklauwen]].]] ===Klauwen=== Katten hawwe ynlûkbere [[klau]]wen oan 'e [[tean]]nen. Yn har normale, ûntspande stân binne de klauwen ynlutsen yn skieën yn 'e [[hûd]] fan 'e teannen. Dêrtroch slite se net ôf troch by it [[rinnen]] allegeduerigen yn kontakt mei de [[grûn]] te kommen (sa't by hûnen bart) en bliuwe se skerp. De klauwen oan 'e foarpoaten binne ornaris skerper as dy oan 'e efterpoaten. Katten kinne har klauwen oan ien of mear poaten tagelyk útskowe. Dat útskowen fan 'e klauwen is in [[ynstinkt]]ive reäksje, dy't foarkomt by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]], mar ek by selsferdigening, [[klimmen]], [[knetsjen (kat)|knetsjen]] (in utering fan [[tefredenens]] ferbûn mei [[spinnen (kateftigen)|spinnen]]) of om gryp te krijen op in glêde ûndergrûn. By it [[boartsjen]] mei har baaskes, wannear't der mei it poatsje nei in [[finger]] of [[hân]] slein wurdt, hâlde katten har klauwen yn 'e regel ynlutsen, wêrmei't se sjen litte dat se boartsjen en earnst poerbêst útinoar hâlde kinne. In kat moat altyd in rou oerflak ta syn foldwaan hawwe dêr't er syn klauwen oan slypje kin. By dat it skraabjen fan 'e klauwen komt faak de bûtenste laach fan 'e klau los, sadat de klau fan binnenút fernijd wurde kin. Foar dat doel wurde by eltse [[dierewinkel]] [[skraabpeal]]len ferkocht, dy't besteane út in rjochtopsteand pealtsje op in mei [[stof (weefsel)|stof]] omjûn fuotstik, en wêrby't it pealtsje omwuolle is mei rûch [[tou]]. As in kat soks net hat om 'e klauwen oan te slypjen, is de kâns grut dat er dat dwaan sil oan 'e [[meubilêr|meubels]] of de [[flierbedekking]] en sa skea oan 'e [[ynboel]] tabringe sil. ===Pels=== It [[lichem (biology)|lichem]] fan 'e kat wurdt oerdutsen troch in tsjûke, tichte [[pels]], dy't inkeld de [[noas]], de binnenkant fan 'e [[ear (anatomy)|earen]], de [[anus]] en de kjessentjes op 'e [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e [[poat]]en keal lit. By katten komme in protte ferskillende [[kleur]]farianten foar. De meast foarkommenden binne: *de [[swarte kat]]: hielendal [[swart]]; *de [[bûnte kat]]: ornaris [[swartbûnt]] (mei fariabele mjitten wyt en swart), mar [[readbûnt]] komt ek foar; *de [[trijekleur (kat)|trijekleur]]: [[bûnt (kleur)|bûnt]] mei swarte, wite en [[ljochtbrune]] oant [[readbrune]] flakken; *de [[sipertse kat]]: in [[grize]] grûnkleur mei in patroan fan swarte streken op it lichem, swarte ringen op 'e sturt en mooglik wat wyt op 'e kiel en it [[kin]]); **de [[reade kat]], in ûnderfoarm fan 'e sipertse kat: readbrún (in ljochtere grûnkleur mei dêroerhinne in patroan fan dûnkerder streken), faak ôfwiksele mei wyt; *de [[skyldpodkat]]: bûnt mei swarte, grize en ljocht- of readbrune flakken trochinoar; *de [[puntkat]]: in ljochtere kleur (wyt of griis) op it lichem, mei in dûnkere kleur ([[dûnkerbrún]] of swart) op 'e poaten, sturt, earen en snút; *de [[Maltezer kat]]: griis. <gallery mode=packed heights=120px style="text-align:left"> File:Blackcat-Lilith.jpg|swarte kat File:Pumiforme.JPG|bûnte kat File:British_shorthair_with_calico_coat_(2).jpg|trijekleur File:Cat_November_2010-1a.jpg|sipertse kat File:%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%9A%D1%83%D0%BD.jpg|reade kat File:Short-haired_tortoiseshell_cat.jpg|skyldpodkat File:Neighbours_Siamese.jpg|puntkat File:British_Shorthair_Assis.jpg|Maltezer kat </gallery> ==Sintugen== [[File:20151030 Kattenoog.jpg|thumb|250px|right|In close-up fan it [[each]] fan in kat.]] ===Gesichtsfermogen=== Katten hawwe in treflik [[gesichtsfermogen]] en der wurdt faak sein dat se sels yn it [[tsjuster]] sjen kinne. Dat is net wier: yn absolút tsjuster sjogge katten likemin as minsken. Mar katten kinne noch goed sjen by in sechsdepart fan it [[ljocht]]nivo dêr't minsken ferlet fan hawwe om har te rêden. Foar in diel is dat it gefolch fan it feit dat it [[each]] fan 'e kat tarist is mei in ''[[tapetum lucidum]]'' ([[Latyn]] foar "ljochtsjend tapyt"), dat ljocht dat troch it [[netflues]] komt werom it each yn [[refleksje|reflektearret]]. Sa wurdt de gefoeligens fan it each foar lege ljochtnivo's fergrutte. Foar in oar diel komt it trochdat de spjalten [[pupil (each)|pupil]] fan it katte-each by mar in bytsje ljocht grutter wurde kin oant er frijwol it hiele each omfettet. Wat it [[kleuregesichtsfermogen|sjen fan kleuren]] oangiet, is de kat lykwols folle minder bedield. Oars as it minske-each, dat trije soarten [[kegeltsjes]] omfettet wêrmei't [[read]]-, [[grien]]- en [[blau]]tinten sjoen wurde kinne, hat it katte-each mar twa soarten kegeltsjes foar kleurewaarnimming, wêrmei't blau en [[giel]]ich grien waarnommen wurde kinne. Dêrtroch sjogge katten mar yn hiel beheinde mjitte it ferskil sjen tusken grien en read. Der is wol in trêde soarte kegeltsje, mar dy liket in adaptaasje te wêzen om better sjen te kinnen by lege ljochtnivo's ynstee dat er mei kleurwaarnimming te krijen hat. [[File:TapetumLucidum.JPG|left|thumb|250px|De wjerskyn fan 'e [[fotoflits]] yn it ''[[tapetum lucidum]]'' fan 'e [[eagen]] fan 'e kat.]] ===Gehoar=== It [[gehoar]] fan katten is tige skerp en it is ien fan har weardefolste wapens by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[proai]]en. Se hearre it bêste [[lûd]]en mei in [[frekwinsje]] fan 500&nbsp;[[Herz (ienheid)|Hz]] oant 32&nbsp;&nbsp;[[kHz]], mar kinne lûden yn in tige breed berik gewaarwurde, fan 55&nbsp;Hz oant 79&nbsp;kHz. Ta ferliking: it minsklik gehoar heart inkeld lûden tusken 20&nbsp;Hz en 20&nbsp;kHz. De gefoeligens fan it kattegehoar wurdt noch fergrutte troch de yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] grutte [[ear (anatomy)|earen]], dy't tige beweechber binne en nei it lûd ta draaid wurde kinne as wiene it skûtelantennes. De kat heart ek [[ultrasoan]]e lûden, wat fan pas komt om't in protte [[kjifdieren]] ultrasoane roppen hawwe. ===Oare sintugen=== De kat hat ek in sterke [[rooksin]], hoewol't dat [[sintúch]] by de kat lang net sa heech ûntwikkele is as by de [[hûn]]. Dêropta hawwe katten (en in protte oare bisten) in [[orgaan fan Jacobson]] yn 'e [[mûle]], dêr't se [[rook|roken]] mei gewaarwurde kinne op in manear dy't minsken net besitte. [[File:Tabby_cat_with_visible_nictitating_membrane.jpg|right|thumb|180px|In [[foto]] fan in kat dy't mei de [[eagen]] knipperet, sadat it [[trêde eachlid]] te sjen is.]] De [[smaak (sintúch)|smaak]] is by katten relatyf min ûntwikkele; wylst minsken mear as 9.000 [[smaakpapil]]len op 'e [[tonge]] hawwe, telt de kattetonge der mar sa'n 470. Katten hawwe in [[genetysk]]e [[mutaasje]] fan 'e [[smaakreseptor]]s dy't foarkomt dat har smaakpapillen ferbinings oangean kinne mei [[sacharide|sûker]][[molekulen]]. Dat betsjut dat katten gjin [[swiet (smaak)|swietens]] priuwe kinne. [[Soer (smaak)|Soerens]] en [[bitter (smaak)|bitterens]] kinne se lykwols wol priuwe, en ek beskikke se oer spesjale smaakpapillen foar it priuwen fan [[aminosoer]]en, lykas [[proteïne]]n. Katten [[taast]]e mei de [[snorhierren]]. Dat binne lange, tige gefoelige [[hier (begroeiïng)|hierren]], dy't oars as de namme suggerearret, oer it hiele lichem sitte. Mar se groeie fral oan 'e sydkanten fan 'e [[snút]] en op 'e [[wynbrau]]wen. Mei de snorhierren mjitte katten oft in iepening grut genôch is om harsels trochhinne te wrotten. Ek ferskaffe se yn it absolute tsjuster, as de kat ek neat mear sjocht, ynformaasje oer it om-en-by troch foarwerpen oan te reitsjen en troch [[lucht]]streamings waar te nimmen. In hommelse oanrekking fan 'e snorhierren yn it [[gesicht]] fan 'e kat lokket in [[refleks]] út wêrby't de eagen tichtgeane. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om skea oan 'e eagen tsjin te gean. [[File:Kittyply_edit1.jpg|left|thumb|250px|De [[snorhierren]] fan in kat binne tige gefoelige [[taast]]organen.]] ==Hâlden en dragen== ===Aktiviteit en rêst=== De kat is fan natuere in [[nachtdier]], dat [[dei|oerdeis]] rêst hâldt. Mar tûzenen jierren fan oanpassing oan it hâlden en dragen fan harren minsklike baaskes, dy't [[deidier]]en binne, hat derfoar soarge dat katten tsjintwurdich sawol [[nacht]]s as oerdeis aktyf binne, hoewol noch altyd mear nachts as deis. Se beheine ferlies fan [[enerzjy]] troch te [[sliep]]en. Dat is in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]], en gjin bewust beslút. Yn it wyld wie it sa dat de kat ôfhinklik wie fan súkses by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. De iene deis fong er miskien wol fretten by 't folop, wylst er de oare deis sûnder iten ta moast. Yn dy kontektst is it in tige goede oerlibbingsstrategy om derfoar te soargjen dat in yndividu mei in goed miel sa lang mooglik ta kin. Tsjintwurdich is soks net mear sa relevant by húsdieren dy't eltse dei op fêste tiden har iten foarset krije, mar it ynstinkt wurket noch altyd op dy manear. En wat [[ferâldering|âlder in kat wurdt]], wat mear oft er sliept. Hoelang't in kat deis sliept, ferskilt fan eksimplaar ta eksimplaar, mar yn 'e regel giet it om 12–16&nbsp;oeren, mei in gemiddelde fan 13–14&nbsp;oeren. Guon, fral âldere, katten kinne wol 20&nbsp;oeren deis sliepe. Katten sliepe trouwens net oan ien wei troch, mar wurde geregeldwei eefkes wekker, ek as der neat is om wekker fan te wurden. Ek dat is ynstinkt. Om't de kat yn it wyld [[solitêr]] libbet, hat er allinnich himsels om op werom te fallen. Dus moat er om 'e safolle tiid even neigean oft de kust noch feilich is. It [[Ingelsk]]e wurd ''cat nap'', foar in koart skoftke sliepen (by de minske), komt fan dy foarm fan kattegedrach. As se sliepe, meitsje katten koarte hoartsjes fan [[REM-sliep]] troch, dy't gauris mank geane mei it ûnbewust gearlûken fan [[spier]]en, benammen yn 'e poaten. Dat suggerearret dat se [[dream]]e. [[File:Black_and_gray_mackerel_tabby_cat_at_night_in_Tuntorp_7.jpg|right|thumb|180px|In alerte kat by [[tsjuster]], mei de [[pupil (each)|pupillen]] útset en de [[ear (anatomy)|earen]] rjochte op it plak dêr't in [[lûd]] wei komt.]] ===Fuortbeweging=== De kat is in [[teangonger]]. Dat wol sizze dat er eins op syn [[tean]]nen rint, om't de hiele kattepoat [[anatomy]]sk sjoen foarme wurdt troch de teannen. De rest fan 'e [[foet]] foarmet nammentlik it ûnderste diel fan 'e [[skonk]]. Oars as de measte [[sûchdieren]] is de kat dêrnjonken in [[telgonger]], dy't foar syn [[fuortbeweging]] beide skonken oan 'e iene sydkant fan syn liif ferset, ear't er de beide skonken oan 'e oare side fan syn liif ferset. De efterpoat wurdt dêrby op of deunby it plak pleatst dêr't earder de foarpoat al stien hat, wat it meitsjen [[lûd]] en it efterlitten fan sichtbere [[spoar (bisten)|spoaren]] minimalisearret. By it trochkrusen fan rûch terrein binne de efterpoaten op dy manear ek altyd wis fan in stevige ûndergrûn. Wannear't de kat syn [[faasje]] opfiert fan [[rinnen]] nei [[draven]], kriget syn fuortbeweging it diagonale karakter dat dy by de measte sûchdieren hat, wêrby't de rjochterfoarpoat en de lofterefterpoat tagelyk ferset wurde, en dêrnei de lofterfoarpoat en de rjochterefterpoat. ===Lykwicht=== Katten hâlde der oer it algemien fan om op hege plakken te sitten. Sa'n heech plak kin tsjinje as in [[mûklaach]] foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. In oare mooglike útlis is dat in heech sitplak de kat in better observaasjepunt jout, dêr't er syn [[territoarium (biology)|territoarium]] wei yn it each hâlde kin. In kat falt mar komselden, mar it komt wol foar. By sa'n fal slagget it in kat frijwol altyd om himsels mei de [[poat]]en nei de grûn ta te oriïntearjen, of it moat wêze dat it om in fal fan in hichte fan minder as 90&nbsp;[[sm]] giet. Yn sa'n gefal is er op it momint fan it fallen al te ticht by de grûn om him noch rjochtop te draaien. Dit fermogen hat oanlieding jûn ta it ûntstean fan it [[sprekwurd]]: "In kat komt altyd op syn poatsjes telâne". It rjochtop draaien is gjin bewust beslút fan 'e kat, mar in [[refleks]] dy't bekend stiet as de [[katterjochtopdraairefleks]]. Hy wurdt feroarsake troch de uterst gefoelige [[slakkehûs (anatomy)|lykwichtsorganen]] yn 'e earen fan in kat yn gearwurking mei de fleksibele [[rêchbonke]], dy't him by steat steld om him yn it luchtliddige om te draaien. [[File:Black_and_white_cat_walks_on_the_branches_of_a_tree.jpg|left|thumb|250px|In kat hâldt mei gemak syn lykwicht op 'e smelle [[tûke (beam)|tûken]] yn in [[beam]].]] ===Sosjalens=== De kat fêstiget in eigen territoarium, dat ôfset wurdt troch foarwerpen te besproeien mei [[urine]], troch mei de sydkant fan 'e kop by foarwerpen lâns te wriuwen ([[kopkes jaan|kopkes te jaan]]), wêrby't út 'e [[klier]]en yn 'e [[wang]]en minime, mar foar katten te [[rûken]] ôfskieding ôfjûn wurdt, en troch [[kjitte]] efter te litten. Ynkringers, d.w.s. soartgenoaten, wurde ornaris troch de territoariumhâlder út it ôfsette domein ferjage. Tusken de territoaria yn sitte iepen romten, nimmenslân sis mar, dêr't buorkatten inoar [[begroeting|begroetsje]] kinne sûnder dat der ynbrek op inoars territoarium makke wurdt. It ferjeien fan in ynkringer ferrint yn ferskate stadia: earst wurdt de ynkringer oanstoarre sûnder mei de eagen te knipperjen, wat by katten in teken fan [[agresje]] is. As dat net helpt, folget [[blazen (kateftigen)|blazen]], [[grânzgjen]] en úteinlings in koarte, [[geweld]]diedige en teffens lûdroftige oanfal. De kat is fan natuere in bist dat [[solitêr]] libbet, en dat inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten opsiket (en dan noch inkeld fan soartgenoaten fan it oare [[geslacht (sekse)|geslacht]]). Trochdat minsken faak ferskate katten hawwe, ek yn 'e [[prehistoarje]] al, hawwe katten leare moatten om soartgenoaten yn har neite te duldzjen. Dat leare se it maklikst as se fan jong ôf oan net better witte. As men in oare kat yn in besteande sitewaasje yntrodusearret by in kat dy't deroan wend is allinnich te wêzen, sil dat foar 't neist gâns opskuor en trelit jaan, mei [[agresje]] dy't útgiet fan 'e oarspronklike bewenner, om't er de nijynkommeling as in ynkringer yn syn [[territoarium (biology)|territoarium]] sjocht. [[File:Paolo_Monti_-_Servizio_fotografico_(Roma,_1969)_-_BEIC_6353760.jpg|right|thumb|250px|In [[koloanje (biology)|koloanje]] [[ferwyldere kat]]ten yn it [[Largo di Torre Argenina]] yn [[Rome]]. <small>(Foto troch [[Paolo Monti]], [[1969]].)</small>]] Mar ek as minsken der net (direkt) by belutsen binne, kinne har tsjintwurdich mank katten sosjale struktueren ûntjaan. In [[Ingelân|Ingelsk]] ûndersyk nei katten dy't by har baaskes yn 'e grutte [[stêd]] wennen, yn in stripe [[rychjeshûs|rychjeshuzen]] mei mar beheinde romte foar de [[eftertunen]] en hielendal gjin [[foartunen]], toande oan dat katten yn sa'n gefal in soarte fan [[time-share]] opsette, wêrby't se itselde territoarium besette, mar op ferskillende tiden fan 'e dei. [[Ferwyldere kat]]ten kinne ek [[koloanje (biology)|koloanjes]] foarmje, wêrby't se inoars oanwêzigens by deselde boarne fan iten (faak fersoarge troch minsken) duldzje. Healwylde [[boerekat]]ten foarmje soms gearwurkjende groepen oan inoar besibbe poezen, dy't inoar helpe om har jongkatsjes grut te bringen. Jeien wurdt lykwols altyd allinnich dien en nea yn gearwurking. Ek oan 'e omgong mei minsken is de kat yn 'e tûzenen jierren sûnt syn domestisearring folslein wend rekke. Mar as in jongkatsje net ier yn syn libben mei minsken omgiet, folget [[ferwyldering]]. Sosjalisearre katten kinne in protte [[affeksje]] toane foar "harren" minsken, en trouwens ek foar oare húsdieren dêr't se mei gearlibje, lykas hûnen. Dat dogge se û.o. troch [[spinnen (kateftigen)|spinnen]], kopkes jaan en by minsken op 'e skurte lizze te wollen. Yn [[etology]]sk opsjoch hat it minsklike baaske yn sa'n gefal foar de kat it plak fan syn [[mem]] ynnommen. [[Folwoeksen]] hûskatten libje har hiele libben dêrom yn in soarte fan útrutsen [[jonkheid]]. Katten kinne lykwols ek agresje toane foar minsken oer. Wiere agresje komt hast allinnich mar foar yn katten dy't net goed sosjalisearre binne. By sosjalisearre katten giet it yn 'e regel om [[werlate agresje]], wêrby't der wat is dat de kat agitearret, lykas wat dat er sjocht of heart of in oare boarne fan prikels dy't er sels net oanfalle kin. De [[argewaasje]] en [[lulkens]] moatte dan earnewêr oars hinne en wurde werlaat nei in oare kat of in minske. [[File:Meow_cat_-_Mdebona.jpg|left|thumb|250px|In [[miaukjen]]de kat.]] ===Kommunikaasje=== De wichtichste manear fan 'e kat om te [[dierlike kommunikaasje|kommunisearjen]] is troch te [[miaukjen]]. [[Wylde kat]]ten en [[ferwyldere kat]]ten dogge dat inkeld as jongkatsje, om mei de mem te kommunisearjen, en hâlde dermei op sadree't se by de mem wei geane om selsstannich te libjen. Nuete katten hâlde har hiele libben oan mei miaukjen, mei't se leard hawwe dat har minsklike baaskes dêr folle better op reägearje as op har [[lichemstaal]], dy't faak ûnopmerken bliuwt. Oare foarmen fan [[stim|fokalisaasje]] binne [[spinnen (kateftigen)|spinnen]], [[blazen (kateftigen)|blazen]] en [[grânzgjen]]. Spinnen is in gûnzjend lûd dat katten yn 'e [[kiel]] meitsje as se tefreden en gelokkich binne, bygelyks as se [[aaien (strieljen)|oanhelle]] wurde of as se iten krije. Blazen is in siizjend leven by wize fan drigemint, dat makke wurdt mei de bek heal iepen en de [[tosk]]en ûntbleate. Grânzgjen nimt by katten de foarm oan fan in lûd, sirene-eftich janken, dat leech fan [[toan]] begjint, dan heechtoaniger wurdt om úteinlik wer nei deselde lege toan werom te kearen. De lichemstaal fan katten is in goede yndikaasje fan it [[sin (humeur)|sin]]. Fan belang binne dêrby fral de [[lichemshâlding]] en de stân fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] en de [[sturt]]. As de lichemshâlding ûntspand is, kin derfan útgien wurde dat de kat sels ek ûntspand is. Wannear't de sturt hinne en wer slacht, is de kat agitearre. As earen platteard wurde op 'e kop, is de kat lulk of fielt er him bedrige. In sturt dy't omheech stiet, jout in freonlike begroeting oan. It is ek in yndikaasje foar de posysje fan 'e kat yn 'e sosjale groep, want [[dominânsjehierargy|dominante]] katten stekke de sturt minder faak omheech as ûnderhearrige katten. By moetings mei oare katten is ek it tsjininoar oandrukken fan 'e noazen in skaaimerk fan in freonlike begroeting. Dat kin folge wurde troch [[fliejeien|sosjaal waskjen]], wêrby't de iene kat de oare wasket (slikket). [[File:Cat_tongue_macro.jpg|right|thumb|250px|In [[tonge|kattetonge]] by it [[waskjen (kat)|waskjen]].]] ===Waskjen=== Katten steane derom bekend dat it skjinne bisten binne, dy't in oansjenlike hoemannichte tiid warber binne mei it [[slikjen|beslikjen]] fan 'e eigen [[pels]] om dy te ûnderhâlden. De [[tonge]] fan 'e kat is oan 'e boppekant oerdutsen mei [[stikel (soölogy)|stikeltsjes]] dy't mei de punt yn 'e rjochting fan 'e [[kiel]] steane. Dy stikeltsjes wurde [[tongestikeltsjes]] (''papillae linguales'') neamd; se binne likernôch <sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[mm]] lang en har stivens wurdt feroarsake troch [[keratine]] (deselde stof dêr't ek [[neil]]en en [[hier (begroeiïng)|hier]] fan makke binne). By it slikjen fan 'e pels fungearje de tongestikeltsjes as in soarte fan [[hierboarstel]]. Dat betsjut dat katten in protte hier binnenkrije, en party katten, yn 't bysûnder eksimplaren fan langhierrige [[katteras|rassen]], [[koarjen|koarje]] út en troch in woarstfoarmige, 2–3&nbsp;[[sm]] lange [[hierbal]] op, besteande út hier dat se trochslokt hawwe by it waskjen. Dat opkoarjen fan hierballen kin foarkomd wurde mei middels dy't derfoar soargje dat it trochslokte hier troch de [[term (anatomy)|terms]] giet en der fia de [[anus]] wer út komt mei de [[kjitte]]. Ek helpt it gâns as baaskes it hier fan harren katten geregeldwei [[kaam|kjimje]] of [[boarstel]]je en dêrmei in protte los hier ferwiderje foar't dat yn 'e [[mage]] fan 'e kat bedarje kin. [[File:Play_fight_between_cats.webmhd.webm|left|thumb|250px|In pear jongkatsjes fan 14&nbsp;[[wike]]n âld oan it [[boartsjen]].]] ===Boartsjen=== Nuete katten steane der ek om bekend dat se graach [[boartsjen|boartsje]] meie. Dat jildt benammen foar jongkatsjes, mar ek âldere katten litte har der faak noch wol ta ferliede. Mei sok [[hâlden en dragen]] wurdt it beslûpen, bespringen en deadzjen fan [[proai]]en neibeard, dat foar jongkatsjes is it in folslein natuerlik gedrachspatroan. Yn [[dierewinkel]]s is alderhanne [[boartersguod]] foar katten te krijen dêr't se efteroan gean kinne, lykas in pear [[fear (fûgels)|fearkes]] oan in triedzje dat wer oan in stokje fêstsit, of in in baltsje mei in [[bel]]tsje deryn, dat foar de noas fan 'e kat lâns sleept wurde kin. Ek binne der [[plúsj]]en bisten te keap dêr't [[kattekrûd]] yn stoppe wurde kin, mei't katten sljocht binne nei de [[rook]] fan dat spul. Behalven sabeare jeien dogge katten by boartsjen ek oan sabeare fjochtsjen, sawol ûnderling as mei minsken. Dêrby slane se mei in poatsje nei it poatsje fan in oare kat of nei de [[finger]] of [[hân]] fan in minske. Dat it mar boartsjen is, blykt út it feit dat de kat dêrby syn [[klau]]wen ynlutsen hâldt; as it him mienen wie, waarden de klauwen útskood. Ek besykje boartsjende katten soms in finger of hân of in oare kat te [[biten]]. Dêrby bite se net troch, hoewol't by minsken dan de toskleasten wol yn 'e [[hûd]] steane. Sok hâlden en dragen is [[evolúsje|evolúsjonêr]] ta ûntwikkeling kommen om katten de feardichheden oefenje te litten dêr't se ferlet fan hawwe yn echte gefjochten mei soartgenoaten om [[territoarium (biology)|territoaria]] of de kâns op [[fuortplanting]]. It kin ek skoan wêze dat troch sok boartsjen de [[eangst]] saksearret dy't se fan natuere fiele by it oanfallen fan oare bisten. Katten boartsje oer it algemien mear mei boartersguod as se [[honger]] hawwe. Se jouwe ornaris de foarkar oan boartersguod dat liket op 'e lytse pelsdragende bistkes dy't se fan natuere bejeie. Mar se reitsje [[habituaasje|fluch wend]] oan sok boartersguod en ferlieze der gau de belangstelling foar, nammenste mear om't it spul net echt ytber is. [[Kleaune]]n [[jern]] wurde (bedoeld of ûnbedoeld) ek faak brûkt as boartersguod, mar as jern of in [[tou]]tsje troch de kat opfretten wurdt, kin it bestrûpt reitsjen oan 'e basis fan 'e [[tonge]] of fêst komme te sitten yn it [[yngewant]] fan 'e kat. Yn beide gefallen is in besyk oan 'e [[bistedokter]] needsaaklik. [[File:Gato_enervado_pola_presencia_dun_can.jpg|right|thumb|250px|In kat [[blazen (kateftigen)|blaast]] wylst er syn [[rêch]] krommet.]] ===Fjochtsjen=== By katten hingje [[boarre]]n der folle mear ta oer om mei-inoar te fjochtsjen as [[poes|poezen]]. Mank [[ferwyldere kat]]ten is de wichtichste reden foar it oangean fan in gefjocht [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] tusken twa boarren om in [[maartsk]]e poes. Yn sokke gefallen wurde de measte gefjochten wûn troch de swierdere boarre. By nuete, by minsken ynwenjende boarren is de wichtichste reden om te fjochtsjen de swierrichheid om ôfsûnderlike [[territoarium (biology)|territoaria]] te fêstigjen yn ien-en-itselde hûs. Dat kin ek foar poezen in reden wêze om te fjochtsjen. Ferwyldere poezen fjochtsje fierders ek om har jongkatsjes te ferdigenjen. It [[kastraasje|kastrearjen]] fan nuete boarren kin it fjochtgedrach yn in protte gefallen ophâlde of teminsten saksearje litte, wat suggerearret dat it te krijen hat mei [[geslachtshormoan]]en. As in kat [[agressyf]] is, makket er himsels sa grut mooglik om 'e tsjinstanner te [[yntimidaasje|yntimidearjen]]. Dat docht er troch syn [[hier (begroeiïng)|hier]] op sawol it [[lichem (biology)|lichem]] as de [[sturt]] op te setten, de [[rêch]] te kromjen (in hege rêch te meitsjen) en mei de side nei de tsjinstanner stean te gean, sadat syn grutte better te sjen is. As dat net daliks effekt hat, folget [[blazen (kateftigen)|blazen]] en lûd [[grânzgjen]] en úteinlik in hommelse, mar meastal koarte, [[geweld]]diedige oanfal, wêrby't sawol de klaud, slein (nei de kop) as biten wurde kin. De [[ear (anatomy)|earen]] wurde yn sa'n sitewaasje plat nei efteren ta op 'e kop lein om har by fysyk geweld te beskermjen tsjin skea, en mooglik ek om te harkjen oft der ek mooglik gefaar fan efteren ôf driget. [[File:Gru%C3%B1ido_gato_(Chacha).ogg|left|thumb|250px|It [[lûd]] fan in [[grânzgjen]]de en [[blazen (kateftigen)|blazende]] kat.]] Earnstige [[ferwûning]]s by sa'n gefjocht binne seldsum, nammenste mear om't de gefjochten yn 'e regel mar hiel koart duorje. De ferliezer naait al rillegau út en de slimste wûnen binne ornaris in pear skrammen op 'e earen of yn it gesicht. Gefjochten fan boarren om in maartske poes binne oer it algemien gewelddiediger as gefjochten om territoaria, en ferwûnings by sokke gefjochten kinne bytiden ek út djippe [[bytwûne]]n bestean, dy't [[ynfeksje|ûntstutsen]] reitsje kinne. Sokke bytwûnen binne nei alle gedachten ek in wichtige manear foar de oerdracht fan it [[katte-AIDS]]. [[Geslachtsripens|Geslachtsripe]] boarren binne yn har libben ornaris belutsen by gâns gefjochten en âldere eksimplaren hawwe faak in [[gesicht]] en earen dy't oerdutsen binne mei [[groede]]n. Behalven ûnderling fjochtsje katten soms ek mei oare bisten. Om har territoarium te ferdigenjen, of, yn it gefal fan poezen, om har jongen te beskermjen, binne se soms ree om bisten oan te fallen dy't grutter binne as sysels, lykas [[hûn]]en en [[foks]]en. [[File:Hunting_black_tabby_cat.jpg|right|thumb|180px|In kat beslûpt by it [[jacht (aktiviteit)|jeien]] syn [[proai]].]] ===Jeien=== De kat is in [[karnivoar]] [[rôfdier]], dat lytsere bisten [[jacht (aktiviteit)|bejaget]], yn 't bysûnder [[kjifdieren]]. Dat wie oarspronklik ek de reden foar harren [[domestisearring]]: om oanfraat troch lytse kjifdieren fan [[minsklik]]e itensfoarrieden ([[nôt]] en oare [[lânbougewaaks]]en) foar te kommen. Katten brûke twa jachtstrategyen: aktyf efter in proai oangean, dy slûpendewei oer it mad komme en úteinlings gripe troch him op 'e hûd te springen, en troch yn in [[mûklaach]] ôf te wachtsjen oant in proai ticht genôch by komt dat er pakt wurde kin. Hokker fan dy beide jachtstrategyen tapast wurdt, hinget alhiel ôf fan 'e omstannichheden en de beskikbere soarten proai. By kjifdieren dy't ûndergrûnske [[hoale]]n oanlizze, wachtet in kat soms mei suver einleas [[geduld]] by de yngong fan 'e hoale. [[Fûgels]] wurde dan wer aktyf beslûpt. In elemint fan it jachtgedrach fan katten dat noch altyd mar min begrepen wurdt troch [[mammalogen]], is it oanbieden fan deade proaien troch katten oan har minsklike baaskes. In mooglike útlis is dat de kat "syn" minsken as leden fan syn sosjale groep beskôget en by [[oerskotdeading]] it fleis dat er sels net op kin diele wol mei de oare groepsleden. Dêrby [[hâldt en draacht]] de kat him neffens de [[dominânsjehierargy]], wêrby't er de minsken behannelet as wiene se de lieders fan syn groep. In oare útlis is dat katten dy't soks dogge "harren" minsken krekt as jongkatsjes beskôgje, dy't fuorre wurde moatte of noch leare moatte om te jeien. Dy lêste teory sjocht oer de holle dat boarren ek proaien meinimme foar "harren" minsken, wylst boarren frijwol neat út te stean hawwe mei it grutbringen fan jongkatsjes. [[File:Cats_having_sex_in_Israel.jpg|left|thumb|250px|In [[boarre]] en in [[poes]] oan it [[pearjen]].]] ===Fuortplanting=== De kat stjit [[feromoan]]en ôf en nimt se ek waar. As de [[poes]] [[tyldrift]]ich is, seit men dat se [[maartsk]] is. Dat bart net inkeld yn [[maart]], mar ferskate kearen jiers, oant en mei [[augustus]], hoewol't de earste kear ornaris wol yn maart falt. Yn 'e [[tropen]] giet de [[aaisprongsyklus]] fan 'e poes faak it hiele jier troch. Ien sa'n syklus duorret likernôch 21&nbsp;[[dagen]]. As in poes maartsk is, makket se dat buorkundich fia har [[rookflagge]]n en teffens troch lûd te jammerjen. Dat lûkt faak ferskate [[boarre]]n oan, dy't mei-inoar fjochtsje om it rjocht om mei de poes te [[pearjen]]. De winner wurdt ynearsten troch de poes ôfwiisd, mar hy hâldt oan en úteinlings lit se him syn gong gean. By de [[pearing]] giet it der by katten net sêftsinnich om en ta: de boarre bespringt de poes en hâldt har stevich beet troch yn har [[nekfel]] te biten. De poes jammeret lûd om't de [[penis]] fan 'e boarre tarist is mei in bân fan 120–150 nei syn lichem ta wizende [[penisstikel]]s fan likernôch 1&nbsp;[[mm]] lang, wêrmei't er syn penis yn 'e [[fagina]] fan 'e poes ferankeret. As de penis útlutsen wurdt, docht dat fansels [[pine|sear]], mar it tinken mank [[mammalogen]] is dat de poes dêrtroch [[seksuele stimulaasje|seksueel stimulearre]] wurdt, wat de [[yndusearre ovulaasje|ovulaasje feroarsaket]]. [[File:1dayoldkitten.JPG|right|thumb|250px|In nijberne jongkatsje.]] Nei de pearing wasket de poes har [[geslachtsdiel]] yngeand. As in boarre dan noch mei har besiket te pearjen, falt se him mei uterste [[agresje]] oan. Nei 20–30&nbsp;minuten, as de poes klear is mei waskjen, wurdt de fuortplantingssyklus werhelle, itsij mei deselde, itsij mei in oare boarre. Om't net eltse pearing in ovulaasje feroarsaket, hoecht de poes net [[befruchting|foal]] te reitsjen fan 'e earste boarre dêr't se mei pearet. Boppedat binne katten [[superfruchtberens|superfruchtber]], wat sizze wol dat de ûnderskate jongkatsjes út itselde nêst ferskillende [[heit]]ten hawwe kinne. Wammear't de maartskens fan 'e poes foarby is, geane de boarren wer har wegen en hawwe dan fierders neat mear mei it hiele [[fuortplanting]]sproses te krijen. De [[draachtiid]] duorret by de katten 64–67&nbsp;dagen, mei in gemiddelde fan 65&nbsp;dagen. Tsjin 'e ein fan dy perioade wurdt de poes ûngeduerich en siket se in skûlplak op om te [[befalling|befallen]]. Foar [[ferwyldere kat]]ten kin dat in beskut plak wêze tusken opgeande [[fegetaasje]] of de ferlitten [[hoale]] fan in [[wylde knyn]]. [[Boerekat]]ten meitsje faak in nêsthoale yn it [[hea]] of [[strie]] fan 'e [[golle]]. Nuete hûskatten kinne ek in beskut plakje yn of om 'e hûs sykje, mar it komt ek foar dat se har yn 'e hûs sa noflik fiele, dat se gewoan yn in [[doaze]] of yn in [[koer]] yn [[wenkeamer]] befalle, yn it bywêzen fan harren baaskes. Ien nêst bestiet út 1–6&nbsp;jongkatsjes, mei in gemiddelde fan 3. In [[geslachtsripens|geslachtsripe]] poes dy't datoangeande net yn har dwaan en litten beheind wurdt troch minsken bringt jiers yn trochsneed 1,4&nbsp;nêsten jongen fuort, mei in absolút maksimum fan 3&nbsp;nêsten. It earste nêst jongen fan in jonge poes is ornaris lytser yn oantal as de folgjende nêsten. [[File:Cat birth 2.ogg|thumb|left|250px|Húsgenoaten binne nijsgjirrich nei in nijberne jongkatsje.]] Likernôch 66% fan 'e jongkatsjes wurdt [[berne]] mei de kop earst. By de berte binne de jongkatsjes [[dôvens|dôf]] en [[blinens|blyn]], mar se hawwe al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. Mei 7–10&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei likernôch 17&nbsp;dagen bart itselde mei de [[ear (anatomy)|earkes]]. Oan 'e ein fan 'e twadde wike kinne de jongkatsje [[krûpen|krûpe]], mar noch net [[rinne]]; dat begjint pas mei likernôch 20&nbsp;dagen. Mei 28–35&nbsp;dagen begjinne de jongkatsjes foar it earst wat fêst iten te fretten, en mei 42–49&nbsp;dagen wurde hielendal [[ôfwûn]]. Fan 28&nbsp;dagen ôf leart de poes har jongen ek om op 'e [[kattebak]] te gean.<ref>{{Aut|Turner, D.C.}} en {{Aut|Bateson, P.}}, ''The Domestic Cat: The Biology of its Behaviour'', Cambridge, 2000 (Cambridge University Press).</ref> Omtrint 40–45&nbsp;dagen krije de eagen har definitive [[kleur]]. Mei 55&nbsp;dagen hawwe jongkatsjes har folsleine [[molkegebit]] en begjinne se jachttechniken te oefenjen. Mei likernôch 125&nbsp;dagen (18&nbsp;[[wike]]n) wurdt it molkegebit [[wikseljen (gebit)|wiksele]] foar it fêste gebit. Guon boarnen wolle hawwe, mei likernôch 64&nbsp;dagen (8&nbsp;wiken) is it de bêste tiid om jonge boarren [[kastrearje]] te litten, hoewol't de standertleeftyd dêrfoar 24&nbsp;wiken bedraacht.<ref>{{Aut|Peeters, E.}}, ''Vroegcastratie: Uw Katje Laten Helpen op Jonge Leeftijd'', 2008 (Majesteit), s. 36–38, 58.</ref> Dêrmei kin ûnwinske, [[geslacht (sekse)|geslachtsrelatearre]] hâlden en dragen, lykas [[agresje]] en it ôfsetten fan in [[territoarium (biology)|territoarium]] troch it sproeien mei [[urine]], foarkomd wurde. [[Sterilisaasje]] fan jonge poezen kin al mei 7&nbsp;wiken plakfine, sadat se net maartsk wurde en lûdroftich jammerje om boarren te lokjen. Mei 9&nbsp;wiken moatte jongkatsjes de earste [[faksinaasje]] krije foar [[kattesykte]] en [[proestsykte]], mei 13&nbsp;wiken folge troch de twadde faksinaasje. Sadree't se selsstannich fan 'e mem oerlibje kinne, mei likernôch 85&nbsp;dagen (12&nbsp;wiken), kinne jongkatsjes útparte wurde om nei in nij thús te gean. [[File:Nursing_Cat_01.jpg|right|thumb|250px|In wite [[poes]] lit har ferskillend kleure jongkatsjes drinke.]] Boarren binne mei 5–7&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]], en poezen mei 5–10&nbsp;moannen. Wannear't dat krekt bart, hinget ôf fan it [[katteras|ras]]. De [[libbensferwachting]] fan nuete hûskatten (dus [[ferwyldere kat]]ten bûten beskôging litten) is de ôfrûne heale iuw drastysk omheech gien. Yn 'e [[1980-er jierren]] libben sokke bisten yn trochsneed noch 7&nbsp;jier, mar yn [[1995]] wie dat al 9,4&nbsp;jier, en yn [[2014]] en [[2023]] waard beide kearen in gemiddelde fan 13&nbsp;jier metten. Dat hat te krijen mei ferbetterings yn 'e [[feterinêre genêskunde]], mar ek mei de taname fan it tal [[kastraasje|kastrearre]] en [[sterilisaasje|sterilisearre]] katten. Want kastrearre boarren libje hast 50% langer as boarren dy't seksueel aktyf binne, wylst sterilisearre poezen sels 62% langer libje as poezen dy't it iene nêst jongen nei it oare smite. Kastraasje en sterilisaasje hawwe lykwols ek in fermindere [[spiisfertarring]] en in gruttere [[ytlust]] ta gefolch, wat liede kin ta [[obesitas]] by katten. De maksimale libbensferwachting leit foar katten noch in stik heger. De âldste Nederlânske kat waard 28&nbsp;jier, wylst de âldste kat fan 'e wrâld 38&nbsp;jier wurden wêze soe. Oer it algemien binne sokke leeftiden dreech te kontrolearjen, mei't katten gjin bertebewiis hawwe. By raskatten is de bertedei lykwols yn harren [[stamboek]] registrearre. ==Fretten en drinken== ===Fretten=== Katten stilje har [[honger]] troch ferskate lytse mielen deis te beplúzjen. De frekwinsje fan it iten en de grutte fan 'e mielen ferskilt nei yndividu en wurdt ek beynfloede troch de omstannichheden. As der mear as ien kat yn in hûs libbet, of as it giet om in [[ferwyldere kat]] op in plak dêr't ek oare ferwyldere katten foarkomme, sil de kat mear yn ien kear ite út eangst dat it oars troch oare katten opfretten wurdt. In ienlingskat yn in [[húshâlding]], dy't wit dat it iten der mei in pear oeren ek noch wol foar him stean sil, yt faak lytsere bytsjes tagelyk. Katten kieze har fretten op basis fan [[temperatuer]], [[rook]] en struktuer. Se jouwe de foarkar oan iten op [[keamertemperatuer]], en meie der oer it algemien min oer as har iten út 'e [[kuolkast]] komt. It leafst hawwe se wietfoer dat ryk is oan [[aminosoer]]en, dy't ek yn [[fleis]] sitte. Katten wize ornaris iten ôf dat se net kenne ([[neofoby]]) en leare fluch om [[kondisjonearre smaakaverzje|iten te mijen dat har yn it ferline min smakke]] hat. Nuete hûskatten kinne it bêste ôfwikseljend drûchfoer (brokjes) en wietfoer foarset wurde, op fêste tiden deis. [[File:Kot_z_mysz%C4%85.jpg|left|thumb|230px|In kat mei syn [[proai]], yn dit gefal in [[hartemûzen|hartemûs]].]] Yn 'e frije [[natoer]], oft it no giet om [[ferwyldere kat]]ten dy't har eigen kostje byinoar skarrelje moatte, of om nuete hûskatten dy't sûnder dat it nedich is bûtendoar op jacht geane om't dat no ienris har [[ynstinkt]] is, fange en frette katten benammen [[kjifdieren]] en lytsere [[fûgels]]. Yn [[Noardwest-Jeropa]] binne yn dat ferbân benammen wichtich: de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), de [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''), de [[mosk]] (''Passer domesticus'') en de [[protter]] (''Sturnus vulgaris''). Ek lytse [[sûchdieren]] dy't gjin kjifdieren binne, lykas [[pipermûzen]], wurde wol deade, mar dy smeitsje blykber min, want se wurde almeast ûnoanfretten lizze litten. Oare lytse bisten, lykas [[hagedissen]] en lytse [[slangen]], kinne ek de [[proai]] fan in kat wurde. Katten binne yn in protte [[lannen en territoaria]] in wichtige faktor yn 'e [[predaasje]] fan lytse bistesoarten. Yn 'e [[Feriene Steaten]] allinnich al deadzje se [[jier]]s nei skatting 1,3–4&nbsp;miljard fûgels en 6,3–22,3&nbsp;miljard lytse sûchdieren, en yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] deadzje se jiers 466&nbsp;miljoen lytse [[reptilen]]. De wichtichste jagers binne yn dat ferbân ferwyldere katten, dêr't der yn it foarste plak mear fan binne, mar dy't ek folslein fan 'e jacht ôfhinklik binne om't se ornaris net troch minsken fuorre wurde en dy't boppedat ek fierder fan 'e (troch minsken) bewenne wrâld ôf jeie. Mar nuete hûskatten kinne ek gâns lytse bisten deadzje, fral as se nachts bûtendoar litten wurde (wat dêrom sterk ôfret wurdt). ===Drinken=== Wat [[drinken]] oangiet: de foarm en bou fan 'e [[wang]]en fan in kat binne net ôfdwaande om focht opsûge te kinnen. Dêrom drinke katten troch in [[floeistof]] mei de [[tonge]] op te slikjen. Oars as [[hûn]]en, dy't de tonge by it drinken ta in soart fan leppel foarmje, hâlde katten de tonge by it drinken stiif en plat. Mar de kattetonge is sa rûch, dat focht efter de ûneffenheden hingjen bliuwt. Katten slikje focht op mei in faasje fan 4&nbsp;slikbewegings de [[sekonde]]. Fan natuere drinke katten inkeld [[wetter]]. Fan har baaskes krije se faak [[molke]] (kowemolke) foarset, en as se dêrmei grut wurden binne, fine se dat ek lekker, mar katten dy't wend binne om wetter te drinken, wolle op molke oer it algemien gjin bek sette. It lekkerst fan alles fine molkedrinkende katten [[bjist]], de earste molke dy't in [[ko]] produsearret nei fan in [[keal]] [[befalling|befallen]] te wêzen, dy't ryk is oan [[fet (stof)|fetten]]. [[File:Cat_drinking_water_from_a_fountain_reservoir,_Aldeia_de_Monsanto,_Portugal_julesvernex2.jpg|right|thumb|250px|In kat [[drinken|drinkt]] út in [[fontein]].]] Hoewol't katten (om't se no ienris [[sûchdieren]] binne) as jongkatsje molke by de mem drinke, wurde de measten nei it [[ôfwennen]] [[laktoaze-yntolerant]]. Dat betsjut se eins as [[folwoeksen]] kat (de [[sacharide|sûkers]] yn) molke net goed [[spiisfertarring|fertarre]] kinne en fan kowemolke yn 'e [[diarree]] reitsje of der alteast sêfte [[dong|ûntlêsting]] fan krije. Dêrtroch binne molke en oare [[suvel]]produkten lykwols ek faak goede en myld útwurkjende [[laksearmiddel]]s, dy't brûkt wurde kinne as in kat lêst hat fan [[konstipaasje]]. ===Fergiftiging=== Beskate stoffen dy't foar minsken allinnich yn hege doazes [[giftigens|giftich]] binne, kinne by katten al yn lege konsintraasjes [[fergiftiging]]sferskynsels feroarsaakje. It giet dêrby om [[alkohol]], [[kafeïne]], [[sûkelarje]], [[dinne-oalje]], [[etearyske oalje]], [[leeljes (skaai)|leeljes]], [[makademianút|makademianuten]], [[parasetamol]] en [[tabak]]. ==Natuerlike fijannen== De nuete hûskat hat suver gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], mei't er dêrtsjin beskerme wurdt troch de [[minske]]. [[Ferwyldere kat]]ten hawwe ek net folle natuerlike fijannen, útsein beskate middelgrutte [[hûneftigen]], lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]], de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') yn dielen fan [[Aazje]] en [[Jeropa]], en de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta'') en de [[Afrikaanske goudwolf]] (''Canis lupaster'') yn [[Afrika]] en de [[dingo]] (''Canis lupus dingo'') yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]]. Oer de hiele wrâld foarmet de domestisearre en ferwyldere [[hûn]] (''Canis lupus familiaris'') bytiden in gefaar. Yn dielen fan Aazje en Afrika moatte katten ek oppasse foar gruttere [[kateftigen]], lykas de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), en datselde jildt yn 'e [[Nije Wrâld]] foar de [[poema]] (''Puma concolor''). [[File:%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%87%D1%8C%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D1%85%D0%B0.jpg|left|thumb|250px|De [[katteflie]] (''Ctenocephalides felis'') is in [[ektoparasyt]] dêr't hast alle katten mei oanhelle binne.]] ==Parasiten en sykten== ===Parasiten=== Lykas de measte bisten steane katten bleat oan in ferskaat oan ynwindige en útwindige [[parasiten]]. De bekendsten binne [[ektoparasiten]] lykas de [[katteflie]] (''Ctenocephalides felis''), de [[earmyt]] (''Otodectes cynotis'') en de [[skieppetyk]] (''Ixodes ricinus''). Fierders kin men tinke oan [[endoparasiten]] lykas de [[kattelintwjirm]] (''Taenia taeniaeformis''), de [[hertwjirm]] (''Dirofilaria immitis'') en oare soarten [[rûnwjirms]] (''Nematoda''), en [[koksidia]] (''Coccidiasina''). [[File:EMS-96004-Rosecrucian-Egyptian-Cat-Mummy.JPG|right|thumb|180px|In [[mummy|kattemummy]] út 'e [[Egyptyske Aldheid]].]] ===Sykten=== Bekende [[sykte]]n dêr't katten lêst fan hawwe kinne, binne: [[kattesykte]] en [[proestsykte]] (dêr't de measte nuete hûskatten elts jier tsjin yninte wurde), en fierders: [[katte-AIDS]] (FIV), [[katteherpes]] (FHV), [[kattekoroana]], [[katteleukemy]], [[kattemûlesykte]], [[kattesûkersykte]], [[hûnsdûmens]] (rabiës), [[hypertrofyske kardiomyopaty]] (HCM), [[parvoviroaze]] (katteparvo), [[systenieren]] (PKD) en [[toksoplasmoaze]]. Wat ek gauris foarkomt, benammen by âldere katten, is [[blaasgrús|grús]] yn 'e [[urineblaas|blaas]], wat [[pine]] en [[bloed]] yn 'e [[urine]] feroarsaket. De kat moat dan foar de rest fan syn libben spesjaal foer hawwe. ==Katten yn 'e minsklike kultuer== ===Mytology=== Yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]] waarden [[soölatry|katten fereare as hillige bisten]], en de [[goadinne]] [[Bastet]] waard gauris yn 'e foarm fan in kat ôfbylde, hoewol't se bytiden ek in oarlochssuchtich aspekt oannaam en dan as [[liuwinne]] ferskynde. De [[Alde Grikelân|Aldgrykske]] [[skriuwer]] [[Herodoatus]], dy't libbe yn 'e [[fyfde iuw&nbsp;f.Kr.]], rapportearre dat it yn syn tiid yn Egypte ferbean wie om in kat te deadzjen, en dat de hiele [[húshâlding]] yn [[rou]] wie en as teken dêrfan de [[wynbrau]]wen ôfskearde wannear't in kat deagie dy't as húsdier holden waard. [[Rykdom|Begoedige]] lju brochten harren deade kat nei de stêd [[Bûbastis]], dêr't er [[balseming|balseme]] en yn in hillige [[tombe]] [[begroeven]] waard. Herodoatus ferhelle fan syn ferbjustering oer it bestean fan domestisearre katten, mei't er yn Grikelân inkeld fan it bestean fan [[wylde kat]]ten ôfwist. [[File:Sagrada_Familia_siglo_XVII.jpg|left|thumb|250px|De [[Hillige Famylje]], skildere troch [[Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos]] ([[1638]]–[[1711]]), mei loftsûnder, oan 'e fuotten fan 'e [[Faam Marije]], in kat.]] De gongbere term foar "kat" wie yn it [[Aldgryksk]] ''ailouros'', dat letterlik "ding mei de swaaiende sturt" betsjut. Katten wurde yn 'e Aldgrykske [[literatuer]] mar komselden neamd, wat derop wiist dat se gjin grutte rol yn 'e [[kultuer]] fan it Alde Grikelân spilen. Letter [[synkretisme|synkretisearren]] de Griken harren eigen goadinne fan 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]], [[Artemis]], mei de Egyptyske goadinne Bastet, en namen dêrby Bastet har assosjaasje mei katten oer foar Artemis. Mei't de [[Romeinske mytology|Romeinske]] goadinne [[Diana (goadinne)|Diana]] noch wer letter lykslein waard mei Artemis, rekke ek sy mei katten assosjearre: wannear't yn 'e ''[[Feroarings fan Stal]]'' fan 'e Romeinske skriuwer [[Ovidius]] de goaden nei Egypte flechtsje en de [[stalferoaring|foarmen fan bisten oannimme]], feroaret Diana yn in kat. Yn 'e [[Iere Midsiuwen]] waarden in protte fan 'e assosjaasjes fan Artemis/Diana oangeande katten troch [[kristenen]] oerhevele nei de [[Faam Marije]]. Katten binne gauris te sjen op [[ikoan]]en fan 'e [[Oankundiging fan 'e Berte fan Jezus]] en fan 'e [[Hillige Famylje]]. Neffens de [[folkloare]] fan [[Itaalje]] soe der op 'e nacht fan 'e [[Berte fan Jezus]] yn [[Betlehim]] ek in poes [[befalling|befallen]] wêze fan in jongkatsje. Yn 'e [[Noardske mytology]] wurdt [[Freyja]], de goadinne fan 'e [[leafde]] en de [[skientme]], wol ôfbylde as reizgjend yn in [[striidwein]] dy't lutsen wurdt troch katten. Neffens de ([[apokrife]]) [[leginde]]n fan it [[joadendom]] soe de earste kat yn it hûs fan 'e earste [[man (geslacht)|man]] [[Adam en Eva|Adam]] libbe hawwe om dêr op 'e earste [[mûs]] te jeien. Dyselde kat gie in ferbûn oan mei de earste [[hûn]], dat lykwols troch de hûn mei eedbrek ferbrutsen waard. Dat resultearre yn sa'n ûnmin tusken de beide bisten, dat har [[neikommeling]]en inoar hjoed de dei noch altyd nei it libben steane. [[File:Black_Cat_(7983739954).jpg|right|thumb|250px|Fral [[swarte kat]]ten binne it ûnderwerp fan in protte [[byleauwe]].]] Hoewol't de [[islaam]] gjin [[hillich bist|hillige bisten]] erkend, steane katten [[Islaam en katten|by moslims heech yn oansjen]]. Neffens [[Westerske wrâld|Westerske]] skriuwers soe dat komme trochdat de [[profeet]] [[Mohammed]] in kat mei de namme [[Mûezza]] as húsdier hie, dêr't er o sa fan hold. De profeet soe trouwens alle katten graach lije meien hawwe. Neffens de ferhalen soed er "leaver sûnder mantel gien wêze as dat er in kat steurde dy't [op 'e mantel] lei te sliepen." Dy ferhalen hawwe gjin wjergaders by islamityske skriuwers, en it liket der sterk op dat de profeet troch bûtensteanders betize is mei in lettere [[sûfisme|sûfistyske]] [[hillige]], [[Achmed ar-Rifaï]]. ===Byleauwe en wreedheden foar katten oer=== Yn in protte kultueren bestiet [[byleauwe]] om katten hinne. Yn 'e [[Westerske kultuer]] wurdt bygelyks sein dat it [[ûngelok (ûngeunstige rin fan omstannichheden)|ûngelok]] bringt as in [[swarte kat]] jins paad krúst. In oar byleauwe is dat yn 'e measte lannen sein wurdt dat in kat njoggen [[libben]]s hat. Yn [[Itaalje]], [[Dútslân]], [[Grikelân]] en [[Brazylje]] wurdt it tal kattelibbens net op njoggen, mar op sân steld, en yn 'e [[Arabyske wrâld]] is it oantal seis, mar it idee derefter bliuwt gelyk. It komt fuort út 'e natuerlike linigens en fluggens fan katten, wêrmei't se ûnskansearre witte te ûntkommen oan skynber libbensbedriigjende sitewaasjes. ===Wreedheden tsjin katten=== Yn 'e [[Midsiuwen]] waarden katten troch [[kristendom|kristenen]] mei [[hekserij]] assosjearre en waard tocht dat katten [[liedgeast]]en fan [[heks (mytysk wêzen)|heksen]] wiene. It soe skoan kinne dat dat kaam om't harren nachtlike 'konserten' mei de machten fan it tsjuster yn ferbân brocht waarden. As útfloeisel dêrfan fûnen der grutte [[wredens|wreedheden]] tsjin katten plak. Op it hichtepunt fan 'e [[hekseferfolging]], yn 'e [[fjirtjinde iuw]], waarden se yn grutte oantallen deamakke troch se te ferbrânen en dea te kneppeljen. [[File:Das_festliche_Jahr_img074_Das_Katzenwerfen_in_Kopenhagen.jpg|left|thumb|250px|[[Kattekneppeljen]] yn it [[19e-iuwsk]]e [[Kopenhagen]].]] Ut deselde tiid stammen ek de saneamde [[kwelspullen]], wêrby't katten it doel fan wreedheden en [[bistemishanneling]] waarden om gjin inkele oare reden as foar [[folksfermaak]]. Sa wie it yn it [[sechstjinde-iuwsk]]e [[Frankryk]] noch folslein akseptearre om [[katteferbrâning|katten libben te ferbrânen]] foar de [[amusemint]]swearde. Neffens de [[Ingelân|Ingelske]] [[histoarikus]] [[Norman Davies]] "geiden de gearklofte lju it út fan it laitsjen wylst de bisten, dy't jammeren fan 'e pine, teskroeiden, roasteren en úteinlings [[ferkoalling|ferkoallen]]." Fan 'e [[jiske (ferbrâning)|jiske]] dy't oerbleau waard soms troch de taskôgers wat mei nei hûs nommen om't it [[gelok (geunstige rin fan omstannichheden)|gelok]] bringe soe. [[Kattekneppeljen]] wie in oar folksfermaak, dat ek yn [[Nederlân]] noch oant yn 'e [[njoggentjinde iuw]] foarkaam. Dêrby waard in kat yn in [[fet (tonne)|fet]] opsletten en it fet oan in [[tou]] ophongen dat tusken in pear peallen of beammen spand wie. Dêrnei mochten dielnimmers oan it spul om bar in [[kneppel]] tsjin it fet oan smite. Wa't de kneppel goaide dy't it fet stikkensloech wie de winner. It hichtepunt fan it fermaak wie de ûntsnapping út it stikkensleine fet fan 'e [[panyk|panyske]] kat, dat mei grutte hilariteit begroete waard. [[File:Női portré 1940-ben Budapesten. Fortepan 14721 (cropped).jpg|right|thumb|180px|In dame yn in [[jas]] fan kattebûnt ([[1940]]).]] ===Pelsdier=== Katten wurde ek al lange tiid brûkt foar de ynternasjonale [[hannel]] yn [[bûnt]] en [[lear (stof)|lear]], foar it meitsjen fan [[jas]]sen, [[bûntmûts]]en, [[tekken]]s, [[plúsjen bist]]en, [[skuon]], [[wantsjes]] en [[snaarynstrumint]]en (dy't yn it ferline faak mei stringen fan [[term (anatomy)|katteterm]] bespand waarden). Foar it meitsjen fan in kattebûnten jas moatte likernôch 24&nbsp;katten deade wurde. Yn 'e [[Feriene Steaten]] is it gebrûk fan katten yn 'e [[pelsdierfokkerij]] sûnt [[2000]] ferbean, en de [[Jeropeeske Uny]] (doe noch ynkl. it [[Feriene Keninkryk]]) hat der yn [[2007]] it near op lein. Der sit gâns [[byleauwe]] om it gebrûk fan kattepelzen hinne. Sa soene se [[reuma]] genêze (in bewearing dêr't gjin inkele [[wittenskip]]like basis foar bestiet), of gaadlik wêze foar it útoefenjen fan [[hekserij]]. Yn [[Switserlân]] wurde noch altyd tekkens fan kattebûnt produsearre. ===Húsdier=== Hoewol't katten oarspronklik troch [[minske]]n [[domestisearre]] waarden om as [[ûngedierte]]bestriders te fungearjen, ferfolje de measte nuete hûskatten tsjintwurdich inkeld noch de rol fan [[selskipsdier]]. Wrâldwiid is de kat it op ien nei [[populêr]]ste húsdier nei de [[hûn]]. Wittenskippers tinke dat de omgong mei katten by minsken dy't lije oan in te hege [[bloeddruk]] in posityf effekt hawwe kin, om't it oanheljen fan katten rêst bringt en dêrmei de bloeddruk ferleget. Ek binne der fermoedens dat [[bern (persoan)|bern]] dy't opgroeie yn in [[húshâlding]] dêr't in kat as húsdier holden wurdt, as [[folwoeksene]] minder kâns hat om [[allergy]]en te ûntwikkeljen. [[File:Nathalymarconblogger.jpg|right|thumb|180px|In kat foar kontrôle by de [[bistedokter]].]] Der wurdt in protte mei katten [[fokken|fokt]], en sadwaande binne der in grut tal [[list fan katterassen|katterassen]] ûntwikkele. Op [[katteshow]]s wurde raskatten ynskreaun foar [[wedstriden]] wêrby't se keurd wurde troch in [[faksjuery]] neffens de standerts fan in beskaat ras. Under de [[wet|wet- en regeljouwing]] fan [[Nederlân]] en de [[Jeropeeske Uny]] is it ferbean om katten fan beskate rassen te fokken, te ferhanneljen en te hâlden, om't de winske lichaamlike rasskaaimerken in negative ynfloed hawwe op 'e [[sûnens]] en it libbensgenot fan 'e bisten (bgl. in te koarte [[snút]] dy't liedt ta swierrichheden by it [[sykheljen]] of hierleazens liedend ta [[kjeld]]lijerij). ==Sjoch ek== *[[boerekat]] *[[bûnte kat]] *[[ferwyldere kat]] *[[list fan katterassen]] *[[Maltezer kat]] *[[puntkat]] *[[sipertse kat]] *[[skyldpodkat]] *[[swarte kat]] *[[trijekleur (kat)]] *[[wylde kat]] *[[Henriëtte Ronner-Knip]] (1821–1909), Nederlânsk-Belgysk keunstskilderesse dy't fral bekend is fan har skilderijen fan katten ==Keppelings om utens== * {{Wikiwurdboek|kat}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis catus}} }} [[Kategory:Kat| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Húsdier]] kg62e0gdoo45a35celchaphhoaeskm1 Minske 0 7284 1234106 1210909 2026-07-07T23:03:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234106 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=minske |Ofbyld= [[File:Anterior view of human female and male, without labels.jpg|frameless|center]]<br><small>in [[frou]] (l.) en in [[man (sekse)|man]] (rj.)</small> |lûd=[[File:Lawrence Krauss voice.ogg|frameless|center]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[primaten]] (''Primates'') |Famylje= [[minskeftigen]] (''Hominidae'') |Skaai= [[minsken (skaai)|minsken]] (''Homo'') |Wittenskiplike namme= Homo sapiens |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:World human population density map.png|center|frameless]] }} In '''minske''' (''Homo sapiens'') is in [[minskaap]] út 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e echte [[minskeftigen]], dy't rjochtop rint, net in soad [[Hier (begroeiïng)|hier]] op it [[Minsklik lichem|lichem]] hat en, yn ferhâlding, grutte [[harsens]] hat. Troch dy lêste eigenskip hat de minske in beskaving opbouwe kind en dêrtroch kin de minske himsels op in oantal unike kwaliteiten fan de oare dieren ûnderskiede: it brûken fan in komplekse [[taal]] en it brûken fan [[ark]]. Resint ûndersyk hat sjen litten dat in pear soarten dieren ek wol in oantal fan dy skaaimerken hat, mar it ferskil yn nivo dat de minske hellet mei syn beskaving is folle "heger". [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Minske (skaai)]] 761jq743dg3zyppfrdv24k8q7zgluau Murd 0 10014 1234111 1177144 2026-07-07T23:05:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234111 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=murd |Ofbyld= [[Ofbyld:Ilder.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme= Mustela putorius |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:European Polecat area.png|center|250px]] }} De '''murd''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela putorius'') is in is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). Dit bist is lânseigen yn it grutste part fan [[Jeropa]] (wêrûnder [[Fryslân]]) en dêropta ek yn in stikje fan [[west]]lik [[Sibearje]]. De murd is in lyts linich [[rôfdier]] dat [[nachtdier|nachts aktyf]] is en folle minder [[territoarium (biology)|territoriaal]] is as oare martereftigen. De murd ûntjoech him yn it Midden-[[Pleistoseen]] yn [[West-Jeropa]], en is it naust besibbe mei de [[steppemurd]] (''Mustela eversmanii''), de [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes'') en de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). Mei de earste beide fan dy trije [[soarte]]n kinne murden [[fruchtberens|fruchtbere]] [[fuortplanting|neikommelingen produsearje]]. De murd is de wylde [[foarâlder]] fan 'e [[fret]] (''Mustela putorius furo''), dy't mear as 2.000 jier lyn [[domestikaasje|domestisearre]] waard foar [[ûngedierte]]bestriding. De [[IUCN]] klassifisearret de murd as net bedrige. ==Fersprieding== ===Algemiene fersprieding=== De murd is lânseigen yn hast hiele [[Jeropa]], útsein [[Iislân]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], de noardlike helte fan [[Finlân]], it suden en uterste noarden fan [[Ruslân]], de eastlike helte fan 'e [[Oekraïne]] en de [[eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]]. Op it [[Skandinavysk Skiereilân]] komt er inkeld foar yn it súdlike fearn fan [[Sweden]] en it uterste súdeasten fan [[Noarwegen]]. Op it [[Balkan]]skiereilân ûntbrekt de murd yn [[East-Traasje]], de súdlike helte fan [[Albaanje]] en it meastepart fan [[Grikelân]]. Op it eilân [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]] komt er inkeld foar yn [[Wales]] en de westlike [[Midlannen]] fan [[Ingelân]], mei dêrby noch in pear isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn noardlik Ingelân en oan 'e westkust fan [[Skotlân]]. Op it eilân [[Man (eilân)|Man]], yn 'e [[Ierske See]], is de murd oanwêzich as in [[eksoat]]. Bûten Jeropa komt de murd ek foar yn in part fan westlik [[Sibearje]] en yn it [[Marokko|Marokkaanske]] [[Rif (berchtme)|Rifberchtme]]. ===Fersprieding yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komt de murd frijwol oeral foar, en yn [[Fryslân]] ûntbrekt er allinnich op 'e [[Waadeilannen]]. Op [[Flylân]], [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en de ûnbewenne Waadeilannen hat er nea foarkommen, en op [[it Amelân]] en [[Skylge]] koed er him net hanthavenje en is er nei in koarte oanwêzigens wer ferdwûn. Op it Fryske [[fêstelân]] wurdt de murd faker yn it binnenlân sinjalearre, en liket er de [[Waadsee|Waadkust]] en de [[Iselmar]]kust wat te mijen. [[File:'Velvet' - geograph.org.uk - 2642165.jpg|thumb|left|250px|In murd.]] ==Uterlike skaaimerken== In [[folwoeksen]] murd hat trochinoar in kop-romplingte fan 36<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14&nbsp;sm en in gewicht fan goed 1&nbsp;[[kg]]. Der bestiet by dizze soarte in foarm fan [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat [[mantsje]]s in stik grutter binne as [[wyfke]]s. Mantsjes wurde 33–45&nbsp;sm lang (kop-romp), mei in sturtlingte fan 12–18&nbsp;sm en in gewicht fan <sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–1,8&nbsp;kg. Wyfkes hawwe in kop-romplingte fan 28–38&nbsp;sm, in sturtlingte fan 10<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–15&nbsp;sm, en in gewicht fan 0,3–0,9<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>kg. De murd hat in dûnkere [[pels]] dy't [[brún]] is, op guon plakken suver tsjin it [[swart]]e oan, mar op 'e [[side (antatomy)|siden]] in ljochtere tint brún. De [[snút]] en de rânen fan 'e lytse [[ear (anatomy)|earen]] binne [[wyt]], en tusken de earen en de [[eagen]] yn sitte ljochte plakken dy't omskreaun wurde kinne as [[bêzje]]. Oer de eagen hinne hat de murd in dûnker [[masker]], dat him in wat krimineel uterlik jout. By 't [[simmer]] lizze de [[wol]]lige, [[ljochtbrune]] oant [[giel]]ige [[ûnderhier]]ren foar it grutste part ferburgen ûnder it dûnkerkleurige [[dekhier]]. Winterdeis stiet dy ûnderpels út, sadat in murd der dan ljochter en grouwer útsjocht. ==Biotoop== Mei't se net tier binne wat [[fretten]] oanbelanget, kinne murden yn in soad ferskillende [[lânskip]]stypes bestean, salang't der mar genôch dekking is. Se komme benammen foar yn [[wâld|beboske]] [[leechlân]] deunby [[oerflaktewetter]]s, lykas yn [[berm|wâlen]] en [[sompe]]n. Ek hâlde se wol ta by [[pleats|boerepleatsen]] en yn beboske [[greide|greidlân]]. [[File:Mustela putorius 01-cropped.jpg|thumb|right|250px|In murd.]] ==Hâlden en dragen== Murden binne [[nachtdier]]en, dy't [[dei|oerdeis]] yn harren [[hoale]] bliuwe. It aktyfst binne hja tusken 9–11&nbsp;oere [[jûn]]s en tusken 2–5&nbsp;oere [[moarn (deidiel)|moarns]]. In murd graaft faak syn eigen hoale, mar hy kin ek in ferlitten [[wylde knyn|kninehoale]] ynnimme of gebrûk meitsje fan in natuerlike holte tusken [[stien]]nen of [[rots]]en. De hoale wurdt beklaaid mei [[gers]] en [[moas]]. De murd is frij gefoelich foar [[kjeld]]; by hiel lege [[temperatuer]]en komt er soms in dei as trije efterinoar net bûtendoar. [[Rein (delslach)|Rein]] hat er folle minder lêst fan. De murd libbet [[solitêr]]. As er yn it nau brocht wurdt spuitet er in [[stank|stjonkend]], molke-eftich focht út 'e eartgrutte [[anaalklier]]en oan 'e [[sturt]]basis. Datselde guod brûkt er ek foar it ôfsetten fan syn [[territoarium (biology)|territoarium]], hoewol't er folle minder territoriaal is as oare soarten [[martereftigen]]. Syn [[wittenskiplike namme]], ''Mustela putorius'', betsjut yn it [[Latyn]] dan ek "stjonkende marter". Al ier yn it [[maityd|foarjier]] begjint foar de murd de [[peartiid]], dy't ek wol "rôltiid" neamd wurdt. Dy duorret fan [[maart]] oant en mei [[april]]. It mantsje giet dan op 'e swalk om wyfkes te finen. Foarôfgeande oan it pearjen grypt it mantsje it wyfke by it [[nekfel]] fêst en rint mei har om. De [[pearing]] sels kin wol hast in [[oere]] duorje. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 6&nbsp;wiken wurde der yn 'e perioade fan [[april]] oant [[juny]] 4–6&nbsp;jongen smiten. Yn ekstreme gefallen kin ien smeet 2–12&nbsp;jongen telle. Yn seldsume gefallen helpt it mantsje by it fersoargjen fan 'e jongen, mar ornaris wurdt dy taak ferfolle troch it wyfke allinne. Foar de [[befalling]] lûkt it wyfke har gauris werom yn in ferlitten [[wylde knyn|kninehoale]] of in [[foks]]eboarch. Mar ek [[holle beam]]men of gatten yn [[muorre]]n wurde dêr wol foar brûkt. De murd smyt mar ienris yn 't jier. By de [[berte]] hawwe de jongen side-eftich wyt [[hier (begroeiïng)|hier]] en weagje se 9–10&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Nei 3–4&nbsp;[[wike]]n begjint in dûnkere pels te groeien. Mei likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] wurde de jongen [[ôfwûn]] en nei in fearnsjier binne se selsstannich. Yn it wyld berint de [[libbensferwachting]] fan murden heechút 5–6&nbsp;[[jier]]. Yn finzenskip kinne se wol 14 jier wurde. [[File:Mustela putorius (17).JPG|thumb|left|250px|In jonge murd.]] == Fretten == De murd is in fûleindich [[rôfdier]] dat njonken [[mûzen]], [[rotten]] en [[kikkerts]] ek in (folle gruttere) [[hin]] of [[wylde knyn]] net út 'e wei giet. Fierders fret er ek wolris (oare) [[fûgels]], [[wjirms]], [[ynsekten]], [[hagedis]]sen en [[ies (kadaver)|ies]]. As it in murd slagget om in hinnehok yn te kringen, folget der in woaste moardpartij wêrby't er in soad fan 'e (of alle) hinnen deamakket. Murden brûke ferskate taktiken om harren [[proai]] te [[dea]]dzjen: in kikkert wurdt yn 'e [[nekke]] biten, in mûs yn 'e [[kop]] en in knyn yn 'e [[noas]]. De murd leit foarrieden fretten oan. Yn of by guon hoalen wurde soms wol tsientallen deade of [[ferlamming|ferlamme]] kikkerts en [[podden]] fûn. ==Natuerlike fijannen== De murd hat net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]], útsein fansels de [[minske]]. Lykwols is der teminsten ien dokumintearre gefal fan in [[stienmurd]] (''Martes foina'') dy't in murd deade. Men mei oannimme dat de [[wolf]] (''Canis lupus'') en mooglik de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx'') in murd ek net rinne litte sille as se de kâns krije om der ien te pakken. Yn gebieten dêr't ek de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'') foarkomt, dy't yn [[Jeropa]] in [[eksoat]] is, hat de murd it swier, om't de Amerikaanske nerts deselde [[proai]]en pakt. Fral yn wiete [[biotopen]], lykas [[moeras]]sen, leit de murd it yn gefallen fan direkte [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] ôf tsjin 'e Amerikaanske nerts. ==Status== De murd hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn [[Nederlân]] mei der net mear op murden [[jacht (aktiviteit)|jage]] wurde, wat foarhinne in protte foarkaam fanwegen de kostbere feltsjes. In soad [[arbeider]]s út 'e [[Wâlden]] fertsjinnen der op dy manear in pear sinten by. Soks waard dien mei in spesjaal dêrta belearde "murdehûn", wat yn 'e regel in [[wetterhûn]] wie. Murdejeien barde nachts, en man en hûn moasten der wol tûk foar wêze. Oars as foarhinne beskôget men de murd hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn proaidieren, mei't er krekt as oare rôfdieren de sike, swakke en ûnoanpaste proaien it earst pakt, sadat de populaasjes fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde. ==Undersoarten== Der binne 7 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e murd (''Mustela putorius''), wêrfan't ien [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is: * de [[fret]] (''M. p. furo'') <small>([[domestisearre]] foarm fan 'e murd)</small> * de gewoane murd (''M. p. putorius'') <small>(fan [[West-Jeropa]] oant westlik [[Ruslân]]; ek yn it [[Rifberchtme]] fan noardlik [[Marokko]])</small> * de Karpatyske murd (''M. p. rothschildi'') <small>(dielen fan [[Roemeenje]])</small> * de Mediterrane murd (''M. p. aureola'') <small>(it suden en westen fan it [[Ibearysk Skiereilân]])</small> * de Middenrussyske murd (''M. p. mosquensis'') <small>(sintraal en eastlik [[Jeropeesk Ruslân]] en westlik [[Sibearje]])</small> * de Skotske murd (''M. p. caledoniae'') † <small>(kaam foarhinne foar yn [[Skotlân]])</small> [[File:Polecat wildlife centre surrey.jpg|thumb|right|250px|In Welske murd, fan 'e [[ûndersoarte]] dy't op 'e [[Britske Eilannen]] foarkomt.]] * de Welske murd (''M. p. anglia'') <small>([[Ingelân]] en [[Wales]])</small> ==De Murd yn it Frysk== ===Taaleigen=== Yn it [[Frysk]] binne der in protte [[sprekwurd]]en en [[siswize]]n mei murden, dy't gauris ferwize nei harren stank of ûnderstelde gemienens.<ref>{{Berjocht:Frysk-Nederlânsk|636}}M</ref> * Ynwenners fan [[Húns]] wurde ek wol ''Húnzer Murden'' neamd. * Sa kwea as in murd * Sa sinnich as in murd * Sa skier as in murd * Sa skier as in murd dy't yn 't lêste simmerhier is * Sa sliepperich as in murd * Sa slûch as in murd * Sa snoad as in murd * Sa swart as in murd * Sa taai as in murd * Sa wurch as in murd * Gnize as in murd * Gnize as in murd foar 't goatsgat * Gnuve as in murd * Kleie as in murd * Laitsje as in murd * Laitsje as in murd foar 't goatsgat * Sjen as in murd * Stjonke as in murd * Fjochtsje as murden * Raze as murden * Tsiere as murden * In murd fan in jonge (in slûchslimmenien) * Men fangt ek wolris in murd yn in rottefalle (in snoadenien rint der soms ek wolris yn) * Goenacht mei-inoar, sei de murd, en stoep yn it hinnehok. * Nim it my net kwea-ôf, sei de murd, en biet de hoanne de kop ôf. ==Literatuer== Yn 'e boeken fan [[Rink van der Velde]] komt gauris murdejeien foar. Yn ''Dûm de Murd'' hat skriuwer [[S. Bangma]] it libben fan in murd, sjoen troch de eagen fan it bist sels, beskreaun. == Keppelings om utens == * [http://www.natuurinformatie.nl/nnm.dossiers/natuurdatabase.nl/i000103.html/ Natoerynformaasje oer de murd] * [http://www.waarneming.nl/kaart.php?id=381/ Kaart mei waarnimmings fan 'e murd yn Nederlân]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 164–166. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_polecat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mustela putorius}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Man]] 731twydlpylir6d2k49zy7r7fy43tly Harmeling 0 10015 1233982 1185114 2026-07-07T15:43:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233982 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= harmeling |Ofbyld= [[File:Mustela.erminea.jpg|250px]]<small>In harmeling yn 'e simmerpels.</small><br>[[File:Mustela erminea winter cropped.jpg|250px]]<small>In harmeling yn 'e winterpels.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme = Mustela erminea |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de harmeling (Mustela erminea).png|center|250px]]<small>{{Color box|#2E8B57}} lânseigen foarkommen <br>{{Color box|#C00}} foarkommen as [[eksoat]]<br> }} De '''harmeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela erminea''), ek wol '''grutte wezeling''', '''wite wezeling''' of (it) '''harmke''' of '''hermke''' neamd, is in lyts [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). Dizze soarte is lânseigen yn grutte dielen fan noardlik [[Jeraazje]] (wêrûnder ek [[Fryslân]]) en [[Noard-Amearika]]. Hy liket in protte op 'e [[wezeling]], dêr't er nau oan besibbe is, mar kin dêrfan ûnderskaat wurde troch syn gruttere stal en it [[swart]]e puntsje oan 'e [[sturt]]. De harmeling stiet derom bekend dat er [[winter]]deis syn [[brún|brune]] [[hier (begroeiïng)|hier]] ferliest en ynstee in [[wite]] [[pels|winterpels]] kriget, útsein de sturtpunt, dy't swart bliuwt. Yn it [[ferline]] wie wyt harmelingebûnt tige djoer en waarden der [[keningsmantel]]s fan makke. De [[IUCN]] klassifisearret de harmeling as net bedrige. ==Taksonomy== Foarhinne waard tocht dat de harmeling it naust besibbe wie oan 'e [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'', foarh. ''Mustela frenata'') út 'e [[Amearika's]], mar troch nij ûndersyk op basis fan [[DNA]] fan 'e bisten kamen [[biologen]] yn [[2021]] ta de konklúzje dat de langsturtwezeling nauwer besibbe is oan oar groepke [[martereftigen]], de [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale''), wêrûnder de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'', foarh. ''Neovison vison''). Tagelyk die út nij ûndersyk ek bliken dat twa fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e harmeling, te witten: de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] (''Mustela haidarum''), eins selsstannige soarten wiene. Sadwaande waard it meastepart fan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en populaasje yn [[Noard-Amearika]] fan 'e harmeling ôfspjalten. ==Fersprieding== De harmeling is lânseigen yn hast hiel [[Jeropa]], wêrûnder [[Fryslân]], dêr't er rûnom foarkomt, mar selden sjoen wurdt om't er lyts en fluch is en [[minske]]n yn 'e regel al fan fierrens oankommen heart. Yn it noarden fan Jeropa libbet er op 'e [[Britske Eilannen]] oant en mei de [[Sjetlâneilannen]], mar ûntbrekt er lykwols op [[Iislân]] en de [[Fêreu-eilannen]]. De súdgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] rint troch it noarden fan [[Portegal]] en [[Spanje]] fan 'e westkust nei de eastkust fan it [[Ibearysk Skiereilân]]. It suden fan 'e [[Provâns]], de [[Lears fan Itaalje]], de eilannen yn 'e [[Middellânske See]], de súdlike [[Balkan]], de [[Krim]] en de hegere dielen fan 'e [[Kaukasus]] yn súdlik [[Ruslân]] falle ek bûten it areaal fan 'e harmeling. Wol komt dizze soarte foar yn hast hiel [[Sibearje]], [[Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]], yn rûchwei de noardlike helte fan [[Kazachstan]] en yn dielen fan súdeastlik [[Sintraal-Aazje]], [[Sinkiang-Oeigoerje]] en de westlike [[Himalaya]]. Der besteane isolearre populaasjes yn noardeastlik [[Sina]], op 'e eilannen [[Sachalin]] en [[Wrangel (eilân)|Wrangel]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] en op [[Hokkaido]] en yn it [[berchtme|berchlân]] fan noardlik [[Honsjû]] yn [[Japan]]. Yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]] komt de harmeling foar yn hast hiel [[Alaska]] útsein de [[Panhandle fan Alaska|Panhandle]] en de [[Alexanderarsjipel]]. Fierders omfettet syn ferspriedingsgebiet op it [[fêstelân]] fan [[Kanada]] it westen fan 'e [[Yukon]], it noarden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en it noardwesten fan [[Nûnavût]]. Ek de [[Arktyske Arsjipel]] heart der hast hielendal ta, útsein [[Baffinlân]] en de eilannen súdlik dêrfan. Op [[Grienlân]] komt de harmeling foar oan 'e [[kust]]en fan 'e [[Lincolnsee]] (yn it noarden) en de [[Grienlânsee]] (yn it easten). [[File:Mustela erminea upright.jpg|left|180px|thumb|In harmeling sjocht ris om him hinne.]] As [[eksoat]] libbet de harmeling fierders ek noch op sawol it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] as it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]] fan [[Nij-Seelân]]. Dêre is dit bist oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] troch de [[minske]] yntrodusearre om 'e (ek troch de minske yntrodusearre) [[wylde knyn|wylde kninen]], dy't in [[pleachdier|pleach]] wurden wiene, te [[jacht (aktiviteit)|bejeien]]. De harmeling fûn lykwols makliker [[proai]]en yn 'e lânseigen [[fauna]], dy't tsjin him gjin ferwar hie. Sûnt syn yntroduksje hat er yn Nij-Seelân grutte [[ekology]]ske skea oanrjochte. == Uterlike skaaimerken == De harmeling hat in kop-romplingte fan 21<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–29&nbsp;[[sintimeter|sm]] lang, mei in sturtlingte fan 8–12&nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–4,5&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s binne wat foarser as [[wyfke]]s. De kop-romplingte fan in mantsje is trochinoar 26<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm, de sturtlingte 10<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm en it lichemsgewicht likernôch 3&nbsp;kg. It wyfke hat in kop-romplingte fan trochinoar 24&nbsp;sm, in sturtlingte fan 9&nbsp;sm en in gewicht fan 2,1&nbsp;kg. Noardlike populaasjes binne lytser fan stal en de harmelingen yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] binne de lytsten fan allegearre. De harmeling is besibbe oan 'e [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en liket dêr in protte op, mar hy is grutter fan stal. Hy hat in rank, langhalich [[lichem (biology)|lichem]] mei koarte [[poat]]sjes. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]] [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[krêmkleur]]ich [[wyt]]. Harmelingen steane derom bekend dat har simmer- en winterpels ferskillend binne. By ’t [[winter]] is de pels wyt, op 'e [[swart]]e sturtpunt nei, dy't nea fan kleur feroaret. Dêrby moat oantekene wurde dat de harmeling yn it suden fan syn [[ferspriedingsgebiet]], dêr't winterdeis gjin of mar amperoan [[snie]] falt, mar in stikhinne wyt wurdt. Yn earder tiden waarden de winterfeltsjes fan harmelingen massaal ferwurke yn de [[bûnt]]ôfsettings fan [[keningsmantel]]s: dêrfandinne de oerdiedige swarte stippen dêrop (dy't de sturtpuntsjes binne). == Biotoop == Harmelingen komme eins foar yn alle [[lânskip]]stypes, salang't der mar genôch beskûl is. Se binne te finen fan 'e [[kust]] oant de [[berchtme|bergen]], yn [[moeras]]gebieten en op [[flakte]]n. Yn [[wâld]]en hâlde se har fral oan 'e rânen op. De harmeling komt mear as de wezeling (''Mustela nivalis'') foar yn wiete gebieten, lykas by [[berm|sleatskanten]] lâns en yn [[reid]]fjilden en moerasbosken. [[File:2015-09-18 Ermine.jpg|thumb|right|250px|In harmeling.]] == Hâlden en dragen == De harmeling is sawol deis as [[nacht]]s aktyf, hoewol't it oerdeis benammentlik om wyfkes giet dy't jongen [[opfieding|grutbringe]] moatte. Dêrom kin de harmeling ornaris wol as [[nachtdier]] beskôge wurde. Harmelingen binne [[solitêr]] libjende bisten mei [[territoarium (biology)|territoaria]] fan 4–50&nbsp;[[hektare|ha]], ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en de foarriedichheid fan [[proai]]en. Yn ien territoarium ûnderhâlde se 2–10 nêsten dêr't se har yn relative feilichheid weromlûke kinne. Foar sokke nêsten brûke se in [[holle beam]], in romte tusken [[rots]]en of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]] of in ferlitten [[hoale]] fan in oar bist, bgl. fan proaidieren lykas [[wylde kninen]]. It nêst wurdt bedutsen mei it ôfskuorde [[hier (begroeiïng)|hier]] fan proaidieren, sadat de harmeling syn lange liif yn 'e rêst behaachlik [[waarm]] hâlde kin. De [[peartiid]] falt foar harmelingen fan [[maart]] oant [[juny]]. It [[mantsje]] giet dan op 'e swalk; syn territoarium oerlapet dy fan ferskate [[wyfke]]s. Krekt as oare [[martereftigen]] hawwe harmelingen in [[ferlinge draachtiid]], wêrby't de ymplantaasje fan 'e [[embryo|embryo's]] yn it [[limoer]] fan it wyfke nei de [[pearing]] 7–10&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] opkeard wurdt. Pas yn [[febrewaris]], as it slimste fan 'e [[winter]] foarby is, komme de embryo's ta ûntwikkeling, wêrnei't de eigentlike [[draachtiid]] noch 10&nbsp;[[wike]]n duorret. By in tige strange winter komt it foar dat it wyfke, om it eigen oerlibjen te bewissigjen, ien of mear (yn ekstreme gefallen alle) embryo's wer yn it eigen lichem opnimt. Yn [[april]] of [[maaie]] smyt it wyfke in nêst fan 2–13, mar almeast 4–8&nbsp;jongen. Dyselden binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]], mar hawwe al in [[griis|skiere]], pluzige [[pels]] mei in [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]] [[moanne (hier)|moanne]] yn 'e [[nekke]]. As in wyfke har jongen ferpleatst, grypt se dy yn 'e moanne fêst. Nei 4&nbsp;wiken krije de jongen har earste proai, en nei 5&nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Mei 12&nbsp;wiken kinne de jongen al goed jeie. Om dy tiid hinne wurde se selsstannich. Yn [[july]] en [[augustus]] ferlitte se it nêst. Mantsjes doarmje fierder fuort as wyfkes. Nei harren earste winter binne de mantsjes [[geslachtsryp]]; de wyfkes binne dat al 5&nbsp;wiken nei de berte. Folwoeksen mantsjes pearje soms mei jonge wyfkes dy't noch net ôfwûn binne by de mem. Sokke wyfkes drage eins harren hiele bernetiid jongen. Harmelingen kinne de [[âldens]] fan 10&nbsp;jier berikke, mar trochstrings wurde se mar 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–2 jier. [[File:Stoat killing a rabbit.jpg|thumb|left|250px|In wylde knyn dy't deade wurdt troch in harmeling.]] == Fretten == De harmeling is in [[karnivoar]], dy't yn haadsaak op [[kjifdieren]] en [[wrotmûzen]] jaget, al yt er ek wol [[amfiby]]en en út en troch ris [[aai|fûgelaaien]]. Ek [[fûgels]], [[wylde knyn|wylde kninen]] en [[hazzen]], dy't grutter binne as hysels, makket de harmeling lytsman. Mantsjes deadzje gruttere proaidieren as wyfkes. De proaidieren wurde troch in byt yn 'e [[nekke]] út 'e ljochten holpen. It leit foar de hân dat in harmeling in proai as in knyn net yn ien kear op kin; dêrom slacht er soms fretten op foar letter. == Status == De harmeling hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der foar wat dit bist oanbelanget, gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Yn [[Nederlân]] mei der net mear op harmelingen [[jacht (aktiviteit)|jage]] wurde. Oars as foarhinne beskôget men de harmeling hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn proaidieren, mei't er krekt as oare [[rôfdier]]en de sike, swakke en ûnoanpaste [[proai]]en it earst pakt, sadat de populaasjes fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde. == Opsomming fan ûndersoarten == Yn [[2021]] waarden de [[Amerikaanske harmeling]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]], dy't earder beskôge wiene as [[ûndersoarte]]n fan 'e harmeling, op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] erkend as selsstannige [[soarte]]n, mei sels ek wer in rige ûndersoarten. Dat betsjut dat der no noch 17 erkende [[ûndersoarte]]n <small>(stân fan saken yn 2021)</small> fan 'e harmeling (''Mustela erminea'') binne: [[File:Mustela erminea hibernica.jpg|thumb|right|250px|In dravende harmeling yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]].]] [[File:Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg|right|250px|thumb|De [[plasse]] fan in harmeling.]] * Alpenharmeling (''M. e. minima'') <small>([[Alpen]])</small> * Altayske harmeling (''M. e. lymani'') <small>([[Altaiberchtme]])</small> * Britske harmeling (''M. e. stabilis'') <small>([[Grut-Brittanje (eilân)]])</small> * Eastsibearyske harmeling (''M. e. kaneii'') <small>([[Russyske Fiere Easten]])</small> * Ferganaharmeling (''M. e. ferghanae'') <small>([[Sintraal-Aazje]])</small> * Gobyharmeling (''M. e. mongolica'') <small>([[Gobywoastyn]])</small> * Hebridyske harmeling (''M. e. ricinae'') <small>(noardlik [[Skotlân]], de [[Hebriden]], de [[Orkney-eilannen]] en de [[Sjetlâneilannen]])</small> * Ierske harmeling (''M. e. hibernica'') <small>([[Ierlân (eilân)]])</small> * Japanske harmeling (''M. e. nippon'') <small>([[Japan]])</small> * Jeropeeske harmeling (''M. e. aestiva'') <small>([[fêstelân|kontinintaal]] [[Jeropa]], [[Ruslân]], súdwestlik [[Sibearje]], noardwestlik [[Kazachstan]])</small> * Karaginskyharmeling (''M. e. karaginensis'') <small>(noardeastlik [[Sina]])</small> * Kaukazyske harmeling (''M. e. teberdina'') <small>(noardlike râne fan 'e [[Kaukasus]])</small> * Kodiakharmeling (''M. e. kadiacensis'') <small>([[Kodiakarsjipel]])</small> * poalharmeling (''M. e. polaris'') <small>([[Grienlân]])</small> * Skandinavyske harmeling (''M. e. erminea'') <small>([[Skandinavysk Skiereilân]])</small> * de toendraharmeling (''M. e. arctica'') <small>([[Alaska]] en noardwestlik [[Kanada]])</small> * de Westsibearyske harmeling (''M. e. tobolica'') <small>(westlik en sintraal [[Sibearje]])</small> ==Sjoch ek== * [[Amerikaanske harmeling]] * [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] * [[wezeling]] == Keppelings om utens == * [http://users.skynet.be/zoekheteensop/hermelijn.htm/ Algemiene ynformaasje] * [http://www.natuurinformatie.nl/ecomare.devleet/natuurdatabase.nl/i001190.html/ Beskriuwing fan natoerynformaasje oer de harmeling yn it waadgebied] === Waarnimmings yn Nederlân === * [http://www.waarneming.nl/wn.php/ Waarnimmings kinne op dit webstee melden wurde] * [http://www.waarneming.nl/kaart.php?id=404/ Kaart fan Nederlân mei waarnimmings] {{boarnen|boarnefernijing= * Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. ---- {{commonscat|Mustela erminea}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] qe4slkode2hrfyp2ruwgah0ibfywo5q Hengstdijk 0 33549 1234005 1124471 2026-07-07T16:33:02Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en wat tekst. 1234005 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Hengstdijk | ôfbylding = Overzicht kerk - Hengstdijk - 20108741 - RCE (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Sint-Katarinatsjerke. | flagge = Hengstdijk vlag.svg | wapen = Hengstdijk wapen.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 653 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/hengstdijk/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 15,38 km², wêrfan wetter: 0,6 km² | befolkingstichtens = 77,7 ynw./km² | hichte = 1 m | koördinaten = | postkoade = 4585 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 20 | lat_sec = 18 | lat_dir = N | lon_deg = 3 | lon_min = 57 | lon_sec = 35 | lon_dir = E }} '''Hengstdijk''' is in doarp yn 'e gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hie yn 2026 653 ynwenners. == Skiednis == Hengstdijk is ien fan 'e âldste doarpen fan eastlik [[Siuwsk-Flaanderen]]. De dyk dêr't it doarp oan leit, waard yn 1161 opsmiten. Fuort dêrnei waard ek in parochy stifte. De ynpoldering waard útfierd troch muontsen fan 'e doetiidske abdij fan Us-Leaffrou Ten Duinen. It doarp leit oan 'e kreek De Vogel en hie eartiids in iepen ferbining mei de [[Westerskelde]]. Lykas in soad doarpen rekke ek Hengstdijk nei de [[Twadde Wrâldkriich]] in soad foarsjenningen kwyt, mar de tsjerke út 1892 stiet der noch jimmeroan. Oant 1936 wie Hengstdijk in selsstannige gemeente, dêr't ek de buorskippen Oostdijk en Oude Stoof ta hearden. Tusken 1936 en 1970 makke it doarp diel út fan 'e gemeente Vogelwaarde; dêrnei fan Hontenisse en sûnt 2003 fan 'e gemeente Hulst. == Namme == De âldste foarm fan 'e doarpsnamme is Hengisdic. Oer ferskate tuskenfoarmen lykas Hainsdijc en Heijnxdijck ('Heinsdijk') waard earst nei 1700 foar it earst in "t" yn 'e namme tafoege. De namme fan it doarp hat nea mei in 'dyk foar hynsten' te krijen hân, mar ferwiist nei de dyk fan in persoan dy't Hein hjitten hat. == It besjen wurdich == * De monumintale roomsk-katolike Sint-Katarinatsjerke is in oan [[Katarina fan Aleksandrje]] wijd neogoatysk tsjerkegebou út 1892. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{commonscat|Hengstdijk}} }} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]] m3r9dwn9gccrn6t914fconai4hvs0fj Kapellebrug (Hulst) 0 33691 1234006 1124502 2026-07-07T16:58:15Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en wat tekst. 1234006 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kapellebrug | ôfbylding = Kapellebrug grens.JPG | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 350 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/kapellebrug/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 2,61 km² | befolkingstichtens = 134,1 ynw./km² | hichte = 2 m | koördinaten = | postkoade = 4565 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 16 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 26 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Kapellebrug.svg | ôfbyldingstekst99 = Kapellebrug yn 'e gemeente Hulst. }} '''Kapellebrug''' is in doarpke yn 'e [[Nederlân]]ske gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. It doarp leit súdlik fan [[Sint Jansteen]] en hat 350 ynwenners (2026). Kapellebrug leit op 'e grins fan Nederlân en [[Belgje]] yn in boskrike omjouwing. == Skiednis == Kapellebrug is ûntstien om de Kapel Us-Leaffrouwe-ter-Eecken oan 'e eardere feart tusken [[Gint]] en [[Hulst]]. Yn 'e omkriten fan dizze kapel lei in brêge oer dy feart. Oant 1976 hie Kapellebrug in eigen legere skoalle. Dy skoalle is lykwols fusearre mei skoallen yn Sint Jansteen en it skoaltsje yn Kapellebrug is opheft. == It besjen wurdich == * De Kapel Us-Leaffrouwe-ter-Eecken stiet op 'e hoeke fan 'e Gintskefeart (hjoed-de-dei in strjitnamme) en de Brouwerijstrjitte. De kapel datearret út 1935, mar is in beafeartsplak sûnt de lette midsiuwen. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kapellebrug}} }} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] 6nxi7y36az2a0pa0exbuwbd8z5p7px7 1234008 1234006 2026-07-07T19:09:42Z Drewes 2754 Frysker 1234008 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kapellebrug | ôfbylding = Kapellebrug grens.JPG | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 350 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/kapellebrug/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 2,61 km² | befolkingstichtens = 134,1 ynw./km² | hichte = 2 m | koördinaten = | postkoade = 4565 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 16 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 26 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Kapellebrug.svg | ôfbyldingstekst99 = Kapellebrug yn 'e gemeente Hulst. }} '''Kapellebrug''' is in doarpke yn 'e [[Nederlân]]ske gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. It doarp leit súdlik fan [[Sint Jansteen]] en hat 350 ynwenners (2026). Kapellebrug leit op 'e grins fan Nederlân en [[Belgje]] yn in boskige omjouwing. == Skiednis == Kapellebrug is ûntstien om de Kapel Us-Leaffrouwe-ter-Eecken oan 'e eardere feart tusken [[Gint]] en [[Hulst]]. Yn 'e omkriten fan dizze kapel lei in brêge oer dy feart. Oant 1976 hie Kapellebrug in eigen legere skoalle. Dy skoalle is lykwols fusearre mei skoallen yn Sint Jansteen en it skoaltsje yn Kapellebrug is opheft. == It besjen wurdich == * De Kapel Us-Leaffrouwe-ter-Eecken stiet op 'e hoeke fan 'e Gintskefeart (hjoed-de-dei in strjitnamme) en de Brouwerijstrjitte. De kapel datearret út 1935, mar is in beafeartsplak sûnt de lette midsiuwen. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kapellebrug}} }} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] kgs205fjegi5vaqbxzwqinzoohvbgpd Heikant (Seelân) 0 33697 1233966 1124467 2026-07-07T14:29:35Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst. 1233966 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Heikant | ôfbylding = Heikant, kerk van de Heilige Theresia van het kindje Jezus foto1 2013-05-06 13.41.jpg | ôfbyldingstekst = Sint-Teresiatsjerke. | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 1.217 <small>(2026)<small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/heikant/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 6,43 km², wêrfan wetter: 0,02 km² | befolkingstichtens = 190,2 ynw./km² | hichte = 2 m | koördinaten = | postkoade = 4584 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.inulst.nl/stad-en-dorpen/heikant www.inulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 15 | lat_sec = 3 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 1 | lon_sec = 29 | lon_dir = E }} '''Heikant''' is in doarp yn 'e [[Siuwsk-Flaanderen|Siuwsk-Flaamske]] gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. Yn 2026 hie Heikant 1.217 ynwenners. Oant [[1970]] hearde it doarp by de gemeente [[Sint Jansteen]]. It plak leit oan 'e grins mei Belgje. == Skiednis == Heikant is ûntstien út de [[buorskip]]pen Drie Hoefijzers en 't Hoekje. Ein njoggentjinde iuw en benammen nei de [[Earste Wrâldkriich]] groeiden beide buorskippen,troch fral de lânbou en de [[flaaks]]ferwurking út ta it hjoeddeiske doarp. Ta oantinken oan dy tiid en de flaaksarbeiders steane der op it doarpsplein twa bylden: "De Stuiker" en "De Vlaskeerster". Oant de gemeentlike weryndieling fan 1970 hearde it doarp ta de gemeente Sint Jansteen. Yn 1970 waarden sawol Heikant as Sint Jansteen opnommen yn 'e gemeente Hulst. Heikant ûntwikkele him yn earste ynstânsje as [[lintdoarp]], oant alle gatten yn 'e bebouwing opfolle wiene. Sûnt de ein fan 'e jierren 1990 waard it doarp fierder útwreide mei 22 wenten yn it ramt fan it nijbouplan "De Vlasbloem". Dêrnei binne der yn ferskillende fazes noch in oantal lytsskalige nijbouplannen útfierd. == Ofbylden == <gallery widths="220" heights="220"> Ofbyld:heikant.jpg|Heikant. Ofbyld:grensheikant.jpg|Grins mei Belgje. De Ellestrjitte (Heikant) giet hjir oer yn Hellestrjitte (Stekene). </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Heikant (Zeeland)|Heikant (Seelân)}} }} {{Koördinaten|51_15_3_N_4_1_29_E_zoom:15|51° 15' NB, 4° 1' EL}} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] 37st8tbackvim65zhc1jfj9481aft64 Kloosterzande 0 33698 1234007 1124513 2026-07-07T17:46:34Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en wat tekst. 1234007 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kloosterzande | ôfbylding = Hof te Zande Kerk (Kloosterzande) (7).jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 3.211 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/kloosterzande/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 16,26 km², wêrfan wetter: 0,09 km² | befolkingstichtens = 198,3 ynw./km² | hichte = 2 m | koördinaten = | postkoade = 4587 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 18 | lon_dir = E }} '''Kloosterzande''' is in doarp yn 'e gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. Oant de gemeentelike weryndieling fan 1 jannewaris [[2003]] wie Kloosterzande it bestjoerlik sintrum fan 'e gemeente [[Hontenisse]]. Kloosterzande hat 3.211 ynwenners (2026). == Skiednis == Kloosterzande is stifte troch muontsen fan 'e abdij fan Us-Leaffrouwe Ten Duinen út [[Koksijde]], dy't yn 'e 12e iuw in úthof stiften: Hof te Zande. Dizze muontsen spilen in wichtige rol by it bedykjen fan it lân fan Hulst. Yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] waard de úthof fernield. De namme fan it doarp en fan 'e sintrale 'Cloosterstraat' ferwize nei de ûntsteansskiednis. == Monuminten == De herfoarme tsjerke datearret út it midden fan 'e 13e iuw en is oarspronklik troch de muontsen fan 'e abdij fan Us-Leaffrouwe Ten Duinen as kleasterkapel boud. It tichteby lizzende Pand Collot út 1868 is boud troch de aadlike famylje Collot d'Escury. Fertsjintwurdigers fan dy famylje spilen in wichtige rol yn 'e lokale skiednis: as rintmaster fan it kroandomein, as boargemaster fan Hontenisse en as keamerhear fan 'e keninginne. Oant 2006 makke it gebouw diel fan it gemeentehûs. Yn Kloosterzande stiet fierder in [[standermûne]] út 1744. De katolike Sint-Martinustsjerke waard yn 2012 restaurearre. In earder tsjerkegebou dat yn 'e Noorddijkpolder stie waard ein sechtjinde iuw, nei alle gedachten troch [[wettergeuzen]], ferneatige. Op it tsjerkhôf fan Kloosterzande lizze in oantal Britske oarlochsgrêven. == Natoer == Kloosterzande leit yn in poldergebiet op in hichte fan likernôch 1 meter boppe NAP. Súdlik fan Kloosterzande leit it natuergebiet De Grote Putting, dêr't de âlde lânyndieling noch yntakt bleaun is. Yn novimber 2022 waard mei stipe fan 'e gemeente op in stik braaklizzende grûn midden yn it doarp in minibosk fan 2300 beammen op 5000 m² oanplante om sawol biodiversiteit as rekreaasje te befoarderjen. == Ofbylden == <gallery widths="220" heights="220"> Overzicht - Kloosterzande - 20361305 - RCE.jpg|Standertmûne út 1744.]] Sint Martinuskerk Kloosterzande.jpg|Sint Martinustsjerke.]] </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kloosterzande}} }} {{GemeenteHulst}} {{Koördinaten|51_22_16_N_4_0_54_E_zoom:14|51° 22' NB, 4° 0' EL}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] 131iav0dpxu9w77q27qix7rclljng88 Lamswaarde 0 33699 1233957 1233956 2026-07-07T12:03:14Z RomkeHoekstra 10582 1233957 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Lamswaarde | ôfbylding = 513124 Bakhuis 1.jpg | flagge = Flag of Lamswaarde.svg | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 561 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/lamswaarde/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 3,43 km², wêrfan wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 165,3 ynw./km² | hichte = 1 m | koördinaten = | postkoade = 4583 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 21 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 27 | lon_dir = E }} '''Lamswaarde''' is in doarp yn [[Siuwsk-Flaanderen]] yn [[Nederlân]]. It doarp hat 561 ynwenners (2026). == Bestjoer == Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2003 makket it doarp diel út fan 'e [[Hulst (gemeente)|gemeente Hulst]]; foarhinne wie Lamswaarde altyd in part fan 'e gemeente Hontenisse. By Lamswaarde leit de [[buorskip]] Roverberg. == Skiednis == Ald-Lamswaarde ûntstie oan it begjin fan 'e trettjinde iuw as úthof fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] [[abdij fan Boudelo]], in [[Sistersjinzers|sistersjinzer]] abdij. Dy úthof waard tsjin 'e ein fan 'e sechstjinde iuw yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] ferneatige. Nei 1615, doe't de Oostvogelpolder op 'e nij yndyke waard, ûntwikkele it hjoeddeiske Lamswaarde him tichteby dy âlde lokaasje. De Boudeloodyk en de Boudeloohoeve binne noch oantinkens oan dy [[Midsiuwen|midsiuwske]] sitewaasje. Oan dy tiid hat it – fan oarsprong foar in grut part katolike – Lamswaarde ek syn bynamme te tankjen: It Hillige Lân. [[Ofbyld:Lamswaarde - Heilige Corneliuskerk 2.jpg|thumb|left|Kornelistsjerke.]] Yn 1686 waard yn it doarpke in [[Skûltsjerke|skuorretsjerke]] boud. Dy waard betsjinne troch paters dy't út [[De Klinge]] krekt oer de grins yn [[Belgje]] ôfkomstich wiene. Yn 1809 waard Lamswaarde in selsstannige parochy en it tsjerkje waard in [[parochytsjerke]]; yn 1810 waard dêr in tuorke op boud. Al yn 1845 wiene der klachten dat it tsjerkje fierstente lyts wie, want mannich parochiaan wie net yn steat om te knibbeljen en der mooasten noch altiten in soad minsken yn 'e iepen loft bliuwe. Yn 1854 kaam der in nije pastorije, mar yn 1871 wie der genôch jild ynsammele en begûnen se mei de bou fan 'e hjoeddeistige roomsk-katolike Sint-Korneliustsjerke, dy't yn 1873 troch de deken fan Hulst ynwijde waard. Yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw bestiene de minsken fan 'e lânbou en [[turfstekke]]rij. == It besjen wurdich == De neffens in ûntwerp fan P Soffers boude Sint-Korneliustsjerke út 1873 is in [[Neogotyk|neogoatyske]] bakstiennen pseudobasilikale [[krústsjerke]]. It [[heechalter|haadalter]] en de [[preekstoel]] datearje fan 1910. By de tsjerke stiet in Hillich Hertbyld út 1920. Yn 1926 stiften de Fransiskanessen fan Etten yn Lamswaarde it Theresiagesticht oan '' e Achterstrjitte 27, dêr fjirtjin nonnen wennen dy't de soarch hiene foar in beukerskoalle en in legere famkesskoalle. It gebou is útfierd yn in sobere ekspresjonistyske styl. Dêrnjonken binne der noch de folgjende monuminten: * In hurdstiennen doarpspompe út 1886 by de J. de Waalstrjitte 19. * De pleats oan 'e J. de Waalstrjitte 9 mei in wenhûs en in betegele keamer út 1834, * In bakhûs dat nei alle gedachten út de 18e iuw stamt. * De Marijekapel oan 'e Boudeloodyk út 1992 ferfong in kapel dy't dêr fan 1950 oant 1964 stien hat. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lamswaarde}} }} {{Koördinaten|51_20_33_N_4_3_21_E_zoom:15|51° 20' NB, 4° 3' EL}} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] tmoujaby3biwnceah6nfbhqw070pz7t 1233958 1233957 2026-07-07T14:02:35Z RomkeHoekstra 10582 1233958 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Lamswaarde | ôfbylding = 513124 Bakhuis 1.jpg | ôfbyldingstekst = Bakhûs. | flagge = Flag of Lamswaarde.svg | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 561 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/lamswaarde/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 3,43 km², wêrfan wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 165,3 ynw./km² | hichte = 1 m | koördinaten = | postkoade = 4583 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 21 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 27 | lon_dir = E }} '''Lamswaarde''' is in doarp yn [[Siuwsk-Flaanderen]] yn [[Nederlân]]. It doarp hat 561 ynwenners (2026). == Bestjoer == Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2003 makket it doarp diel út fan 'e [[Hulst (gemeente)|gemeente Hulst]]; foarhinne wie Lamswaarde altyd in part fan 'e gemeente Hontenisse. By Lamswaarde leit de [[buorskip]] [[Roverberg]]. == Skiednis == Ald-Lamswaarde ûntstie oan it begjin fan 'e trettjinde iuw as úthof fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] [[abdij fan Boudelo]], in [[Sistersjinzers|sistersjinzer]] abdij. Dy úthof waard tsjin 'e ein fan 'e sechstjinde iuw yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] ferneatige. Nei 1615, doe't de Oostvogelpolder op 'e nij yndyke waard, ûntwikkele it hjoeddeiske Lamswaarde him tichteby dy âlde lokaasje. De Boudeloodyk en de Boudeloohoeve binne noch oantinkens oan dy [[Midsiuwen|midsiuwske]] sitewaasje. Oan dy tiid hat it – fan oarsprong foar in grut part katolike – Lamswaarde ek syn bynamme te tankjen: It Hillige Lân. [[Ofbyld:Lamswaarde - Heilige Corneliuskerk 2.jpg|thumb|left|Kornelistsjerke.]] Yn 1686 waard yn it doarpke in [[Skûltsjerke|skuorretsjerke]] boud. Dy waard betsjinne troch paters dy't út [[De Klinge]] krekt oer de grins yn [[Belgje]] ôfkomstich wiene. Yn 1809 waard Lamswaarde in selsstannige parochy en it tsjerkje waard in [[parochytsjerke]]; yn 1810 waard dêr in tuorke op boud. Al yn 1845 wiene der klachten dat it tsjerkje fierstente lyts wie, want mannich parochiaan wie net yn steat om te knibbeljen en der moasten noch altiten in soad minsken yn 'e iepen loft bliuwe. Yn 1854 kaam der in nije pastorije, mar yn 1871 wie der genôch jild ynsammele en begûnen se mei de bou fan 'e hjoeddeistige roomsk-katolike Sint-Korneliustsjerke, dy't yn 1873 troch de deken fan Hulst ynwijde waard. Yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw bestiene de minsken fan lânbou en [[turfstekke]]rij. == It besjen wurdich == De neffens in ûntwerp fan P. Soffers boude Sint-Korneliustsjerke út 1873 is in [[Neogotyk|neogoatyske]] bakstiennen pseudobasilikale [[krústsjerke]]. It [[heechalter|haadalter]] en de [[preekstoel]] datearje fan 1910. By de tsjerke stiet in Hillich Hertbyld út 1920. [[Ofbyld:Overzicht voorgevel en linker zijgevel - Lamswaarde - 20352976 - RCE.jpg|thumb|left|Fransiskanessengesticht.]] Yn 1926 stiften de [[Fransiskanen|Fransiskanessen]] fan [[Etten-Leur|Etten]] yn Lamswaarde it Teresiagesticht oan 'e Achterstrjitte 27, dêr fjirtjin nonnen wennen dy't de soarch hiene foar in beukerskoalle en in legere famkesskoalle. It gebou is útfierd yn in sobere ekspresjonistyske styl. Dêrnjonken binne der noch de folgjende monuminten: * In hurdstiennen doarpspompe út 1886 by de J. de Waalstrjitte 19. * De pleats oan 'e J. de Waalstrjitte 9 mei in wenhûs en in betegele keamer út 1834, * In bakhûs dat nei alle gedachten út de 18e iuw stamt. * De Marijekapel oan 'e Boudeloodyk út 1992 ferfong in kapel dy't dêr fan 1950 oant 1964 stien hat. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lamswaarde}} }} {{Koördinaten|51_20_33_N_4_3_21_E_zoom:15|51° 20' NB, 4° 3' EL}} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] r4tr3h7uqjms20s863xhsyqspziglou Nieuw-Namen 0 33702 1234124 1124577 2026-07-08T06:56:14Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst. 1234124 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Nieuw-Namen | ôfbylding = Kieldrecht - Grenspaal nr 271 - 1.jpg | ôfbyldingstekst = Grinspeal 271 | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]] | ynwennertal = 977 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/nieuw-namen/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 45,71 km², wêrfan wetter: 0,21 km² | befolkingstichtens = 21,5 ynw./km² | hichte = 2 m | koördinaten = | postkoade = 4568 | netnûmer = 0114 | webside = [https://www.inulst.nl/stad-en-dorpen/nieuw-namen www.inulst.nl] | mapname = Seelân | lat_deg = 51 | lat_min = 18 | lat_sec = 28 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 3 | lon_sec = 42 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Nieuw-Namen.svg | ôfbyldingstekst99 = Nieuw-Namen yn 'e gemeente Hulst. }} '''Nieuw-Namen''' is in doarp yn 'e [[Nederlân]]ske gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. It doarp leit op 'e grins mei [[Belgje]], dy’t oergiet yn it [[Flaanderen|Flaamske]] doarp [[Kieldrecht]]. It doarp hat 977 ynwenners (2026). == Bestjoer == Tusken 1815 en 1970 makke it doarp diel út fan 'e gemeente Clinge. Sûnt 1970 heart Nieuw-Namen by de gemeente Hulst. == Namme == Nieuw-Namen stie yn 'e [[midsiuwen]] bekend as Hulsterloo. Under dy namme wurdt it plak foar it earst neamd yn in skinkingakte út 1136. De namme Hulsterloo komt foar yn it epos "[[Rein de Foks|Van den vos Reynaerde]]": ''Int oostende van Vlaenderen staet een bosch ende dat heet Hulsterloo.'' Hulsterloo ferdwûn en it nije doarp dat ûntstie waard bekend as De Kauter, itjinge heechlizzende plak betsjut. Nieuw-Namen leit, lykas it oanbuorjende Belgyske doarp Kieldrecht, op in [[pleistoseen]]ske sânrêch. Neidat yn 1664 de grins fêststeld waard, waard wol oer de Hollânske Kauter praat, wylst mei Kenings-Kauter it lettere Kieldrecht ornearre waard. Yn 1858 waard de namme De Kauter op inisjatyf fan 'e pastoar feroare yn Nieuw-Namen. Dat ferwiist nei it Nederlânske doarpke Namen, dat yn 1715 troch de see opslokt waard. == Skiednis == Nieuw-Namen is ien fan 'e pear Siuwske plakken dêr't [[Prehistoarje|prehistoaryske]] foarwerpen, lykas pylkpunten fan fjoerstien, fûn wurde kinne. Yn it doetiidske Hulsterloo wie in úthof fan 'e [[Norbertinen|norbertiner]] [[abdij fan Drongen]]. Dêr docht de Kapellenberg noch oan tinken. De úthof wie bekend fanwegen in mirakuleus Marijebyldtsje, dêr't in soad minsken hinne pylgeren. It byldtsje kaam letter telâne yn de [[parochytsjerke]] fan [[Drongen]]. Yn 1578 en 1580 waard it [[beafeartsplak]] troch de [[geuzen]] ferwoastge. Yn 'e rin fan 'e tiid fûnen oerstreamings plak, wêrtroch't it doarp ûntfolke rekke. Letter ûntstie in nije delsetting, dy't De Kauter neamd waard. Yn it earstoan wennen hjir lânarbeiders, fiskers en baggelders. Om-ende-by 1840 hie it plak in float fan 65 boatsjes en der waard op ansjovis en skulpdieren fiske. Ek smokkeljen soarge foar ynkomsten. Troch de oanhâldende ynpolderingen moasten de minsken op 't lêst fan fiskerij op lânbou oerstappe. Yn 1858 krige it plak de namme Nieuw-Namen. Yn dy tiid waard it gehucht De Kauter yn opdracht fan it [[bisdom Breda]] in selsstannige parochy. Yn dy tiid lei it ynwennertal op goed 750. == Monuminten == * De [[Neogotyk|neogoatyske]] Sint-Jozeftsjerke datearret út 1860 en waard ûntwurpen troch P. Soffers. De tsjerke waard yn 1898, 1912 en 1923 útwreide; it oargel fan 'e firma Vermeulen is fan 1963. * It Marijekapeltsje oan 'e Veerstraat (1961) ferwiist nei de eardere ferearing fan Us-Leaffrouwe fan Hulsterloo. * De loftwachttoer op 'e Nieuw-Kieldrechtdijk út 1953 is ien fan 'e lêste oerbleaune observaasjeposten fan it eardere Korps Loftwachttsjinst. == Natoer == Nieuw-Namen wurdt omfieme troch seeklaaipolders, mei as wichtichste de Saeftingepolder (1805). Yn it noardeasten leit de Hertogin Hedwigepolder (1907). Dizze polder krige ynternasjonale bekendheid om't Nederlân, tsjin earder makke ynternasjonale ôfspraken yn, wegere dit gebiet te ûntpolderjen. De Meester van der Heijden-groeve is in ierdkundich monumint, dêr't de oergong tusken [[Plioseen]] en Pleistoseen sjoen wurde kin, wat unyk is foar de krite. It Verdronken Land van Saeftinghe is it grutste brakwetter-kweldergebiet fan Europa en leit benoarden de buorskip Emmadorp. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nieuw-Namen}} }} {{Koördinaten|51_17_35_N_4_9_44_E_zoom:15|51° 17' NB, 4° 9' EL}} {{GemeenteHulst}} [[Kategory:Plak yn Hulst]] krv5j2k40p0pgqydmz0m3qdputt7fly Reade Rivier fan it Suden 0 48585 1234098 809993 2026-07-07T22:59:25Z Ziv 46247 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Redrivermap1.jpg]] → [[File:Redrivermap.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Redrivermap.jpg]] 1234098 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Redrivermap.jpg|thumb|250px|It streamgebiet fan de Reade Rivier]] [[Ofbyld:Redriverbonhamtx.jpg|thumb|De Reade Rivier by Bonham, Teksas]] De '''Reade Rivier''' of '''Reade Rivier fan it Suden''' ([[Ingelsk]]: ''Red River'' of ''Red River of the South'') is in sydtûke fan de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]]. De rivier ûntspringt út twa sydtûkken yn de [[Teksas|Teksaanske]] ''Panhandle''. Dêrnei rint de rivier nei it easten en foarmet er de grins tusken Teksas en [[Oklahoma]] en in stikje fan dy mei Teksas en [[Arkansas]]. By Fulton, yn Arkansas, bûcht de rivier nei it suden rjochting [[Louisiana]] dêr't er mûnet yn de rivier [[Atchafalaya (rivier)|Atchafalaya]] en de Mississippy. De totale lingte fan de rivier is 2190 km. De rivier krige syn namme fan de reade klaai, dy't de rivier ôfset. Sûnt [[1943]] is de Reade Rivier bedamme mei de ''Denison Daam'', sadat de opslachmar [[Lake Teksoma]] ûntstien is, in grut wetterreservoir fan 360 km² op sa'n 110 km benoarden [[Dallas (Teksas)|Dallas]]. {{Commonscat|Red River of the South}} [[Kategory:Rivier yn Arkansas]] [[Kategory:Rivier yn Louisiana]] [[Kategory:Rivier yn Oklahoma]] [[Kategory:Rivier yn Teksas]] drlzocznugor1k749xq1abwledwvpn3 Hazze 0 55994 1233986 1177076 2026-07-07T15:47:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233986 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hazze |Ofbyld= [[File:Feldhase Schiermonnikoog.JPG|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'')| |Wittenskiplike namme= Lepus europaeus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hazze (Lepus europaeus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small></small> }} De '''hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus europaeus''), om ûnderskie te meitsjen mei oare hazzesoarten ek wol de '''Jeropeeske hazze''', de '''Jeraziatyske hazze''' of de '''gewoane hazze''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]]. Mei njoggen oare hazzesoarten makket dit bist diel út fan it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). It [[wyfke]] fan 'e hazze hjit in moerhazze en it [[mantsje]] is in raam. De hazze is lânseigen yn in grut diel fan [[kontinint]]aal [[Jeropa]] en teffens yn westlik [[Aazje]]. Yn [[Fryslân]] komt er hiel algemien foar. Hy liket in protte op 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), mar is grutter en hat langere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[efterpoat]]en. == Fersprieding == De hazze is lânseigen yn hast hiele [[Jeropa]] (mei útsûndering fan [[Skandinaavje]], de [[Britske Eilannen]], it grutste part fan it [[Ibearysk Skiereilân]] en de eilannen yn 'e [[Middellânske See]]) en fierders yn [[Lyts-Aazje]] en yn parten fan [[Sintraal-Aazje]] en súdwestlik en súdlik-sintraal [[Sibearje]]. As [[eksoat]] komt er ek foar yn [[Ingelân]], [[Wales]] en [[Skotlân]], yn súdlik [[Sweden]], op [[Korsika]], yn in beheind part fan it easten fan 'e [[Feriene Steaten]], yn it súdlikste trêdepart fan [[Súd-Amearika]], yn eastlik en súdeastlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]], op [[Tasmaanje]] en yn hiele [[Nij-Seelân]]. == Uterlik == De kop-romplingte fan 'e hazze bedraacht likernôch 50–65&nbsp;[[sintimeter|sm]] en de sturt heakket dêr nochris 8<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–12&nbsp;sm oant ta. Syn gewicht fariëarret fan 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–6&nbsp;[[kg]]. De [[efterpoat]]en, dy't er brûkt om him mei ôf te setten, binne folle grutter as de [[foarpoat]]en en hawwe in lingte fan 12–16&nbsp;sm. De lange en tige draaibere [[ear (anatomy)|earen]] binne 9–12&nbsp;sm lang. De hazze is de [[wylde knyn]] net wanlyk, mar hat in foarser foarkommen, gruttere poaten en langere earen mei swarte puntsjes dy't wylde kninen net hawwe. Op 'e [[rêch]] is de hazze [[grizich]] [[brún]] of [[ljochtbrún]] en op 'e [[bealch]] [[witich]]. yn in [[heide]][[biotoop]] binne hazzen gauris wat dûnkerder fan [[kleur]]. De sturt wurdt ûnder it [[draven]] sa holden dat de donkerbrune of swartige boppekant te sjen is (wylst de knyn sines omheech hâldt en de wite ûnderkant toant). Hazzen en kninen wurde tsjintwurdich net mear ta de [[kjifdieren]] rekkene, al binne se lang wol as sadanich beskôge. == Biotoop == [[File:Running hare.jpg|thumb|250px|left|In hazze dravend yn it iepen fjild.]] Fan oarsprong libbet de hazze op [[steppe]]n en yn wat iepener [[wâld]]en, mar yn [[Jeropa]] hat er him oanpast oan [[kultuerlânskip]]pen fan sawol [[lânbou]] as [[feehâlderij]]. De hazze is in [[skrutenens|skruten]] bistke en komt net in protte foar yn tichtbefolke gebieten. Rêst hâldt de hazze by foarkar op plakken dêr't wat beskutting is, lykas by [[hage]]n, [[beamwâl]]en en [[sleat (wetter)|sleatskanten]] lâns of yn heger [[gers]] of tusken de [[fuorge]]n fan [[ploegjen|ploege]] [[ikker|boulân]]. Ek syn [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip kûltsje yn 'e [[planten|begroeiïng]], makket er it leafst op sokke plakken. Mei't de hazze oer in goede [[kamûflaazje|skutkleur]] beskikt en dêrop fertrout, kin men him faak hiel ticht benei komme sûnder him opmurken te hawwen, oant de moed him ûntsinkt en er ynienen fuortspringt. Yn folle [[faasje]] kin de hazze 65&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] helje. == Hâlden en dragen == De hazze is eins fierhinne in [[nachtdier]], al is er fral [[simmer]]deis ek yn 'e [[skimer]] en [[dei|oerdeis]] wol op 'e lapen. It grutste part fan it jier libbet er [[solitêr]], mar as yn 'e [[djoeitiid]], dy't fan [[desimber]] oant [[augustus]] falt, de moerhazzen [[tyldrift|jachtich]] binne, wurde se neisitten troch gauris ferskate rammen, dy't inoar dêrby befjochtsje. De moerhazze huft sels trouwens ek fan har ôf, ntl. troch te "boksen" mei de efterpoaten. De [[draachtiid]] duorret in 40&nbsp;dagen, en fan [[febrewaris]] oant [[oktober]] kin ien hazze wol trijeris smite, wylst eltse smeet bestean kin út 1–5 of inkeldris 6&nbsp;jongen. Dy jongen wurde [[hier (begroeiïng)|behierre]] en mei iepen [[eagen]] [[berne]]. Mei likernôch 30&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]]. Fan 'e jongen [[ferstjerren|stjert]] 50% yn 'e earste [[moanne (tiid)|moanne]], wylst fan 'e rest de measten net âlder wurde as in jier, ek al kin de hazze yn it wyld yn teory op syn minsten 7&nbsp;jier libje. == Fretten en lûd == [[File:Lepus europaeus (Causse Méjean, Lozère)-cropped.jpg|right|thumb|180px|In hazze.]] Hazzen binne [[herbivoar]]en, dy't [[winter]]deis benammentlik tarje op [[gers]] en [[simmer]]deis op [[krûd (plant)|krûden]] lykas [[klaver]]. As hja der de kâns ta krije, ite se ek graach beskate [[lânbougewaaks]]en, lykas [[nôt]], [[stynske weet]], [[jirpel]]s en [[earte]]. By hege [[snie]] stelle se har tefreden mei it fretten fan [[strewelle]][[twigen]] en [[beamskoars]]. Se meitsje net in protte leven, al kinne se somtiden in gnoarjend of fluitsjend [[lûd]] fuortbringe. == Status == De hazze hat de [[Reade List fan de IUCN|IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet, mei't it [[ferspriedingsgebiet]] grut is en de populaasje oer it algemien stabyl. Likegoed giet de populaasje der yn in protte lannen stadich op efterút, mei't de hazze sjoen wurdt as in [[ûngedierte|skealik bist]] en sadwaande faak [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurdt. ==Undersoarten== Der binne 15 <small>(stân fan saken anno 2015)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e hazze (''Lepus europaeus''):<ref>Hoffman, R.S., en Smith, A.T., ''Order Lagomorpha''</ref> * ''L. e. caspicus'' * ''L. e. connori'' * ''L. e. creticus'' * ''L. e. cyprius'' * ''L. e. cyrensis'' * ''L. e. europaeus'' * ''L. e. hybridus'' * ''L. e. judeae'' * ''L. e. karpathorum'' * ''L. e. medius'' * ''L. e. occidentalis'' * ''L. e. parnassius'' * ''L. e. ponticus'' * ''L. e. rhodius'' * ''L. e. syriacus'' * ''L. e. transsylvanicus'' == Hazze yn it Frysk taaleigen == [[File:Brown Hare, Hungary; analog photo 1983 slide scan.jpg|thumb|200px|right|In hazzekop.]] Yn it [[Frysk]] binne der in protte [[sprekwurd]]en en [[siswize]]n mei de hazze, dy't almeast ferwize nei syn ûnderstelde [[eangstme]] of [[leffens]] of nei syn [[faasje|fluggens]]. * ''In hazze'' (bangeskiter). * ''In Kollumer hazze'' (in kat). * ''Sa bang as in hazze''. * ''Sa dapper as in hazze'' ([[iroanysk]] bedoeld). * ''Sa fluch as in hazze''. * ''Sa waaks/wach as in hazze''. * ''Sa wekker as in hazze''. * ''Fleane as in hazze''. * ''Rinne as in spande hazze'' (hiel stadich rinne). * ''Deryn rinne as de/in hazze yn 'e strik'' (ûnnoazelwei). * ''Switte as in hazze''. * ''By jins wurd stean as de hazze by de tromme'' (gjin wurd hâlde). * ''In hazze yn 't spantou sette wolle'' (it ûnmooglike wolle). * ''De hazze en de slak hawwe op deselde dei nijjier'' (doch mar kalm oan). {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * Hoffman, R.S., en Smith, A.T., ''Order Lagomorpha'', yn: Wilson, D.E., en Reeder, D.M., ''Mammal Species of the World'' (3de edysje; s. 198-199), Boston, 2005 (ISBN 978-0-8018-8221-0). * Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. * Zantema, J.W., ''Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk'', Drachten/Ljouwert, 1984 (A.J. Osinga Uitgeverij), ISBN 9 06 06 64 40X. ---- {{commonscat|Lepus europaeus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Brazylje]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] 944sot2g3q1xbduosplh07pgjg5bqn6 Baarch 0 56076 1233978 1233697 2026-07-07T15:39:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 domestisearre 1233978 wikitext text/x-wiki {{Biste-ûndersoarte |Namme= baarch |Ofbyld= [[Ofbyld:Pig 8907.JPG|250px]] |lûd=[[File:Mudchute pig 1.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje= [[bargen]] (''Suidae'') |Skaai= [[echte swinen]] (''Sus'') |Soarte= [[everswyn]] (''Sus scrofa'') |Wittenskiplike namme = Sus scrofa domesticus |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 |IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]] |lânkaart= }} De '''baarch''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sus scrofa domesticus'') is de domestisearre foarm fan it [[everswyn]] (al wurdt er inkeld ek wol beskôge as in aparte bistesoart: ''Sus domestica''). It is in lid fan it [[skift]] fan 'e [[evenhoevigen]] en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bargen]], dat fiif- oant seistûzen jier lyn foar it earst troch de minske as [[húsdier]] holden waard foar it fleis, al giet it tsjintwurdich ek wol troch foar [[selskipsdier]]. Yn [[Nederlân]] wurde hjoed de dei goed 20 miljoen bargen holden. Op 'e manear sa't dat tsjintwurdich om en ta giet, binne se tige fetber foar sykten as de [[bargepest]]. Yn 'e lear fan it [[joadendom]] en de [[islam|islaam]] wurdt de baarch oantsjut as in [[religieuze ûnreinens|ûnrein]] bist, en oanhingers fan dy [[godstsjinst]]en is it ferbean en yt bargefleis. ==Algemiene beskriuwing== De baarch is een yntelligint, nijsgjirrich, sosjaal en, nettsjinsteande syn reputaasje, relatyf skjin bist, dat goed te belearen is. Troch fokkerij besteane der hjoed de dei witwat ûnderskate bargerassen. As selskipsdier is fral it [[hingbúkswyn]] populêr. Yn grutte parten fan 'e wrâld besteane populaasjes fan ferwyldere bargen, wêrfan't de foarâlden faak útset binne troch westerske seelju om op fêste punten op harren reizen oan farsk fleis komme te kinnen. Gauris rjochtsje sokke ferwyldere bargen grutte [[ekology]]ske skea oan yn dy gebieten, bgl. om't se der gjin natuerlike fijannen hawwe en/of om't it plantelibben net tsjin harren opwoeksen is. Kontreien dêr't ferwyldere bargen foarkomme, binne û.o. [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Nij-Seelân]] en in grut tal eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]]. [[Ofbyld:Clp Bentheimer Schwein.jpg|left|thumb|250px|In bûnte Bentheimer.]] ==Hâlden en dragen en Fryske terminology== Yn it [[Frysk]] wurdt in mantsjebaarch in bear of bargebear neamd en in wyfke in sûch ([[Klaaifrysk]]) of mot ([[Wâldfrysk]]). As in sûch tyldriftich wurdt, is er [[tyldrift|rûzich]], wylst in bear dan [[tyldrift|bearich]] wurdt. Dêr komt gauris biggerij fan en dan moat de boer te biggefangen of te biggeljen. In bargejong is in bigge en in smeet biggen wurdt in team neamd; in kastrearre mantsjebigge is bargebigge en in noch by de mem sûgjend jong is in tatebigge. In baarch fan minder as in jier âld dy't gjin bigge mear is, hjit in spjalling of spalling, wylst in bigge dy't bedoeld is foar de slacht in potfûgel neamd wurdt. Slachtsje waard foarhinne yn 'e hjerst dien; in baarch dy't dêroan ûntkaam, hiet in winterbaarch. Wat uterlik oanbelanget, hjit in baarch mei delhingjende earen in lodear of flodear, en in baarch mei rjochtopsteande earen in staach of steilear. {{boarnen|boarnefernijing= * Bruin, Katja de, ''Varkensliefde'', 2009 (Nijgh en Van Ditmar), ISBN 978-9 03 88 90 814. * Fokkinga, Anno, ''Het Varkensboek'', 2004 (Uitgeverij Thoth), ISBN 978-9 06 86 83 738. * Zantema, J.W., ''Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk'', Drachten/Ljouwert, 1984 (A.J. Osinga Uitgeverij), ISBN 9 06 06 64 40X. ---- {{commonscat|Sus scrofa domesticus}} }} [[Kategory:Baarch| ]] [[Kategory:Echt swyn]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]] [[Kategory:Fee]] jqa45c3dlfq28tfdujtr1zamoavvoke Otter 0 56293 1234123 1177156 2026-07-07T23:13:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234123 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=otter |Ofbyld= [[File:Nutria 8. F. FOTO-ARDEIDAS.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[fiskotters]] (''Lutra'') |Wittenskiplike namme= Lutra lutra |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:European Otter area.png|center|250px]] }} De '''otter''' (alternative [[stavering]] mei deselde [[útspraak]]: '''atter'''; [[wittenskiplike namme]]: ''Lutra lutra''), ek wol bekend as de '''fiskotter''', '''gewoane otter''', '''Jeropeeske otter''' of '''Jeraziatyske rivierotter''' is in semy-[[oerflaktewetter|akwatysk]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (besibskip)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[otters]] (''Lutrinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fiskotters]] (''Lutra''). Dit bist is lânseigen yn frijwol hiel [[Jeropa]] (wêrûnder [[Nederlân]]) en teffens yn grutte dielen fan [[Aazje]]. De otter, dy't net sûnder [[oerflaktewetter]]s kin, fret benammen [[fisk]] en is tige [[territoarium (biology)|territoriaal]]. De [[IUCN]] klassifisearret de sitewaasje fan dit bist as gefoelich. == Fersprieding == De otter is lânseigen yn hast hiele [[Jeropa]], útsein [[Yslân]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]], it uterste noarden fan [[Ruslân]], de Súdrussyske [[Koeban (regio)|Koebanregio]] en it súdlike part fan 'e [[Oekraïne]]. Yn [[West-Jeropa]] is it mei de otter sûnt [[1900]] lykwols hurd efterút buorke en op in soad plakken is er [[útstjerren (biology)|útstoarn]] (al is er letter faak wer op 'e nij útset). Noch hiel algemien is de otter yn [[Ierlân]], [[Noard-Ierlân]], [[Skotlân]], [[Noarwegen]], [[Portegal]] en dielen fan [[Frankryk]], [[Ingelân]], [[Denemark]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Tsjechje]] en [[Slowakije]], wylst yn it [[Dútslân|Dútsk]]-[[Poalen|Poalske]] grinsgebiet noch in restpopulaasje bestiet. Yn [[Nederlân]] stoar de otter yn [[1988]] út, mar is er sûnt [[2002]] wer yn it wyld reyntrodusearre. Yn [[Fryslân]] waarden de earste otters yn [[2012]] yn 'e [[De Alde Feanen|Alde Feanen]] útset. [[File:Lutra.lutra.standing.1.jpg|left|180px|thumb|In otter sjocht om him hinne.]] Bûten Jeropa komt de otter ek foar yn [[Noard-Afrika]] en [[Aazje]]. Yn [[Afrika]] libbet er yn en om it [[Atlasberchtme]] fan 'e [[Magreb]]lannen [[Tuneezje]], [[Algerije]] en [[Marokko]]. Oan 'e eastkant fan 'e Middellânske See is er lânseigen yn [[Lyts-Aazje]], en dêrwei oer in frij smelle stripe yn eastlike rjochting fia de [[Kaukasus]] en noardwestlik en noardlik [[Iraan]] nei [[Sintraal-Aazje]] en [[Afganistan]]. Fierders komt er foar yn 'e súdlike helte fan [[Sibearje]] en oangrinzgjende parten fan [[Kazachstan]], [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]] en op it hiele [[Koreaanske Skiereilân]]. Otters libje ek yn 'e legere dellingen fan 'e [[Himalaya]] fan [[Pakistan]] oant [[Birma]], en fierder eastlik yn [[Sina]] besuden de [[Jangtsekiang]], op [[Taiwan]] en [[Hainan]], en yn [[Súdeast-Aazje]] yn noardlike dielen fan [[Fjetnam]], [[Laos]] en [[Tailân]]. Ta einbeslút besteane der isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] op [[Sumatra]], yn [[Yndoneezje]], en yn [[Tamil Nadû]], yn súdlik [[Yndia]] en op it oanbuorjende [[Sry Lanka]]. De [[Japanske rivierotter]] (''Lutra lutra whiteleyi''), dy't foarhinne op it [[Japan]]ske eilân [[Sjikokû]] foarkaam, wie in [[ûndersoarte]] fan 'e (gewoane) otter, dy't lykwols yn [[2012]] offisjeel foar [[útstjerren (biology)|útstoarn]] ferklearre waard. == Uterlike skaaimerken == De otter hat trochinoar in kop-romplingte fan 60–95&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 35–50&nbsp;sm en in gewicht fan 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–12&nbsp;[[kg]]. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s dúdlik swierder binne as [[wyfke]]s. Otters hawwe in [[ferwiel]]sêfte [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] [[dûnkerbrún]] oant [[bêzje|dûnkerbêzje]] is en op 'e [[bealch]] [[wyt]] oant [[brutsen wyt|fealwyt]]. Se binne folslein oanpast oan it libben yn it [[oerflaktewetter|wetter]], mei [[swimflues|swimfluezzen]] tusken alle [[tean]]nen, tige gefoelige [[snorhier]]ren, lytse [[hûd]]flapkes dy't ûnder it [[dûken]] de [[ear (anatomy)|earen]] en [[noaster]]s tichthâlde, in spiersterke [[sturt]] dy't by it [[swimmen]] as roer tsjinnet, en in wettertichte [[hier (begroeiïng)|behierring]]. [[File:Saukko Korkeasaari 2.jpg|right|thumb|250px|In pear otters yn in [[dieretún]] yn [[Helsinki]].]] == Biotoop == Otters hâlde yn 'e regel ta oan 'e [[igge]]n fan [[beek|beken]], [[rivier]]en, [[mar]]ren en [[puollen]] mei skjin wetter, in goede [[fisk]]stân en genôch beskûl yn 'e foarm fan [[bosk]] of [[strewelleguod]]. Se kinne ek oan 'e [[kust|seekant]] libje, sa't se bygelyks dogge yn [[Skandinaavje]], [[Skotlân]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Bretanje]], mar dan moat der wol [[swiet wetter]] deunby wêze, want [[sâlt wetter]] kinne se net [[drinken|drinke]]. == Hâlden en dragen == De otter is eins in [[skouwens|skou]] bist, dat [[nachtdier|fral nachts aktyf]] is, al giet er it [[dei]]ljocht net út 'e wei as er him feilich fielt. Krekt oarsom, want hy mei graach [[sinnebaaien|sinnebaaie]]. Hy hat in semy-[[wetter|akwatyske]] libbensstyl, wêrby't er mear yn as út it wetter tahâldt. By it [[dûken]] kin er oant 4&nbsp;[[minuten]] lang ûnder wetter bliuwe ear't er wer boppekomme moat om te [[sykheljen]]. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in mantsjesotter is likernôch 15&nbsp;[[km]] yn [[diameter|trochsneed]] en dat fan wyfkes sa'n 7&nbsp;km. [[Nacht]]s wurdt in grut part dêrfan besocht op streuptocht nei fretten. Jonge of ferballe bisten kinne tsientallen kilometers ôflizze op 'e siik nei in nij wengebiet. [[File:European Otter.jpg|thumb|left|250px|In otter oan 't miel.]] Otters libje yn prinsipe [[solitêr]], mar de jongen bliuwe in [[jier]] lang by de [[mem]], en sawol mem as jongen [[hâlde en drage]] har dan gauris tige [[boartlikens|boartlik]]. Sa meitsje se by glysterige [[wâl]]en del of winterdeis as der [[snie]] leit faak in [[glydbaan]], dêr't se har dan om bar by del glydzje litte, nei't it skynt poer foar harren eigen [[fermaak]]. De otter hat almeast gjin fêste [[peartiid]], al falt dy yn [[Skotlân]] en [[Noarwegen]] en op 'e [[Sjetlâneilannen]] yn 'e [[maityd]]. De wyfkes binne it hiele jier troch om 'e 6&nbsp;[[wike]]n [[tyldrift]]ich. De [[draachtiid]] duorret likernôch 9&nbsp;wiken, mar men hâldt it derop dat der in [[ferlinge draachtiid]] fan sa'n 9&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] foarkomt as de [[pearing]] op in ûngeunstige tiid fan it jier plakfynt. De jongen wurde ek it hiele jier troch smiten, mar it faakst fan [[febrewaris]] oant en mei [[april]]. In ottersmeet bestiet ornaris út 2–3&nbsp;jongen, al kin dat oantal ûnder ekstreme omstannichheden oprinne ta 6. Nei in jier binne de jongen selsstannich en nei 2 of 3 jier binne se [[geslachtsryp]]. Otters hawwe frijwol gjin natuerlike fijannen mear, mar it [[ferkear]] makket in protte slachtoffers. As se dêroan ûntsnappe, kinne se oant 18&nbsp;[[jier]] âld wurde. [[File:Lutra lutra eating frozen fish - Gijon Aquarium - 2015-07-02.webm|right|thumb|250px|In filmke fan otters dy't beferzen [[fisk]] frette yn it [[Akwarium fan Gijón]] ([[Spanje]]).]] == Fretten == De otter is in folsleine [[karnivoar|fleisiter]], dy't al syn [[proai]]en yn en oan it wetter pakt. Syn menu bestiet foar in grut part út [[fisken|fisk]], mar ek snipt er wol [[amfibyen]], [[kreeften]], [[krabben]], lytse of jonge [[fûgels]], [[aai]]en, [[mûzen]], [[rotten]], [[wetterrôt|wetterrotten]] en [[muskusrôt|muskusrotten]]. == Status == De otter is de lêste goed [[iuw]], benammen yn [[Jeropa]], sterk yn it neigean rekke troch [[ynpoldering|drûchlizzing]] fan syn [[habitat]] en oarsoartige ferballing troch de [[minske]], û.o. ek troch [[wetterfersmoarging]]. Dêrom hat er de [[IUCN-status]] fan "gefoelich" krigen, wat sizze wol dat er wrâldwiid net [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt, mar dat syn tastân al yn 'e rekken holden wurde moat. [[File:Fischotter, Lutra Lutra.JPG|left|thumb|250px|In otter.]] Yn [[Nederlân]] waard de otter sûnt [[1988]] as [[útstjerren (biology)|útstoarn]] beskôge, al waard der it jiers dêrop noch in ferdwaald eksimplaar deariden yn [[Fryslân]]. Men besleat ta reyntroduksje en sadwaande waarden yn [[2002]] yn it [[Nasjonaal Park De Weerribben]], yn 'e [[Kop fan Oerisel]], wer otters útset yn it wyld. Yn [[2004]] waarden der wer foar it earst otterjongen berne yn [[Nederlân]] en datselde jiers waarden noch in stikmannich otters op itselde plak útset. Sûnt is de otter wer waarnommen yn 'e [[Tsjettelmar]] tusken it [[Suderleech]] en de [[Flevopolder]], oan 'e [[Linde]]dyk yn 'e [[Stellingwerven]], by de [[Ruten-ie]] yn [[Grinslân]], op 'e [[Feluwe]] en yn [[Twinte]]. Op [[2 novimber]] [[2012]] waarden der boppedat trije otters út [[Tsjechje]] útset yn 'e [[de Alde Feanen|Alde Feanen]], tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Drachten]]. == Sjoch ek == * [[Aqua Zoo Friesland]] == Keppelings om utens == * [http://www.vriendenvandeotter.nl/ Webside fan 'e stifting ''Vrienden van de Otter''] * [http://www.otter.wur.nl/ Webside fan it monitoringprogramma fan 'e Universiteit fan Wageningen oangeande de reyntroduksje fan 'e otter yn Nederlân] * [http://waarneming.nl/soort/maps/417/ Kaart mei waarnimmings fan 'e otter yn Nederlân] {{boarnen|boarnefernijing= * Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_otter ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lutra lutra}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fiskotter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 4u6d54aq2flqe9joi2u81pz7fh8st2k Jeropeeske nerts 0 56315 1234023 1172954 2026-07-07T22:11:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234023 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Jeropeeske nerts |Ofbyld= [[File:Mustela lutreola-cropped.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme= Mustela lutreola |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1761 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:European Mink area.png|center|250px]]<small>{{Color box|#FF7F00}} lânseigen foarkommen, mar [[útstjerren (biology)|útstoarn]] <br>{{Color box|#5C4033}} hjoeddeistige lânseigen ferprieding</small> }} De '''nerts''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela lutreola''), om betizing mei de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'') foar te kommen ornaris '''Jeropeeske nerts''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Jeropeeske nertsen]] (''Lutreola''). De Jeropeeske nerts is in lyts [[karnivoar]] [[nachtdier]], dat like thús is yn it wetter as op it drûge. Yn [[Nederlân]] komt dit bist net mear foar; it [[ferspriedingsgebiet]] is tsjintwurdich beheind ta [[Frankryk]], [[Spanje]] en [[East-Jeropa]]. De nerts wurdt yn it [[Frysk]] ek wol '''lytse otter''' of '''lytse fiskotter''' neamd, wat in ferrifeljende oantsjutting is, mei't de nerts net ta de [[otters]] (''Lutra'') heart. Dit bist wurdt slim yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]]. De [[IUCN]] klassifisearret de tastân fan 'e Jeropeeske nerts as [[bedrige soarte|krityk]]. ==Fersprieding== Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wie it gebiet dêr't de Jeropeeske nerts libbe noch withoe grut en striek it him út fan noardlik [[Spanje]] yn it westen oant de rivier de [[Ob]], yn westlik [[Sibearje]], yn it easten. Ek rûn it fan [[Archangelsk]] yn it noarden oant de [[Kaukasus]] yn it suden. Yn 'e lêste oardel iuw hawwe in stikmannich faktoaren lykwols gearspand om dat gebiet mei suver 90% te ferlytsjen. It earst [[útstjerren (biology)|stoar de nerts út]] yn [[Switserlân]], de [[Benelúks]] en westlik en súdlik [[Dútslân]]. Yn [[Finlân]], [[Kareelje (republyk)|Kareelje]], [[Tsjechje]], [[Slowakije]], de eardere [[DDR]], [[Eastenryk]] en [[Bulgarije]] wist er him noch oant healwei de [[tweintichste iuw]] te hanthavenjen, en koartby is er ek út [[Hongarije]], [[Moldaavje]] en [[Poalen]] ferdwûn. It is dreech om te sizzen hoe grut oft it areaal fan 'e Jeropeeske nerts hjoed de dei noch is, mei't it in skruten bist is dat maklik betize wurdt mei de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), dy't yn Jeropa rûnom as [[eksoat]] libbet. Mar oer it algemien giet men derfan út dat de fersprieding fan 'e Jeropeeske nerts no fierhinne beheind is ta guon kontreien yn sintraal en fral noardlik [[Ruslân]], mei lytsere, isolearre populaasjes ferspraat oer [[Estlân]], [[Wyt-Ruslân]], de [[Oekraïne]] en de [[Donau]]delta yn [[Roemeenje]]. Sporadysk soed er ek noch foarkomme yn [[Letlân]] en [[Litouwen]]. Yn [[West-Jeropa]] besteane noch isolearre [[populaasje (biology)|restpopulaasjes]] yn [[Baskelân (regio)|Spaansk-Baskelân]] en yn 'e [[Frankryk|Frânske]] kriten [[Gaskonje]] en [[Bretanje]]. [[File:Mink1.jpg|left|thumb|250px|In Jeropeeske nerts.]] Tusken [[1981]] en [[1989]] waarden der 388 Jeropeeske nertsen útset op twa fan 'e [[Koerilen]], eilannen benoarden [[Japan]] yn it [[Russyske Fiere Easten]], dêr't it bist eins in [[eksoat]] is. Yn 'e [[1990-er jierren]] die bliken dat ynstee fan him te fermannichfâldigjen de populaasje dêre efterútbuorke wie. In posityf punt is dat de Jeropeeske nerts yn Estlân yn 'e [[2010-er jierren]] mei súkses reyntrodusearre is op it eilân [[Hiiumaa]] yn 'e [[Eastsee]], dêr't foartiid al syn [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]] [[ûnmeilydsum]] útrûge wiene. Der binne plannen om dat proses te werheljen op it folle gruttere eilân [[Saaremaa]]. ==Uterlike skaaimerken== De Jeropeeske nerts hat trochinoar in kop-romplingte dy't by [[mantsje]]s 30–44&nbsp;[[sintimeter|sm]] berint, en by [[wyfke]]s 25–35&nbsp;sm. De sturtlingte is 11–18&nbsp;sm. It gewicht bedraacht <sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–1,1&nbsp;[[kg]] foar wat de mantsjes oanbelanget en 400–800&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] foar de wyfkes. Dêrmei is de Jeropeeske nerts in bytsje lytser en gnobsker boud as de [[murd]] (''Mustela putorius'') en ek justjes lytser as de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''). Jeropeeske nertsen hawwe in [[brune]] oant [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]] [[pels]], mei [[griis]]brún [[ûnderhier]]. De [[noas]] is [[swart]], mar de [[snút]] ûnder de noas is [[wyt]]. Dat is in skaaimerk wêroan't de Jeropeeske nerts it maklikst fan 'e Amerikaanske nerts ûnderskaat wurde kin. Fral eksimplaren fan 'e eastlike [[ûndersoarte]]n hawwe gauris ien of mear wite plakjes op it [[boarstkas|boarst]] of yn 'e [[nekke]]. Jeropeeske nertsen toane har oanpassing oan it libben yn it wetter trochdat se [[swimflues|swimfluezzen]] hawwe oant healwei de romte tusken de [[tean]]nen. [[File:European Mink.jpg|right|thumb|250px|It [[snút]]sje fan in Jeropeeske nerts yn it [[strie]]. Mei syn [[wite]] snút ûnderskiedt dit bist him fan 'e sterk op him lykjende [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'').]] ==Biotoop== Jeropeeske nertsen hâlde har benammen op yn [[wâld]]rike kontreien mei genôch beskûl, dêr't se by de [[igge]]n fan rêstich fuortskolferjende [[beek|beken]] en [[rivier]]en lâns libje. Fierders komme se ek wol foar yn [[kust]]gebieten, [[moeras|somplân]] en [[reid]]fjilden. ==Hâlden en dragen== Kwa libbenswize hat de Jeropeeske nerts in protte wei fan 'e [[otter]] (''Lutra lutra''), mei't er krekt as dy fiere sibbe in semy-akwatysk bestean liedt en like thús is yn it [[oerflaktewetter|wetter]] as op 'e wâl. De nerts hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan rûchwei 15–20&nbsp;[[hektare|ha]], dat yn in útrutsen line by in [[beek]] of [[rivier]] lâns rint. Syn [[hoale]]n graaft er ornaris yn 'e [[igge|wâl]], gauris ferskûle ûnder [[beamwoartel]]s. Ek set er him wol nei wenjen yn hoalen dy't groeven binne troch de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus'') of de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). Njonken streuptochten yn 'e neie omkriten fan syn hoale ûndernimt de Jeropeeske nerts soms ek langere reizen troch de omlizzende gebieten, fral as by swiere [[froast]] syn beek of rivier tichtfriest. De nerts is in [[nachtdier]] dat [[dei|oerdeis]] net in soad op 'en paad is. Krekt as oare [[martereftigen]], lykas de [[murd]] (''Mustela putorius''), hat er [[anaalklier]]en dêr't er in tige [[stank|stjonkende]] [[floeistof]] út spuitsje kin as er [[eangst|benaud]] of [[lulk]] is. De [[peartiid]] falt foar dit bist fan [[jannewaris]] oant en mei [[april]]. Nei in [[draachtiid]] fan 5–10&nbsp;[[wike]]n smyt it wyfke 2–7, mar ornaris 5–6&nbsp;jongen, dy't by de [[berte]] [[blinens|blyn]] binne en 6<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;g weagje. Mei 30–31&nbsp;[[dagen]] geane de [[each]]jes iepen en mei 2–2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] wurde se [[ôfwûn]]. Mei 70–85&nbsp;dagen, oftewol tsjin 'e ein fan 'e [[simmer]], binne se selsstannich en geane se by de [[mem]] wei. De [[libbensferwachting]] fan 'e Jeropeeske nerts bedraacht maksimaal 12&nbsp;[[jier]], mar dat helje se yn it wyld mar komselden. [[File:Europäischer Nerz.jpg|thumb|left|230px|In Jeropeeske nerts sjocht ris om him hinne.]] ==Fretten== De Jeropeeske nerts siket syn kostje byinoar yn [[beek|beken]] en [[rivier]]en en oan 'e [[igge]]n fan sokke [[oerflaktewetter]]s. Syn dieet bestiet dan ek foar in grut part út [[fisken]], [[kreeften]], [[kikkerts]], [[salamanders]], [[slakken]], [[ynsekten]] en [[aai|fûgelaaien]]. Ek lytse [[sûchdier]]en as [[wrotmûzen]] en jonge [[muskusrôt|muskusrotten]] steane soms op it menu. Der binne dokumintearre gefallen fan Jeropeeske nertsen dy't fisken fan wol 1–1,2&nbsp;kg fongen, wat like grut oant grutter is as sysels binne. ==Natuerlike fijannen== [[Rôfdier|Natuerlike fijannen]] fan 'e Jeropeeske nerts binne de gruttere [[rôffûgels]] en [[ûle]]n, de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[murd]] (''Mustela putorius'') en, wat de jongen oanbelanget, wierskynlik ek de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''). ==Status== De Jeropeeske nerts hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|krityk bedrige]]" en it hat wol kâns dat er der fan alle [[sûchdier]]esoarten yn [[Jeropa]] it minst foar stiet. Hy is yn it neigean rekke troch in kombinaasje fan faktoaren, lykas [[oerbejaging]], it [[ynpoldering|drûchlizzen]] fan [[moeras]]sen en oar [[wetlands|wietlân]] dêr't er fan ôfhinklik is, it minder foarkommen fan [[rivierkreeften]] yn noardlik Jeropa troch in [[sykte]], en ferkringing út syn [[habitat]] troch de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'') nei't dy yn 'e [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]] as [[eksoat]] yn Jeropa yntrodusearre wie troch ûntsnappings út [[pelsdierfokkerij]]en. De Amerikaanske nerts is in frijwat robúster bist dat folle minder ôfhinklik is fan wetter en dochs deselde [[biology]]ske [[nys]] ynnimt as de Jeropeeske nerts. Hjoed de dei hat de Jeropeeske nerts boppedat slim te lijen fan [[miljeufersmoarging|wetterfersmoarging]]. ==Undersoarten== Der binne 7 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Jeropeeske nerts (''Mustela lutreola''): * de Frânske nerts (''M. l. biedermanni'') * de Karpatyske nerts (''M. l. transsylvanica'') * de Kaukazyske nerts (''M. l. turovi'') * de Middenjeropeeske nerts (''M. l. cylipena'') * de Middenrussyske nerts (''M. l. novikovi'') * de noardlike nerts (''M. l. lutreola'') * ''M. l. binominata'' {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 16 365, s. 26. * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 168-169. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_mink ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mustela lutreola}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] em8xw82eofvtrpqrp9rba30xa5uhw4f Jeraziatyske lynks 0 56345 1234021 1201610 2026-07-07T22:10:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234021 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Jeraziatyske lynks| Ofbyld= [[Ofbyld:Lynx lynx2.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') | Skaai= [[lynksen]] (''Lynx'') | Wittenskiplike namme = Lynx lynx | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Eurasian Lynx area.png|center|250px]] }} De '''lynks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lynx lynx''), om betizing mei de trije oare [[lynksen|lynksesoarten]] foar te kommen ornaris de '''Jeraziatyske lynks''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út 'e famylje fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''), dat foarkomt yn grutte dielen fan noardlik [[Jeropa]], [[Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]]. Yn [[Nederlân]] is er al mear as in iuw útstoarn, mar sûnt koarten wurdt er hjir út en troch wer synjalearre, mei't de populaasje yn [[Dútslân]] stadichoan dizze kant útkomt. Op guon oare plakken yn [[West-Jeropa]] wurdt de lynks mei sin yn it wyld reyntrodusearre. De Jeraziatyske lynks is de grutste fan 'e fjouwer lynksesoarten. == Fersprieding == De Jeraziatyske lynks is lânseigen yn hiele [[Jeropa]], útsein it [[Ibearysk Skiereilân]], dat it domein is fan 'e nau besibbe [[Ibearyske lynks]]. Lykwols komt er allinne noch mar yn [[Skandinaavje]] ([[Yslân]] en [[Denemark]] net meirekkene), de [[Baltyske steaten]], [[Wyt-Ruslân]] en sintraal en noardlik [[Ruslân]] rûnom foar. Yn hast hiel de rest fan syn Jeropeeske areaal is er útstoarn, op lytse restpopulaasjes nei dy't har weromlutsen hawwe yn ôfhandige lânsdouwen, lykas de [[Karpaten]] en de bergen fan 'e westlike [[Balkan]]. De populaasjes lynksen dy't har it tichtst by [[Fryslân]] befine, libje yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Harz]]berchtme en de [[Belgje|Belgyske]] [[Ardinnen]]. Bûten Jeropa binne der ek restpopulaasjes yn [[Lyts-Aazje]], de [[Kaukasus]] en noardlik [[Iran|Iraan]]. In grut oaniensletten ferspriedingsgebiet beslacht it eastlike part fan [[Sintraal-Aazje]], de [[Himalaya]], [[Tibet]], dielen fan [[Sina]], [[Mongoalje]] en [[Noard-Koreä]], en hiele [[Sibearje]] útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden. [[Ofbyld:Lynx Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg|thumb|left|300px|In lynks yn it Nasjonaal Park It Beierske Wâld, yn [[Dútslân]].]] == Uterlike skaaimerken == Fan alle kateftigen is de lynks miskien wol de meast opfallende, troch syn koarte [[sturt]]sje, syn yn ferhâlding lange [[skonk]]en, de [[eartoefke|toefkes oan syn earpunten]] en syn oergrutte [[poat]]en, dy't fungearje as snieskuon en wêrmei't er treflik oer in [[snie]]dek [[rinne]] of [[drave]] kin. Hy is de grutste fan 'e fjouwer lynksesoarten, mei trochinoar in kop-romplingte fan 80-130 sm, in [[skouder|skofthichte]] fan 70 sm, in sturtlingte fan 11-25 sm en in gewicht fan 8-21 (♀) of 18-30 (♂) kg. Mantsjelynksen út Sibearje, dêr't se de grutste lichemsomfang berikke, kinne oant 38 kg weagje (mei ien raportearre gefal fan 45 kg). Simmerdeis hat de Jeraziatyske lynks in relatyf koarte, rodzige of brune pels, dy't wat feller fan kleur is wat fierder oft men yn it suden fan it ferspriedingsgebiet komt. By 't winter hat er lykwols in folle tsjûkere behierring fan sidich bûnt dat útinoar rint fan sulvergriis oant griisbrunich. De bealch en hals fan 'e lynks bliuwe it hiel jier troch wyt. De pels is eins altiten oerdutsen mei swarte stippen. == Biotoop == De Jeraziatyske lynks is in wâldbewenner dy't allinne foarkomt yn gebieten dêr't genôch beskûl is yn 'e foarm fan beamte of opgeand leechhout. Hy libbet sawol yn boskrike [[steppe]]gebieten, [[nuddelwâld]]en, [[mingd wâld|mingde wâlden]] as [[berchwâld]]en. Yn 'e mear bercheftige dielen fan syn ferspriedingsgebiet folget er by 't winter syn proaidieren omleech nei de dellingen, sadat er de djipste snie mijt. == Hâlden en dragen == Ek al jaget er wol deis as it fretten krap is, de Jeraziatyske lynks is fierhinne in [[nachtdier]], dat ornaris pas aktyf wurdt as it begjint te skimerjen. Hy libbet in solitêr bestean yn in [[territoarium]] dat 20-450 km² beslaan kin, ôfhingjend fan it terrein. Mantsjes hawwe folle gruttere territoaria as wyfkes. De Jeraziatyske lynks kin wol 20 km de nacht ôflizze, al is 10 km wenstiger. Hy patrûljearret geregeldwei troch syn hiele territoarium en lit geurflaggen yn 'e foarm fan miich, stront of klaumerken efter om it ôf te beakenjen. De [[peartiid]] rint foar de Jeraziatyske lynks fan [[jannewaris]] oant [[april]]. It wyfke wurdt yn dy snuorje yn 'e regel mar ienris [[tyldrift|maartsk]], wat 4-7 dagen duorje kin, mar as om lykfol hokker reden it earste nêst jongen it net rêdt, kin in twadde maartskens foarkomme. Oars as de nau besibbe [[Kanadeeske lynks]] liket de Jeraziatyske lynks net by steat te wêzen en pas syn [[fuortplanting]]sgedrach oan op grûn fan 'e beskikberens fan [[proaidier]]en. [[Ofbyld:Lynx lynx poing.jpg|thumb|right|200px|In Jeraziatyske lynks.]] [[Ofbyld:Lynx kitten.jpg|thumb|left|250px|In Jeraziatysk lynksejong.]] [[Swierens|Drachtige]] wyfkes lizze op ôfskerme plakken nêsten oan, faak ûnder leechhingjende tûken of yn holtes tusken beamwoartels. De draachtiid duorret 67-74 dagen en resultearret yn 'e berte fan 1-4 jongen. De jongen, dy't yn 't earstoan blyn en helpleas binne en 240-430 g weagje, hawwe in effen griisbrune pels oant se op 'e âldens fan likernôch 11 wiken de folwoeksen kleuring krije. De [[each]]jes geane iepen nei 10-12 dagen en de jongkatsjes begjinne fêst fretten te beplúzjen as se 6-7 wiken âld binne en foar it earst it nêst ferlitte, mar wurde pas folslein [[ôfwûn]] as se 5-6 moannen binne. De jongen bliuwe by harren mem oant se 10 moannen âld binne en de folgjende peartiid begjint. Nei 2 of 3 jier binne se [[geslachtsryp]]. Yn finzenskip hawwe Jeraziatyske lynksen in [[libbensferwachting]] fan maksimaal 21 jier wurden. == Fretten == Jeraziatyske lynksen snippe in grut ferskaat oan proaien, wêrûnder [[hazze]]n, [[wylde knyn|kninen]], [[marmot]]ten, [[iikhoarntsje]]s, [[sânslieper]]s, oare [[kjifdieren]], [[fazant]]en en oare [[fûgels]], [[foks]]en, [[everswyn|everswinen]], [[gims|gimzen]], [[eland]]en, [[reahart]]en, [[rindier]]en, [[ree]]ën en oare [[evenhoevigen]]. Hoewol't der in grutter risiko ferbûn is oan it bejeien fan in gruttere proai, is de priis ek nammenste grutter. Dêrom jout de Jeraziatyske lynks gauris de foarkar oan grutte evenhoevigen ([[harteftigen]] en everswinen), benammen winterdeis, as lytsere proaien minder beskikber binne. De Jeraziatyske lynks is de iennichste lynksesoart wêrby't dat sa is. De metoade dy't er brûkt foar it pakken fan sokke grutte proaidieren is beslûpe en bespringe. Op dy manear kin er sels folwoeksen harteftigen mei in gewicht fan 150 kg oer. == Relaasje mei oare rôfdieren == De grutste konkurrint fan 'e Jeraziatyske lynks is de [[wolf]]. Lynksen komme minder foar yn gebieten dêr't in protte wolven omhúsmanje, en by in moeting deadzje wolven lynksen en frette harren soms sels op as se net op 'e tiid in beam yn flechtsje. In oare konkurrint is de [[warch]], de grutste fan 'e [[martereftigen]] en besibbe oan 'e [[murd]], de [[wezeling]] en de [[harmeling]]. Wargen kinne lynksen net deadzje, mar it binne sokke ferheftige fjochters dat it harren gauris slagget en pak in lynks syn proai ôf. Lynksen geane sadwaande wargen almeast út 'e wei, mar geane soms it gefjocht oan as se jongen op 'e noed hawwe. Yn [[Sibearje]] moatte lynksen ek goed tinke om [[Sibearyske tiger]]s, want ûndersyk fan 'e mageynhâld fan dyselden hat útwiisd dat se bytiden lynksen lytsman meitsje. Op it mêd fan 'e bejaging fan proaidieren moat de lynks it opnimme tsjin wolven, wargen, foksen, [[oehoe]]s, [[keningsearn]]en, en yn beheinde dielen fan syn ferspriedingsgebiet, Sibearyske tigers, [[loaihoars]]en en [[snieloaihoars]]en. == Status == [[Ofbyld:The Soviet Union 1988 CPA 5999 stamp (Eurasian lynx).jpg|thumb|right|240px|De Jeraziatyske lynks op in [[postsegel]] út 'e [[Sovjet-Uny]] ([[1988]]).]] De Jeraziatyske lynks hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der wrâldwiid gjin kâns op útstjerren bestiet. Dat nimt net wei dat er yn it grutste part fan Jeropa net mear foarkomt of noch mar in sieltôgjend bestean yn ôfhandige úthoeken liedt. Sûnt de santiger jierren besiket men de lynks te reyntrodusearjen yn gaadlike gebieten dêr't er net mear foarkomt, lykas de [[Harz]] en it [[Beierske Wâld]] yn [[Dútslân]], de [[Fogezen]] en de [[Pyreneeën]] yn [[Frankryk]] en de [[Alpen]] yn [[Switserlân]]. Yn [[Nederlân]] is de Jeraziatyske lynks wierskynlik om [[1890]] hinne útstoarn, al is men dêr net alhiel wis fan. Hoewol't er op it stuit offisjeel noch altiten as útstoarn te boek stiet, hawwe der sûnt de njoggentiger jierren fan 'e tweintichste iuw in stikmannich waarnimmings west, de measten yn [[Súd-Limboarch]], mar ek in pear yn [[Gelderlân]]. == Opsomming fan ûndersoarten == Der persize klassifikaasje fan 'e Jeraziatyske lynks is men it noch net alhiel oer iens, mar op grûn fan it meast gongbere hjoeddeiske ynsjoch kinne der 10 [[ûndersoarte]]n ûnderskaat wurde: * de Altayske lynks (''Lynx lynx wardi'') * de Amoerlynks (''Lynx lynx stroganovi'') * de Balkanlynks (''Lynx lynx martinoi'') * de Eastsibearyske lynks (''Lynx lynx wrangeli'') * de gewoane lynks (''Lynx lynx lynx'') * de Karpatyske lynks (''Lynx lynx carpathicus'') * de Kaukazyske lynks (''Lynx lynx dinniki'') * de Middensibearyske lynks (''Lynx lynx kozlovi'') * de Sardyske lynks (''Lynx lynx sardiniae'') † * de Sintraalaziatyske lynks (''Lynx lynx isabellinus'') == Keppelings om utens == * [http://waarneming.nl/soort/maps/392/ Kaart mei waarnimmings fan 'e Jeraziatyske lynks yn Nederlân] * [http://waarneming.nl/wn.php/ Webside dêr't men waarnimmings fan 'e Jeraziatyske lynks yn Nederlân melde kin] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_lynx ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lynx lynx}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lynks]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] n8ur3nze35jjo6swr6zn96ad49myzo1 Wikipedy:Haadside-ynfo/Ynventarisaasje siden fan de wike takom jier 4 63255 1233960 1210846 2026-07-07T14:21:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* bisten */ ++ 1233960 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] jm3vd8f63btdzscnn4t4pmp41sglq9o 1233961 1233960 2026-07-07T14:22:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* oare natoerûnderwerpen */ + 1233961 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] hmdgrc87y8t6hrh1bcj11oakvx9stfu 1233962 1233961 2026-07-07T14:22:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Folkloare */ + 1233962 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] 5p97j099w9h1wv5cj4cbkals9jxggkz 1233963 1233962 2026-07-07T14:23:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* bouwurken en arsjitektuer */ + 1233963 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Grutte Boeda fan Leshan]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] 7bqwhza4mnpb56apva5uw5j5frsrfr4 1233964 1233963 2026-07-07T14:25:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* gebieten */ + 1233964 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Huahine]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Mechelen]]<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Grutte Boeda fan Leshan]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] s9yzymnt0nqqujotyjhmyiu8ypwrqqz 1233965 1233964 2026-07-07T14:28:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* oare persoanen */ + 1233965 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Huahine]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Mechelen]]<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Grutte Boeda fan Leshan]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virgil Earp]], Amerikaansk revolverman en plysje * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of North Frisia.svg|border|20px]] [[Harro Harring]], Noardfrysk revolúsjonêr<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] go3s202opxtd3r9prf1z29xgqvd21jd 1233967 1233965 2026-07-07T14:29:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* oar */ + 1233967 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Canan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Huahine]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Mechelen]]<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Grutte Boeda fan Leshan]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virgil Earp]], Amerikaansk revolverman en plysje * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of North Frisia.svg|border|20px]] [[Harro Harring]], Noardfrysk revolúsjonêr<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fergiftiging]] * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] 0x01o6p47y9o2tm4flvsrx7yx3heer8 1233968 1233967 2026-07-07T14:32:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films & tillefyzje */ + 1233968 wikitext text/x-wiki Dit is in ynventarisaasje fan '''mooglike''' siden fan de wike foar takom jier. It binne siden dy't der gaadlik foar lykje en noch net earder side fan de wike west hawwe. Dat wol fansels net sizze dat se ek wier side fan de wike wurde moatte, mar in lytse ynventarisaasje, kin letter in protte gesyk en gepuzel foarkomme. It is de bedoeling dat alle meidoggers siden foardrage kinne, troch ienfâldichwei in link oan te meitsjen yn ien fan 'e ûndersteande kategoryen. {{TOCright}} ==Utstel siden fan de wike takom jier== {| class="vatop" | ;wike 1 * ... ;wike 2 * ... ;wike 3 * ... ;wike 4 * ... ;wike 5 * ... ;wike 6 * ... ;wike 7 * ... ;wike 8 * ... ;wike 9 * ... ;wike 10 * ... ;wike 11 * ... ;wike 12 * ... ;wike 13 * ... | width=25 | | ;wike 14 * ... ;wike 15 * ... ;wike 16 * ... ;wike 17 * ... ;wike 18 * ... ;wike 19 * ... ;wike 20 * ... ;wike 21 * ... ;wike 22 * ... ;wike 23 * ... ;wike 24 * ... ;wike 25 * ... ;wike 26 * ... | width=25 | | ;wike 27 * ... ;wike 28 * ... ;wike 29 * ... ;wike 30 * ... ;wike 31 * ... ;wike 32 * ... ;wike 33 * ... ;wike 34 * ... ;wike 35 * ... ;wike 36 * ... ;wike 37 * ... ;wike 38 * ... ;wike 39 * ... | width=25 | | ;wike 40 * ... ;wike 41 * ... ;wike 42 * ... ;wike 43 * ... ;wike 44 * ... ;wike 45 * ... ;wike 46 * ... ;wike 47 * ... ;wike 48 * ... ;wike 49 * ... ;wike 50 * ... ;wike 51 * ... ;wike 52 * ... |} ==Nominearre siden== ===Astronomy=== * ... ===Films & tillefyzje=== ====films==== * [[3:10 to Yuma (film út 2007)|''3:10 to Yuma'' (film út 2007)]] * [[The 39 Steps (film út 1935)|''The 39 Steps'' (film út 1935)]] * ''[[50 First Dates]]'' * [[The African Queen (film út 1951)|''The African Queen'' (film út 1951)]] * [[American Pie (film)|''American Pie'' (film)]] * ''[[American Pie 2]]'' * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[American Pie Presents: Band Camp]]'' * [[Battleship (film)|''Battleship'' (film)]] * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * [[The Big Country (film)|''The Big Country'' (film)]] * [[Black Hawk Down (film)|''Black Hawk Down'' (film)]] * ''[[Blackway]]'' * [[The Blue Lagoon (film út 1980)|''The Blue Lagoon'' (film út 1980)]] * [[The Bourne Legacy (film)|''The Bourne Legacy'' (film)]] * [[Bridge of Spies (film)|''Bridge of Spies'' (film)]] * ''[[Brokeback Mountain]]'' * [[Calamity Jane (film)|''Calamity Jane'' (film)]] * [[Conan the Barbarian (film út 1982)|''Conan the Barbarian'' (film út 1982)]] * ''[[Daddy's Home 2]]'' * [[Deck the Halls (film út 2006)|''Deck the Halls'' (film út 2006)]] * [[Déjà Vu (film út 2006)|''Déjà Vu'' (film út 2006)]] * [[Diamonds Are Forever (film)|''Diamonds Are Forever'' (film)]] *''[[Dirty Dancing]]'' * [[Dirty Harry (film)|''Dirty Harry'' (film)]] * [[Doctor Zhivago (film)|''Doctor Zhivago'' (film)]] * [[Dunkirk (film út 2017)|''Dunkirk'' (film út 2017)]] * [[Eagle Eye (film)|''Eagle Eye'' (film)]] * [[The English Patient (film)|''The English Patient'' (film)]] * [[Fargo (film út 1996)|''Fargo'' (film út 1996)]] * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * [[Flight (film út 2012)|''Flight'' (film út 2012)]] * ''[[For a Few Dollars More]]'' * [[For Your Eyes Only (film)|''For Your Eyes Only'' (film)]] * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Galaxy Quest]]'' * ''[[G.I. Blues]]'' * ''[[Gnomeo & Juliet]]'' * [[Gone Girl (film)|''Gone Girl'' (film)]] * ''[[Gran Torino]]'' * ''[[The Hateful Eight]]'' * ''[[De Hel van '63]]'' * ''[[Her Alibi]]'' * [[Hercules (film út 2014)|''Hercules'' (film út 2014)]] * [[Hidden Figures (film)|''Hidden Figures'' (film)]] * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]'' * ''[[The Hobbit: The Battle of the Five Armies]]'' * ''[[The Holiday]]'' * ''[[Hunterwali]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[I Was a Teenage Werewolf]]'' * [[The Intern (film út 2015)|''The Intern'' (film út 2015)]] * [[Jackie Brown (film)|''Jackie Brown'' (film)]] * [[Jurassic Park (film)|''Jurassic Park'' (film)]] * ''[[Kar út Twa]]''<sup>'''Dr'''</sup> {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[Kenau (film)|''Kenau'' (film)]] * [[Kick-Ass (film)|''Kick-Ass'' (film)]] * [[King of Kings (film út 1961)|''King of Kings'' (film út 1961)]] * ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' * [[La La Land (film út 2016)|''La La Land'' (film út 2016)]] * [[Legend (film út 1985)|''Legend'' (film út 1985)]] * [[Life of Pi (film)|''Life of Pi'' (film)]] * [[The Longest Day (film)|''The Longest Day'' (film)]] * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Mad Max: Fury Road]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' * [[The Magnificent Seven (film út 2016)|''The Magnificent Seven'' (film út 2016)]] * [[Mamma Mia! (film út 2008)|''Mamma Mia!'' (film út 2008)]] * ''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' * [[The Man with the Golden Gun (film)|''The Man with the Golden Gun'' (film)]] * [[The Martian (film)|''The Martian'' (film)]] * [[Memoirs of a Geisha (film)|''Memoirs of a Geisha'' (film)]] * [[Moana (film út 2016)|''Moana'' (film út 2016)]] * [[Moonraker (film)|''Moonraker'' (film)]] * ''[[My Big Fat Greek Wedding]]'' * [[My Darling Clementine (film út 1946)|''My Darling Clementine'' (film út 1946)]] * [[North by Northwest (film)|''North by Northwest'' (film)]] * [[Octopussy (film)|''Octopussy'' (film)]] * [[Oklahoma! (film út 1955)|''Oklahoma!'' (film út 1955)]] * [[On Her Majesty's Secret Service (film)|''On Her Majesty's Secret Service'' (film)]] * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * [[The Parent Trap (film út 1998)|''The Parent Trap'' (film út 1998)]] * [[Pearl Harbor (film)|''Pearl Harbor'' (film)]] * [[Practical Magic (film)|''Practical Magic'' (film)]] * ''[[Quigley Down Under]]'' * [[Red Sparrow (film)|''Red Sparrow'' (film)]] * [[Redbad (film)|''Redbad'' (film)]] * [[Rocky (film út 1976)|''Rocky'' (film út 1976)]] * [[Rocky Balboa (film)|''Rocky Balboa'' (film)]] * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * [[Romancing the Stone (film)|''Romancing the Stone'' (film)]] * [[Room (film út 2015)|''Room'' (film út 2015)]] * [[Sahara (film út 2005)|''Sahara'' (film út 2005)]] * [[The Sapphires (film)|''The Sapphires'' (film)]] * ''[[Schindler's List]]'' * [[The Searchers (film)|''The Searchers'' (film)]] * ''[[Shakespeare in Love]]'' * [[Sicario (film út 2015)|''Sicario'' (film út 2015)]] * ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' * [[Singin' in the Rain (film)|''Singin' in the Rain'' (film)]] * [[SneekWeek (film)|''SneekWeek'' (film)]] * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * [[Some Like It Hot (film út 1959)|''Some Like It Hot'' (film út 1959)]] * [[Species (film)|''Species'' (film)]] * [[The Spectacular Now (film)|''The Spectacular Now'' (film)]] * ''[[Star Trek IV: The Voyage Home]]'' * ''[[Star Trek VI: The Undiscovered Country]]'' * ''[[Star Trek: First Contact]]'' * ''[[Star Trek: Insurrection]]'' * ''[[Star Trek: Nemesis]]'' * ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' * ''[[Star Wars Holiday Special]]'' * [[Suspicion (film út 1941)|''Suspicion'' (film út 1941)]] * ''[[The Terminator]]'' * ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' * ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' * [[Tora! Tora! Tora! (film)|''Tora! Tora! Tora!'' (film)]] * [[True Grit (film út 2010)|''True Grit'' (film út 2010)]] * ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' * [[Valkyrie (film)|''Valkyrie'' (film)]] * [[The Vikings (film)|''The Vikings'' (film)]] * [[Wagon Master (film)|''Wagon Master'' (film)]] * [[Warcraft (film)|''Warcraft'' (film)]] * ''[[The Water Diviner]]'' * ''[[Wedding Crashers]]'' * ''[[Winnetou 1. Teil]]'' * ''[[Winnetou 3. Teil]]'' * [[Wonder Woman (film út 2017)|''Wonder Woman'' (film út 2017)]] * [[You Only Live Twice (film)|''You Only Live Twice'' (film)]] * [[Zulu (film út 1964)|''Zulu'' (film út 1964)]] ====franchises==== * [[Flodder (franchise)|''Flodder'' (franchise)]] * [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes'' (franchise)]] * [[Rocky (filmsearje)|''Rocky'' (filmsearje)]] * ''[[Star Trek]]'' ====tillefyzje==== * ''[[The A-Team]]'' * [[Ewoks (telefyzjesearje)|''Ewoks'' (telefyzjesearje)]] * [[Last Man Standing (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Last Man Standing'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]] * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' * ''[[Star Trek: Picard]]'' * [[Star Wars: The Clone Wars (telefyzjesearje út 2008)|''Star Wars: The Clone Wars'' (telefyzjesearje út 2008)]] ====oare film- en tillefyzje-ûnderwerpen==== * [[neisyngronisaasje]] * [[ôftiteling]] * [[Pre-Code (Hollywood)]] * [[ûndertiteling]] ===Folkloare=== * [[beskermingel]] * [[elf (mytysk wêzen)]] * [[golem]] * [[ynkubus]] * [[iisreus (mytysk wêzen)]] * [[sasquatch]] * [[sídhe]] * [[sukkubus]] * [[walkuere]] * [[wearwolf]] ===Geografy=== ====gebieten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alcatraz]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aleksanderarsjipel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arkansas]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Australeilannen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park De Biisbosk]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[It Bilt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Binnenlân fan Alaska]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Chathameilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Death Valley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Delaware]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Diomedeseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fermont]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Florida Keys]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)]] * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Gallipoliskiereilân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Gambiereilannen]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Genoatskipseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Georgia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grand Traverse Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Grut-Brittanje (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hawaï]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Hidjas]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Huahine]] | width=25 | | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Ibytsa]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Indiana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Iowa]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Jûkatan (skiereilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kaap Bretoneilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kalifornje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kansas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kauaï]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kebek (provinsje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kenaiskiereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kodiak (eilân)]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Kommandeurseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Konettikut]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lanaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyts-Diomedes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Long Island]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maine]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Manitoulin (eilân)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Markesaseilannen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Maui]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Mechelen]]<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Midway (atol)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michigan]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Minorka]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mississippy (steat)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Missoery (steat)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mole Lake Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Molokaï]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Montana]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monument Valley]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Mo‘orea]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Niïhau]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Breunswyk]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nijfûnlân en Labrador]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Jersey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nij-Meksiko]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nij-Skotlân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Nij-Súd-Wales]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Bevelân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlik Firginia]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Noardlike Sjajinne Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Northern Neck]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnatsiavût]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nûnavik]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nunivak (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oklahoma Panhandle]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oregon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pennsylvania]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Prins Edwardeilân]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Queenslân]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ratmanov (eilân)]] | width=25 | | * [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Rjûkjû-eilannen]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (eilân)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Saskatchewan]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Sauerlân]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sint-Kilda]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Syrenaika]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Súd-Karolina]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Tahity]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Tasmaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Transpecos]] * [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Tripolitaanje]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Unalaska (eilân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Utah]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Vancouvereilân]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Firginia]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Westoverledingen]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[West-Teksas]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wind River Yndianereservaat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wiskonsin]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wyoming]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nasjonaal Park Yellowstone]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Yukon]] |} ====lannen==== * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] ====stêden==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Abilene (Kansas)]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Adelaide]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anchorage]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Atlanta]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Austin (Teksas)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Banff (Alberta)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Beverly Hills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Birmingham (Alabama)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Boise (Idaho)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Buffalo (New York)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Burbank (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Butte (Montana)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Cannes]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Christchurch (Nij-Seelân)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dodge City (Kansas)]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Emden]]<sup>'''KA'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Evanston (Illinois)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Fort Worth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Holland (Michigan)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Honolulu]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacksonville (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Knoxville (Tennessee)]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Leien]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Malibu (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Miami]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Milwaukee]] * [[File:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Niš]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Norman (Oklahoma)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[North Vancouver (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oakland (Kalifornje)]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Oranje (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Palm Springs (Kalifornje)]] * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Papeete]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Portage la Prairie]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Reno (Nevada)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sacramento (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Salt Lake City]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Bernardino (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[San Jose (Kalifornje)]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Sansibar (stêd)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Santa Barbara (Kalifornje)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[St. Petersburg (Floarida)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Schaumburg (Illinois)]] * [[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Senj]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spokane (Washington)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tallahassee (Floarida)]] * [[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Tampere]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tombstone (Arizona)]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Veurne]]<sup>'''RH'''</small> * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yuma (Arizona)]] |} ====oare geografyske ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[Adirondackberchtme]] * [[Arktis]] * [[Baai fan San Francisco]] * [[Basis Scott]] * [[Blauwestêd (projekt)]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Chicago (rivier)]] * [[Dardanellen]] * [[Denali]] * [[Etiopysk Heechlân]] | width=25 | | * [[Fraser Canyon]] * [[Hollywood]] * [[Kreiler Wâld]]<sup>'''SwK / Kn'''</sup> * [[Ofslútdyk]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Puget Sound]] * [[Republyk Lakota]] * [[Sniebergen]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Traverse des Sioux]] |} ===Geology=== * [[oker]] * [[sân]] ===Godstsjinst=== ====goaden en geasten==== * [[Hades (god)]] * [[Hearakles]] * [[Māui (mytology)|Māui]] * [[Sigrún]] * [[Tongerfûgel (mytology)|Tongerfûgel]] ====streamings & denominaasjes==== * [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië]] * [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim]] * [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] ====teksten==== * [[gnostyske evangeeljes]] {{noat|(summier en teffens ûntbrekt hjir noch in plaatsje)}} * ''[[Heechliet]]'' * ''[[It Libben fan Gregoarius, Abt fan Utert]]'' {{noat|(hilligelibben)}} * ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' * ''[[Tredde Brief oan de Korintiërs]]'' {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} ====oare godstsjinstige ûnderwerpen==== * [[Fomoaren]] * [[god]] * [[goed en kwea]] * [[Konsily fan Nicea]] {{noat|(wat oan 'e summiere kant)}} * [[Lykklaad fan Turyn]] ===Literatuer=== ====mearkes==== {| class="vatop" | * ''[[Fan 'e Fisker en Syn Frou]]'' * ''[[Rapûnske]]'' | width=25 | | * ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'' |} ====wurken út 'e Aldheid==== {| class="vatop" | * ''[[Filoktêtês]]'' * ''[[Frede (toanielstik)|Frede]]'' * ''[[Fûgels (toanielstik)|Fûgels]]'' * ''[[Ilias]]'' | width=25 | | * ''[[Lysistrata]]'' * ''[[Steat (Plato)|Steat]]'' * ''[[De Tocht fan de Argonauten]]'' |} ====wurken út 'e Midsiuwen==== * ''[[Fergút]]'' * [[Finnburg Fragmint]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * ''[[Rein de Foks]]'' ====16de-, 17de- & 18de-iuwske literatuer==== * ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' * ''[[De Twa Roeken]]'' * stikken fan Shakespeare {| class="vatop" | :* ''[[De Fekke Nuet]]'' :* ''[[Koriolanus]]'' :* ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' | width=25 | | :* ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' :* ''[[Titus Androanikus]]'' |} ====19de-iuwske literatuer==== {| class="vatop" | * ''[[Alice yn Wûnderlân]]'' * ''[[It Blaaibek Hert]]'' * [[David Copperfield (roman)|''David Copperfield'' (roman)]] * ''[[De Dominy fan Vejlby]]'' * ''[[De Fal fan Camelot]]'' * ''[[Fier fan Alle Drokte]]'' * ''[[De Lêste Mohikaan]]'' * ''[[In Poppehûs]]'' * ''[[De Raven]]'' | width=25 | | * ''[[In Reis nei de Moanne]]'' * ''[[Rimen en Teltsjes]]'' * ''[[De Sang fan Hiawatha]]'' * ''[[De Skacht en de Slinger]]'' * ''[[De Skimmelruter]]'' * ''[[De Silveren Rinkelbel]]'' * ''[[De Trije Musketiers]]'' * ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'' |} ====moderne literatuer==== {| class="vatop" | * [[It Achterhûs (deiboek)|''It Achterhûs'' (deiboek)]] * ''[[Alle Rivieren Rinne nei See]]'' * ''[[CryoBurn]]'' * ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' * ''[[De Fagina Monologen]]'' * ''[[De Fizioenen fan Mary]]'' * ''[[Forty Thousand in Gehenna]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[Foreigner (roman fan C.J. Cherryh)|''Foreigner'' (roman fan C.J. Cherryh)]] * ''[[Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen]]'' * ''[[De Hûn fan 'e Baskervilles]]'' * ''[[Krústocht yn Spikerbroek]]'' | width=25 | | * ''[[De Leafde fan Don Perlimpín en Belisa yn Syn Tún]]'' * ''[[The Lions of Al-Rassan]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Lord of Emperors]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * ''[[Merchanter's Luck]]'' {{noat|(hjir moat noch in plaatsje by)}} * [[The Milagro Beanfield War (roman)|''The Milagro Beanfield War'' (roman)]] * ''[[Oarlochswinter]]'' * ''[[De Pearel]]'' * [[De Pest (roman)|''De Pest'' (roman)]] * ''[[De Sniegoes]]'' * ''[[The Warrior's Apprentice]]'' * ''[[Winterfair Gifts]]'' |} ====fiktive personaazjes==== * [[Beowulf (personaazje)]] * [[Conan de Barbaar]] * [[Dirty Harry (personaazje)]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Grendel]] * [[Tinker Bell]] * [[Winnetou]] ====oare fiktive saken==== * [[Heorot (Beowulf)|Heorot (''Beowulf'')]] ===Maatskippij=== ====ark & reau, wapens, helpmiddels==== * [[fjoerwapen]] * [[honkbalkneppel]] * [[jachtgewear]] * [[kanon (wapen)]] * [[limûsine]] * [[parasjute]] * [[Springfield Model 1873]] * [[Winchester Model 1866]] ====bedriuwen==== * [[Barnes & Noble]] * [[CBS (telefyzjestjoerder)]] * [[Cinecittà]] * [[Europa-Park]]<sup>'''FrSp'''</sup> * [[Folkswein]] * [[Fox Broadcasting Company]] * [[Fox News]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[FrieslandCampina]] * [[Hooters]] * [[Hotel Lauswolt]] * [[National Broadcasting Company]] * [[Pixar Animation Studios]] * [[The Walt Disney Company]] * [[Winchester Repeating Arms Company]] ====bouwurken en arsjitektuer==== * [[Bogoroditski-kleaster (Kazan)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Chicago Union Station]] * [[Grutte Boeda fan Leshan]] * [[Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Huis ter Duin]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Kastiel De Haar]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Katedraal fan Amiens]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Kening State]] * [[Kleaster Eberbach]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Monte Cassino]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Paleis Het Loo]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Piscine Molitor]] * [[Pokrovsky-kleaster (Kiëv)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ryksabdij Salem]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Ringkirche (Wiesbaden)]]<sup>'''RH'''</sup> * [[Taj Mahal Palace Hotel]] * [[Territoriale Finzenis fan Yuma]] * [[Tinkteken foar Mâl Hynder]] * [[Wetterpoarte (Snits)]] * [[Woodfield Mall]] ====ekonomy==== * [[belesting]] * [[denaarje]] * [[konkurrinsje (ekonomy)]] * [[toerisme]] ====eveneminten==== * [[Betinking fan de Slach by Warns]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Rotterdam]] * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] * [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] * [[San Diego Comic-Con]] * [[Snitswike]] * [[Sundance Filmfestival]] ====iten en drinken==== * ... ====lânbou==== * [[katoen]] ====maatskiplike en politike organisaasjes==== * [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] * [[Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum]] * [[Frisius MC Harns]] * [[Jakama Yndiaanske Naasje]] * [[Grand Traverse Troep fan Ottawa en Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Noardfrysk Ynstitút]] * [[Round Valley Yndianestammen]] * [[St. Croix Tsjippewa Yndianen fan Wiskonsin]] * [[Sault Ste. Marie Stamme fan Tsjippewa Yndianen fan Michigan]] * [[Sokaogon Tsjippewa Mienskip]] * [[Skotske Nasjonale Partij]] * [[Stony Nakoda Naasje]] * [[Temagami Earste Naasje]] * [[Universiteit fan Oklahoma]] * [[UNPO]] * [[Wikwemikong Unôfstiene Earste Naasje]] ====media==== * ''[[The New York Times]]'' * [[Time (tydskrift)|''Time'' (tydskrift)]] * ''[[Toronto Star]]'' * ''[[The Washington Post]]'' ====minderheden==== * [[Kato (folk)|Kato]] * [[Katôba (folk)|Katôba]] * [[Latino's yn Noard-Amearika]] * [[Skotten]] * [[Stony (folk)|Stony]] ====oarlochfiering==== * [[generaal]] * [[Medal of Honor]] * [[slachskip]] ====oerheid==== * [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]] * [[Amerikaansk Leger]] * [[Bûnsdei]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[bûnskânselier fan Dútslân]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives|ATF]] * [[Buro fan Yndiaanske Saken]] * [[CIA]] * [[Interpol]] * [[National Park Service]] * [[Secret Service]] ====seksualiteit==== * ''[[Brazilian wax]]'' * [[bordeel]] * ''[[fleshlight]]'' * [[geslachtsmienskip]] * [[masturbaasje]] * [[pornografy]] ====sport==== * [[Alvestêdetocht]] * [[atletyk]] {{noat|(stavering moat noch hifke wurde)}} * [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] * [[Freulepartij]] * [[Olympyske Simmerspullen 2016]] * [[Olympyske Simmerspullen 2020]] * [[Sânde Alvestêdetocht]] * [[Tall Ships' Races]] ====taal==== {| class="vatop" | * [[Aldingelsk]] * [[Arameesk]] * [[Arapaho (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Bretonsk]] * [[Dakota (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal]] * [[Frysk]] {{noat|(is hielendal op 'e nij besjoen en oanfolle)}} * [[Germaanske talen]] | width=25 | | * [[Gro Wânt (taal)]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Hebriuwsk]] * [[Italyske talen]] * [[Jenisejaanske talen]] * [[Sjajinsk]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[Skiermûntseagersk]] {{noat|(earder side fan 'e wike west yn 2013, mar sûnt oanfolle en ferbettere)}} * [[Skotsk]] * [[Tekselsk]] |} ====oare taalkundige ûnderwerpen==== * [[Fjetnameeske namme]] * [[Fryske stavering]] {{noat|(hjir moat iroanyskernôch de stavering noch hifke wurde)}} * [[skrift]] ====oare maatskiplike ûnderwerpen==== {| class="vatop" | * [[aura (boppenatuerlik ferskynsel)]] * [[brulloft]] * [[drug|drugs]] * [[fideoteek]] * [[geisha]] * [[Graceland Cemetery (Chicago)]] * [[kaartspul]] * [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] * [[Légion d'Honneur]] * [[medium (persoan)]] | width=25 | | * [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]] * [[neakenens]] * [[playboy (libbenswize)]] * [[searjemoardner]] * [[Sir Julius Vogel Award]] * [[Skotske klans]] * [[smokkeljen]] * [[tsjûge (rjocht)]] * [[undercoveroperaasje]] |} ===Minske=== ====anatomy==== * [[ear (lichemsdiel)]] * [[hierkleur]] * [[lippe]] * [[Mongoaleploai]] * [[nâle]] * [[penis]] * [[testikel]] ====klean==== * ... ====oar==== * [[bern (persoan)]] * [[foarnamme]] * [[kastraasje]] * [[migrêne]] ===Natoer=== ====bisten==== {| class="vatop" | * [[Afrikaanske wylde kat]] * [[Amerikaanske ekster]] * [[Amerikaanske goudûle]] * [[Amerikaanske hazze]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[Andesgrûnspjocht]] * [[Alpenmarmot]] * [[beamotter]] * [[berchlemming]] * [[beverrôt]] * [[Bingaalske loaihoarskat]] * [[blaupoatgint]] * [[blauwe hierkwab]] * [[boskhin]] * [[boskmarmot]] * [[breedtoskmakrielhaai]] * [[brune bear]] * [[das]] * [[eastlik wangpûdiikhoarntsje]] * [[eastlike hartemûs]] * [[eilânfoks]] * [[fazant]] * [[fiskmarter]] * [[Floaridaknyn]] * [[Gambiahamsterrôt]] * [[gewoane kjifstikelbaarch]] * [[gielsnaffelekster]] * [[gifslang]] | width=25 | | * [[gint (fûgel)]] * [[gintfûgels]] * [[gouden grûnspjocht]] * [[goudhamster]] * [[goudûle]] * [[griis iikhoarntsje]] * [[grize foks]] * [[grutearfoks]] * [[grutearkitfoks]] * [[grutte gieltoefkakketoe]] * [[hagedissen]] * [[hamster]] * [[hazze]] * [[hyenahûn]] * [[hûsmûs]] * [[Ibearyske lynks]] * [[ierdappelkrobbe]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[ierdmûs]] * [[iisbear]] * [[jagûar]] * [[Jeropeeske wylde kat]] * [[Kaapske hazze]] * [[kakketoefûgels]] * [[kalkoen]] * [[kamieleftigen]] * [[Kanadeeske bever]] * [[karakal]] | width=25 | | * [[kat]] * [[kavia]] * [[kitfoks]] * [[koartfinmakrielhaai]] * [[krokkedileftigen]] * [[kuorhin]] * [[kwartel]] * [[langsturtwezeling]] * [[lewisspjocht]] * [[lytse gieltoefkakketoe]] * [[loaihoars]] * [[Magelhaenoehoe]] * [[megalodon]] * [[moerassniehin]] * [[moskeftigen]] * [[Nijfûnlânske beamotter]] * [[Nijseelânske kwartel]] * [[nôtmûs]] * [[oaljefantsfûgels]] * [[oerzon]] * [[otter]] * [[pallasiikhoarntsje]] * [[pallaskat]] * [[pappegaai-eftigen]] * [[patriis]] * [[poema]] * [[prêrjehazze]] | width=25 | | * [[prêrjehin]] * [[reade lynks]] * [[reuzepanda]] * [[rivierotter]] * [[rûnwjirms]]<sup>'''Daam'''</sup> * [[sânslieper]] * [[serval]] * [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] * [[sisel]] * [[slangen]] * [[snieloaihoars]] * [[sniemûs]] * [[spjochten]] * [[stienmurd]] * [[stikelbaarch]] * [[stoppelfjildkwartel]] * [[swarte rôt]] * [[swartpoatkat]] * [[swartsturthazze]] * [[swartsturtprêrjehûn]] * [[ûle-eftigen]] * [[wetterrôt]] * [[wezeling]] * [[wytpoatmûs]] * [[wytsturtiikhoarntsje]] * [[woastyndwerchhamster]] * [[tiger]] |} ====hûnerassen==== * [[koaikerhûntsje]] * [[landseer]] * [[wetterhûn]] ====bekende bisten==== * [[Comanche (hynder)]] ====oare natoerûnderwerpen==== * [[befalling]] * [[eilânreuzegroei]] * [[minskesliner]] * [[mistelkaktussen]] * [[moassen]] * [[planten]] * [[skimmels]] * [[stikel (soölogy)]] * [[wâld]] ===Persoanen=== ====abbekaten & rjochters==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmer S. Dundy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew J. Poppleton]] ====akteurs==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sasha Alexander]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tatyana Ali]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christina Applegate]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sarah Bernhardt]] <sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jon Bernthal]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Valerie Bertinelli]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Best]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jolene Blalock]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Yasmine Bleeth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lisa Bonet]] {{noat|(hjir ûntbrekt in foto)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Neve Campbell]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lacey Chabert]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lily Collins]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Sean Connery]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Charles Dance]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Claire Danes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dana Delany]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alain Delon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bo Derek]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Fearless Nadia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ferry Doedens]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carmen Electra]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Carrie Fisher]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Isla Fisher]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coen Flink]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harrison Ford]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Morgan Freeman]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Michael Gambon]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Gaynes]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Dan George (opperhaad)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ginnifer Goodwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Heather Graham]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Graham Greene (akteur)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pam Grier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Harmon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Hasselhoff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Hillerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwayne Johnson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Danny Kaye]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Gorden Kaye]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arielle Kebbel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Deborah Kerr]] * [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Irrfan Khan]] | width=25 | | * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Lucy Lawless]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Christopher Lee]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Lieke van Lexmond]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystle Lightning]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Derek de Lint]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Peyton List (1998)]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Loggia]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacco van der Made]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virginia Mayo]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ewan McGregor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Russell Means]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Rhona Mitra]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Poppy Montgomery]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eddie Murphy]] * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[N!xau ǂToma]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Renee O'Connor]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Olsen]] * [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Peter O'Toole]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Grace Park (aktrise)|Grace Park]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sara Paxton]] * [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Paulina Porizkova]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeremy Renner]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Alan Rickman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Debby Ryan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jeri Ryan]] * [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Hend Sabry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Laura San Giacomo]] * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Roselyn Sánchez]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Schneider]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Selleck]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Tatjana Šimić]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Cobie Smulders]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Snipes]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rena Sofer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Renée Soutendijk]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Huub Stapel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Madeleine Stowe]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mr. T]] * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Frank Thring (akteur)]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Gordon Tootoosis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michelle Trachtenberg]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Floyd Red Crow Westerman]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shailene Woodley]] |} ====akteurs (pornografysk)==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asa Akira]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Eva Angelina]] ♀ * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Briana Banks]] ♀ * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Nikki Benz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Seymore Butts]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Carey (pornografysk aktrise)|Mary Carey]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Asia Carrera]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Adriana Chechik]] ♀ * [[File:Flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Annabel Chong]] ♀ * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Monique Covét]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Catalina Cruz]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Stormy Daniels]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Deen]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Skin Diamond]] ♀ * [[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Lupe Fuentes]] ♀ * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Holland]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kylie Ireland]] ♀ | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenna Jameson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jane]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kagney Linn Karter]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kayden Kross]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Shawna Lenée]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bree Olson]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Romi Rain]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rachel Roxxx]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dylan Ryder]] ♀ * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Silvia Saint]] ♀ * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Ilona Staller]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Misty Stone]] ♀ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jake Steed]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Riley Steele]] ♀ * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Nacho Vidal]] ♂ * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Teri Weigel]] ♀ |} ====aktivisten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cheri Honkala]] * [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Malala Yousafzai]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Suzan Shown Harjo]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jesse Jackson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Nadia Moerad]] * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Nimr al-Nimr]] * [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Ilⱨam Tohti]] |} ====filosofen==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Anisius Manlius Boëtius]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Marsilio Ficino]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerard Heymans]]<sup>'''oar'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plato]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Plotinus]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Porfyrius]] |} ====hearskers==== {| class="vatop" | * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Augustus Oktavianus]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Aurelianus]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Bridei III fan de Pikten]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[David II fan Skotlân]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Diokletianus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert II fan Ingelân]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edwert III fan Ingelân]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Finn]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in plaatsje)}} * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Fûad I fan Egypte]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Julianus Apostata]] {{noat|(ynlieding moat útwreide wurde)}} | width=25 | | * [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Kabûs bin Saïd al-Saïd]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Kenneth I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Marije I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Margareta fan Skotlân]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Nebûkadnêzer II]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] kening [[Redbad]] {{noat|(earder side fan 'e moanne yn aug/2009 en side fan 'e wike yn 1/2013)}} * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert I fan Skotlân]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Syrus de Grutte]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Vlad II Dracul]] |} ====Yndiaanske lieders==== {| class="vatop" | * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Bizon (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Kry.png|border|20px]] [[Bizonfâlemakker]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Sturt]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Bûnte Wapity]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Fleanende Hauk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Gal (opperhaad)]] * [[File:Flagge fan de Ojibwe.PNG|border|20px]] [[Hingjende Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Houten Skonk]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Lytse Krie]] | width=25 | | * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Mâl Hynder]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Mannich Kûp]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Mûtse]] * [[File:Flagge United Sioux Tribes.PNG|border|20px]] [[Reade Wolk]] * [[File:Flagge fan de Noardlike Sjajinne Stamme.PNG|border|20px]] [[Stomp Mês]] * [[File:Flagge fan de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma.png|border|20px]] [[Swarte Tsjettel]] * [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|border|20px]] [[Tsjeppe Earn]] * [[File:Flagge fan de Ponka Stamme fan Oklahoma.PNG|border|20px]] [[Wite Earn (Ponka)|Wite Earn]] |} ====keunstners==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edgar Heap of Birds]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Sjoerd Dirk Janzen]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;[[Milo Moiré]] {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Daphne Odjig]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Erwin Olaf]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch wat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Whelan (yllustrator)]] ====kriminelen==== * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Ype Baukes de Graaf]] {{noat|hjir ûntbrekt in plaatsje}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jack Ruby]] ====militêren==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Benteen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Blanke-Man-Regearret-Him]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bluodderich Mês]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Calhoun (militêr)|James Calhoun]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Donald Cameron fan Lochiel]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[William W. Cooke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Crook]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tom Custer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles DeRudio]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Winfield S. Edgerly]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James W. Forsyth]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Gibbon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edward S. Godfrey]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Hossein Hamadani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guy V. Henry]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Keogh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Ludlow]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ranald S. Mackenzie]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wesley Merritt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Nelson A. Miles]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Anson Mills]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Myles Moylan]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chesty Puller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Marcus Reno]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Joseph J. Reynolds]] * [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Kasem Soleimani]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David S. Stanley]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred Terry]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Barret Travis]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Wite Swan (ferkenner)]] |} ====modellen==== * [[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Behati Prinsloo]] * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Candice Swanepoel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Chrissy Teigen]] ====politisy==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Spiro Agnew]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lloyd Bentsen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ben Nighthorse Campbell]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Campbell, 9e hartoch fan Argyll]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill Clinton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hillary Rodham Clinton]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Saeb Erekat]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Rob Ford]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Seif Sharif Hamad]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kamala Harris]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Hubert Humphrey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] | width=25 | | * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Abeid Karume]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ted Kennedy]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Ramsay MacDonald]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[John Erskine, greve fan Mar (1675-1732)|John Erskine, greve fan Mar]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George McGovern]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[John Christmas Møller]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Walter Mondale]] * [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Hosni Mûbarak]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sarah Palin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ely S. Parker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Quayle]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ronald Reagan]] * [[File:Flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Salim Ahmed Salim]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Alex Salmond]] * [[File:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Guy Scott]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gert-Jan Segers]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyrsten Sinema]] * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Markus Tullius Sisero]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Nicola Sturgeon]] * [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Amadou Toumani Touré]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Maarten van Traa]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Witteveen]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Gerrit Zalm]] |} ====presintators, nijslêzers en ferslachjouwers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Joop Braakhekke]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Sacha de Boer]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Erin Burnett]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nicolette van Dam]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Herbert Dijkstra]] {{noat|(hjir moat noch even kritysk nei sjoen wurde)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rob Dyrdek]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fidan Ekiz]] {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Fred Emmer]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Antoon van Hooff]] {{noat|(hjir moat eins in bettere foto by)}} * [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Bindi Irwin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Megyn Kelly]] * [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Kyung Lah]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Rush Limbaugh]]<sup>'''Kn'''</sup> | width=25 | | * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Bridget Maasland]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jenny McCarthy]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Leyna Nguyen]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Femi Oke]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bill O'Reilly]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Daniëlle Overgaag]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Christi Paul]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kyra Phillips]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Marlayne Sahupala]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Annechien Steenhuizen]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Amara Walker]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Oprah Winfrey]] |} ====regisseurs & produsinten==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Donald P. Bellisario]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Glen A. Larson]] | width=25 | | * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Jamie Uys]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Pierre Woodman]] |} ====religieuze lieders==== * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Gilles (hillige)]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Jehannes fan it Krús]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[David Pendleton Oakerhater]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Albertus van Raalte]] ====sjongers, muzikanten en bands==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Karan Armstrong]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Théodore Botrel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mary Chapin Carpenter]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Sammy Davis jr.]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jill Jackson (Skotsk sjongster)|Jill Jackson]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Waylon Jennings]] | width=25 | | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ewan MacColl]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Tim McGraw]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elvis Presley]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Kim Sasabone]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Birgit Schuurman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Crystal Shawanda]] |} ====skriuwers & dichters==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Joe Abercrombie]] * [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Leonid Andrejev]] * [[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Aristofanes]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[J.M. Barrie]] * [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]] [[Steen Steensen Blicher]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Philip Bliss]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Godfried Bomans]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Robert Burns]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Albert Camus]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Carey]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dan Brown]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[C.J. Cherryh]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Fenimore Cooper]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Julie E. Czerneda]] * [[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Rubén Darío]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Dos Passos]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Arthur Conan Doyle]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Alexandre Dumas]] * [[File:Flag of Flanders.svg|border|20px]] [[Willem Elsschot]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Enhedûanna]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Steven Erikson]] | width=25 | | * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Anne Feddema]]<sup>'''Gf'''</sup> * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ian Fleming]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Peter F. Hamilton]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Paul Gallico]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Federico García Lorca]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Gide]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Ronald Giphart]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Joast Hiddes Halbertsma]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] * [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Albert Helman]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Tanya Huff]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Aldous Huxley]] * [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Eugène Ionesco]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jane Lindskold]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[H.P. Lovecraft]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Juliet Marillier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George R.R. Martin]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James A. Michener]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elizabeth Moon]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Thomas More]] * [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Pablo Neruda]] | width=25 | | * [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Emma baronesse Orczy]] * [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Octavio Paz]] * [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Francesco Petrarca]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Ezra Pound]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Arthur Rimbaud]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Antoine de Saint-Exupéry]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fedde Schurer]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[William Shakespeare]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Tormod Skagestad]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Edmund Spenser]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Rosita Steenbeek]]<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Vexiloid of the Roman Empire.PNG|13px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Publius Kornelius Tasitus]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[J.R.R. Tolkien]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Twain]] * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Lope de Vega]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Jules Verne]] * [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Jo Walton]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[H.G. Wells]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Elie Wiesel]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Carlos Williams]] |} ====sporters==== * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Fernando Alonso]]<sup>'''FrSp'''</sup> {{noat|(ynlieding moat langer)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Michael Jordan]] * [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Diego Maradona]] * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Andy Murray]] * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Klaas Folkerts Post]] ====ûndernimmers en bestjoerders==== * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Samuel Colt]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Edmond Guerrier]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[W. Richard West jr.]] ====wittenskippers==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Hermann Burmeister]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[André Marie Constant Duméril]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charles Eastman]] * [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Leopold Fitzinger]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Al Gore]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[George Bird Grinnell]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Benjamin Jowett]] * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[James Kennedy (histoarikus)]] | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Alfred L. Kroeber]] * [[File:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Ali Mazrui]] * [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Ernest Renan]] * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Coenraad Jacob Temminck]] * [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Oldfield Thomas]] * [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Peter Simon Pallas]] * [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Johann Jakob von Tschudi]] * [[File:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]] |} ====oare persoanen==== {| class="vatop" | * [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] don [[Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva]], Spaansk ealman en fjildhear * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mitch Bouyer]], Amerikaansk tolk en gids * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Titus Brandsma]], Frysk preester en fersetsman {{noat|(al earder side fan 'e moanne west yn 2011, wike 41)}} * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Calamity Jane]], Amerikaansk pionier * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Wallace Crawford]], Amerikaansk ferkenner en dichter * [[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Hrant Dink]], Turksk sjoernalist<sup>'''RH'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Virgil Earp]], Amerikaansk revolverman en plysje * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Pat Garrett]], Amerikaansk plysjeman * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Jane Gordon, hartoginne fan Gordon]], Skotsk societystjer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Andrew Gronholdt]], Amerikaansk boatebouwer en houtbewurker * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frank Grouard]], Amerikaansk tolk en ferkenner * [[File:Flag of North Frisia.svg|border|20px]] [[Harro Harring]], Noardfrysk revolúsjonêr<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Doc Holliday]], Amerikaansk revolverman en gokker | width=25 | | * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Harry Houdini]], Amerikaansk stuntman en yllúzjonist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins<sup>'''Dr'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lady Bird Taylor Johnson]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mark Kellogg (sjoernalist)|Mark Kellogg]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jacqueline Bouvier Kennedy]], Amerikaansk presidintsfrou * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Charlie Kirk]], Amerikaansk aktivist<sup>'''Kn'''</sup> * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Newton Knight]], Amerikaansk opstanneling en boer * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Monica Lewinsky]], mêtresse fan Bill Clinton * [[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Rob Roy MacGregor]], Skotsk folksheld * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist * [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope * [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Liuwe H. Westra]], Frysk oersetter en predikant |} ===Skiednis=== {| class="vatop" | * [[1950-er jierren]] * [[1980-er jierren]] * [[1990-er jierren]] * [[2000-er jierren]] * [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] * [[Belis fan Dubrovnik]] * [[Bloedbad fan Verden]] * [[Bloedbad fan Wounded Knee]] * [[Bloedbad fan de Washita]] * [[Dakota-Oarloch fan 1862]] * [[Doolittle Raid]] * [[Gefjocht fan Stomp Mês]] * [[gladiator]] * [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876]] * [[Israeliten]]<sup>'''Kn'''</sup> * [[Keninkryk Hawaï]] | width=25 | | * [[Keninkryk Ingelân]] * [[Keninkryk Kastylje]] * [[Keninkryk Skotlân]] * [[Malaysia Airlines-flecht 17]] * [[Mienebêst Ingelân]] * [[Oarloch fan Reade Wolk]] * [[Oerwintering op Nova Sembla]] * [[Pennamityske Oarloggen]] * [[potlatch]] * [[Protektoraat (Britske Eilannen)]] * [[Russysk-Amearika]] * [[saloon]] * [[de Sânenfjirtich Rōnin]] * [[Sansibaroarloch]] * [[speetsing]] | width=25 | | * [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] * [[Slach by Beecher Island]] * [[Slach by Kûnaksa]] * [[Slach by Slim Buttes]] * [[Slach oan de Powderrivier (1876)|Slach oan de Powderrivier]] * [[Stien fan Scone]] * [[Sultanaat Sansibar]] * [[Tanganjika]] * [[Territoarium Alaska]] * [[Territoarium Hawaï]] * [[Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] * [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân]] {{noat|(hjir ûntbrekt noch in foto)}} * [[USAF-flecht 21]] * [[Watergateskandaal]] * [[Yellowstone-ekspedysje (1873)]] |} ===Wittenskip & technology=== ====kleuren==== {| class="vatop" | * [[brún]] * [[fiolet]] * [[griis]] * [[indigo (kleur)]] * [[maginta]] | width=25 | | * [[oranje]] * [[pears]] * [[syaan]] * [[swart]] |} ====oar==== * [[atoom]]<sup>'''*'''</sup> {{noat|(ynlieding moat noch neisjoen wurde)}} * [[fergiftiging]] * [[fjoer]] * [[fjoerwurk]] * [[heksadesimaal systeem]] * [[ynfraread]] * [[kartografy]] * [[kleur]] * [[klonen]]<sup>'''Da'''</sup> * [[lift (hefmeganisme)]] * [[ljocht]] * [[RGB-kleursysteem]] [[Kategory:Side fan de wike]] jj8t7vslmtygn78pfwgqcuc6mgdbcu2 Hûsmûs 0 68822 1233994 1215170 2026-07-07T15:51:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233994 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= hûsmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:House mouse.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus musculus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hûsmûs (Mus musculus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''hûsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus musculus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]]. Hoewol't it sûnder mis in wyld bist is, foarmet it al tûzenen jierren in ûnwinske selskipsdier fan 'e [[minske]]. Der bestiet lykwols ek in mei opsetsin domestisearre foarm, de [[nuete mûs]], dy't tsjinnet as in wier selskipsdier, mar ek wol as [[laboratoariumdier]] of as fretten foar as hûsdier holden [[slange]]n. It folsleine [[genoom]] fan 'e hûsmûs waard yn [[2002]] yn kaart brocht. Hoewol't de [[soarte]] syn oarsprong fynt yn [[Aazje]], hat er him (mei ûnopsetlike help fan 'e minske) oer hast de hiele wrâld ferspraat. Ek yn [[Nederlân]] en [[Fryslân]] komt de hûsmûs rûnom foar. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== It tinken is dat de hûsmûs oarspronklik inkeld earne yn [[Aazje]] foarkaam (wierskynlik yn noardlik [[Yndia]]), mar út bonkeresten en oar bewiismateriaal docht bliken dat er him al om 8.000 f.Kr. hinne nei it [[Middellânske See|Middellânske-Seegebiet]] ferspraat hie. Noardlik [[Jeropa]] berikte er lykwols pas om 1.000 f.Kr. hinne. Saakkundigen geane derfan út dat dat opûnthâld feroarsake waard trochdat hûsmûzen foar harren bestean [[lânbou]]kundige minsklike delsettings fan in beskate grutte brek binne. Neitiid binne se ûnopsetlik troch de minske oer de wrâld ferspraat. Sa berikten se [[Amearika]] koart nei [[1492]], doe't dat [[kontinint]] troch [[Kolumbus]] "ûntdutsen" waard, en [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] yn of koart nei [[1788]], doe't te [[Botany Bay]], ûnder [[Sydney]], dêr de earste [[Grut-Brittanje|Britske]] [[koloanje]] stifte waard. Der binne withoefolle ûndersiken dien nei [[genetika|genetyske]] besibskip tusken ûnderskate hûsmûzepopulaasjes, mei as doel om iere minsklike migraasjes en hannelsrûtes te rekonstruëarjen. Om in foarbyld te jaan: de útkomsten fan ien sa'n ûndersyk suggerearje dat der mooglik al ier in ferbining bestie tusken [[Noard-Jeropa]] en it eilân [[Madeara]], yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] noardwestlik fan [[Afrika]], op grûn fan 'e orizjine fan 'e Maderaanske mûzen. Tsjintwurdich komt de hûsmûs foar yn hiele [[Jeropa]], de [[Britske Eilannen]] en [[Iislân]] ynbegrepen, al wurdt er op Iislân as in [[eksoat]] beskôge. Fierders yn [[Noard-Afrika]] yn in brede stripe by de súdlike kust fan 'e [[Middellânske See]] lâns en teffens by de kust fan 'e [[Reade See]] lâns oant [[Dzjibûty]]. Yn [[Aazje]] is wurdt er as lânseigen sjoen yn it hiele [[Midden-Easten]], [[Súd-Aazje]], [[Sintraal-Aazje]], it westen en suden fan [[Sibearje]], [[East-Aazje]] (ynkl. [[Japan]] en [[Taiwan]]) en it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]]. Op 'e [[Filipinen]] en yn 'e [[Yndyske Arsjipel]], [[Nij-Guineä]], [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]], [[Nij-Seelân]] en de eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]] is er oanwêzich as [[eksoat]], krektlyk as yn [[Noard-Amearika]] (útsein it hege noarden), by de kusten fan [[Súd-Amearika]] lâns en yn 'e súdpunt fan [[Afrika]]. [[File:Maus im Haus.JPG|left|thumb|250px|Hûsmûzen hawwe in goede kamûflaazje-kleur en rinne der yn har natuerlike habitat selden út.]] ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] en ek yn [[Fryslân]] komt de hûsmûs oeral rûnom foar, ek op 'e [[Waadeilannen]] en yn 'e [[Flevopolders]], en sels op 'e ûnbewenne Waadeilannen ynsafier't de [[boskmûs]] dêr ûntbrekt. De [[ûndersoarte]] dy't yn Nederlân libbet, is de [[westlike hûsmûs]] (''Mus musculus domesticus''), dy't yn hiel [[Noardwest-Jeropa]], [[Súd-Jeropa]], in diel fan 'e [[Balkan]] en westlik [[Aazje]] en [[Noard-Afrika]] foarkomt. Yn [[Skandinaavje]] en [[East-Jeropa]] oant yn [[Sina]] is in oare ûndersoarte lânseigen, de [[noardlike hûsmûs]] (''Mus musculus musculus''). De grins tusken de wengebieten fan dy beide ûndersoarten rint fan súdlik [[Jutlân]] mei in grutte slinger troch [[Dútslân]] nei de [[Eastenryk]]ske [[Alpen]] en dan fia de [[Balkan]] nei de kust fan 'e [[Swarte See]] yn sintraal [[Bulgarije]]. Yn Nederlân is de noardlike hûsmûs in [[eksoat]], dy't yn it wyld oantroffen is yn 'e [[Amsterdam]]ske [[dieretún]] ''[[Artis]]'', yn 'e omkriten fan [[Leien]] en yn 'e [[Noardeastpolder]]. Hy is dêr mooglik bedarre troch opsetlike ynfier as laboratoariumdier, of by fersin mei [[hea]] of siedsied. [[File:Mus musculus front teeth.jpg|thumb|right|230px|It [[gebit]] fan in hûsmûs.]] ==Uterlike skaaimerken== De hûsmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7½-10 sm, mei in sturt fan gelikense lingte en in gewicht fan 14-32 g. Hûsmûzen hawwe puntige snútsjes, lytse rûne [[ear (lichemsdiel)|ear]]kes en in lange keale of hast keale [[sturt]]. Dy wurdt troch mûzen brûkt om har lykwicht te hâlden, mar ek om har lichemstemperatuer te regulearjen, mei't it bloed troch deun ûnder de [[hûd]] fan 'e (frijwol) ûnbehierre sturt troch te streamen fluch waarmte ôfstjitte kin. Ek wurdt de sturt brûkt as trêde efterpoatsje as de mûs wat heechs ûndersykje of om him hinne sjen wol en him dêrta op 'e efterpoaten ferheft. Hûsmûzen hawwe in min [[gesichtsfermogen]], en sjogge gjin of hast gjin kleuren. Harren [[rooksin]] is dêrfoaroer tige sterk ûntwikkele, en it efterlitten fan rook (troch [[urine]]) is ien fan 'e wichtichste foarmen fan kommunikaasje tusken mûzen ûnderling. Ek de [[taastsin]] is foar mûzen fan grut belang, en fynt benammen plak troch har [[snorhierren]]. Yn it wyld kin de kleur fariëarje fan ljocht- oant dûnkerbrún, al fertoane [[nuet mûs|nuete mûzen]], troch selektyf fokken, in grutte kleurferskaat. Har hier is koart en beskate ûndersoarten hawwe ljochter hier op 'e búk as op 'e rêch. Hoewol't it mar lytse bistkes binne, kinne se ferrassend heech springe, oant wol 45 sm. Harren lûd is in heechtoanich piipjen, al die yn [[2005]] út in ûndersyk troch [[wittenskipper]]s fan 'e [[Universiteit fan Washington]] bliken dat mantsjes dêrnjonken ek in [[ultrasoan]] (foar minsken ûnhearber) sjongen of fluitsjen fuortbringe dat wol wat wei hat fan [[muzyk]], en dêr't se wyfkes mei lokje en ferliede. [[File:Мышь 2.jpg|left|thumb|300px|In hûsmûs.]] Men kin by de jongen de mantsjes fan 'e wyfkes skiftsje troch goed nei it [[bunt]] te sjen, mei't de anogenitale ôfstân by de mantsjes likernôch dûbel sa grut is as by de wyfkes. Fierders hawwe wyfkes fanôf 10 dagen fiif pear [[oer (spien)|oer]]en, wylst de mantsjes hielendal gjin spiennen hawwe. Yn geslachtsripe mûzen is it dúdlikste ûnderskie de [[testikel]]s by de mantsjes, dy't grut binne foar sa'n lyts bistke, en dy't weromlutsen wurde kinne yn it lichem. ==Biotoop== It foarkommen fan hûsmûzen is almeast assosjearre mei minsklike bewenning, en se libje dan ek it meast yn of om wenten, skuorren, winkels, pak- en kuolhuzen en pleatsen. Dêrnjonken komme se ek wol los fan 'e minske foar, yn [[bosk]] mei in protte ûndergroei, [[nôt]]- en [[reid]]fjilden en oerwoekere [[tún|tunen]], benammen as oare mûzesoarten dêr ûntbrekke of mar krap foarkomme. Yn [[berchtme]]n is de hûsmûs oant op 2.700 m oantroffen. De grutte fan in mûze[[territoarium (biology)|territoarium]] rint útinoar fan 5 m² yn 'e hûs oant 400 m² yn it iepen fjild. Yn [[West-Jeropa]] migrearje bûtendoar libjende mûzen trouwens hjerstmis oer it algemien nei minsklike bewenning ta om dêr te oerwinterjen. ==Hâlden en dragen== Hûsmûzen rinne, drave en steane almeast op fjouwer poatsjes, útsein as se ite, fjochtsje, wat heechs ûndersykje of om har hinne sjogge; dan ferheffe se har op 'e efterpoatsjes, wêrby't se har dan ûnderstypje mei har sturt. It binne goede klimmers, springers en swimmers. Oer it generaal besykje se safolle mooglik kontakt te hâlden mei fertikale oerflakken (in mûs sil dus mar komselden in keamer skean oerstekke, mar hast altyd de muorren folgje). [[File:Babymouse.jpg|right|thumb|250px|In múske fan fjouwer dagen âld.]] De hûsmûs is benammen nachts aktyf, mei aktiviteitspiken yn 'e beide skimerperioaden. Se binne twer fan grille ljochten. Ut ûndersyk is nei foarren kommen dat se likernôch 12½ oere deis fersliepe. Hûsmûzen hâlde har beskûl yn alderhanne lytse gatsjes en herntsjes, en witte yn minsklike wenten faak troch te kringen yn loaze romten tusken muorren of plafons, dêr't se op feilige plakken nêsten oanlizze deunby itensboarnen. Se binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], en ien dominant mantsje libbet yn 'e regel gear mei ferskate wyfkes mei jongen. De mantsjes respektearje oer it algemien inoars territoaria. Hûsmûzen plantsje har ûnder gaadlike omstannichheden it hiele jier rûn fuort. "Gaadlike omstannichheden" hat mear te krijen mei de foarriedigens fan fretten as mei geunstige libbensomstannichheden, want sels troch temperatueren fan ûnder it [[friespunt]], yn kuolhuzen, litte se har net fan har fuortplantingssyklus ôfbringe. De [[draachtiid]] duorret sa'n 20 dagen, wêrnei't 5-10 kear jiers 4-9 jongen smiten wurde. By it ferlitten fan it nêst weagje dy noch mar 5½ g, mar nei twa moanne binne se geslachtryp. By hege populaasjetichtheden diele ferskate wyfkes soms ien nêst; sa binne der alris 58 ûnderskate jongen yn in nêst oantroffen. De populaasjetichtheid is trouwens sterk ôfhinklik fan 'e beskikberens fan fretten. Yn 'e hûs is 5 mûzen de m² frij normaal, yn in heaberch 15 mûzen de m³ en yn it iepen fjild 50 mûzen de ha. Yn it wyld hawwe hûsmûzen in libbensferwachting fan minder as in jier, hoewol't [[nuet mûs|nuete mûzen]] yn finzenskip wol trije jier wurde kinne. Wyfkes wurde meastal âlder as mantsjes. Harren natuerlike fijannen binne [[ûlen]] (benammen de [[goudûle]]), oare [[rôffûgels]], de [[foks]], de [[hûskat]] en [[martereftigen]] as de [[wezeling]] en de [[harmeling]]. Yn 'e hûs moatte se fral oppasse foar de kat (dêr't se op sprekwurdlike wize mei yn ûnmin libje) en foar de bestridingspraktiken fan 'e minske. Fierders binne mûzen benaud fan [[brune rôt|rotten]], dy't har ek faak deadogge en opfrette, in ferskynsel dat [[muriside]] neamd wurdt. [[Kavia|Kavia's]], dy't blykber krekt as rotten rûke, hawwe hûsmûzen ek in hekel oan, en om 'e rook fan katten of kavia's yn 'e hûs te heljen, kin in ôfskrikwekjende wurking hawwe, al litte guon mûzen har nearne wat oan gelegen lizze. [[File:Mausprofil.jpg|left|thumb|250px|In hûsmûs oan it miel.]] ==Fretten== Hûsmûzen binne echte [[omnivoar]]en. Se hawwe in foarkar foar [[nôt]], [[sied (plant)|sied]], [[nút (frucht)|nuten]], [[ynsekt]]en, [[larve]]n en [[wjirm]]s, mar meie ek graach oer minsklik iten gear, lykas fleis, [[tsiis]] en ûnderskate soarten [[frucht (plant)|frucht]]en. As se neat oars fan har gading fine kinne, frette se ek wol [[sjippe]], [[kjers]]en, [[papier]] of sels [[lym]]. It leafst hawwe se [[fet]]- en [[aaiwyt]]ryk foer, wylst se [[koalhydraat]]ryk guod as fruchten en griene [[plant]]en leaver stean litte. In nôtkerl pakke se tusken de beide foarpoatsjes en gnabbelje se foar twatrêde part op foar't se in oaren pakke. Se ite deis mar sa'n 3½ g, wat net sa'n soad is, mar ûnder [[pleach]]kondysjes kin dat mei-inoar raar oprinne, en boppedat bedjerre se mei har kjitte en miich folle mear nôt as dat se eins opfrette. Dêrnjonken ferniele se alderhanne ûnytbere dingen, lykas ferpakkingsmateriaal en snoeren, troch deroan te gnaujen. It tinken is dat de hûsmûs mei sok hâlden en dragen spesifyk de oarspronklike reden wie foar it domestisearjen fan 'e [[hûskat]]. ==Status== De hûsmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er rûnom foarkomt. Yn [[Nederlân]] is it ien fan 'e iennichste mûzesoarten dy't frij bestriidber is, mei't er him ta in [[pleachdier]] ûntjaan kin. Troch har flugge fuortplanting kin in populaasje fan in pear mûzen him yn in jier tiid ta hûnderten eksimplaren ûntwikkelje. Fierders kinne mûzen fia har kjitte sykten ferspriede, wêrûnder [[salmonella]], de [[sykte fan Weil]] en, yn teory, de [[bûdepest]]. Yn kontreien dêr't se net lânseigen binne, yn 't bysûnder yn [[Nij-Seelân]] en op 'e eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]], ferkringe hûsmûzen faak lânseigen [[fûgel]]soarten om't se itselde frette, wylst se troch [[predaasje]] in negatyf effekt hawwe op 'e populaasjes lânseigen [[ynsekt]]en en [[hagedis]]sen. Sadwaande wurde hûsmûzen, krekt as [[brune rôt|brune]] en [[swarte rôt|swarte rotten]], dy kusten út faak te fjoer en te swurd bestriden. Op it ûnbewenne eilân [[Gough (eilân)|Gough]], yn 'e súdlike [[Atlantyske Oseaan]], dat ta it [[Grut-Brittanje|Britske]] territoarium fan [[Sint-Helena, Ascencion en Tristan da Cunha]] heart, kamen gjin sûchdieren foar ear't de hûsmûs dêr yn 'e [[njoggentjinde iuw]] mei [[Jeropa|Jeropeeske]] [[walfiskfeart|walfiskfarders]] arrivearre. It eilân is in briedplak fan 'e [[tristanalbatros]] en de [[schlegelmok]]. De mûzen op Gough hawwe har ûntjûn ta in ûngewoane grutte, en falle no yn groepen albatrosjongen oan, dy't hast 1 m lang wêze kinne, mar gjin ferwar tsjin sa'n oanfal hawwe; de mûzen gnauwe de piken oan oant se deabliede. [[File:Kletterkünstler Hausmaus.JPG|right|thumb|200px|Hûsmûzen binne natuerlike klimmers.]] Yn 'e nôtgurle fan súdwestlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]] plantet de [[eksoat|yntrodusearre]] westlike hûsmûs him sa súksesfol fuort dat der eltse trije jier in mûzepleach ûntstiet, mei populaasjetichtheden fan wol 1.000 eksimplaren de ha. Behalven de finansjele ferliezen fan [[Australyske dollar|Au$]]36 miljoen jiers feroarsaket dat ek in ûnbidige fersteuring fan it libben yn 'e troffen [[lânbou]]mienskippen. ==Opsomming fan ûndersoarten== Op grûn fan [[genetika|genetysk]] ûndersyk wurde der binnen de hûsmûs fiif ferskillende groepen ûnderskaat, dy't almeast as [[ûndersoarte]]n beskôge wurde (mar inkeld ek wol as aparte [[soarte]]n): * de Aziatyske hûsmûs (''Mus musculus castaneus''), yn [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[East-Aazje]] fan [[Afganistan]] oant [[Taiwan]], yn it suden fan it [[Yndiaaske subkontinint]], yn [[Súdeast-Aazje]] en as [[eksoat]] yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] en op [[Nij-Guineä]] en de [[Marianen]] * de Baktryske hûsmûs (''Mus musculus bactrianus''), yn súdlik [[Afganistan]], [[Pakistan]] en noardlik [[Yndia]] * de Jemenityske hûsmûs (''Mus musculus gentilulus''), yn [[Jemen]] en as eksoat op [[Madagaskar]] * de noardlike hûsmûs (''Mus musculus musculus''), yn [[Skandinaavje]], [[East-Jeropa]], de noardlike [[Balkan]], [[Sibearje|West-Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]] oant yn noardlik [[Sina]] en as eksoat yn [[Iislân]] * de westlike hûsmûs (''Mus musculus domesticus''), yn [[Noardwest-Jeropa]], de [[Britske Eilannen]], [[Súd-Jeropa]], de súdlike [[Balkan]], [[Lyts-Aazje]], it [[Midden-Easten]] oant yn [[Iraan]], [[Noard-Afrika]] en as eksoat yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]], it grutste part fan [[Oseaanje]] en súdlik [[Afrika]] De hûsmûzen fan [[Japan]] binne mooglik in krusing tusken de noardlike en Aziatyske ûndersoarten. Oare (frij nau besibbe) soarten [[echte mûzen]] yn Jeropa, lykas de [[Masedoanyske hûsmûs]] (''Mus macedonicus''), de [[steppemûs]] (''Mus spicilegus'') en de [[Algerynske mûs]] (''Mus spretus''), wurde yn 'e folksmûle ek wol fan "hûsmûs" neamd. De [[skiesturtmûs]] (''Mus fragilicauda''), út [[Tailân]], is nei gedachten it naust oan 'e hûsmûs besibbe. ==Sjoch ek== * [[nuete mûs]] ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/huismuis Side oer de hûsmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e hûsmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/House_mouse ''References'' en ''Bibliography, op dizze side]. ---- {{commonscat|Mus musculus}} }} {{DEFAULTSORT:Husmus}} [[Kategory:Mûs| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]] [[Kategory:Eksoat yn Brûnei]] [[Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]] [[Kategory:Eksoat yn East-Timor]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Yslân]] [[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Madeara]] [[Kategory:Eksoat yn de Maldiven]] [[Kategory:Eksoat yn Taiwan]] [[Kategory:Eksoat yn Alaska]] [[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Anguilla]] [[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Eksoat yn Arûba]] [[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]] [[Kategory:Eksoat yn Barbados]] [[Kategory:Eksoat yn Bermuda]] [[Kategory:Eksoat yn Bonêre]] [[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Dominika]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]] [[Kategory:Eksoat yn Grenada]] [[Kategory:Eksoat yn Grienlân]] [[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]] [[Kategory:Eksoat yn Kurasau]] [[Kategory:Eksoat yn Martinyk]] [[Kategory:Eksoat yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Montserrat]] [[Kategory:Eksoat yn Panama]] [[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]] [[Kategory:Eksoat yn Saba]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Bolivia]] [[Kategory:Eksoat yn Brazylje]] [[Kategory:Eksoat yn Ekwador]] [[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Eksoat yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Guyana]] [[Kategory:Eksoat yn Kolombia]] [[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]] [[Kategory:Eksoat yn Paraguay]] [[Kategory:Eksoat yn Perû]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn Ascension]] [[Kategory:Eksoat yn Botswana]] [[Kategory:Eksoat yn Kaapverdje]] [[Kategory:Eksoat yn Lesoto]] [[Kategory:Eksoat yn Malawy]] [[Kategory:Eksoat yn Mozambyk]] [[Kategory:Eksoat yn Namybje]] [[Kategory:Eksoat yn Simbabwe]] [[Kategory:Eksoat yn Sint-Helena]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Eksoat yn Swazylân]] [[Kategory:Eksoat yn Tanzania]] [[Kategory:Eksoat yn Tristan da Cunha]] [[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]] [[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]] [[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Gûam]] [[Kategory:Eksoat yn Hawaï]] [[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]] [[Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]] [[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Naurû]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Eksoat yn Niûé]] [[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] [[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]] [[Kategory:Eksoat yn Palau]] [[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]] [[Kategory:Eksoat yn de Pitcairneilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Samoä]] [[Kategory:Eksoat yn Tokelau]] [[Kategory:Eksoat yn Tonga]] [[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]] [[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]] [[Kategory:Eksoat yn Gough]] [[Kategory:Eksoat yn de Prins Edwardeilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]] [[Kategory:Eksoat yn de Kermadeceilannen]] [[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Eksoat yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]] [[Kategory:Eksoat yn Macquarie]] [[Kategory:Eksoat yn Bouvet]] [[Kategory:Eksoat yn Clipperton]] s8kqevfoi8npeuktzh5naamyh5iz00o Masedoanyske hûsmûs 0 68876 1234095 1173435 2026-07-07T22:57:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234095 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Masedoanyske hûsmûs| Ofbyld= [[File:Mus_macedonicus_184105949_(cropped).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus macedonicus | Beskriuwer, jier= [[Boris Michailovitsj Petrov|Petrov]] & [[Anka Ružić|Ružić]], 1983 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Masedoanyske hûsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus macedonicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]], dat nau besibbe is oan ús [[hûsmûs]]. Hy komt foar op 'e súdeastlike [[Balkan]] ([[Masedoanje]], [[Grikelân]], [[Bulgarije]] en [[Turkije]]), yn [[Lyts-Aazje]] en yn it noardwestlike part fan it [[Midden-Easten]] ([[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]], [[Palestina]] en [[Jordaanje]]). Hoewol't er oarspronklik fan it fêstelân komt, hat er him ek ferspraat nei in grut tal Grykske eilannen. Op [[Kreta]], dat fan âlds it domein wie fan 'e no útstoarne soarten ''[[Mus bateae]]'' en ''[[Mus minotaurus]]'', komt er lykwols net foar, noch op [[Syprus]], dêr't noch altyd de lânseigen [[Syprioatyske mûs]] (''Mus cypriacus'') libbet. Nettsjinsteande syn namme komt de Masedoanyske hûsmûs net binnendoar foar, en likemin libbet er yn [[bosk]]en. Hy jout de foarkar oan [[greide|greidlân]], [[nôt]]fjilden, berms en [[griente]]fjilden, mar komt ek yn in ferskaat oan oare [[habitat]]s foar. De Masedoanyske hûsmûs waard foar it earst beskreaun yn [[1983]], troch de [[wittenskipper]]s Petrov en Ružić. Der binne Midden- oant Let-[[Pleistoseen|Pleistosene]] [[fossyl|fossilen]] bekend út [[Israel]]. De namme "''Mus camini'' Bate, 1942" is sadwaande nei de hjoeddeistige ynsichten wierskynlik in âldere namme foar ''Mus macedonicus'', al moat dêrby opmurken wurde dat de Israelyske populaasje [[genetika|genetysk]] sterk ôfwykt. De Masedoanyske hûsmûs wurdt soms "''Mus abotti'' Waterhouse, 1838" of "''Mus tataricus'' Satunin, 1908" neamd, mar dy beide nammen fertsjintwurdigje in echte [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), en net ''Mus macedonicus''. Ek de oantsjutting "''Mus spretoides'' Bonhomme et al., 1984" komt wol foar, mar dat is in ''[[nomen nudum]]'', en boppedat is de namme "''Mus macedonicus'' Petrov & Ružić, 1983" âlder. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Macedonian_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Masedoanyske husmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] 6r64eskbpu8g62mz5rmnd421h0e135r 1234096 1234095 2026-07-07T22:57:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1234096 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Masedoanyske hûsmûs| Ofbyld= [[File:Mus_macedonicus_184105949_(cropped).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus macedonicus | Beskriuwer, jier= [[Boris Michailovitsj Petrov|Petrov]] & [[Anka Ružić|Ružić]], 1983 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Masedoanyske hûsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus macedonicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]], dat nau besibbe is oan ús [[hûsmûs]]. Hy komt foar op 'e súdeastlike [[Balkan]] ([[Masedoanje]], [[Grikelân]], [[Bulgarije]] en [[Turkije]]), yn [[Lyts-Aazje]] en yn it noardwestlike part fan it [[Midden-Easten]] ([[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]], [[Palestina]] en [[Jordaanje]]). Hoewol't er oarspronklik fan it fêstelân komt, hat er him ek ferspraat nei in grut tal Grykske eilannen. Op [[Kreta]], dat fan âlds it domein wie fan 'e no útstoarne soarten ''[[Mus bateae]]'' en ''[[Mus minotaurus]]'', komt er lykwols net foar, noch op [[Syprus]], dêr't noch altyd de lânseigen [[Syprioatyske mûs]] (''Mus cypriacus'') libbet. Nettsjinsteande syn namme komt de Masedoanyske hûsmûs net binnendoar foar, en likemin libbet er yn [[bosk]]en. Hy jout de foarkar oan [[greide|greidlân]], [[nôt]]fjilden, berms en [[griente]]fjilden, mar komt ek yn in ferskaat oan oare [[habitat]]s foar. De Masedoanyske hûsmûs waard foar it earst beskreaun yn [[1983]], troch de [[wittenskipper]]s [[Boris Michailovitsj Petrov]] en [[Anka Ružić]]. Der binne Midden- oant Let-[[Pleistoseen|Pleistosene]] [[fossyl|fossilen]] bekend út [[Israel]]. De namme "''Mus camini'' Bate, 1942" is sadwaande nei de hjoeddeistige ynsichten wierskynlik in âldere namme foar ''Mus macedonicus'', al moat dêrby opmurken wurde dat de Israelyske populaasje [[genetika|genetysk]] sterk ôfwykt. De Masedoanyske hûsmûs wurdt soms "''Mus abotti'' Waterhouse, 1838" of "''Mus tataricus'' Satunin, 1908" neamd, mar dy beide nammen fertsjintwurdigje in echte [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), en net ''Mus macedonicus''. Ek de oantsjutting "''Mus spretoides'' Bonhomme et al., 1984" komt wol foar, mar dat is in ''[[nomen nudum]]'', en boppedat is de namme "''Mus macedonicus'' Petrov & Ružić, 1983" âlder. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Macedonian_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Masedoanyske husmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] jpx0kwx6hb8y7ypibcvbuem1zwsy000 Nôtmûs 0 68899 1234120 1177149 2026-07-07T23:10:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234120 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme =nôtmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Micromysminutus1.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[dwerchmûzen]] (''Micromys'') | Wittenskiplike namme = Micromys minutus | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de nôtmûs (Micromys minutus).png|center|250px]] }} De '''nôtmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Micromys minutus''), ek wol '''reidmûs''', '''hjouwermûs''' of '''dwerchmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchmûzen]] (''Micromys''), dat lânseigen is yn grutte dielen fan [[Jeropa]] en [[Aazje]]. It is in readbrún dierke mei in [[grypsturt]] dy't er brûkt om yn [[nôt]]stâlen of [[gers|raaigers]] te klimmen. De nôtmûs is it lytste Jeropeeske kjifdier, mei't folwoeksen eksimplaren soms mar 4 g weagje. Yn [[Nederlân]] en ek yn [[Fryslân]] komme nôtmûzen rûnom foar. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De nôtmûs komt yn hast hiel [[Jeropa]] foar, mar hy ûntbrekt yn [[Noarwegen]] en [[Sweden]], it noarden fan [[Finlân]] en [[Ruslân]], [[Iislân]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], [[Skotlân]], noardlik [[Ingelân]], it [[Ibearysk Skiereilân]] (útsein [[Baskelân (regio)|Baskelân]], [[Kantaabrje]] en [[Astuerje]]), súdlik [[Itaalje]], [[Grikelân]] en súdlik [[Albaanje]] en op 'e [[Middellânske See|Mediterrane]] eilannen. Yn [[Aazje]] komt er foar yn 'e [[Kaukasus]], súdlik [[Sibearje]], [[Mongoalje]], [[Mantsjoerije]], [[Koreä]], súdlik [[Japan]], eastlik [[Sina]], [[Taiwan]] en it noarden fan [[Súdeast-Aazje]]. Yn it [[heechberchtme]] lit er ferstek gean. ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komme nôtmûzen rûnom foar, en ek yn [[Fryslân]] is dat it gefal, hoewol't se yn 'e noarwesthoeke fan 'e provinsje wat minder waarnommen wurde as yn 'e súdlike helte. Oarspronklik ûntbrieken se op 'e [[Waadeilannen]], mar yn 'e njoggentiger jierren binne se mei ladingen [[Frankryk|Frânsk]] [[strie]] by fersin ynfierd op [[Skylge]], [[It Amelân]] en ek op [[Teksel]]. [[File:Harvest mouse.jpg|left|thumb|250px|Nôtmûzen binne natuerlike klimmers.]] ==Uterlike skaaimerken== De nôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5-8 sm, mei in sturtlingte fan 4½-7½ sm en in gewicht fan 4-11 g (foar drachtige wyfkes oant 15 g). Dêrmei weaget er mar heal safolle as de [[hûsmûs]]. De [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne frij grut yn ferhâlding ta syn lichem, en hy hat in lyts snútsje mei koarte, stoppelige [[snorhierren]]. Syn pels is brunich en skynt gauris út 'en readens, al kin er ek wat gielich wêze. Oan 'e ûnderkant fan it lichem ljochtet er ta oant wyt of krêmkleurich. De [[sturt]] fan 'e nôtmûs is in [[grypsturt]], dy't er brûkt om te klimmen yn 'e stevige stâlen fan [[nôt]] of [[gers|raaigers]], dat syn gewicht yn 'e regel sûnder swierrichheden drage kin. Syn efterpoaten binne spesjaal oanpast om te klimmen, mei in grutte tean dy't wol wat [[tomme]]-eftich útskaait, sadat er ek mei de efterpoaten gripe kin. Behalven foar klimwurk brûkt er syn sturt ek om lykwicht te hâlden. ==Biotoop== Nôtmûzen komme fral foar op ikkers mei [[nôt]]gewaaksen lykas [[weet]], [[koarn]] en [[hjouwer]] en yn [[reid]]fjilden. Oare heechsteande begroeiïng, lykas lang [[gers]] en hagen, kin soms ek foldwaan. Dêrnjonken libje se ek yn berms, oerwoekere [[tún|tunen]] en oan [[wâld]]siggen. [[Minske|Minsklike]] bewenning mije se yn 'e regel, útsein yn 'e strangste [[winter]]s, as se troch kjeld en honger nei boerespultsjes, skuorren en hokken ta dreaun wurde. Yn it ferline waarden se ek by de rispinge wol mei it gewier de skuorren en [[golle]]n yndroegen (dêrfandinne de [[Ingelsk]]e namme ''harvest mouse'', "rispingsmûs"). [[File:Micromys minutus summer nest.JPG|right|thumb|200px|In nôtmûzenêst.]] ==Hâlden en dragen== De nôtmûs is benammentlik nachts aktyf, hoewol't er deis ek wol warber wêze kin. Hy hâldt fan it foar- oant it neijier hast oan ien wei troch yn 'e hegere begroeiïng ta, mar lit him by fersteuring fuortendaliks op 'e grûn falle om fan ruten te spyljen. Winterdeis is er faker by ljochtskyndei yn 't spier en libbet er inkeld en allinne op 'e grûn. Grave docht de nôtmûs mar komselden. Nôtmûzen binne almeast solitêre bisten, hoewol't fral de [[territoarium (biology)|territoaria]] fan 'e mantsjes inoar gauris flink oerlaapje. Sokke territoaria beslane in gebiet fan 400-600 m²; de territoaria fan 'e wyfkes binne in stik lytser. Nôtmûzen plantsje har tusken [[april]] en [[oktober]] fuort, wêrby't de drachtige wyfkes in ein fan 'e grûn ôf hingjende bolfoarmige nestkes bouwe fan libben blêd dat se yn 'e lingterjochting midstwa spjalte. Sokke nêsten kinne in trochsneed hawwe fan 6-10 sm. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 17 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 3-8 jongen. By it ferlitten fan it nêst, nei 25 dagen, binne dy noch net folgroeid, en weagje se noch mar 3½ g. Mei twa moanne binne se geslachtsryp. De populaasjetichtheid fan 'e nôtmûs kin 250 eksimplaren de ha bedrage. De libbensferwachting fan 'e bistkes is yn it wyld mar in pear moanne, mei in maksimum fan oardel jier, hoewol't se yn finzenskip wol 5 jier wurde kinne. Fral yn 'e earste moannen is de stjerte tige heech, wat foar in wichtich part te witen is oan [[waar]]somstannichheden, mei't jonge eksimplaren tige kwetsber binne foar ferskynsels as stjalprein en [[hagel]]. [[File:Micromys minutus 01.JPG|left|thumb|160px|De nôtmûs.]] ==Fretten== It fretten fan 'e nôtmûs bestiet út [[sied (plant)|sied]] (benammen fan [[nôt]]), [[frucht (plant)|frucht]]en, [[bei]]en, [[gers]]leaten en [[ynsekt]]en lykas [[mot (flinter)|motten]], [[sprinkhoanne]]n en [[rûp]]en. Syn menu is seizoensôfhinklik: sa yt er [[maityd]]s fral gersleaten en -knoppen, yn 'e [[simmer]] en it neijier sied, fruchten en beien, en [[winter]]deis ynsekten. By it oanfretten fan nôtkerlen bliuwe healmoannefoarmige itensresten efter. In nôtmûs moat deis ⅓ fan syn eigen lichemsgewicht opgnabbelje om yn libben te bliuwen. ==Status== De nôtmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat er wrâldwiid noch rûnom foarkomt en gjin gefaar op útstjerren rint. Likegoed nimt yn [[Nederlân]] de nôtmûzepopulaasje jiers mei ⅛ ôf troch ûntginning fan dielen fan syn [[habitat]] foar de oanlis fan nije wenten en foar soarten [[lânbou]] dy't ûngaadlik foar it bistke binne. Yn [[Ingelân]] wurdt de nôtmûs no as bedrige beskôge, en sûnt [[2001]] wurdt der foar syn fuortbestean dêre krewearre, û.m. troch [[tennis]]ballen dy't brûkt binne op it [[Tennistoernoai fan Wimbledon]] te recycljen ta keunstmjittige nestkes dy't minder kwetsber binne foar [[predaasje]] en min [[waar]]. ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/dwergmuis Side oer de nôtmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e nôtmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_harvest_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Micromys minutus}} }} {{DEFAULTSORT:notmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Dwerchmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] tw9426u9w4c2zrv1ivpau97nqnbvpn2 Hartkleurige mûs 0 69045 1233985 1173426 2026-07-07T15:46:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233985 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= hartkleurige mûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme= Mus cervicolor | Beskriuwer, jier= [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1845 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''hartkleurige mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus cervicolor'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt fan noardlik [[Yndia]] en [[Nepal]] oant yn [[Súdeast-Aazje]], ynkl. [[Birma]], [[Tailân]], [[Laos]], [[Kambodja]], [[Fjetnam]] en [[Sina|Súd-Sina]] (de provinsje [[Yunnan]]). Der besteane ek populaasjes op de [[Andamanen]], in isolearre Yndiaaske [[arsjipel|eilannegroep]] yn 'e [[Golf fan Bingalen]], en op 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilannen [[Java]] en [[Sumatra]], mar dy binne dêr nei alle gedachten troch de [[minske]] [[eksoat|yntrodusearre]]. ==Besibskip mei oare soarten== Ut Tailân binne [[fossyl|fossilen]] fan dizze [[soarte]] bekend fanôf it Midden-[[Pleistoseen]]. De hartkleurige mûs liket tige op 'e [[Rjûkjûaanske mûs]] (''Mus caroli'') en de [[skiesturtmûs]] (''Mus fragilicauda''), en is wierskynlik it naust besibbe oan 'e [[cookmûs]] (''Mus cookii'') en de Rjûkjûaanske mûs, mar folle minder nau oan 'e skiesturtmûs. Yn sintraal [[Birma]] komt in soarte foar, de [[Birmeeske mûs]] (''mus nitidulus''), dy't lang as synomym mei de hartkleurige mûs beskôge is; nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat der alhiel gjin nauwe besibskip tusken dy beide soarten bestiet. ==Uterlike skaaimerken== De hartkleurige mûs hat nei foarren ta útstekkende [[kjiftosk]]en, in brunige pels dy't oan 'e ûnderkant witich útskaait, en wite poatsjes. De [[sturt]], dy't koarter as it lichem is, is ek twakleurich. De kop-romplingte bedraacht 8-9&nbsp;sm, de sturtlingte 6-7 sm en it gewicht 14-20 g. De wyfkes hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fawn-colored_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Hartkleurige mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] 3cd9qm7pl422sjb04ct19c76vc5onao Ierdkleurige mûs 0 69047 1233997 1173433 2026-07-07T15:55:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233997 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= ierdkleurige mûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus terricolor | Beskriuwer, jier= [[Edward Blyth|Blyth]], 1851 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''ierdkleurige mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus terricolor'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt yn dielen fan [[Yndia]], [[Nepal]], [[Pakistan]] en [[Banglades]]. Teffens libbet er yn [[Yndoneezje]], yn it noardlike diel fan it [[eilân]] [[Sumatra]], dêr't er nei alle gedachten in [[eksoat]] is dy't der ûnopsetlik troch de [[minske]] yntrodusearre is. In alternative (synonime) [[wittenskiplike namme]] foar dizze [[soarte]] is ''Mus dunni'', mar de oantsjutting ''Mus terricolor'' is âlder. ==Uterlike skaaimerken== De ierdkleurige mûs is nau besibbe oan 'e [[lytse Yndyske fjildmûs]] (''Mus booduga'') en wurdt dêr soms mei betize. Ierdkleurige mûzen binne brunich fan kleur, mei in grize bealch. De boppe[[kjiftosk]]en binne frij rjocht. Se hawwe in kop-romplingte fan 5⅔-7 sm, mei in sturtlingte fan 5½-6⅔ sm en in gewicht fan likernôch 11 g. De wyfkes hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Earth-colored_Mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Ierdkleurige mus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] c35059awncz9exilkeqx0jftgarwi97 Lytse Yndyske fjildmûs 0 69052 1234072 1173434 2026-07-07T22:44:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234072 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= lytse Yndyske fjildmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Mus_booduga.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') | Wittenskiplike namme = Mus booduga | Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1837| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse Yndyske fjildmûs (Mus booduga).png|center|250px]] }} De '''lytse Yndyske fjildmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus booduga'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt op [[Sry Lanka]] en it [[Yndiaaske subkontinint]] ([[Yndia]], [[Pakistan]], súdlik [[Nepal]] en [[Bangladesj]]) en teffens yn sintraal [[Birma]]. Teminsten ien eksimplaar kaam yn it wyld foar yn 'e stêd [[Boston]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Massachusetts]], dêr't er sûnder mis in [[eksoat]] is dy't der troch de [[minske]] opsetlik of by fersin yntrodusearre is. ==Taksonomy== De lytse Yndyske fjildmûs is nau besibbe oan 'e [[ierdkleurige mûs]] (''Mus terricolor''), dêr't er soms mei betize wurdt. De [[soarte]] komt fuort út ''[[Mus indicus]]'', dy't yn it Lette [[Pleistoseen]] libbe, en dy't sels fia in ûnbeskreaune soarte wer ôfstammet fan 'e Pleistoseenske ''[[Mus jacobsi]]''. ==Uterlike skaaimerken== Lytse Yndyske fjildmûzen binne tige behindige bistkes; sterker noch, se hearre ta de lytste mûzesoarten fan [[Jeraazje]]. Se hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 6¾-7 sm, mei in sturtlingte fan 5-6⅓ sm en in gewicht fan 8⅔-12¼ g. De eksimplaren op Sry Lanka binne grutter en swierder as dy op it [[Aazje|Aziatyske]] fêstelân. De lytse Yndyske fjildmûs hat fierders nei efteren wizende boppe[[kjiftosk]]en en in brunige hierkleur dy't op 'e bealch taljochtet oant witich. Dizze twakleurigens set him fuort yn 'e behierring fan 'e [[sturt]]. Krekt boppe it boarst sit gauris in ljochtbrune bân of in ljochtbrún plak. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne yn ferhâlding ta it lichem frij grut en rûn, en de snút is frijwat spits. De wyfkes hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Little_Indian_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Litse Indyske fjildmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte mûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] sxo19a726f1c8qly2lnde2g72a23hnd Yndosineeske dwerchmûs 0 69060 1234002 1173418 2026-07-07T16:02:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234002 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Yndosineeske dwerchmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[dwerchmûzen]] (''Micromys'') | Wittenskiplike namme = Micromys erythrotis | Beskriuwer, jier= [[Edward Blyth|Blyth]], 1856 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Yndosineeske dwerchmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Micromys erythrotis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchmûzen]] (''Micromys''), dat foarkomt yn [[Fjetnam]], súdlik [[Sina]] en oangrinzgjende dielen fan [[Súdeast-Aazje]]. Dizze [[soarte]] waard yn [[1856]] foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Edward Blyth]], mar der is hast noch neat oer dit bistke bekend. Foarhinne waard de Yndosineeske dwerchmûs beskôge as in foarm fan 'e [[nôtmûs]] (''Micromys minutus''). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Micromys_erythrotis ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Indosineeske dwerchmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Dwerchmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] kv15yl5wd5qkuo8ll9juen6528lhv01 Koreaanske boskmûs 0 69064 1234057 1173389 2026-07-07T22:33:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234057 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Koreaanske boskmûs |Ofbyld= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |Wittenskiplike namme = Apodemus peninsulae |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1907 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Koreaanske boskmûs (Apodemus peninsulae).png|center|250px]] }} De '''Koreaanske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus peninsulae'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn eastlik [[Aazje]], wêrûnder net allinnich [[Koreä]], mar ek [[Mantsjoerije]], [[Binnen-Mongoalje]], sintraal en súdlik [[Sina]], it [[Altai (berchtme)|Altaiberchtme]] fan súdlik [[Sibearje]], de noardlike dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], eastlik [[Mongoalje]], it [[Ruslân|Russyske]] [[Fiere Easten]], it [[Japan]]ske [[eilân]] [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]] en it Russyske eilân [[Sachalin (eilân)|Sachalin]]. Hy ûntbrekt lykwols op it grutte [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] eilân [[Djedjû (eilân)|Djedjû]], yn 'e [[Eastsineeske See]]. ==Uterlike skaaimerken en besibskip== Koreaanske boskmûzen hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 7⅔-12½ sm, mei in sturt dy't hast like lang is, ntl. 7½-11⅓ sm. De Koreaanske boskmûs is nau besibbe oan ferskate oare boskmûzesoarten fan 'e ''Alsomys''-groep (de Aziatyske boskmûzen), lykas de [[grutte Japanske boskmûs]] (''Apodemus speciosus''), dêr't er op Hokkaido syn ferspriedingsgebiet mei dield. Der binne [[fossyl|fossilen]] fan dizze soarte bekend út de Súdsineeske provinsjes [[Sichuan]], [[Guizhou]] en [[Shandong]] dy't datearje út it [[Pleistoseen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Korean_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Koreaanske boskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] gutf6z7dqxr4b0qdfndyg0d38n5zjkc Lytse Japanske boskmûs 0 69091 1234073 1173395 2026-07-07T22:45:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234073 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= lytse Japanske boskmûs |Ofbyld= [[File:Apodemus argenteus1123.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |Wittenskiplike namme = Apodemus argenteus |Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse Japanske boskmûs (Apodemus argenteus).png|center|250px]] }} De '''lytse Japanske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus argenteus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat inkeld yn [[Japan]] foarkomt. ==Besibskip== Dizze [[soarte]] waard fan âlds yn 'e regel beskôge as in nauwe sibbe fan 'e [[brânmûs]] (''Apodemus agrarius''), mar nij ûndersyk hat útwiisd dat er feitliks net nau besibbe is oan lykfol hokker oare soarte binnen it boskmûzeskaai. Nettsjinsteande de oerienkomst yn namme en ferspriedingsgebiet jildt dat ek foar de [[grutte Japanske boskmûs]] (''Apodemus speciosus''). ==Algemiene beskriuwing== Sa't de namme al oantsjut, is de lytse Japanske boskmûs in lytse boskmûzesoarte, dy't oanpast is oan it libjen yn [[beam]]men. Der binne yn Japan [[fossyl|fossilen]] fan dizze soarte fûn dy't tebek geane nei it Midden-[[Pleistoseen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Small_Japanese_field_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Apodemus argenteus}} }} {{DEFAULTSORT:Litse Japanske boskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] l69w3dmfxt6w5xlxg2mrlmems14kcrm Himalayaboskmûs 0 69093 1233991 1173397 2026-07-07T15:49:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233991 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Himalayaboskmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus gurkha | Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1924 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Himalayaboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus gurkha'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan de [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat allinnich mar foarkomt yn it [[Himalaya]]berchtme fan sintraal [[Nepal]]. Syn natuerlike [[habitat]] wurdt dêr foarme troch de [[nullewâld]]en tusken in hichte fan 2.200 en 3.600 m. De Himalayaboskmûs is in bedrige bistesoarte. == Besibskip == De Himalayaboskmûs wurdt almeast mei de [[East-Aazje|Eastaziatyske]] [[soarte]]n fan it boskmûzeskaai ûnderbrocht yn 'e ''Alsomys''-groep (fan 'e Aziatyske boskmûzen). Dêr wykt er op [[genetika|genetysk]] mêd lykwols tige sterk fanôf, en sadwaande wurdt er ek wol as in selsstannige haadgroep binnen it skaai beskôge. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Himalayan_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Himalayamus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] tj7hdqyfcbzy0ilxxr8caop2r243cgd Kasjmierboskmûs 0 69144 1234046 1173407 2026-07-07T22:25:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234046 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kasjmierboskmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus rusiges | Beskriuwer, jier= [[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1913 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kasjmierboskmûs''' of '''Kashmirboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus rusiges'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn 'e [[Himalaya]], fan 'e krite [[Baltistan]], yn noardlik [[Pakistan]], fia it noarden fan 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Djammû en Kasjmier]] oant yn westlik [[Nepal]]. ==Beskriuwing== Foarhinne waard dizze [[soart]] almeast as in eastlike foarm (synonym of [[ûndersoarte]]) fan 'e [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') beskôge, mar dy is lytser en hat in ljochtere [[rêch]] en in koartere [[sturt]]. De Kasjmierboskmûs is grutter as de [[wardboskmûs]] (''Apodemus pallipes''), dy't yn itselde gebiet foarkomt, en hat fierders in langere sturt, in dûnkerder rêchpels en in robústere [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Kashmir_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Kasjmierboskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 348rx3j7rbsfh6g8v7ulpu9b08w2hxm Kaukasusboskmûs 0 69147 1234048 1173408 2026-07-07T22:26:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234048 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kaukasusboskmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') | Wittenskiplike namme = Apodemus hyrcanicus | Beskriuwer, jier= Vorontsov, Bojeskorov & Mezjerin, 1992 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kaukasusboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus hyrcanicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn súdeastlik [[Azerbeidzjan]] en noardlik [[Iraan]], yn in [[berchtme|bercheftich]] [[biotoop]], oant op 1.830 m hichte. De Kaukasusboskmûs is de iennichtste [[boskmûzen|boskmûze]][[soarte]] yn syn wengebiet. Hy is it naust besibbe mei de [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis''). De Kaukasusboskmûs waard oarspronklik, yn [[1992]], identifisearre yn Azerbeidzjan, mar letter ek yn Iraan ûntdutsen. It is mooglik dat syn ferspriedingsgebiet him eins útstrekt oant yn súdwestlik [[Turkmenistan]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caucasus_field_mouse ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Kaukasusboskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] l1et8jge1r16bp1pyphobltpw9p1a3d Lytse boskmûs 0 69149 1234071 1173409 2026-07-07T22:43:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234071 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= lytse boskmûs |Ofbyld= [[Ofbyld:Apodemus uralensis 3.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |Wittenskiplike namme = Apodemus uralensis |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse boskmûs (Apodemus uralensis).png|center|250px]] }} De '''lytse boskmûs''' of '''Oeralboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus uralensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn hast hiel [[East-Jeropa]] en dielen fan [[Midden-Jeropa]], [[Lyts-Aazje]], de [[Kaukasus]], súdlik [[Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]]. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan 'e lytse boskmûs omfiemet de [[Baltikum|Baltyske steaten]], súdlik [[Poalen]], [[Tsjechje]], [[Slowakije]], dielen fan [[Eastenryk]] en [[Dútslân]], [[Lychtenstein]], [[Hongarije]], dielen fan [[Kroaasje]], [[Servje]], [[Montenegro]] en [[Bulgarije]], noardlik [[Roemeenje]], [[Moldaavje]], de [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]], westlik [[Ruslân]], de [[Koeban (regio)|Koeban]]-regio, de Russyske [[Kaukasus]], [[Abgaazje]], [[Súd-Osseesje]], [[Georgje]], [[Armeenje]], [[Azerbeidzjan]], noardeastlik [[Turkije]], noardwestlik [[Iraan]], eastlik [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Tadzjikistan]], noardeastlik [[Afganistan]], de Russyske [[Altai (berchtme)|Altai]] en dielen fan [[Mongoalje]], [[Oezbekistan]], noardlik [[Pakistan]] en noardwestlik [[Sina]]. == Uterlike skaaimerken == De lytse boskmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7-9⅔ sm, mei in sturtlingte fan 6½-9½ sm en in gewicht fan 17 g. De [[sturt]] is hast like lang as it lichem. De lytse boskmûs is behindiger en grizer fan kleur as de (gewoane) [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''), mei lytsere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]]. == Hâlden en dragen == Lytse boskmûzen libje it leafst yn gebiet mei [[strewelle]]guod, lang [[gers]] of ûndergroei. Hy yt fral gers, [[sied (plant)|sied]], [[nôt]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[ynsekt]]en, oanfolle mei [[frucht (plant)|frucht]]en en [[bei]]en, [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[blom]]men. Wat syn hâlden en dragen oanbelanget, wykt de lytse boskmûs net folle ôf fan 'e [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''). De peartiid duorret by lytse boskmûzen fan [[maart]] oant [[augustus]]. Eltse smeet bestiet út 3-8 jongen. == Taksonomy == De lytse boskmûs waard foar it earst beskreaun (en erkend as selsstannige [[soarte]]) yn [[1811]], troch [[Peter Simon Pallas]]. Akseptearre synonimen binne ''Apodemus microps'' Pallas 1811 en ''Sylvaemus microps'' Kratochvil & Rosicky 1952. De lytse boskmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ural_field_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Apodemus uralensis}} }} {{DEFAULTSORT:Litse boskmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Boskmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 0uaaezcrwk4aqols9mmdipxvygslyzn Muskusrôt 0 69571 1234112 1189545 2026-07-07T23:06:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234112 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= muskusrôt| Ofbyld= [[Ofbyld:Ondatra zibethicus FWS.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= '''muskusrotten''' (''Ondatra'')<br><small>[[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]], 1795</small> | Wittenskiplike namme = Ondatra zibethicus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de muskusrôt (Ondatra zibethicus).png|center|250px]]<small>Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]]</small><br>[[File:Fersprieding fan de muskusrôt (Ondatra zibethicus)-wrâld.png|center|250px]]<small>Wrâldwide fersprieding fan 'e muskusrôt:<br>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''muskusrôt''' of '''bisamrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ondatra zibethicus''), by túltsjes ek wol '''wetterknyn''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), dat binnen de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae'') de monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[muskusrotten]] (''Ondatrini'') en it krektlyk monotypyske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[muskusrotten]] (''Ondatra'') foarmet. De muskusrôt is lânseigen yn [[Noard-Amearika]], mar komt as [[eksoat]] ek foar yn grutte dielen fan [[Jeropa]] ([[Nederlân]] ynbegrepen), noardlik [[Aazje]] en op guon plakken yn [[Súd-Amearika]]. Hy wurdt bejage om syn [[pels]] en om syn fleis, en yn [[Noardwest-Jeropa]] ek om't er dêr as skealik ûngedierte beskôge wurdt. De muskusrôt is de grutste fan 'e 142 soarten wrotmûzen (''Arvicolinae''), en wurdt in "rôt" neamd om't er in middelgrut kjifdier is, mar hy is gjin [[echte rotten|echte rôt]]. Muskusrotten wurde ek holden troch de [[minske]], as ûnderdiel fan 'e [[pelsdierfokkerij]]; muskusrottepelzen wurde op 'e merk brocht ûnder de namme "bisam". == Etymology == Hoewol't de muskusrôt [[muskusklier]]en hat dy't de [[muskus]] produsearje wêrmei't it bist syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ôfset, hat de muskusrôt net méár mei muskus te krijen as oar wrotmûzen. Syn namme is dan ek in oersetting fan it [[Ingelsk]]e ''muskrat'', wat in [[folksetymology]] is dy't fuortkomt út it wurd ''muscascus'', út 'e [[Algonkwynske talen|Algonkwynske]] [[taal]] fan 'e [[Algonkin (folk)|Algonkin]]-[[Yndianen]] fan súdeastlik [[Kanada]]. ''Muscascus'' betsjut letterlik "it is read", wat op 'e readbrunige pels fan 'e muskusrôt slacht. [[Ofbyld:Muskrat Foraging.JPG|left|thumb|250px|In muskusrôt op 'e sneup nei fretten.]] == Fersprieding == === Algemien foarkommen === De muskusrôt is lânseigen yn it grutste part fan [[Noard-Amearika]], útsein allinnich it [[Arktis|Arktyske]] noarden fan [[Kanada]] en [[Alaska]] en dielen fan it súdwesten (súdlik [[Kalifornje]], súdwestlik [[Arizona]] en dielen fan [[Teksas]] en [[Louisiana]]). Yn [[Floarida]], dêr't syn [[ekology]]ske [[nys]] ferfolle wurdt troch de [[Floaridawetterrôt]] (''Neofiber alleni''), ûntbrekt er ek. Hy komt wol foar yn in lyts noardlik hoekje fan [[Meksiko]]. As [[pelsdier]] en foar de [[jacht (op bisten)|jacht]] waarden muskusrotten oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] yn [[Jeropa]] yntrodusearre, dêr't de soarte him sûnt rûnom ferspraat hat. Yn [[1905]] waarden yn [[Bohemen]] ferskate eksimplaren yn it wyld útset, en letter ûntsnapten hjir en dêr noch guon út [[pelsdierfokkerij]]en, lykas yn [[Flaanderen]], yn [[1928]]. Dêrtroch wist de soarte him yn Jeropa fluch út te wreidzjen. Yn [[1919]] berikte er [[Finlân]], yn [[1930]] [[Grut-Brittanje]] en yn [[1950]] [[Sweden]]. Tsjintwurdich ûntbrekt de muskusrôt yn Jeropa allinne mar yn [[Súd-Jeropa]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en it grutste part fan [[Skandinaavje]], dat er nea berikt hat, wylst er yn [[Grut-Brittanje]] en [[Sweden]] nei syn yntroduksje wer útrûge is. Yn [[Aazje]] komme muskusrotten foar yn grutte dielen fan westlik, súdlik en eastlik [[Sibearje]] en fierders yn noardlik [[Kazachstan]], [[Sintraal-Aazje]], [[Mantsjoerije]], [[Koreä]], [[Japan]] en dielen fan [[Mongoalje]]. Underwilens hawwe se har ek ferspraat nei beskate kriten fan [[Argentynje]] en [[Sily]]. === Foarkommen yn Nederlân en Fryslân === Yn [[Nederlân]] komt de muskusrôt foar sûnt [[1946]], doe't er fanút [[Belgje]] de grins oerstiek. Dy kolonisaasje waard fuortsterke doe't er fan 'e sechstiger jierren ôf ek út [[Dútslân]] wei de grins oer kaam. Tsjintwurdich komme muskusrotten yn Nederlân, en ek yn [[Fryslân]], rûnom foar. Allinnich de sitewaasje op 'e [[Waadeilannen]] is net alhiel dúdlik; yn [[1988]] waarden noch inkeld op [[Skylge]] en [[it Amelân]] muskusrotten oantroffen. Yn Fryslân wurde de bisten fûleindich bestriden om't se troch harren gegraaf de [[seedyk|diken]] ûndermynje. == Uterlike skaaimerken == De muskusrôt is it grutste lid fan 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), dy't 142 soarten telt, en teffens de grutste [[wrotmûseftigen|wrotmûseftige]] yn [[Jeropa]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 25-35 sm, mei in sturtlingte fan 18-27 sm en in gewicht fan 0,6-1,8 kg (wêrmei't er rûchwei fjouwer kear sa swier is as de [[brune rôt]]). Muskusrotten binne lykwols folle lytser as [[bever]]s, dêr't se faak har [[habitat]] mei diele. In muskusrôt is daliks werom te kennen oan syn sydlings ôfplatte, ieleftige [[sturt]], dy't allinne oan 'e rânen behierre is en wêrfan't de lingte 70-80% fan 'e kop-romplingte bedraacht, wat mear is as by hokker oare wrotmûzesoarte ek. [[Ofbyld:Muskrat eating plant.jpg|right|thumb|200px|In muskusrôt oan it miel.]] De [[rêch]]kleur fan muskusrotten fariëarret fan gielbrún fia readbrunich oant brúnswart. Yn [[Noard-Nederlân]] binne se ornaris wat ljochter, mar eksimplaren dy't ôfkomstich binne út [[Belgje]] kinne suver swart wêze. Op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en ûnder de [[bealch]] binne muskusrotten folle ljochter fan kleur. Se hawwe grutte boarstelhierren op 'e efterpoaten en tige behindige [[swimflues|swimfluezzen]], dy't inkeld sichtber binne as de [[tean]]nen oan 'e efterpoat wiid útspraat wurde. De [[wang]]en en de [[snút]] binne ljochter fan kleur as de rest fan 'e kop. De lytse rûnige [[ear (lichemsdiel)|earen]] sitte frijwol ferskûle yn 'e pels, en binne foarsjoen fan in lyts klepke dat ûnder it dûken de [[gehoargong]] ôfslút. [[Ofbyld:Muskrat swimming Ottawa.jpg|left|thumb|250px|In muskusrôt swimmend yn 'e rivier de [[Rideau (rivier)|Rideau]], by [[Ottawa]].]] == Biotoop == Muskusrotten komme foar oan 'e iggen fan [[fiver]]s, [[poel|puollen]], [[mar]]ren, [[beek|beken]], [[rivier]]en, [[sleat (wetter)|sleat]]ten, [[feart (wetterwei)|feart]]en en [[kanaal (wetterwei)|kanalen]]. Se libje ek in protte yn [[moeras]]sen en [[somp]]en, en kinne goed oer [[brak wetter]]. Se jouwe de foarkar oan stadich streamend wetter. == Hâlden en dragen == De muskusrôt is benammentlik aktyf oan 'e ein fan 'e middei en op betide jûn, mar soms ek nachts en moarns ier. Yn rêstige gebieten dêr't er gjin of net in protte natuerlike fijannen hat, weaget er him ek wolris midden op 'e dei bûten. Muskusrotten binne fûleindige gravers, dy't [[simmer]]deis hoalen grave yn wâlen en diken mei de haadyngong ûnder wetter, yn 'e regel op in djipte fan 25 sm. As it wetter helder is, kin sa'n yngong werom kend wurde oan 'e sân- of drekwaaier op 'e boaiem derfoar, dy't bestiet út fuortgroeven grûn. In muskusrottehoale bestiet út ien of mear skean omheech rinnende gongen, wêrby't de nêst- en foarrieromten boppe de wetterspegel lizze. [[Ofbyld:Muskrat lodge.jpg|right|thumb|250px|In muskusrottenêst.]] By 't [[winter]], of as der gjin gaadlike plakken binne om sa'n hoale te graven, lizze muskusrotten yn it wetter in koepelnêst fan plantaardich materiaal oan, wêrfan't de boppekant boppe it wetter útstekt. De yngong sit ek by sokke nêsten ek wer ûnder wetter. Yn gebieten dêr't ek [[bever]]s foarkomme, "kreakje" muskusrotten faak wenromte yn in beverboarch om te oerwinterjen, sa't te sjen wie yn 'e ferneamde [[dokumintêre]]rige ''The Life of Mammals'', fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[natoerfilmer]] [[David Attenborough|sir David Attenborough]]. Behalven goede gravers binne muskusrotten en treflike swimmers en dûkers. Se kinne wol in kertier ûnder wetter bliuwe en yn dy tiid fier fuort swimme. By it swimmen brûke se sawol de efterpoaten as de sturt. Yn perioaden fan [[drûchte]] bejouwe se har lykwols ek wol hiele einen fan it wetter ôf. It binne ornaris skouwe bisten, dy't by fersteuring mei in opmerklike dûksprong it wetter yn batse om dan mei-iens in hiel hoart net mear boppe te kommen. Muskusrottemantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 1.000-5.000 m², mei útsjitters nei wol 12.000 m². De territoaria fan wyfkes binne wat behindiger. Yn 'e regel libje muskusrotten yn groepen fan in mantsje en in wyfke mei harren jongen. By 't [[maityd]] wurdt der gauris mei frjemde muskusrotten fochten om territoarium en partners. Sokke gefjochten geane faak oan 'e dea ta. De [[peartiid]] rint by muskusrotten fan [[maart]] oant [[septimber]], en yn dy perioade kin der 2-3 kear jiers nei in [[draachtiid]] fan 4-5 wiken in nêst fan 3-8 (oant yn ekstreme gefallen wol 14) jongen smiten wurde. Mei 3 wiken ferlitte dy it nêst om op 'e rêch fan har mem mei te liftsjen troch it wetter. Geandewei de simmer nimt de populaasjetichtheid fan muskusrotten altyd ta, mei't de jongen fan 'e earste smeet, út 'e maityd, oant yn 'e [[hjerst]] yn it territoarium fan 'e âlden omhingjen bliuwe. Yn it súdlike, waarmere diel fan har ferspriedingsgebiet binne muskusrotten mei in healjier folwoeksen; yn noardere, kâldere kontreien duorret dat likernôch in jier. Folwoeksen mantsjes tsjogge der fral yn it foarjier op út om in eigen territoarium te sykjen. Troch har flugge fuortplanting komme der geregeldwei befolkingseksploazjes foar, dy't dan wer folge wurde troch grutte stjerte fanwegen oerbefolking. Yn syn lânseigen ferspriedingsgebiet liket de muskusrôt eltse seis oant tsien jier troch sa'n syklus te gean. Wat [[predaasje]] oanbelanget, foarmje muskusrotten yn [[Jeropa]] proaidieren foar withoefolle oare bisten, wêrûnder de [[Amerikaanske nerts]], de [[foks]] en beskate gruttere soarten [[ûlen]] en [[hauken]]. Jonge eksimplaren rinne ek gefaar fan [[otter]]s en grutte [[fisk]]en, lykas de [[snoek]]. Yn har natuerlike ferspriedingsgebiet yn [[Noard-Amearika]] wurdt der ek jacht op har makke troch [[kojoate]]s, [[wolf|wolven]], [[lynks]]en, [[bearen]], [[earn]]en, [[slangen]], [[alligators]] en [[bytskylpodden]]. [[Ofbyld:Muskrat (musquash) fur backs, jacket.jpg|left|thumb|200px|In jas makke fan muskusrottepelzen.]] == Fretten == Muskusrotten frette alderhanne [[wetterplant]]en, [[gers|gerzen]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[lânbou]]gewaaksen. Soms folje se har fegetaryske dieet oan mei [[slakken]], [[kreefteftigen]] en [[fisk]]. Fan [[plant]]aardich materiaal ite se fral it ûnderste part fan 'e [[stâle (diel fan in plant)|stâle]]; de rest wurdt efterlitten en kin faak omdriuwend op it wetter oantroffen wurde. == Status == De muskusrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er sawol yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet as dêrbûten noch rûnom foarkomt. De [[Yndianen|Yndiaanske folken]] fan [[Noard-Amearika]] beskôgje muskusrotten al withoelang as wichtige bisten. Sa kinne guon lju foarsizze wannear't de earste [[snie]] falle sil troch yn 'e rekken te hâlden wannear't muskusrotten har nêst begjinne te bouwen en hoe hastich oft se dêrmei binne. Yn ferskate Yndiaanske [[skeppingsmyte]]n is it fierders de muskusrôt dy't nei de boaiem fan 'e oersee dûkt en de drek nei it oerflak bringt dêr't de [[Ierde]] fan skepen wurdt, faak nei't ferskate oare bisten dy taak net oprêde koene. Muskusrotten binne yn [[Noard-Amearika]] al withoelang in wichtige boarne fan fleis, net inkeld foar Yndianen, mar ek foar [[jeropide ras|blanken]]. Yn súdeastlik [[Michigan]] hawwe [[roomsk-katolisisme|roomsen]] (dy't op freed gjin fleis mar wol fisk ite meie) al sûnt de iere [[njoggentjinde iuw]] tastimming om dan muskusrôt te iten (mei't neffens de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] blykber alles dat yn it wetter libbet in fisk wêze moat). Yn [[Jeropa]] stiet de [[Belgje|Belgyske]] koken derom bekend dat "wetterknyn" der as delikatesse beskôge wurdt, al waarden muskusrotten yn [[Fryslân]] (benammen yn 'e [[Wâlden]]) foarhinne ek wol iten. Teffens wurdt de muskusrôt noch altyd bejage en holden om syn [[pels]]. Sa wurde de wintermûtsen fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[plysje]] [[Royal Canadian Mounted Police|RCMP]] (bekend fan 'e reade unifoarmjaskes) noch altyd makke fan muskusrottebûnt, in praktyk dy't yn Kanada fûleindige wjerstân ûnderfynt fan in ferskaat oan [[bistebeskerming]]sorganisaasjes, lykas de [[Association for the Protection of Fur-Bearing Animals]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] waard muskusrottebûnt yn it ferline ferkocht as "hudsonseehûnebûnt", wat doedestiden better yn it gehoar lei, mar tsjintwurdich al lang net mear. [[Ofbyld:Muskrat trap.jpg|right|thumb|250px|In muskusrottefal yn [[Gelderlân]].]] [[File:Ondatra zibethicus MHNT.ZOO.2010.11.236.4.jpg|thumb|In [[plasse]] fan in muskusrôt.]] Yn [[Nederlân]], [[Belgje]] en [[Dútslân]] wurdt de muskusrôt beskôge as skealik ûngedierte, mei't er troch syn gegraaf de [[seedyk|diken]] ûnderminet, wat yn gefal fan [[stoarmfloed]]en foar nuodlike sitewaasjes soargje kin. Sadwaande wurdt it bist hjir bejage troch fan oerheidswegen oanstelde [[rottefanger]]s, dy't fral gebrûk meitsje fan fallen en klammen. Yn Nederlân waarden yn [[2013]] foar it earst sûnt [[1973]] minder as 100.000 muskusrotten fongen. Yn [[Fryslân]] is de bestriding fan muskusrotten in ferantwurdlikheid fan it [[Wetterskip Fryslân]]. {| class="wikitable" |- ! colspan="7"| Tal fongen muskusrotten de provinsje |- ! Provinsje ! 1987 ! 2003 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 |- |[[Ofbyld:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] |align=right|9.473 |align=right|12.876 |align=right|7.046 |align=right|6.108 |align=right|6.323 |align=right|7.107 |- |[[Ofbyld:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] |align=right|15.054 |align=right|4.372 |align=right|4.332 |align=right|3.712 |align=right|3.479 |align=right|2.863 |- |[[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |align=right|42.448 |align=right|34.174 |align=right|26.779 |align=right|28.036 |align=right|28.107 |align=right|24.016 |- |[[Ofbyld:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |align=right|32.186 |align=right|51.575 |align=right|13.205 |align=right|13.541 |align=right|12.544 |align=right|9.584 |- |[[Ofbyld:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] |align=right|15.431 |align=right|48.068 |align=right|25.319 |align=right|25.382 |align=right|22.448 |align=right|24.245 |- |[[Ofbyld:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |align=right|9.045 |align=right|6.011 |align=right|1.983 |align=right|2.096 |align=right|2.042 |align=right|1.707 |- |[[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |align=right|30.563 |align=right|4.189 |align=right|4.290 |align=right|3.832 |align=right|3.473 |align=right|4.292 |- |[[Ofbyld:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |align=right|984 |align=right|3.365 |align=right|5.765 |align=right|3.922 |align=right|2.681 |align=right|2.156 |- |[[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] |align=right|14.555 |align=right|27.383 |align=right|29.110 |align=right|29.297 |align=right|27.575 |align=right|23.999 |- |[[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] |align=right|17.111 |align=right|26.004 |align=right|5.105 |align=right|4.925 |align=right|4.666 |align=right|5.581 |- |[[Ofbyld:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] |align=right|44.943 |align=right|122.794 |align=right|50.818 |align=right|40.786 |align=right|28.508 |align=right|23.374 |- |[[Ofbyld:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] |align=right|55.350 |align=right|58.348 |align=right|71.004 |align=right|72.053 |align=right|45.902 |align=right|25.752 |- | | | | | | | |- |[[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] (totaal) |align=right|287.097 |align=right|399.159 |align=right|244.756 |align=right|233.690 |align=right|187.748 |align=right|155.081 |} == Keppelings om utens == * [http://www.zoogdiervereniging.nl/muskusrat Side oer de muskusrôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e muskusrôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Muskrat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ondatra zibethicus}} }} {{DEFAULTSORT:Muskusrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wrotmûseftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Albaanje]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]] [[Kategory:Eksoat yn Denemark]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]] [[Kategory:Eksoat yn Estlân]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Grikelân]] [[Kategory:Eksoat yn Hongarije]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]] [[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] [[Kategory:Eksoat yn Kosovo]] [[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]] [[Kategory:Eksoat yn Letlân]] [[Kategory:Eksoat yn Litouwen]] [[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]] [[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]] [[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]] [[Kategory:Eksoat yn Montenegro]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]] [[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]] [[Kategory:Eksoat yn Poalen]] [[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]] [[Kategory:Eksoat yn Servje]] [[Kategory:Eksoat yn Sibearje]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Sina]] [[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]] [[Kategory:Eksoat yn Slowakije]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Eksoat yn Switserlân]] [[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]] [[Kategory:Eksoat yn Turkije]] [[Kategory:Eksoat yn Turkmenistan]] [[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]] b5o35mm4m08zf4lrmmvixo3p3sbnk0q Kalifornyske reade wrotmûs 0 69640 1234034 1176090 2026-07-07T22:17:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234034 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kalifornyske reade wrotmûs| Ofbyld= [[File:Myodes californicus.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys'') | Wittenskiplike namme = Clethrionomys californicus | Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1890 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kalifornyske reade wrotmûs (Myodes californicus).png|center|250px]] }} De '''Kalifornyske reade wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Clethrionomys californicus'', foarh. ''Myodes californicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys''), dat foarkomt yn 'e westlike [[Feriene Steaten]], yn 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kalifornje]] en [[Oregon]]. Dizze [[soarte]] is nau besibbe oan 'e [[noardlike reade wrotmûs]] (''Clethrionomys gapperi''), mar dy is readiger fan kleur, mei in dúdliker twakleurige [[sturt]]. Synonimen foar ''Clethrionomys californicus'' binne ''Myodes californicus'', ''Clethrionomys mazama'' en ''Clethrionomys obscurus''. __TOC__ ==Uterlike skaaimerken== De Kalifornyske reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 6½-13⅔ sm, mei in sturtlingte fan sa'n 3-6½ sm en in trochsneed gewicht fan om 'e 20 g hinne. De [[rêch]] is kastanjebrún of brunich mei frijwat swarte hierren. Dy kleur giet stadich oer yn in gielich wite [[bealch]]. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint in ûndúdlike readige streek. [[File:Western red-backed vole.jpg|thumb|left|250px|De Kalifornyske reade wrotmûs fan deunby besjoen.]] ==Hâlden en dragen== De Kalifornyske reade wrotmûs libbet benammentlik yn [[nullewâld]]en, dêr't ûnder de grûn in yngewikkeld gongestelsel oanleit. Syn fretten bestiet hast útslutend út 'e fruchtdielen fan 'e ''[[Mycorrhiza]]''-[[skimmel]]s. Dit is in foarbyld fan in trijefâldige [[symbioatysk]]e relaasje: de skimmel kin bestean troch de produkten fan [[fotosynteze]] dy't er ûntlûkt oan 'e [[nullebeam]]; de nullebeammen hawwe baat by de fiedingsstoffen dy't produsearre wurde troch de skimmel en biede beskutting oan 'e wrotmûs; de wrotmûs yt de fruchtdielen fan 'e skimmel; de skimmel ferspriedt syn ûndergrûnsk groeiende [[spoare]]n fia de kjitte fan 'e wrotmûs. By ûndersyk is fêststeld dat yn kappe bosklân dêr't al it deade hout ferwidere wurdt, de ''Mycorrhiza'' net mear fruchtdraacht, de Kalifornyske reade wrotmûs útstjert en nije nullebeammen net mear goed groeie wolle. Foar Kalifornyske reade wrotmûzen falt de [[peartiid]] heger yn 'e [[Cascades]] fan [[febrewaris]] oant [[novimber]], wylst se har bewesten dat [[berchtme]] it hiele jier rûn fuortplantsje. De [[draachtiid]] duorret likernôch 18 dagen, wêrnei't der 2-7 jonger per nêst smiten wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_red-backed_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Clethrionomys californicus}} }} {{DEFAULTSORT:Kalifornyske reade wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Reade wrotmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 7var5kirueirqw7sn4sjh394gf3ynee Noardlike reade wrotmûs 0 69643 1234117 1183373 2026-07-07T23:09:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234117 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= noardlike reade wrotmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:SouthernRedbackedVole23.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys'') | Wittenskiplike namme = Clethrionomys gapperi | Beskriuwer, jier= [[Nicolas Aylward Vigors|Vigors]], 1830 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Myodes gapperi map.svg|center|250px]] }} De '''noardlike reade wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Clethrionomys gapperi'', foarh. ''Myodes gapperi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys''), dat foarkomt yn [[Kanada]] en de noardlike [[Feriene Steaten]]. Oer de namme kin maklik betizing ûntstean, mei't dizze [[soarte]] yn it [[Ingelsk]] de ''southern red-backed vole'' neamd wurdt, wylst de [[lytse reade wrotmûs]] (''Clethrionomys rutilus'') yn it Ingelsk de ''northern red-backed vole'' is. De noardlike reade wrotmûs is nau besibbe oan 'e [[Kalifornyske reade wrotmûs]] (''Clethrionomys californicus''), dy't mear nei it súdwesten ta libbet. ==Uterlike skaaimerken== De noardlike reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-16½ sm, mei in sturtlingte fan sa'n 4 sm en in gewicht dat útinoar rinne kin fan 6-42 g, mei in gemiddelde fan 20⅔ g. It is in koart, rank bistke mei in brunige [[pels]] dêr't oer de [[rêch]] in readige streek trochhinne rint. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en de [[kop]] binne grizich brún, wylst de [[bealch]] noch bleker útskaait. ==Hâlden en dragen== Noardlike reade wrotmûzen libje yn [[nullewâld|nulle]]-, [[leafwâld|leaf]]- en [[mingd wâld|mingde wâlden]], en jouwe de foarkar oan in wat fochtich [[biotoop]]. It binne [[omnivoar]]en, dy't griene [[plant]]en frette, mar ek [[skimmel]]s, [[sied (plant)|sied]], [[nút (Frucht)|nuten]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]], [[bei]]en, [[ynsekt]]en en [[slakken]]. Faak lizze se foarrieden oan fan hâldber fretten, lykas nuten. Se binne it hiele jier rûn aktyf, mar almeast nachts. De wyfkes krije jiers 2-4 nêsten fan elk 2-8 jongen; dêrfoar brûke se de ûndergrûnske hoalen dy't troch oare bisten groeven binne. De gefaarlikste [[rôfdier]]en foar noardlike reade wrotmûzen binne [[hauken]], [[ûlen]] en ferskate soarten [[martereftigen]]. [[File:Red-backed vole.jpg|left|thumb|300px|In noardlike reade wrotmûs.]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_red-backed_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Clethrionomys gapperi}} }} {{DEFAULTSORT:Noardlike reade wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Reade wrotmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] to4m9kpz9zvln9epjodwlcty9qd9jab Lytse reade wrotmûs 0 69645 1234077 1173558 2026-07-07T22:47:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234077 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= lytse reade wrotmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Myodes rutilus.jpeg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys'') | Wittenskiplike namme = Clethrionomys rutilus | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1779 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse reade wrotmûs (Myodes rutilus).png|center|250px]] }} De '''lytse reade wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Clethrionomys rutilus'', foarh. ''Myodes rutilus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys''), dat foarkomt yn noardlik [[Skandinaavje]] en noardlik [[Jeropeesk Ruslân]], frijwol hiel [[Sibearje]], dielen fan [[Kazachstan]], [[Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]], op it [[Japan]]ske [[eilân]] [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]], yn hast hiel [[Alaska]] en yn noardwestlike dielen fan [[Kanada]] (de [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en [[Nûnavût]]). ==Uterlike skaaimerken== De lytse reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3½ sm en in gewicht fan 15-40 g. It koarte [[sturt]]sje hat lange boarstelhierren oan 'e punt. De [[rêch]] is roastbrún fan kleur, wylst de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en de [[bealch]] ljochtbrunich binne. De koarte [[ear (lichemsdiel)|earkes]] binne sichtber troch de tsjûke [[pels]] hinne. ==Biotoop== Lytse reade wrotmûzen libje yn in [[biotoop]] dat útinoar rint fan 'e [[nullewâld]] oant [[strewelle]]guod. Ek komme se foar op 'e [[toendra]], en soms yn rotseftich gebiet en op [[berchtme|berchskeanten]]. ==Hâlden en dragen== De lytse reade wrotmûs is ornaris nachts warber. Hy leit paden oan troch boaiemfegetaasje, mar kin ek goed klimme en bringt yn [[wâld]]en in oansjenlik diel fan syn tiid yn [[strûk]]en en [[beam]]men troch. Hy makket syn nêst yn in ûndjippe ûndergrûnske hoale of ûnder de iene of oare beskutting, lykas in rots of in beamwoartel. Lytse reade wrotmûzen hâlde gjin [[wintersliep]] en grave [[winter]]deis tunnels troch de [[snie]]. De winternêsten besteane yn 'e regel út boppegrûnske bêden fan [[moas]], dêr't se beskerme wurde tsjin [[rôfdier]]en troch it sniedek. It gefaarlikst foar lytse reade wrotmûzen binne de [[Amerikaanske marter]], de [[foks]], de [[poalfoks]], de [[harmeling]], de [[snie-ûle]] en de [[prêrjewolf]]. De [[peartiid]] duorret by de lytse reade wrotmûs ornaris fan [[maaie]] oant [[augustus]]. De wyfkes bringe 2-3 kear jiers nei in [[draachtiid]] fan 17-20 dagen in nêst fan 1-11 (almeast 4-9) jongen te wrâld, dy't ôfwûn wurde en selsstannich libje kinne nei 17-21 dagen. Under normale omstannichheden binne wyfkes mei 4 moanne geslachtsryp. As de populaasjetichtheid heech is, kin dat lykwols it geslachtsryp wurden fan 'e wyfkes fertraagje. Ut ûndersyk hat bliken dien dat 20% fan 'e jongen har itselde jiers noch fuortplantsje. ==Fretten== Lytse reade wrotmûzen frette fral de [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], knoppen, twigen en [[bei]]en fan in ferskaat oan strewelleplanten. Fierders steane ek beskate [[skimmel]]s, [[moas]]- en [[koarstmoas]]soarten en út en troch [[ynsekt]]en op it menu. Beien wurde fral [[hjerst]]mis en [[winter]]deis lytsman makke, wylst moas en koarstmoas benammen oan it begjin fan 'e simmer iten wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_red-backed_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Clethrionomys rutilus}} }} {{DEFAULTSORT:litse reade wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Reade wrotmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] nnlheaalrpyb592o7gvp317cb9i8izy Langsturtwrotmûs 0 69790 1234068 1176091 2026-07-07T22:42:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234068 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= langsturtwrotmûs| Ofbyld= [[File:Long-tailed vole.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus longicaudus | Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1888 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de langsturtwrotmûs (Microtus longicaudus).png|center|250px]] }} De '''langsturtwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus longicaudus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''), dat foarkomt yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]], oan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske kust]], yn 'e [[Grutte Dobbe]] en yn 'e [[Rocky Mountains]], en fierders yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Britsk-Kolumbia]] en it súdlike diel fan it territoarium fan 'e [[Yukon]], en ek yn eastlik en súdeastlik [[Alaska]]. De Coronationeilânske wrotmûs, dy't foarhinne wol as in selsstannige [[soarte]] beskôge waard, wurdt no as in [[ûndersoarte]] fan 'e langsturtwrotmûs sjoen. ==Uterlike skaaimerken== De langsturtwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 50 g. Hy hat koarte [[ear (lichemsdiel)|earen]] en foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]] in frij lange [[sturt]]. De [[pels]] is grizich brún op 'e [[rêch]] en ljochtgriis op 'e [[bealch]]. ==Biotoop en hâlden en dragen== Langsturtwrotmûzen jouwe de foarkar oan [[berchtme|berch]][[greide]]n en gebieten dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]] en leechhout, gauris deunby streamend [[wetter]]. Se frette by 't [[simmer]] griene [[plant]]en en [[winter]]deis [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[skors|beamskors]]. Se hâlde gjin [[wintersliep]], mar binne it hiele jier rûn aktyf, almeast oerdeis. By 't winter grave hoalen ûnder it [[snie]]dek. De wyfkes smite jiers 1-3 nêsten fan elts 4-8 jongen. De gefaarlikste [[rôfdier]]en binne foar de langsturtmûs ferskate soarten [[ûlen]] en [[martereftigen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus longicaudus}} }} {{DEFAULTSORT:Langsturtwrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] l21rs490cpw6sl1i9qy7ot6xar5kwqi Liechtensteinwrotmûs 0 69820 1234069 1173505 2026-07-07T22:43:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234069 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= liechtensteinwrotmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus liechtensteini | Beskriuwer, jier= [[Otto von Wettstein|Wettstein]], 1927 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''liechtensteinwrotmûs''' of '''Liechtensteins wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus liechtensteini'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). De liechtensteinwrotmûs waard foar it earst as aparte [[soarte]] beskreaun yn [[1927]]. (It bist is ferneamd nei in persoan, net nei it lân [[Lychtenstein]], dêr't er net foarkomt.) It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e liechtensteinwrotmûs omfiemet dielen fan [[Midden-Jeropa]] en de noardwestlike [[Balkan]]: noardlik [[Itaalje]], súdlik en súdeastlik [[Eastenryk]] en dielen fan [[Sloveenje]] en [[Kroaasje]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Liechtenstein's_pine_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Liechtensteinwrotmûs}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] c5thbypwzyenat1fo1qgtm9viuaws4t Kalabryske wrotmûs 0 69832 1234031 1173503 2026-07-07T22:16:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234031 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kalabryske wrotmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus brachycercus | Beskriuwer, jier= Lehmann, 1961| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kalabryske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus brachycercus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn sintraal en súdlik [[Itaalje]], wêrûnder [[Kalaabrje]], de "tean" fan 'e [[Lears fan Itaalje]]. De Kalabryske wrotmûs waard yn [[1961]] foar it earst beskreaun en waard yn 't earstoan beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[saviwrotmûs]] (''Microtus savii''). Doe't út nij [[genetika|genetysk]] ûndersyk oan it ljocht kaam dat de ferskillen tusken de Kalabryske wrotmûs en de saviwrotmûs grutter wiene as dat men earder miend hie, krige de Kalabryske wrotmûs yn [[1994]] de status soarte taparte. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Calabria_pine_vole ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Kalabryske wrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] pkff4b3crmczrgolddzrnfv5oqjqjhi Ierdmûs 0 69926 1233998 1177095 2026-07-07T15:56:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233998 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= ierdmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Microtus agrestis 02 by-dpc.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus agrestis | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1761 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de ierdmûs (Microtus agrestis).png|center|250px]] }} De '''ierdmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus agrestis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ierdmûzen]] (''Euarvicola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn it grutste diel fan [[Jeropa]] (wêrûnder [[Nederlân]]) en likernôch de helte fan [[Sibearje]]. Njonken de [[fjildmûs]] en de [[wetterrôt]] is it yn [[Fryslân]] ien fan 'e meast foarkommende [[wrotmûzen]], al liket er op 'e [[Klaai (regio)|Klaai]] wat minder oanwêzich te wêzen. Mei't er rûnom foarkomt, wurdt er beskôge as net bedrige. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== Yn noardlik [[Jeropa]] komt de ierdmûs foar yn hiel [[Finlân]] en op it hiele [[Skandinavysk Skiereilân]], de [[Ålâneilannen]], de [[Denemark|Deenske Eilannen]] en [[Jutlân]], mar net op [[Gotlân]]. Op [[Iislân]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[Sjetlâneilannen]], in diel fan 'e [[Hebriden]] en yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] ûnbrekt er krektlyk. Wol komt er foar yn [[Ingelân]], [[Skotlân]] en [[Wales]]. Op it Jeropeeske [[kontinint]] rint de súdgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e ierdmûs troch sintraal [[Portegal]], noardlik [[Spanje]] en [[Kataloanje]], op it [[Italjaansk Skiereilân]] súdlik fan 'e [[Alpen]] en dêrwei troch it noarden fan 'e [[Balkan]] oant de [[Swarte See]]. Op 'e eilannen yn 'e [[Middellânske See]] ûntbrekt er. Hy komt ek net foar yn it suden fan 'e [[Oekraïne]] en súdlik [[Ruslân]], mar wol yn 'e [[Oeral (berchtme)|Oeral]] en oant djip yn [[Sibearje]], in ein foarby de [[Baikalmar]], wêrby't er de [[toendra]] yn it noarden mijt. [[File:Microtus agrestis.JPG|left|thumb|250px|In ierdmûs.]] ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komt de ierdmûs yn it grutste part fan it lân foar, mar ûntbrekt er yn hast hiel [[Noard-Hollân]] (benoarden it [[IJ (Amsterdam)|IJ]]) en yn it westen en noardwesten fan [[Súd-Hollân]]. Ek op [[Goeree-Oerflakkee]] en [[Skouwen-Duvelân]] komt er net foar, en op [[Walcheren]] mar amperoan, mar op [[Noard-Bevelân|Noard]]- en [[Súd-Bevelân]] en yn [[Siuwsk-Flaanderen]] wol wer. Yn [[Grinslân]] liket er it [[Hegelân]] wat te mijen, en itselde is it gefal mei de [[Klaai (regio)|Klaai]], yn it noardwesten en noarden fan [[Fryslân]]. Op 'e [[Waadeilannen]] kaam er oarspronklik net foar, mar op [[it Amelân]] waard er fêststeld yn [[1985]], en op [[Teksel]] yn [[1989]]. ==Uterlike skaaimerken== De ierdmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9½-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2⅔-4⅔ sm en in gewicht fan 16-55 g. Hy hat langer [[hier (begroeiïng)|hier]] en makket in rûchhierriger yndruk as de [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''), dêr't er nau mei besibbe is. Dat komt om't de hierren dy't syn [[pels]] foarmje fan ferskillende lingte binne en dûnkere úteinen hawwe, wat de ierdmûs in wat boarstelich uterlik jout. De [[rêch]]kant is griisbrunich oant dûnkerkastanjebrún, wylst de [[bealch]] grizich oant gielich griis is. De [[sturt]], wêrfan't de lingte likernôch ⅓ fan 'e kop-romplingte bedraacht, is dúdlik twakleurich. De [[winter]]pels is in stik tichter as it [[simmer]]hier. Al mei al liket de ierdmûs tige op 'e fjildmûs, en it wichtichste uterlike ferskil is de lingte fan ít hier om it [[ear (lichemsdiel)|ear]] hinne. Dat is by ierdmûzen altyd langer as 7½ mm, sadat de [[earskelp]] dertroch ferburgen wurdt; by de fjildmûs is it koarter, sadat de earen der ta'n út kypje. [[File:Microtus Agrestis - geograph.org.uk - 167665.jpg|right|thumb|250px|In ierdmûs yn in [[rots]]ich [[biotoop]].]] ==Biotoop== De ierdmûs mei graach oer wieteftich lân. [[Biotoop|Biotopen]] dêr't er in protte foarkomt, binne [[greide]]n, [[ikker]]rânen, [[wyngerd]]s, oerwoekere braaklizzend lân, [[heechfean]], [[bosk]]iggen, iepen plakken yn 'e [[bosk]], kapflakten en nije oanplant, wiete [[heide]], [[dún|dunen]], [[reid]]fjilden en [[moeras]]sen. Yn 'e [[Alpen]] komt er foar oant op 1.950 m hichte. ==Hâlden en dragen== Ierdmûzen binne yn prinsipe dei en nacht aktyf, sij it nachts wat mear as oerdeis. By 't [[winter]] is dat krektoarsom, en binne se oerdeis mear yn 't spier. Se rinne fluch en swimme goed, mar klimmen dogge se net in protte. Mantsjes hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 500-1.000 m², en wyfkes fan 200-500 m². Folwoeksen mantsjes hâlde en drage har dominant en jeie geslachtripe jonge mantsjes sa nedich mei geweld út har territoarium wei. De ierdmûs makket yn heech opsketten boaiemfegetaasje of mank leechhout in goed ferskûle boppegrûnsk nêst, of oars graaft er in ûndjippe ûndergrûnske hoale. [[File:Microtus.agrestis.-.lindsey.jpg|left|thumb|250px|In ierdmûs yn 'e [[snie]]. (Hjir is goed de lingte fan 'e [[sturt]] yn ferhâlding ta it lichem te sjen.)]] De [[peartiid]] duorret by ierdmûzen fan [[maart]]/[[april]] oant [[septimber]]/[[oktober]]. De wyfkes smite yn dy perioade nei in [[draachtiid]] sa'n 20 dagen 3-5 kear efterinoar in nêst fan 3-7 (mar yn 'e regel 4-5) jongen. Dy ferlitte it nêst al nei 2½ wike, en binne mei 1 moanne geslachtsryp. Sa'n flugge fuortplanting smyt beskate fluktuaasjes yn 'e populaasjetichtheid op, mar net sokke sterke as by de [[fjildmûs]]. Yn [[Ingelân]] besteane der ienris yn 'e 5 jier populaasjepiken. De trochsneed populaasjetichtheid bedraacht by de ierdmûs 100-300 de ha, mar yn optimale [[biotoop|biotopen]] kin dat oprinne oant wol 1.000-3.000 de ha. Yn it wyld libbet de ierdmûs op syn heechsten oardel jier, mar yn finzenskip kin er wol 3 jier wurde. ==Fretten== Ierdmûzen frette benammentlik [[plant]]aardich spul, lykas [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]] en [[blêd (diel fan in plant)|blêden]] fan [[gers|gerzen]], en fierders [[frucht (plant)|frucht]]en, [[sied (frucht)|sied]] en [[skors]]. Selden weagje se har oan [[wjirms]], [[larve]]n, [[ynsekten]] en [[spinnen]]. Se ite yn 'e regel bûtendoar, dat itensresten binne fral boppe de grûn te finen en hast nea yn 'e hoalen. Soms lizze se foarrieden oan. [[File:Field Vole by Bruce McAdam.jpg|right|thumb|200px|In ierdmûs fan deunby.]] ==Status== De ierdmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn prinsipe yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Wol is it sa dat syn foarkommen nei de perifery dêrfan úttinnet, en dat er op ûngaadlike plakken dêrbinnenyn ûntbrekt. Nettsjinsteande oanhâldende skommelings yn 'e populaasjetichtheid, liket de populaasje as gehiel oer de langere termyn frij stabyl te wêzen. Hoewol't yn [[Nederlân]] gjin gefallen bekend binne fan grutskalige skea dy't oanrjochte is troch ierdmûzen, hawwe se yn [[Dútslân]] yn 'e jierren fyftich en sechtich de jonge oanplant fan bosken frijwat skea tabrocht. Sawol [[leafbeam|leaf]]- as [[nullebeam]]men kinne troch ierdmûzen oanfretten wurde; de gefoelichheid fan 'e [[beam]]mesoarte dêrfoar is ôfhinklik fan 'e fluggens fan groei en [[skors]]foarming. ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/aardmuis Side oer de ierdmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e ierdmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Field_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus agrestis}} }} {{DEFAULTSORT:Ierdmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] hkz52jc094ihqv9nwlq4llpfvvznb0u Koartearwrotmûs 0 69930 1234055 1177113 2026-07-07T22:32:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234055 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= koartearwrotmûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Microtus_subterraneus_(Cologne,_Germany).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') | Wittenskiplike namme = Microtus subterraneus | Beskriuwer, jier= [[Edmond de Sélys-Longchamps|De Sélys-Longchamps]], 1836 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:MicrotusSubterraneusIUCN.svg|center|250px]] }} De '''koartearwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus subterraneus''), ek wol de '''ûndergrûnske wrotmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn grutte dielen fan [[Jeropa]]. It is de lytste Jeropeeske [[wrotmûzen|wrotmûzesoarte]], en hy hat in opfallende dûnkerbrune oant swarte [[pels]]. Yn [[Nederlân]] heart eins allinnich it súdeasten ta syn [[areaal]]; yn [[Fryslân]] komt er net foar. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De koartearwrotmûs komt foar yn in brede stripe lân yn 'e midden fan [[Jeropa]], dy't rint fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] yn it westen oant yn [[Ruslân]] yn it easten. Noardlik dêrfan ûnbrekt er op 'e [[Britske Eilannen]], yn hiele [[Skandinaavje]], yn noardlik [[Nederlân]], [[Dútslân]], [[Poalen]], it [[Baltikum]], [[Wyt-Ruslân]] en noardlik [[Ruslân]]. De súdeastgrins fan syn ferspriedingsgebiet rint troch de súdlike [[Oekraïne]] nei de [[Swarte See]] en dan oer de [[Balkan]] troch noardlik [[Grikelân]]. Fierders ûntbrekt er yn it grutste part fan [[Itaalje]] en op it [[Ibearysk Skiereilân]]. ===Foarkommen yn Nederlân=== Yn [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], noardlik [[Frankryk]] en súdlik [[Dútslân]] komt de koartearwrotmûs rûnom foar. Yn [[Nederlân]] is er algemien yn hast hiel [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], yn it suden en de midden fan [[Noard-Brabân]], en yn [[Siuwsk-Flaanderen]]. Ek libbet er op [[Súd-Bevelân]]. Lang waard tocht dat dizze [[soarte]] inkeld besuden de [[Grutte Rivieren]] foarkaam, mar oan 'e ein fan 'e njoggentiger jierren waard in lytse, isolearre populaasje oantroffen yn 'e [[Achterhoeke]], yn 'e omkriten fan [[Winterswyk (stêd)|Winterswyk]]. [[File:Black vole 2045.JPG|left|thumb|250px|In koartearwrotmûs.]] ==Uterlike skaaimerken== De koartearwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7½-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3⅞ sm en in gewicht fan 11-24 g. Dêrmei is it de lytste [[wrotmûzen|wrotmûzesoarte]] fan [[Jeropa]]. De [[pels]] is ticht en sêft, en op 'e [[rêch]] hiel dûnkerbrún oant swartich, wylst de [[bealch]] sulver- oant blaugriis is. Dizze twakleurigens rint fierder oer de frij koarte [[sturt]]. Frjemd genôch hawwe eksimplaren dy't yn [[berchlân]] libje oer it algemien in wat langere sturt as leechlânske bisten. De [[each|eagen]] binne lyts en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] sitte frijwol hielendal ferskûle yn it [[hier (begroeiïng)|hier]]. ==Biotoop== Koartearwrotmûzen jouwe de foarkar oan kultuerlânskippen dêr't wat fariaasje yn sit. Dêr libje se dan yn in ferskaat oan [[biotoop|biotopen]], fral yn lintfoarmige lânskipseleminten mei tichte begroeiïng, lykas [[berm]]s, [[hage]]n, [[houtwâl]]en en [[ikker]]rânen. Dêrnjonken komme se ek foar yn heger leine [[greide]]n en [[ikker]]s en yn [[wyngerd]]s, [[tún|tunen]] en [[leafwâld]] dat wat fochtich is. Yn [[nullewâld]] komme se lykwols mar selden foar. Yn 'e [[Alpen]] is de koartearwrotmûs oantroffen oant op 2.300 m hichte. ==Hâlden en dragen== De koartearwrotmûs is it hiele etmiel troch om 'e 3 of 4 oeren warber, wêrby't de aktiviteitsperioaden nachts lykwols langer binne as oerdeis. Hy komt fral fanwegen krekt foàr de jûnsskimer, om 'e midsnacht hinne, drekt nei de moarnsdage en midden op 'e dei. Op plakken dêr't er syn [[ferspriedingsgebiet]] dielt mei oare soarten [[wrotmûzen]], litte de aktiviteitspiken fan 'e ûnderskate soarten in ferdieling yn tiid sjen, sadat se nea tagelyk op 'e lapen binne. De deistige aksjeradius fan 'e koartearwrotmûs bedraacht oant 50 m, en de totale grutte fan it wengebiet is 50-300 m². Oars as oare wrotmûzesoarten lykje koartearwrotmûzen net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]] te wêzen; se libje yn groepkes fan 5-10 eksimplaren. Koartearwrotmûzen kinne rinne en drave as de bêsten, mar klimmen en springen dogge se net in soad oan, en se geane mar selden frijwillich te wetter. Se grave lykwols goed en in protte; dêrfandinne har [[Latyn]]ske namme ''subterraneus'', dat "ûndergrûnsk" betsjut. Ferskûle yn [[gers]] en oare boaiemfegetaasje dolle koartearwrotmûzen hoalen dy't oant 40 sm djip binne, mei komplekse gongestelsels en ferskate nêst- en foarrieromten. Ek kreakje se wol hoalen dy't groeven binne troch oare wrotmûzen of [[mol (bist)|mollen]]. It grutste part fan 'e tiid bringe se ûnder de grûn troch, wêrby't se de yngong fan 'e hoalen by slimme [[rein (delslach)|rein]] ôfslute mei ierdkluten. De koartearwrotmûs kin him suver it hiele jier troch fuortplantsje. Nei in [[draachtiid]] fan sa'n 3 wiken wurdt der dan trochinoar 5 kear jiers in nêst fan 1-5 (meastal in stik as 3) jongen smiten. Dy binne yn 't earstoan dûnkerder fan kleur as folwoeksen eksimplaren, en berikke nei 2-3 wiken geslachtsripens. Der binne fan 'e koartearwrotmûs gjin grutte fluktuaasjes yn 'e populaasjetichtheid bekend, sa't dy bygelyks foarkomme by de [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''). Koartearwrotmûzen hawwe trochinoar in libbensferwachting fan in healjier, mei yn it wyld in maksimum fan 15 moannen. Yn finzenskip kinne se wol 3 jier wurde. It binne swijsume bistkes, mar as se oppakt wurde, protestearje se lûdrôftich mei in fluitsjend piipjen. ==Fretten== It dieet fan 'e koartearwrotmûs is frijwol folslein [[plant]]aardich, mei fral [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], wêrby't er in foarleafde blike lit foar [[lânbou]]gewaaksen lykas [[nôt]]. Dêrnjonken fret er ek [[woartel (griente)|woartels]], [[knol]]len en [[moas]]. Inkeld wurdt dat menu oanfolle mei [[ynsekten]] en [[wjirms]]. Yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] wurdt er, nei't it skynt, wol fan ''wortelmuis'' neamd, fanwegen de gnauspoaren dy't er op dy [[griente]] efterlit. ==Status== De koartearwrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Oan 'e rânen dêrfan, lykas yn súdlik [[Nederlân]], kin er troch it ferlies fan it lytsskalich kultuerlânskip dêr't er de foarkar oan jout, as kwetsber beskôge wurde. Pleatslik kinne koartearwrotmûzen wat skea feroarsaakje oan [[lânbou]]gewaaksen as [[woartel (griente)|woartels]] en [[nôt]], en ek wol yn [[wyngerd]]s en [[hôf (stik lân mei fruchtbeammen)|hôven]], mar soks kin frij simpel foarkomd wurde troch de boaiemfegetaasje koart te hâlden. ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/ondergrondsewoelmuis Side oer de koartearwrotmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e koartearwrotmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_pine_vole ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Microtus subterraneus}} }} {{DEFAULTSORT:Koartearwrotmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fjildmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] fsw95lqfvhktw6s4g5cqx7fb5sjq4wj Hamster 0 69957 1233981 1226742 2026-07-07T15:43:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233981 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= hamster| Ofbyld= [[File:C.cricetus_Lublin1.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | Skaai= [[Jeropeeske hamsters]] (''Cricetus'') | Wittenskiplike namme = Cricetus cricetus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hamster (Cricetus cricetus).png|center|250px]] }} De '''hamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cricetus cricetus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), dat binnen de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeropeeske hamsters]] (''Cricetus'') foarmet. Dit bist wurdt ek wol de '''gewoane hamster''', de '''Jeropeeske hamster''' of de '''Jeraziatyske hamster''' neamd om him te ûnderskieden fan oare [[soarte]]n hamsters. De hamster komt foar yn in grut diel fan [[East-Jeropa]] en [[Sintraal-Aazje]], mar hat yn [[Midden-Jeropa|Midden]]- en [[West-Jeropa]] in fersnipele [[areaal|fersprieding]]. Yn [[Nederlân]] komt er inkeld foar yn [[Súd-Limburch]], dêr't er bekend stiet as de ''korenwolf''. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== Yn [[East-Jeropa]] komt de hamster foar yn in oaniensletten gebiet yn it grutste part fan [[Tsjechje]], súdeastlik [[Poalen]], súdeastlik [[Eastenryk]], noardeastlik [[Sloveenje]], noardlik [[Kroaasje]], [[Servje]] en [[Bulgarije]], hiel [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Roemeenje]], [[Moldaavje]], de [[Oekraïne]] (ynkl. de [[Krim]]) en [[Wyt-Ruslân]], en súdlik en sintraal [[Ruslân]]. Dit [[ferspriedingsgebiet]] strekt him oer de grinzen fan [[Jeropa]] út nei súdwestlik [[Sibearje]] en it grutste part fan [[Sintraal-Aazje]] (wêrûnder hast hiel [[Kazachstan]] útsein it súdwesten, en fierders it noardeasten fan [[Oezbekistan]], hiel [[Tadzjikistan]] en [[Kirgyzje]], it noardwesten fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] en dielen fan [[Afganistan]] en [[Mongoalje]]). Yn [[Midden-Jeropa|Midden]]- en [[West-Jeropa]] libje isolearre populaasjes, wêrfan't de grutste in mânsk gebiet beslacht dat him útstrekt oer westlik [[Poalen]] en eastlik [[Dútslân]]. Fierders besteane der folle lytsere isolearre populaasjes yn twa kriten yn 'e Súddútske dielsteat [[Beieren]] en yn ien kontrei yn it oangrinzgjende [[Baden-Wuerttemberch]]. In oare populaasje libbet yn 'e [[Ryn]]delling fan [[Frankfurt]] oant de [[Frankryk|Frânske]] grins en besuden dêrfan yn 'e (Frânske) [[Elzas]]. De westlikste populaasje komt foar yn 'e Dútske [[Eifel]], [[Súd-Limburch]] en oanbuorjende dielen fan [[Belgje]]. [[File:Cricetus cricetus - (Lubin, Poland)-cropped.jpg|left|thumb|250px|In hamster dy't ris boppe de grûn sjocht.]] ==Uterlike skaaimerken== De hamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 18-27 sm, mei in sturtlingte fan 2¾-7 sm en in gewicht fan 16-55 g. Dêrmei is er folle grutter as de [[goudhamster]] (''Mesocricetus auratus'') en de ûnderskate soarten [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''), dy't wol as [[húsdier]] holden wurde, en dêr't minsken faak it earste oan tinke as hja it wurd "hamster" hearre. De (gewoane) hamster kin lykwols nea mei dy bisten betize wurde, want noch ôfsjoen fan it ferskil yn grutte hat er in tige opfallende tekening, mei in [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] oranjebrún is, mei wite plakken op 'e [[snút]], [[wang]]en en [[hals (lichemsdiel)|hals]], in swarte [[bealch]] en wite [[poat]]en. Tusken de rêch en de bealch bestiet gjin dúdlik demarkaasjeline; ynstee giet it oranjebrún stadichoan yn it swart oer. It wyt is lykwols skerp ôftekene. Jongere bisten binne bleker fan kleur, en wat fierder eastlik oft men komt, wat mear hamsters oft in swarte rêch hawwe ynstee fan in oranjebrunenien. De [[sturt]] is koart en is nea langer as 20% fan 'e kop-romplingte. ==Biotoop== De hamster jout de foarkar oan iepen [[biotoop|biotopen]] op in [[liem]]- of [[löss]]boaiem, wêrby't de [[wetter]]stân net heger wêze mei as 80 sm ûnder de [[grûn]]. Yn sokke gebieten libbet er op [[ikker]]s en yn [[greide]]n, soms yn [[tún|tunen]] en [[berm]]s, en inkeld ek wolris yn gebouwen. It leafst hat er wat gloaiend lân of [[heuvel]]s dy't net al te steil deldrage, mar hy komt ek wol foar op flakker terrein. It liemgehalte fan 'e grûn moat teminsten 30% bedrage, oars stoarte de hoalen dy't er graaft as 't treft yn. Mar as der tefolle liem yn 'e grûn sit stagnearret de ôfwettering en rint syn hoale fol. [[File:C.cricetus_Lublin3.jpg|right|thumb|300px|In hamster dy't yn 'e yngong fan syn hoale oan it miel is.]] ==Hâlden en dragen== Hamsters binne yn haadsaak [[nachtdier]]en. Nettsjinsteande harren plotske lichemsbou binne se fluch en libben. Se geane gauris op 'e efterpoaten stean om om har hinne te gluorkjen en te harkjen. Fan [[oktober]] oant [[maart]] hâlde se in [[wintersliep]], dy't se mei ûnregelmjittige tuskenskoften ûnderbrekke om fan 'e itensfoarrie te fretten dy't se [[hjerst]]mis oanlein hawwe. Eltse hamster graaft syn eigen hoale of boarch, dy't er foar it libben bewennet en dy't geandewei de tiid útwreide wurdt ta in kompleks stelsel fan gongen en nêst- en foarrieromten. Der binne, ôfhinklik fan 'e âlderdom fan sa'n boarch, 2-10 yn-/útgongen, dy't op [[ikker]]s en yn [[greidlân]] frij ienfâldich te finen binne. Yn 'e regel bestiet sa'n yn-/útgong út in gong dy't 30-60 sm leadrjocht omleech giet en dan in bocht fan 90° makket nei it horizontale, mar soms (fral op deldragend lân) is it ek wol in skean útgroeven gong mei in modderbulte fan 10-25 sm heech en 1 m lang foar de iepening. De gongen sels binne sa'n 7 sm yn trochsneed, wylst de foarrieromten op 2-2¼ m djipte lizze. [[File:C.cricetus_Lublin4.jpg|left|thumb|250px|In hamster yn syn hoale.]] De hamster is in [[solitêr]] libjend bist, dat syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ferdigenet tsjin soartgenoaten. Sa'n territoarium hat in oerflak fan mar 10-20 m², mar it wengebiet is folle grutter en bedraacht wol 750-1.000 m². Op 'e sneup nei fretten bliuwe hamsters it leafst sa deun mooglik yn 'e neite fan har boarch, oant op 30 m, mar neigeraden dat it fretten dêr oprekket, moatte se har der fierder ôf bejaan, en yn it neijier binne se wol op 500 m fan 'e yngong waarnommen. De [[peartiid]] set fuort nei it beëinigjen fan 'e wintersliep yn [[maart]] útein, wêrby't mantsjes de territoaria fan wyfkes ynkringe. De earste moeting ferrint ornaris hiel agressyf, en swakke mantsjes wurde troch de wyfkes dan ek sûnder moederaasje har territoarium útbonsjoerd. Mantsjes dy't oanhâlde, wurde úteinlik foar in pear dagen yn 'e boarch fan it wyfke talitten, dêr't de eigentlike [[pearing]] plakfynt. Nei in [[draachtiid]] fan 18-20 dagen smyt it wyfke dan 4-15 jongen, dy't mei 3 wiken al troch harren mem út it nêst jage wurde, en dy't nei trêdel (2½) moanne geslachtsryp binne. Jiers kin in wyfke 2-3 kear smite. [[File:Grand-Hamster.jpg|right|thumb|200px|In hamster fan deunby.]] De populaasjetichtheid leit foar de hamster op 2-10 eksimplaren de ha (yn [[Nederlân]] 2-5½ de ha), wêrby't de tichtheid it heechst is op winternôtikkers. Yn [[East-Jeropa]] binne by hamsterpleagen tichtheden fan 300-2.000 bisten de ha teld. Yn it wyld wurde hamsters trochinoar 2 jier âld, mei in maksimum fan 4 jier; yn finzenskip kinne se wol 8 jier wurde, wat in útsûnderlik lange libbensferwachting is foar in [[wrotmûseftigen|wrotmûseftige]]. Natuerlike fijannen binne fral [[ûlen]], ferskate soarten [[rôffûgels]] (yn 't bysûnder de [[reade glee]]), de [[murd]] en de [[steppemurd]]. ==Fretten== De hamster fret benammen [[plant]]aardich guod, wêrby't [[nôt]] in wichtich plak ynnimt (dêrfandinne syn [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] namme fan ''korenwolf''). Dêrnjonken litte hamsters ek [[pûlfrucht]]en, lykas [[beane]], en [[knol]]gewaaksen net stean. Fierders bestiet it menu fral út [[klaver]] en [[luzerne]], en soms frette se ek wol [[ynsekten]], [[slakken]], [[wjirms]] en [[larve]]n. Se lizze yn har hoalen winterfoarrieden fan nôt oan dy't úteinlik wol 15 kg weagje kinne. [[File:Hamster.jpg|left|thumb|250px|In hamster eaget it hear ris oer.]] ==Status== De hamster hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Yn [[East-Jeropa]] en [[Sintraal-Aazje]] wurdt er fanwegen de skea dy't er tabringt oan [[lânbou]]gewaaksen faak as ûngedierte beskôge en ek as sadanich bestriden. Dêrnjonken wurdt der, fral yn Sintraal-Aazje en [[Ruslân]], ek wol [[jacht (op bisten)|jacht]] op him makke om syn [[pels]]. Yn 'e measte [[West-Jeropa|West]]- en [[Midden-Jeropa|Middenjeropeeske]] lannen is de hamsterstân yn 'e lêste heale iuw lykwols stadichoan efterútgien en wurdt de hamster sadwaande beskôge as in bedrige bistesoarte dy't beskerming fertsjinnet. Yn [[2011]] feroardiele it [[Jeropeesk Gerjochtshôf]] te [[Lúksemboarch (stêd)|Lúksemboarch]] [[Frankryk]] noch om't dat lân net genôch dien hie om 'e hamster te beskermjen. As de Frânsen harren belied op it mêd fan [[lânbou]] en [[urbanisaasje]] net oanpasten, soe harren in [[boete (jild)|boete]] fan oant €20 miljoen boppe de holle hingje. [[File:Stamp of Moldova - 2019 - Colnect 856004 - Common Hamster Cricetus cricetus.jpeg|right|thumb|200px|De hamster op in [[Moldaavje|Moldavyske]] [[postsegel]] út [[2019]].]] Yn sawol [[Nederlân]] as [[Belgje]] is hamster in beskerme bistesoarte. De bedriging bestiet benammen út moderne lânboumetoaden, wêrby't nôtikkers feroare wurde yn foar de hamster minder gaadlik greidlân of beplante wurde mei [[maïs]], dat troch de yntinsive bedriuwsfiering dy't dêrmei gearhinget likemin botte geskikt is. Oare ûntjouwings dy't ûngeunstich útpakke foar de hamster binne de trochgeande [[ferstedsking]] en de útwreiding fan 'e ynfrastruktuer. Oant healwei de [[tweintichste iuw]] wiene der inkeld wol hamsterpleagen, mar tsjintwurdich hawwe de measte [[boer]]en gjin flau idee oft der hamsters op har lân libje, en is de skea dy't se (yn Nederlân) oanrjochtsje, te ferwaarleazgjen. De oerheid besiket de hamster te beskermjen troch boeren oan te moedigjen om hamsterfreonlike lânboumetoaden oan te nimmen of te behâlden en har ikkers te beplantsjen mei [[winterweet]]. ==Keppelings om utens== *[https://www.zoogdiervereniging.nl/gewonehamster Side oer de hamster op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e hamster yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_hamster ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Cricetus cricetus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wrotmûseftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 6rme4vk5p9p7uqmmi5j6qw64g2rxevt Eastlike hartemûs 0 70252 1233983 1215806 2026-07-07T15:43:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233983 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eastlike hartemûs |Ofbyld= [[File:Deer_Mouse_(Peromyscus_maniculatus)_(9310532204).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus maniculatus |Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike hartemûs (Peromyscus maniculatus).png|center|250px]] }} De '''eastlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus maniculatus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dizze [[soarte]] is lânseigen yn it noardeastlike part fan [[Noard-Amearika]]. Foarhinne waard ornearre dat dit bistke ûnder de namme 'hartemûs' yn hast hiel Noard-Amearika foarkaam, mar yn [[2019]] binne der fjouwer nije soarten fan ôfspjalten. De westgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] wurdt no ornearre by de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] te lizzen. Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en mei in [[omnivoar]] dieet. Yn Noard-Amearika wurde se faak brûkt as [[proefdier]] yn [[laboratoaria]], mei't se tige skjin op harsels en maklik te fersoargjen binne. De [[IUCN]] klassifisearret de eastlike hartemûs as net bedrige. ==Taksonomy== De eastlike hartemûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Andreas Wagner]]. De soarte waard yndield by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] of echte hartemûzen (''Peromyscus''). Mear as hûndertsantich jier lang giene [[mammalogen]] derfan út dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e hartemûs him útstriek oer hast hiel [[Noard-Amearika]], hoewol't dêr altyd al twifels oer bestiene fanwegen de relatyf grutte [[morfology]]ske ferskillen tusken de ûnderskate [[ûndersoarte]]n. Mar pas yn [[2017]] waard troch [[genetysk]] ûndersyk oantoand dat der yn it gefal fan 'e hartemûs yndie sprake wie fan in [[soartekompleks]] dat ûnttize wurde moast. [[File:DiGangi-Deermouse.jpg|left|thumb|250px|In eastlike hartemûs yn finzenskip.]] Tusken [[2017]] en [[2019]] waarden ferskate nije soarten fan 'e hartemûs ôfskaat, te witten: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''), de [[gambelhartemûs]] of (''P.&nbsp;gambelii'') fan [[Kalifornje]] en in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]], de [[Yukonhartemûs]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&nbsp;arcticus''). Dat folge op 'e eardere ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') yn [[2005]]. De kloft nau besibbe [[ûndersoarte]]n dy't oerbleau, wurdt no oantsjut as de eastlike hartemûs. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de eastlike hartemûs beheind ta it noardeastlike diel fan [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. Yn [[Kanada]] ûntbrekt er yn [[Nûnavik]] (noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]]), it noarden fan [[Labrador (regio)|Labrador]] en de eilannen yn 'e súdlike [[Hudsonbaai]], mar fierders komt er foar fan [[Nijfûnlân]] oant en mei sintraal [[Manitoba]], dêr't de westgrins fan it areaal fia de [[Winnipegmar]] oant yn it uterste easten fan [[Saskatchewan]] rint. Yn 'e regio fan 'e [[Saint Lawrencebaai]] komt dit bistke ek foar op 'e eilannen [[Prins Edwardeilân]], [[Kaap Bretoneilân]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt de eastlike hartemûs foar yn it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en [[Nij-Ingelân]] útsein de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]], en dêrwei oer de hiele lingte fan 'e [[Appalachen]] oant yn [[Tennessee]] en noardlik [[Georgia]]. De westgrins fan it ferspriedingsgebiet wurdt dêr foarme troch de [[rivier]] de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]], dy't de ek de westgrins foarmet fan 'e [[Amerikaanske steaten]] Tennessee, [[Kentucky]], [[Illinois]] en [[Wisconsin]]. Noardliker hearre ek noch sintraal en noardlik [[Minnesota]] ta it areaal fan dit bistke. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 10-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat kraaleftige [[each]]jes dy't yn ferhâlding ta syn postuer frij grut binne, en teffens foarse [[ear (lichemsdiel)|earen]]. De [[pels]] is sêft en fariëarret op 'e [[rêch]] frijwat yn [[kleur]], fan [[griis]] oant [[dûnkerbrún]]. It measte komt in [[brún|brunige]] of [[readbrún|readbrunige]] kleur foar. De [[bealch]] en de [[poat]]sjes binne altyd [[wyt]] en dy kleur is fan 'e dûnkerder rêchkleur skaat troch in skerpe demarkaasjeline oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[wang]]en en de [[snút]]. De eastlike hartemûs is fan uterlik frijwol net te ûnderskieden fan nau besibbe soarten lykas de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). Hy liket fierders ek sterk op in oare rûnom yn [[Noard-Amearika]] foarkommende soarte út itselde [[skaai (taksonomy)|skaai]], de [[wytpoatmûs]] (''P.&nbsp;leucomus''), mar de eastlike hartemûs hat in langere [[sturt]], dêr't it twakleurige patroan fan it [[lichem (biology)|lichem]] him op fuortset. De beide soarten binne fierders lykwols sa gelikens, dat der faak in [[bloed]]ûndersyk oan te pas komt om se te skiftsjen. [[File:Deer Mouse Portal (Peromyscus maniculatus) (15722414288).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Biotoop== Eastlike hartemûzen jouwe oer it algemien de foarkar oan [[bosk|beboske]] gebieten, mar litte har troch it [[houtkap|kapjen fan 'e beammen]] net út in krite ferdriuwe. Se meitsje gjin ûnderskie tusken [[leafwâld|leaf]]- en [[nullewâld]]. Yn 'e noardeastlike nullewâlden fan [[Kanada]] binne se de iennichste [[wytpoatmûzen|wytpoatmûzesoarte]]. Dêrnjonken libje se ek yn [[berchtme|berchtmen]], [[greidlân]] en gebieten dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]]. ==Hâlden en dragen== Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en, dy't de [[dei]] yn rêst trochbringe yn har nêst. Sokke nêsten lizze almeast heech yn [[beamholte|holle beammen]] of leech yn ûndergrûnske [[hoale]]n en binne makke fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal. Oer it algemien binne eastlike hartemûzen [[solitêr]]e bisten, mar soms diele se har nêst mei in soartgenoat fan it oare [[geslacht (sekse)|geslacht]]. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan hartemûzen oerlaapje inoar gauris, al giet it dêrby yn 'e regel ek wer om eksimplaren fan it tsjinstelde geslacht. De bisten lykje inoar werom te kennen en geane in protte mei-inoar om. [[File:Deer Mouse Tracks in Snow (6806986239).jpg|left|thumb|200px|De [[bisteprinten|spoaren]] fan in eastlike hartemûs yn 'e [[snie]] yn 'e [[Appalachen]] fan [[West-Firginia]].]] Yn finzenskip kinne eastlike hartemûzen har it hiele jier troch [[fuortplantsje]], mar yn it wyld wurdt de [[peartiid]] troch [[iten]]skrapte yn it [[winter]]seizoen beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. Se binne dêrby [[polygyn]], wat betsjut dat ien [[mantsje]] mei ferskate [[wyfke]]s [[pearing|pearet]], mar ien wyfke mar mei ien mantsje. Nei in [[draachtiid]] fan 22–26&nbsp;[[dagen]] bringt it wyfke in nêst fan 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen te wrâld. Hartemûzen plantsje har fluch fuort en sille yn trochsneed 3–4&nbsp;nêsten jongen jiers produsearje. (Yn finzenskip hat ien wyfke ris yn ien jier 14&nbsp;nêsten jongen smiten.) De wyfkes steane de mantsjes ta om te helpen by it fersoargjen fan 'e jongen. Dy wurde [[blynheid|blyn]] en keal [[berne]], mar ûntwikkelje har fluch. Mei 14&nbsp;dagen hawwe se in folsleine [[pels]]; mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei 18–24 dagen wurde se [[ôfwûn]]. Nei goed 40&nbsp;dagen (6&nbsp;[[wike]]n) binne de jongen [[folwoeksen]], al komme se dêrnei noch wat oan. Wyfkes binne trochinoar mei 48&nbsp;dagen al [[geslachtsryp]]. Mei't se har oer it algemien net fier fan it âlderlik nêst bejouwe, bestiet der frijwat [[yntylt]] ûnder eastlike hartemûzen en is de [[genetika|genetyske]] útwikseling binnen de soarte beheind. De trochsneed [[libbensferwachting]] is foar eastlike hartemûzen krapoan 4&nbsp;[[jier]], al sil in grutte groep net iens 1&nbsp;jier helje. Yn finzenskip kinne se 8&nbsp;jier wurde. ==Fretten== Eastlike hartemûzen binne [[omnivoar]]en. It meastepart fan har dieet bestiet út [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]]. Mar se frette ek [[dier]]lik wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]], en teffens beskate [[skimmel]]s. [[Winter]]deis, as plantaardich foer krap is, meitsje lidpoatigen wol in fyfde fan it dieet fan hartemûzen út. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e eastlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[boskrattelslang]] (''Crotalus horridus'') en de [[koperkop]] (''Agkistrodon contortrix''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''); [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius''); [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); en [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''). [[File:Deer Mouse (Peromyscus maniculatus) (0ffb648c-2e9f-4a02-a44c-44d3262b13bd).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Status== De eastlike hartemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bist wurdt soms sels as skealik [[ûngedierte]] beskôge, mei't it in drager wêze kin fan foar de [[minske]] gefaarlike [[sykte]]n as de [[sykte fan Lyme]]. ==Undersoarten== Fan 'e eastlike hartemûs (''Peromyscus maniculatus'') wiene oarspronklik wol 66&nbsp;[[ûndersoarte]]n bekend. Dêrfan giene 16 yn [[2005]] mei de ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') oer nei de nije soarte. Fan 'e oerbleaune 50&nbsp;ûndersoarten waarden oan 'e ein fan 'e [[2010-er jierren]] ferskaten ôfspjalten ta de [[gambelhartemûs]] (''P.&nbsp;gambelii''), wylst trije ûndersoarten oergiene nei de ôfspjalten [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). De yndieling fan 'e oerbleaune likernôch 45&nbsp;ûndersoarten tusken de eastlike en de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis'') is noch net folslein dúdlik. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus maniculatus}} }} {{DEFAULTSORT:Hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] pwta818qbnhnyqg9e6ztpujqbsc8i78 1233984 1233983 2026-07-07T15:44:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Undersoarten */ ferâldere defsort by de tiid brocht 1233984 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eastlike hartemûs |Ofbyld= [[File:Deer_Mouse_(Peromyscus_maniculatus)_(9310532204).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus maniculatus |Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike hartemûs (Peromyscus maniculatus).png|center|250px]] }} De '''eastlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus maniculatus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dizze [[soarte]] is lânseigen yn it noardeastlike part fan [[Noard-Amearika]]. Foarhinne waard ornearre dat dit bistke ûnder de namme 'hartemûs' yn hast hiel Noard-Amearika foarkaam, mar yn [[2019]] binne der fjouwer nije soarten fan ôfspjalten. De westgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] wurdt no ornearre by de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] te lizzen. Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en mei in [[omnivoar]] dieet. Yn Noard-Amearika wurde se faak brûkt as [[proefdier]] yn [[laboratoaria]], mei't se tige skjin op harsels en maklik te fersoargjen binne. De [[IUCN]] klassifisearret de eastlike hartemûs as net bedrige. ==Taksonomy== De eastlike hartemûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Andreas Wagner]]. De soarte waard yndield by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] of echte hartemûzen (''Peromyscus''). Mear as hûndertsantich jier lang giene [[mammalogen]] derfan út dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e hartemûs him útstriek oer hast hiel [[Noard-Amearika]], hoewol't dêr altyd al twifels oer bestiene fanwegen de relatyf grutte [[morfology]]ske ferskillen tusken de ûnderskate [[ûndersoarte]]n. Mar pas yn [[2017]] waard troch [[genetysk]] ûndersyk oantoand dat der yn it gefal fan 'e hartemûs yndie sprake wie fan in [[soartekompleks]] dat ûnttize wurde moast. [[File:DiGangi-Deermouse.jpg|left|thumb|250px|In eastlike hartemûs yn finzenskip.]] Tusken [[2017]] en [[2019]] waarden ferskate nije soarten fan 'e hartemûs ôfskaat, te witten: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''), de [[gambelhartemûs]] of (''P.&nbsp;gambelii'') fan [[Kalifornje]] en in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]], de [[Yukonhartemûs]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&nbsp;arcticus''). Dat folge op 'e eardere ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') yn [[2005]]. De kloft nau besibbe [[ûndersoarte]]n dy't oerbleau, wurdt no oantsjut as de eastlike hartemûs. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de eastlike hartemûs beheind ta it noardeastlike diel fan [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. Yn [[Kanada]] ûntbrekt er yn [[Nûnavik]] (noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]]), it noarden fan [[Labrador (regio)|Labrador]] en de eilannen yn 'e súdlike [[Hudsonbaai]], mar fierders komt er foar fan [[Nijfûnlân]] oant en mei sintraal [[Manitoba]], dêr't de westgrins fan it areaal fia de [[Winnipegmar]] oant yn it uterste easten fan [[Saskatchewan]] rint. Yn 'e regio fan 'e [[Saint Lawrencebaai]] komt dit bistke ek foar op 'e eilannen [[Prins Edwardeilân]], [[Kaap Bretoneilân]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt de eastlike hartemûs foar yn it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en [[Nij-Ingelân]] útsein de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]], en dêrwei oer de hiele lingte fan 'e [[Appalachen]] oant yn [[Tennessee]] en noardlik [[Georgia]]. De westgrins fan it ferspriedingsgebiet wurdt dêr foarme troch de [[rivier]] de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]], dy't de ek de westgrins foarmet fan 'e [[Amerikaanske steaten]] Tennessee, [[Kentucky]], [[Illinois]] en [[Wisconsin]]. Noardliker hearre ek noch sintraal en noardlik [[Minnesota]] ta it areaal fan dit bistke. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 10-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat kraaleftige [[each]]jes dy't yn ferhâlding ta syn postuer frij grut binne, en teffens foarse [[ear (lichemsdiel)|earen]]. De [[pels]] is sêft en fariëarret op 'e [[rêch]] frijwat yn [[kleur]], fan [[griis]] oant [[dûnkerbrún]]. It measte komt in [[brún|brunige]] of [[readbrún|readbrunige]] kleur foar. De [[bealch]] en de [[poat]]sjes binne altyd [[wyt]] en dy kleur is fan 'e dûnkerder rêchkleur skaat troch in skerpe demarkaasjeline oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[wang]]en en de [[snút]]. De eastlike hartemûs is fan uterlik frijwol net te ûnderskieden fan nau besibbe soarten lykas de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). Hy liket fierders ek sterk op in oare rûnom yn [[Noard-Amearika]] foarkommende soarte út itselde [[skaai (taksonomy)|skaai]], de [[wytpoatmûs]] (''P.&nbsp;leucomus''), mar de eastlike hartemûs hat in langere [[sturt]], dêr't it twakleurige patroan fan it [[lichem (biology)|lichem]] him op fuortset. De beide soarten binne fierders lykwols sa gelikens, dat der faak in [[bloed]]ûndersyk oan te pas komt om se te skiftsjen. [[File:Deer Mouse Portal (Peromyscus maniculatus) (15722414288).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Biotoop== Eastlike hartemûzen jouwe oer it algemien de foarkar oan [[bosk|beboske]] gebieten, mar litte har troch it [[houtkap|kapjen fan 'e beammen]] net út in krite ferdriuwe. Se meitsje gjin ûnderskie tusken [[leafwâld|leaf]]- en [[nullewâld]]. Yn 'e noardeastlike nullewâlden fan [[Kanada]] binne se de iennichste [[wytpoatmûzen|wytpoatmûzesoarte]]. Dêrnjonken libje se ek yn [[berchtme|berchtmen]], [[greidlân]] en gebieten dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]]. ==Hâlden en dragen== Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en, dy't de [[dei]] yn rêst trochbringe yn har nêst. Sokke nêsten lizze almeast heech yn [[beamholte|holle beammen]] of leech yn ûndergrûnske [[hoale]]n en binne makke fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal. Oer it algemien binne eastlike hartemûzen [[solitêr]]e bisten, mar soms diele se har nêst mei in soartgenoat fan it oare [[geslacht (sekse)|geslacht]]. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan hartemûzen oerlaapje inoar gauris, al giet it dêrby yn 'e regel ek wer om eksimplaren fan it tsjinstelde geslacht. De bisten lykje inoar werom te kennen en geane in protte mei-inoar om. [[File:Deer Mouse Tracks in Snow (6806986239).jpg|left|thumb|200px|De [[bisteprinten|spoaren]] fan in eastlike hartemûs yn 'e [[snie]] yn 'e [[Appalachen]] fan [[West-Firginia]].]] Yn finzenskip kinne eastlike hartemûzen har it hiele jier troch [[fuortplantsje]], mar yn it wyld wurdt de [[peartiid]] troch [[iten]]skrapte yn it [[winter]]seizoen beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. Se binne dêrby [[polygyn]], wat betsjut dat ien [[mantsje]] mei ferskate [[wyfke]]s [[pearing|pearet]], mar ien wyfke mar mei ien mantsje. Nei in [[draachtiid]] fan 22–26&nbsp;[[dagen]] bringt it wyfke in nêst fan 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen te wrâld. Hartemûzen plantsje har fluch fuort en sille yn trochsneed 3–4&nbsp;nêsten jongen jiers produsearje. (Yn finzenskip hat ien wyfke ris yn ien jier 14&nbsp;nêsten jongen smiten.) De wyfkes steane de mantsjes ta om te helpen by it fersoargjen fan 'e jongen. Dy wurde [[blynheid|blyn]] en keal [[berne]], mar ûntwikkelje har fluch. Mei 14&nbsp;dagen hawwe se in folsleine [[pels]]; mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei 18–24 dagen wurde se [[ôfwûn]]. Nei goed 40&nbsp;dagen (6&nbsp;[[wike]]n) binne de jongen [[folwoeksen]], al komme se dêrnei noch wat oan. Wyfkes binne trochinoar mei 48&nbsp;dagen al [[geslachtsryp]]. Mei't se har oer it algemien net fier fan it âlderlik nêst bejouwe, bestiet der frijwat [[yntylt]] ûnder eastlike hartemûzen en is de [[genetika|genetyske]] útwikseling binnen de soarte beheind. De trochsneed [[libbensferwachting]] is foar eastlike hartemûzen krapoan 4&nbsp;[[jier]], al sil in grutte groep net iens 1&nbsp;jier helje. Yn finzenskip kinne se 8&nbsp;jier wurde. ==Fretten== Eastlike hartemûzen binne [[omnivoar]]en. It meastepart fan har dieet bestiet út [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]]. Mar se frette ek [[dier]]lik wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]], en teffens beskate [[skimmel]]s. [[Winter]]deis, as plantaardich foer krap is, meitsje lidpoatigen wol in fyfde fan it dieet fan hartemûzen út. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e eastlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[boskrattelslang]] (''Crotalus horridus'') en de [[koperkop]] (''Agkistrodon contortrix''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''); [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius''); [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); en [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''). [[File:Deer Mouse (Peromyscus maniculatus) (0ffb648c-2e9f-4a02-a44c-44d3262b13bd).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Status== De eastlike hartemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bist wurdt soms sels as skealik [[ûngedierte]] beskôge, mei't it in drager wêze kin fan foar de [[minske]] gefaarlike [[sykte]]n as de [[sykte fan Lyme]]. ==Undersoarten== Fan 'e eastlike hartemûs (''Peromyscus maniculatus'') wiene oarspronklik wol 66&nbsp;[[ûndersoarte]]n bekend. Dêrfan giene 16 yn [[2005]] mei de ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') oer nei de nije soarte. Fan 'e oerbleaune 50&nbsp;ûndersoarten waarden oan 'e ein fan 'e [[2010-er jierren]] ferskaten ôfspjalten ta de [[gambelhartemûs]] (''P.&nbsp;gambelii''), wylst trije ûndersoarten oergiene nei de ôfspjalten [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). De yndieling fan 'e oerbleaune likernôch 45&nbsp;ûndersoarten tusken de eastlike en de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis'') is noch net folslein dúdlik. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus maniculatus}} }} {{DEFAULTSORT:Eastelike hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 493k9umr5ito56tr3je79dmd56nolst Kaktusmûs 0 70256 1234030 1228541 2026-07-07T22:16:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234030 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= kaktusmûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus eremicus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus eremicus |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de kaktusmûs (Peromyscus eremicus).png|center|250px]] }} De '''kaktusmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus eremicus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke komt foar yn 'e súdwestlike dielen fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden fan [[Meksiko]]. De kaktusmûs is in [[omnivoar]] [[nachtdier]], dat by gebrek oan [[fretten]] yn sawol [[winter]] as [[simmer]] yn in steat fan [[torpor]] (swiere [[sliep]]) giet om te oerlibjen. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Fersprieding== De kaktusmûs komt foar yn it súdwesten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], om sekuer te wêzen yn it suden fan [[Kalifornje]] en [[Nevada]], it uterste súdwesten fan [[Utah]], de westlike helte en it súdeasten fan [[Arizona]], it súdwesten fan [[Nij-Meksiko]] en yn 'e [[Transpecos]] fan [[West-Teksas]]. Yn [[Meksiko]] libbet de kaktusmûs op hast it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]] (útsein de uterste súdlike punt), yn 'e kuststreken en it oangrinzgjende binnenlân oan 'e eastkant fan 'e [[Golf fan Kalifornje]], en teffens yn it noardlike part fan it [[Heechlân fan Meksiko]]. Dêrnjonken komt dit bistke ek foar op ferskate [[eilannen]] foar de Meksikaanske kust, sawol yn Golf fan Kalifornje as yn 'e [[Stille Oseaan]]. Ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e kaktusmûs hearre guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] kontreien fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Mojavewoastyn]] fan súdeastlik Kalifornje, de [[Sonoarawoastyn]] fan noardwestlik Meksiko en súdwestlik Arizona en in diel fan 'e [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn súdlik Nevada. Oan 'e noardkant liket syn [[areaal]] begrinzge te wurden troch omleech geande [[temperatuer]]en en it dêrmei ferbân hâldende ûntbrekken fan [[meskiit]]-[[beam]]men fan it skaai ''Prosopis'' (yn it bysûnder ''Prosopis juliflora''), dêr't de kaktusmûs sterk fan ôfhinklik is. ==Uterlike skaaimerken== De kaktusmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,2–10,0&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,4–12,0&nbsp;sm en in gewicht fan 18–40&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]sjes mjitte 1,8–2,2&nbsp;sm en de tinne en hast ûnbehierre [[ear (anatomy)|earkes]] binne 1,3–2,0&nbsp;sm lang. Sawol de earen as de [[eagen]] binne grut yn ferhâlding ta de [[kop]]. De [[snút]] rint op in punt ta. Der bestiet yn dizze [[soarte]] [[seksuele dimorfy]]: de [[wyfke]]s binne justjes swierder as de [[mantsje]]s, mar oansjenlik mânsker fan postuer, mei langere earen en in bredere kop. De [[pels]] is sêft en lang, mei op 'e [[rêch]] in [[kleur]] dy't útinoar rinne kin fan [[oker (kleur)|oker]] oant [[bêzje]], wylst de [[bealch]] [[witich]] is en de kop boppe-op in [[grizich]] plak hat. Wyfkes binne yn 'e regel wat bleker fan kleur as mantsjes, en jongen hawwe in grizere pels. De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e kaktusmûs oerlapet dy fan teminsten sân oare soarten [[wytpoatmûzen]], te witten: de [[boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus crinitus''), [[Eva's woastynmûs]] (''P.&nbsp;eva''), [[Gambels hartemûs]] (''P.&nbsp;gambelii''), de [[Kalifornyske mûs]] (''P.&nbsp;californicus''), de [[meskiitmûs]] (''P.&nbsp;merriami''), de [[Noardnederkalifornyske hartemûs]] (''P.&nbsp;fraterculus'') en de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis''). Dy bistkes lykje allegearre gâns opinoar, mar kaktusmûzen ken men werom oan 'e keale [[soal (lichemsdiel)|soallen]] fan 'e [[poat|efterpoaten]] en de hast keale [[sturt]] dy't likernôch like lang is as de kop-romplingte. De wyfkes hawwe 2 pear [[oer]]en ynstee fan 3 pear, sa't de measte soarten [[mûzen en rotten]] (''Muroidea'' spp.) hawwe. [[File:Cactus_mouse_at_the_Nevada_Test_Site.jpg|left|thumb|250px|In kaktusmûs yn syn natuerlike [[habitat]].]] ==Biotoop== Kaktusmûzen jouwe de foarkar oan [[drûchte|drûge]] [[biotopen]] yn [[woastinen]], op [[steppe]]s en yn it [[heuvel]]ich foarlân fan [[berchtme]]n. Har [[habitat]] kin begroeid wêze mei fersille [[strewelleguod]], mar se komme ek foar yn [[rots]]ige of [[sân]]ige kriten sûnder neamenswurdige [[fegetaasje]]. Op guon plakken libje se ek yn [[nullewâld]]en. Wat hichte oangiet, libje kaktusmûzen op 35–2.130&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== ===Deistige aktiviteiten=== Kaktusmûzen libje, útsein yn 'e peartiid, [[solitêr]]. Se bringe de [[dei]] foar it meastepart troch yn in [[nêst]], dat ornaris makke is fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal yn in [[beamholte]] of in ûndergrûnske [[hoale]]. De kaktusmûs is gauris [[krepuskulêr]] aktyf (d.w.s. yn 'e [[jûnsskimer]] en by [[moarnsdage]]), en soms komt er sels [[middei (deidiel)|middeis]] by ljochtskyndei al op 'e lapen, mar eins is it in [[nachtdier]]. Sels by [[ljochtmoanne]] is er ornaris al minder aktyf. Kaktusmûzen binne [[skouwens|skou]] en naaie by de minste of geringste fersteuring út, wat foar sokke bistkes in treflike oerlibbingsstrategy is. Wannear't se oppakt wurde troch in [[minske]], [[biten|bite]] se mar komselden. As se [[eangstme|bang]] binne, [[stim|fokalisearje]] se mei in heechtoanich [[piipjen]]d lûd. By ûndersiken yn in [[laboratoarium]]sitewaasje is de [[faasje|topfaasje]] fan kaktusmûzen by it [[draven]] fêststeld op 13,1&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Se fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], wêrby't de territoaria fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] inoar oerlaapje, mar dy fan bisten fan itselde geslacht net. Yn ferhâlding ta oare soarten [[wytpoatmûzen]] hawwe kaktusmûzen in leger [[metabolisme]], wat in oanpassing oan [[drûchte|drûgere]] [[habitat]]s liket te wêzen. [[File:Grasps.jpg|right|thumb|180px|In kaktusmûs oppakt troch in ûndersiker.]] Wannear't in kaktusmûs by 't [[winter]] of by 't [[simmer]] troch [[kjeld]] of [[hjittens]] gjin [[fretten]] mear fine kin, rekket er wei yn in [[torpor]]. Dat is in djippe [[sliep]]eftige tastân dy't net alhiel itselde is as in [[wintersliep]] of in [[simmersliep]], mar wol de ferbrâning fan [[enerzjy]] safolle mooglik beheint. As it kâlder is as 15&nbsp;[[°C]], hawwe kaktusmûzen muoite om yn torpor te kommen. [[Mammalogen]] binne fan tinken dat dat alteast foar in diel ferklearret wêrom't se net yn noardliker kontreien foarkomme. Yn it laboratoarium is waarnommen hoe't torpor ynsette kin binnen in [[healoere]] nei't in eksimplaar gjin iten mear krige. As kaktusmûzen [[útdrûging|útdrûge]] reitsje troch gebrek oan [[drinken]], begjinne se minder te [[iten]] om it [[wetter]] te behâlden dat se oars foar de [[spiisfertarring]] brûke soene. ===Fuortplanting=== De [[pearing]]swizânsjes fan 'e kaktusmûs binne anno [[2021]] noch net yngeand bestudearre, mar kinne foar in diel ôflaat wurde fan it [[hâlden en dragen]] fan oare, nau besibbe soarten wytpoatmûzen. Sa wurdt op basis dêrfan oannommen dat de bistkes [[promiskuïteit|promisku]] binne, wat sizze wol dat sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s mei ferskate partners pearje. De kaktusmûs hat gjin spesifike [[peartiid]] en de [[fuortplanting]] fynt it hiele jier rûn plak, hoewol't der in dúdlike taname bestiet yn 'e waarmere [[moanne (tiid)|moannen]] fan it simmerhealjier. De [[draachtiid]] duorret sa'n 21&nbsp;[[dagen]]. Wyfkes kinne oant 3&nbsp;nêsten jongen yn 't [[jier]] smite, dy't elts út 5–8&nbsp;jongen besteane. As se te wrâld komme, weagje kaktusmûzen likernôch 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en binne se [[blinens|blyn]] en keal mei in [[rôze]] [[hûd]]. De [[each]]jes geane mei 10–17&nbsp;dagen iepen en mei likernôch 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid. Neffens ien stúdzje waarden de jongen mei 22&nbsp;dagen [[ôfwûn]] en neffens in oarenien pas mei 44&nbsp;dagen. De wyfkes binne mei likernôch 2&nbsp;moannen [[geslachtsryp]], mar mei hokker [[âldens]] de mantsjes geslachtsryp binne, is noch ûnbekend. [[File:Peromyscus eremicus phaeurus.jpg|left|thumb|180px|In fongen kaktusmûs.]] ==Fretten== It dieet fan 'e kaktusmûs bestiet út [[sied (plant)|sieden]], de [[frucht (plant)|fruchten]] fan [[meskiit]]- en [[nettelbeammen]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]]. [[Winter]]deis, as de plantegroei hohâldt, wurde der mear ynsekten fretten, wylst by 't [[maityd]] sieden en [[blom]]men op it menu steane. [[Simmer]]deis frette kaktusmûzen benammen griene plantedielen en ynsekten, en [[hjerst]]mis geane se nei in perioade fan fruchtefretten stadichoan wer oer op it winterdieet. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e kaktusmûs binne [[slangen]] lykas de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[swarte rattelslang]] (''Crotalus cerberus''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus'') en de [[Pasifyske swarte rattelslang]] (''Crotalus helleri''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'') en de [[eastlike krytûle]] (''Megascops asio''); en [[martereftigen]] lykas de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). By oare [[rôfdier]]en dy't gefaarlik foar de kaktusmûs wêze kinne, giet it om [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis'') en it [[Amerikaansk bargesnútstjonkdier]] (''Conepatus leuconotus''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De kaktusmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn [[delsetting]]s yn it [[woastinige]] súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] kringe kaktusmûzen soms [[minsklik]]e [[wente]]n binnen. Der binne gjin negative effekten fan dizze soarte op minsken bekend. Inkele [[spesimina]] út [[Súdlik Kalifornje]] binne posityf test op it [[hantafirus]], dat foar minsken potinsjeel [[dea]]dlik is, mar it tinken is dat it dêrby gie om ynsidintele yndividuele [[besmetlike sykte|besmettings]] en net om in reservoir fan [[firus (biology)|firusdragers]], sa't by guon oare soarten [[mûzen en rotten]] it gefal is. ==Undersoarten== De kaktusmûs hat ferskate [[ûndersoarte]]n, mar it krekte oantal is noch ûnwis om't [[mammalogen]] it der net oer iens binne. Guon boarnen neame wol oant 15 ûnderskate ûndersoarten, wêrfan't de measten yn har fersprieding beheind binne ta lytse eilannen dy't foar de [[Meksiko|Meksikaanske]] kust lizze yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] of de [[Stille Oseaan]]. De ûndersoarte mei de grutste [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de [[nominaat]] (''Peromyscus eremicus eremicus''), dy't foarkomt yn hast it hiele ferspriedingsgebiet op it [[fêstelân]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cactus_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Kaktusmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus eremicus}} }} {{DEFAULTSORT:Kaktusmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 6cy0s1580mh0nho2ybpp8ugmzqnva1s Kanadeeske bever 0 70593 1234037 1173047 2026-07-07T22:19:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234037 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kanadeeske bever| Ofbyld= [[Ofbyld:American Beaver.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[bevereftigen]] (''Castoridae'') | Skaai= [[bevers]] (''Castor'') | Wittenskiplike namme = Castor canadensis | Beskriuwer, jier= [[Heinrich Kuhl|Kuhl]], 1820| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske bever (Castor canadensis).png|center|250px]]<small>Lânseigen fersprieding yn Noard-Amearika.</small><br>[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske bever (Castor canadensis)-wrâld.png|center|250px]]<small>Wrâldwide fersprieding fan 'e Kanadeeske bever:<br>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''Kanadeeske bever''' ([[Latyn]]ske namme: ''Castor canadensis''), inkeld ek wol de '''Noardamerikaanske bever''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bevereftigen]] (''Castoridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bevers]] (''Castor''), dat nau besibbe is oan 'e [[Jeraziatyske bever]] (''Castor fiber''), de iennichste oare libbene beversoarte. De Kanadeeske bever is lânseigen is yn [[Noard-Amearika]], mar libbet no ek yn dielen fan [[Jeropa]] en [[Súd-Amearika]]. Yn 'e [[Benelúks]] komt er lykwols net foar. Men is fan tinken dat de Kanadeeske bever ôfstammet fan 'e Jeraziatyske bever, en Noard-Amearika fia de [[Beringstrjitte]] berikt hawwe moat. De ierste [[fossyl|fossilen]] fan bevers yn Noard-Amearika, dy't yn [[Oregon]] fûn binne, datearje fan 7 miljoen jier tebek. De Kanadeeske bever is ien fan 'e nasjonale symboalen (it nasjonale sûchdier) fan [[Kanada]]. ==Fersprieding== ===Lânseigen fersprieding=== De Kanadeeske bever is lânseigen yn hast hiel [[Noard-Amearika]], útsein [[Floarida]], de drûgere dielen fan [[Nij-Meksiko]], [[Arizona]], [[Nevada]] en [[Kalifornje]], en it [[Arktis|Arktyske]] noarden fan [[Kanada]] en [[Alaska]]. Yn it suden fan syn [[ferspriedingsgebiet]] komt er oant yn [[Meksiko]] foar. Hy is drok dwaande om dielen fan syn [[areaal]] dêr't er yn it ferline útrûge is, op 'e nij te kolonisearjen, en skrillet dêrby net tebek om him yn grutte [[stêd]]en te weagjen. Sa kearde er yn [[2007]] foar it earst yn mear as twahûndert jier werom yn [[New York (stêd)|New York]], dêr't er him nei wenjen sette yn 'e rivier de [[Bronx (rivier)|Bronx]]. Yn [[Chicago]] waard yn maart [[2009]] in bevergesin fongen yn it Lincoln Park om fier bûten de stêd wer loslitten te wurden, mei't it stedsbestjoer yn noed siet oer de beammen yn it [[park]]. Dêr kaam grutte krityk op, net inkeld om't it wyfke by fersin deade waard by it fangen, mar ek om't Lincoln Park yn [[1994]], [[2003]], [[2004]] en [[2008]] al earder troch bevers kolonisearre wie, en de bisten har dus net ôfskrikke litte. Tsjinstanners fan 'e aksje fan it stedsbestjoer hiene hiel wat wille doe't der yn 'e [[hjerst]] fan 2009 alwer in nije beverboarch yn 'e [[fiver]] fan Lincoln Park ferriisde. [[File:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|left|thumb|200px|In byldhouwurk fan in bever boppe de haadyngong fan it [[Kanadeeske Parlemint]].]] Yn [[Martinez (Kalifornje)|Martinez]], in foarstêd fan [[San Fransisko]], arrivearre it earste pearke bevers yn [[2006]] yn 'e [[Alhambra Creek]], dêr't se in daam bouden fan krapoan 10 m breed, dy't op in stuit mear as 1.80 m heech wie. Om dy oan te lizzen, gnauwen se de helte fan 'e [[wylch|wylgen]] en oar [[beamkeguod]] om dat yn [[1999]] foar $9,7 miljoen oan 'e streamsigge oanplante wie. It stedsbestjoer woe de bevers derwei helje, mar seach dêrfan ôf doe't bliek dat dêr ûnder de befolking gjin draachflak foar bestie. Mei't it fernielen fan 'e beverdaam gjin sin hie (want de bevers giene fuort oan it reparearjen) waard der úteinlik in streamtastel of ''beaver deceiver'' ("beverbedrager") yn 'e daam pleatst, dat ûnder it wetteroerflak wetter trochliet, sadat it wetterpeil yn 'e beverpoel net te heech komme koe te stean. Underwilens hawwe de bevers, dy't dêr no beskerme binne, de Alhambra Creek feroare fan in streamke fan neat yn in opienfolging fan fivers en dammen, wat laat hat ta de weromkear yn dy krite fan 'e [[reinbôgeforel]] en [[rivierotter]] yn [[2008]] en de [[Amerikaanske nerts]] yn [[2009]]. ===Fersprieding as eksoat=== Yn [[Finlân]], dêr't de (Jeraziatyske) [[bever]] yn 'e [[njoggentjinde iuw]] útstoarn wie, waarden yn [[1937]] bevers út [[Noard-Amearika]] útset yn it wyld yn it ramt fan in reyntroduksjeprogramma. Men hie doe noch net foar it ferstân dat de Kanadeeske bever in oare soarte foarmet as de Jeraziatyske bever, dat it wie eins in fersin. Mar sadwaande libbet de Kanadeeske bever sûnt as [[eksoat]] yn Finlân, dêr't er him wei ferspraat hat nei [[Noarwegen]], [[Sweden]], it [[Ruslân|Russyske]] [[Kola-skiereilân]], de autonome republyk [[Kareelje (autonome republyk)|Kareelje]] en de rest fan noardlik [[Jeropeesk Ruslân]]. Yn 'e 1940-er jierren waarden fierders 25 pearkes Kanadeeske bevers útset op it eilân [[Fjoerlân]], yn súdlik [[Sily]] (oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]]). It wie de bedoeling om dêr in kommersjele beverpelzeproduksje op poaten te setten, mar dat mislearre en de bevers, dy't dy kusten út gjin natuerlike fijannen hiene, fermannichfâldigen har yn fyftich jier fan 'e oarspronklike 50 eksimplaren ta in populaasje fan 100.000 bisten. Se ferspraten har oer hiel Fjoerlân (it [[Argentynje|Argentynske]] diel ynbegrepen), stieken doe [[see|sâlt wetter]] oer om oanbuorjende, lytsere eilannen te kolonisearjen, en berikten yn 'e 1990-er jierren it Sileenske fêstelân en Argentynsk [[Patagoanje]]. Hoewol't de Kanadeeske bever yn Súd-Amearika in [[eksoat]] is, moat opmurken wurde dat syn oanwêzigens net alhiel negatyf is foar de pleatslike [[ekology]]. Sa hat er yn in grut gebiet koarte metten makke mei de dominante [[Lengaboek]] (''Nothofagus pumilio''), wat kânsen biedt oan 'e seldsume [[Antarktyske boek]] (''Nothofagus antarctica''). Fierdersoan profitearje guon lânseigen [[fisk]]esoarten fan 'e beverfivers, wylst eksoatyske fiskesoarten der just net folle oan hawwe. Likegoed binne de measte [[biolooch|biologen]] foarstanner fan 'e ferwidering fan 'e bevers. [[File:BeaverDam 8409.jpg|right|thumb|250px|In beverdaam yn noardlik [[Kalifornje]].]] ==Uterlike skaaimerken== De Kanadeeske bever hat trochinoar in kop-romplingte fan 74-88 sm, mei in sturtlingte fan 23-35 sm en in gewicht fan 11-32 kg (mei in gemiddelde fan 20 kg en útsjitters oant 45 kg). It is it grutste [[kjifdier]] fan Noard-Amearika, en it op trije nei grutste kjifdier fan 'e wrâld (nei de beide Súdamerikaanske [[kapibara's|kapibarasoarten]] en de [[Jeraziatyske bever]], dy't justjes grutter is). Kanadeeske bevers hawwe in tichte [[pels]], dy't oer it algemien oer it hiele lichem dûnkerbrún fan kleur is, al bestiet der frijwat kleurfariaasje, fan griisbrún oant swart. By westlike populaasjes is de ûnderpels rodzich. De [[snút]] is stomp, de [[ear (lichemsdiel)|earen]] lyts en rûn en de peddelfoarmige [[sturt]] breed, plat en foar it grutste part [[hier (begroeiïng)|ûnbehierre]], mar ynstee oerdutsen fan [[skob]]ben. De efterpoaten binne folle grutter as de foarpoaten, en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen. De foarpoaten hawwe dan wer [[klau]]wen. De lytseftige [[each|eagen]] beskikke oer in [[trêde eachlid]], dat se ûnder wetter beskermje moat, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[noas]] by it dûken ôfsletten wurde troch [[hûd]]flappen. De twa pear [[kjiftosk]]en fan 'e Kanadeeske bever steane prominint foaroan yn 'e [[bek]] en binne oerdutsen mei in dûnkeroranje-eftich [[glazuer]]. Om't se altyd trochgroeie, moatte bevers op deistige basis hout gnauje om se ôf te sliten. [[File:Beaver.jpg|left|thumb|250px|In Kanadeeske bever.]] De Kanadeeske bever ferskilt fan 'e nau besibbe [[Jeraziatyske bever]] (''Castor fiber'') op in stikmannich subtile punten. Yn it foarste plak is er oer it algemien dûnkerder fan kleur en hat er in lytsere, rûnere [[kop]]. Fierders is de [[snút]] fan 'e Kanadeeske bever justjes breder, de [[sturt]] wat breder en ovaler, de [[noasbonke]] koarter en de [[skynbonke]]n langer (sadat er him makliker op allinnich de efterpoaten fuortbewege kin). Ta einsluten binne de [[noaster]]s fan 'e Kanadeeske bever fjouwerkant, wylst dy by de Jeraziatyske bever trijehoekich binne. ==Biotoop== Foar't syn fersprieding troch [[oerbejaging]] beheind waard, kaam de Kanadeeske bever praktysk yn hiel [[Noard-Amearika]] foar, fan 'e [[Arktis|Arktyske]] [[toendra]] oant de [[woastyn|woastinen]] fan noardlik [[Meksiko]], en fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] oant de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] kust. De Kanadeeske bever kinne dus oeral libje, salang't der mar in oerflaktewetter en genôch fretten oanwêzich is. Hy hat lykwols in foarkar foar [[poel|puollen]], drekkige [[mar]]ren en meänderjende [[beek|beekjes]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]] is er oant op 3.400 m hichte oantroffen. [[File:Canada_Geese_Nesting_on_Beaver_Lodge,_Crawford_County,_PA_1960.jpg|right|thumb|250px|In [[Kanadeeske goes]] dy't syn nêst oanlein hat boppe-op in beverboarch.]] ==Hâlden en dragen== Kanadeeske bevers binne benammentlik nachts aktyf, al binne it strikt nommen gjin echte [[nachtdier]]en. Se libje in grut part fan 'e tiid yn it wetter en binne dan ek treflike swimmers. Se kinne in kertier ûnder wetter bliuwe en dêrby grutte ôfstannen dûkend ôflizze. Foar it swimmen brûke se allinne de efterpoaten, wylst de sturt as roer tsjinnet. Ek brûke se de sturt om mei op it wetter te slaan as alaarmsynjaal of om agresje mei oan te jaan. De Kanadeeske bever leit yn it wetter in boarch oan fan stammen, tûken, twigen en blauwe drek, mar soms grave se ek wol hoalen yn riviersiggen. De yngong leit altyd ûnder de wetterline, wylst der boppe-yn in boarch in lyts luchtgat sit. Sa't yn 'e ferneamde dokumintêresearje ''The Life of Mammals'', fan 'e bekende [[Grut-Brittanje|Britske]] natoerfilmer [[David Attenborough|sir David Attenborough]], te sjen wie, wurde dielen fan sa'n beverboarch geregeldwei kreake troch (folle lytsere) [[muskusrôt|muskusrotten]], dy't dan foar de [[winter]] by de bevers ynlûke. Bevers lykje sokke muskusrotten te negearjen, al is net dúdlik oft en sa ja, hokker foardiel oft se dêrfan ûnderfine. As it wetterpeil om 'e boarch hinne te leech is of tefolle wikselet, leit de Kanadeeske bever in stikje streamôf in daam oan fan stammen, planteresten en drek (of soms sels fan stiennen). Sa wurdt der in keunstmjittich marke om 'e boarch hinne skepen. De grutste daam dy't (foarsafier bekend) ea troch bevers oanlein is, waard yn [[2007]] op satellytfoto's fan noardlik [[Alberta]] ûntdutsen, en hie in lingte fan likernôch 850 m. Foar de oanlis fan har boarch en har daam gnauje bevers beammen mei in trochsneed oant wol 60 sm om. De lytsere tûken sette se yn har fiver mei de ôfgnaude ein yn 'e blauwe drek, sadat se goedbliuwe oant de winter en dan as fretten tsjinje kinne. Bevers ferdigenje sokke itensfoarrieden fûleindich, en soms tsjin folle gruttere bisten. Sa wie yn ''The Life of Mammals'' te sjen hoe't in Kanadeeske bever in [[eland]] dy't de fiver ynwâde wie om fan 'e ûnder wetter opsleine tûken te fretten, ferjage troch op him ta te swimmen en mei de platte sturt op it wetter te slaan. Kanadeeske bevers binne [[monogamy|monogame]] bisten, dy't yn 'e regel har hiele libben by har partner bliuwe. De [[peartiid]] duorret fan ein [[desimber]] oant [[maaie]], mei in hichtepunt yn [[jannewaris]]. Oars as de measte soarten kjifdieren produsearje bevers mar ien nêst jongen jiers. It wyfke fan 'e Kanadeeske bever is boppedat mar foar in perioade fan 12-24 oeren [[peartiid|djoeisk]], dat it komt nochal krekt. Nei in [[draachtiid]] fan trochinoar 128 dagen smyt it wyfke dan in nêst fan 2-6 jongen, dy't meastal twa jier by de âlden bliuwe. Kanadeeske bevers binne faak mei twa jier geslachtsryp, mar ornaris nimme se pas yn har trêde jier diel oan 'e fuortplanting. Natuerlike fijannen binne foar de Kanadeeske bever fral de [[wolf]], de [[prêrjewolf]] en de [[poema]], mar soms wurdt der ek wolris in bever snipt troch de [[Amerikaanske swarte bear]], de [[Kanadeeske lynks]], de [[reade lynks]], de [[foks]], de [[Amerikaanske alligator]], de [[keningsearn]] en de [[see-earn]]. Nettsjinsteande oanhâldende bewearings fan it tsjindiel is noch nea oantoand dat [[rivierotter]]s op Kanadeeske bevers jeie. [[File:Beaver in Winter, Gatineau Park.jpg|left|thumb|280px|In bever fret by 't [[winter]] de [[skors]] fan in [[beam]].]] ==Fretten== De Kanadeeske bever is in folsleine [[herbivoar]], dy't fral houtige [[planten]] fret, lykas (dielen fan) [[wylch|wylgen]], [[bjirk|bjirken]], [[popelier]]en en [[eskdoarn]]s. Ek bepluzet er wol [[klimplanten]] en [[simmer]]deis [[wetterplanten]], lykas de [[wetterleelje]] en de [[tuorrebout (skaai)|tuorrebout]], en fierders [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. ==Status== De Kanadeeske bever hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er tsjintwurdich yn syn lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] (en derbûten) wer frij algemien foarkomt. Fan 'e [[santjinde iuw]] ôf waard de Kanadeeske bever it slachtoffer fan 'e lukrative [[pelshannel]] yn [[Noard-Amearika]], dêr't û.m. de bekende [[Hudsonbaaikompanjy]] jild as wetter mei fertsjinne. [[Pels|Beverpelzen]] waarden brûkt om klean en [[bevermûtse]]n fan te meitsjen. Tusken [[1620]] en [[1630]] waarden allinnich al yn 'e lettere [[Amerikaanske steaten]] [[Konnetikut]] en [[Massachusetts]] 10.000 bevers fongen, en fan [[1630]] oant [[1640]] waarden der elts jier 80.000 fongen yn 'e rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]] en yn westlik [[New York (steat)|New York]]. De grutte [[Jeropa|Jeropeeske]] fraach nei pelzen en de dêrút fuortkommende konkurrinsje oangeande de jacht op bevers feroarsake yn 'e twadde helte fan 'e santjinde iuw yn [[Ontario]] de saneamde [[Beveroarloggen]] tusken de [[Algonkwynske talen|Algonkwynske folken]] en de [[Huroanen]] oan 'e iene kant en de [[Irokeeske Konfederaasje]] oan 'e oare kant. [[File:Biberburg.jpg|right|thumb|250px|In beverboarch yn [[Ontario]].]] Doe't de bevers yn it eastlike part fan Noard-Amearika njonkelytsen sa krap rekken dat de jacht net mear rindabel wie, ûntjoech de pelshannel him ta in wichtige ympuls foar de fierdere [[kolonisaasje]] fan it kontinint. As se fan har pelzen ûntdien wiene, waarden bevers gauris slachte en opiten; har fleis skynt meager [[ko]]wefleis net wanlyk te wêzen. Bevers wiene in wichtige boarne fan iten foar de oarspronklike [[Yndianen|Yndiaanske befolking]] fan Noard-Amearika, en foarhinne waarden se troch [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Frânsk-Kanadezen]] klassifisearre as "fjouwerpoatige fisken", dy't iten wurde koene op dagen dat men gjin fleis mar wol fisk ite mocht. Op it hichtepunt fan 'e beverjacht, tusken [[1806]] en [[1838]], waard de Kanadeeske bever op it rântsje fan it útstjerren brocht. Oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] kaam der einlings en te'n lêsten beskerming, sadat de populaasje stadichoan wer wat oanwinne koe. Op 't heden binne der nei skatting yn Noard-Amearika wer sa'n 10-15 miljoen Kanadeeske bevers, wat lykwols mar in fraksje is fan 'e 200 miljoen dy't yn it prekoloniale Noard-Amearika libbe hawwe moatte. ==Undersoarten== Foarhinne waarden der 25 [[ûndersoarte]]n fan 'e Kanadeeske bever erkend, mar dy wiene basearre op ferskillen yn [[morfology]]. Mei't men soks tsjintwurdich op [[genetika|genetysk]] ûnderskie basearret, wurdt der op 't heden gjin inkele ûndersoarte erkend, al moat dêrby opmurken wurde dat der ek noch gjin yngeand ûndersyk nei dien is. De eardere ûndersoarten, dy't men no miskien it bêste beskôgje kin as dielpopulaasjes mei justjes ôfwikende lichaamlike skaaimerken, wiene: {| class="vatop" | * de Admiraliteitseilânske bever (''Castor canadensis phaeus'') * de baileybever of Bailey's bever (''Castor canadensis baileyi'') * de bosklânbever (''Castor canadensis michiganensis'') * de Cookynhambever (''Castor canadensis belugae'') * de duchesnebever of Duchesne's bever (''Castor canadensis duchesnei'') * de echte Kanadeeske bever (''Castor canadensis canadensis'') * de feale bever (''Castor canadensis pallides'') * de gaadlike bever (''Castor canadensis idoneus'') * de Kalifornyske goudbever (''Castor canadensis subauratus'') * de Karolynske bever (''Castor canadensis carolinensis'') * de Labradorbever (''Castor canadensis labradorensis'') * de lytse bever (''Castor canadensis concisor'') * de Missourybever (''Castor canadensis missouriensis'') | width=25 | | * de Nijfûnlânske bever (''Castor canadensis caecator'') * de Nijingelânske of Akadyske bever (''Castor canadensis acadicus'') * de Pasifyske bever (''Castor canadensis leucodonta'') * de pylkbever (''Castor canadensis sagittatus'') * de Rio Grandebever (''Castor canadensis mexicanus'') * de Shastabever (''Castor canadensis shastensis'') * de snútbever (''Castor canadensis rostralis'') * de Sonoarabever (''Castor canadensis frondator'') * de taylorbever of Taylors bever (''Castor canadensis taylori'') * de Teksaanske bever (''Castor canadensis texensis'') * de ûnferwachtse bever (''Castor canadensis repentinus'') * de Washingtonbever (''Castor canadensis pacificus'') |} ==Sjoch ek== * [[Jeraziatyske bever]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_Amercan_beaver ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Castor canadensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Bever]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] jh378z27imrf8v385ux9z7y5fx4kv2b 1234038 1234037 2026-07-07T22:20:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1234038 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kanadeeske bever| Ofbyld= [[Ofbyld:American Beaver.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[bevereftigen]] (''Castoridae'') | Skaai= [[bevers]] (''Castor'') | Wittenskiplike namme = Castor canadensis | Beskriuwer, jier= [[Heinrich Kuhl|Kuhl]], 1820| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske bever (Castor canadensis).png|center|250px]]<small>Lânseigen fersprieding yn Noard-Amearika.</small><br>[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske bever (Castor canadensis)-wrâld.png|center|250px]]<small>Wrâldwide fersprieding fan 'e Kanadeeske bever:<br>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''Kanadeeske bever''' ([[Latyn]]ske namme: ''Castor canadensis''), inkeld ek wol de '''Noardamerikaanske bever''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bevereftigen]] (''Castoridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bevers]] (''Castor''), dat nau besibbe is oan 'e [[Jeraziatyske bever]] (''Castor fiber''), de iennichste oare libbene beversoarte. De Kanadeeske bever is lânseigen is yn [[Noard-Amearika]], mar libbet no ek yn dielen fan [[Jeropa]] en [[Súd-Amearika]]. Yn 'e [[Benelúks]] komt er lykwols net foar. Men is fan tinken dat de Kanadeeske bever ôfstammet fan 'e Jeraziatyske bever, en Noard-Amearika fia de [[Beringstrjitte]] berikt hawwe moat. De ierste [[fossyl|fossilen]] fan bevers yn Noard-Amearika, dy't yn [[Oregon]] fûn binne, datearje fan 7 miljoen jier tebek. De Kanadeeske bever is ien fan 'e nasjonale symboalen (it nasjonale sûchdier) fan [[Kanada]]. ==Fersprieding== ===Lânseigen fersprieding=== De Kanadeeske bever is lânseigen yn hast hiel [[Noard-Amearika]], útsein [[Floarida]], de drûgere dielen fan [[Nij-Meksiko]], [[Arizona]], [[Nevada]] en [[Kalifornje]], en it [[Arktis|Arktyske]] noarden fan [[Kanada]] en [[Alaska]]. Yn it suden fan syn [[ferspriedingsgebiet]] komt er oant yn [[Meksiko]] foar. Hy is drok dwaande om dielen fan syn [[areaal]] dêr't er yn it ferline útrûge is, op 'e nij te kolonisearjen, en skrillet dêrby net tebek om him yn grutte [[stêd]]en te weagjen. Sa kearde er yn [[2007]] foar it earst yn mear as twahûndert jier werom yn [[New York (stêd)|New York]], dêr't er him nei wenjen sette yn 'e rivier de [[Bronx (rivier)|Bronx]]. Yn [[Chicago]] waard yn maart [[2009]] in bevergesin fongen yn it Lincoln Park om fier bûten de stêd wer loslitten te wurden, mei't it stedsbestjoer yn noed siet oer de beammen yn it [[park]]. Dêr kaam grutte krityk op, net inkeld om't it wyfke by fersin deade waard by it fangen, mar ek om't Lincoln Park yn [[1994]], [[2003]], [[2004]] en [[2008]] al earder troch bevers kolonisearre wie, en de bisten har dus net ôfskrikke litte. Tsjinstanners fan 'e aksje fan it stedsbestjoer hiene hiel wat wille doe't der yn 'e [[hjerst]] fan 2009 alwer in nije beverboarch yn 'e [[fiver]] fan Lincoln Park ferriisde. [[File:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|left|thumb|200px|In byldhouwurk fan in bever boppe de haadyngong fan it [[Kanadeeske Parlemint]].]] Yn [[Martinez (Kalifornje)|Martinez]], in foarstêd fan [[San Fransisko]], arrivearre it earste pearke bevers yn [[2006]] yn 'e [[Alhambra Creek]], dêr't se in daam bouden fan krapoan 10 m breed, dy't op in stuit mear as 1.80 m heech wie. Om dy oan te lizzen, gnauwen se de helte fan 'e [[wylch|wylgen]] en oar [[beamkeguod]] om dat yn [[1999]] foar $9,7 miljoen oan 'e streamsigge oanplante wie. It stedsbestjoer woe de bevers derwei helje, mar seach dêrfan ôf doe't bliek dat dêr ûnder de befolking gjin draachflak foar bestie. Mei't it fernielen fan 'e beverdaam gjin sin hie (want de bevers giene fuort oan it reparearjen) waard der úteinlik in streamtastel of ''beaver deceiver'' ("beverbedrager") yn 'e daam pleatst, dat ûnder it wetteroerflak wetter trochliet, sadat it wetterpeil yn 'e beverpoel net te heech komme koe te stean. Underwilens hawwe de bevers, dy't dêr no beskerme binne, de Alhambra Creek feroare fan in streamke fan neat yn in opienfolging fan fivers en dammen, wat laat hat ta de weromkear yn dy krite fan 'e [[reinbôgeforel]] en [[rivierotter]] yn [[2008]] en de [[Amerikaanske nerts]] yn [[2009]]. ===Fersprieding as eksoat=== Yn [[Finlân]], dêr't de (Jeraziatyske) [[bever]] yn 'e [[njoggentjinde iuw]] útstoarn wie, waarden yn [[1937]] bevers út [[Noard-Amearika]] útset yn it wyld yn it ramt fan in reyntroduksjeprogramma. Men hie doe noch net foar it ferstân dat de Kanadeeske bever in oare soarte foarmet as de Jeraziatyske bever, dat it wie eins in fersin. Mar sadwaande libbet de Kanadeeske bever sûnt as [[eksoat]] yn Finlân, dêr't er him wei ferspraat hat nei [[Noarwegen]], [[Sweden]], it [[Ruslân|Russyske]] [[Kola-skiereilân]], de autonome republyk [[Kareelje (autonome republyk)|Kareelje]] en de rest fan noardlik [[Jeropeesk Ruslân]]. Yn 'e 1940-er jierren waarden fierders 25 pearkes Kanadeeske bevers útset op it eilân [[Fjoerlân]], yn súdlik [[Sily]] (oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]]). It wie de bedoeling om dêr in kommersjele beverpelzeproduksje op poaten te setten, mar dat mislearre en de bevers, dy't dy kusten út gjin natuerlike fijannen hiene, fermannichfâldigen har yn fyftich jier fan 'e oarspronklike 50 eksimplaren ta in populaasje fan 100.000 bisten. Se ferspraten har oer hiel Fjoerlân (it [[Argentynje|Argentynske]] diel ynbegrepen), stieken doe [[see|sâlt wetter]] oer om oanbuorjende, lytsere eilannen te kolonisearjen, en berikten yn 'e 1990-er jierren it Sileenske fêstelân en Argentynsk [[Patagoanje]]. Hoewol't de Kanadeeske bever yn Súd-Amearika in [[eksoat]] is, moat opmurken wurde dat syn oanwêzigens net alhiel negatyf is foar de pleatslike [[ekology]]. Sa hat er yn in grut gebiet koarte metten makke mei de dominante [[Lengaboek]] (''Nothofagus pumilio''), wat kânsen biedt oan 'e seldsume [[Antarktyske boek]] (''Nothofagus antarctica''). Fierdersoan profitearje guon lânseigen [[fisk]]esoarten fan 'e beverfivers, wylst eksoatyske fiskesoarten der just net folle oan hawwe. Likegoed binne de measte [[biolooch|biologen]] foarstanner fan 'e ferwidering fan 'e bevers. ==Uterlike skaaimerken== De Kanadeeske bever hat trochinoar in kop-romplingte fan 74-88 sm, mei in sturtlingte fan 23-35 sm en in gewicht fan 11-32 kg (mei in gemiddelde fan 20 kg en útsjitters oant 45 kg). It is it grutste [[kjifdier]] fan Noard-Amearika, en it op trije nei grutste kjifdier fan 'e wrâld (nei de beide Súdamerikaanske [[kapibara's|kapibarasoarten]] en de [[Jeraziatyske bever]], dy't justjes grutter is). Kanadeeske bevers hawwe in tichte [[pels]], dy't oer it algemien oer it hiele lichem dûnkerbrún fan kleur is, al bestiet der frijwat kleurfariaasje, fan griisbrún oant swart. By westlike populaasjes is de ûnderpels rodzich. De [[snút]] is stomp, de [[ear (lichemsdiel)|earen]] lyts en rûn en de peddelfoarmige [[sturt]] breed, plat en foar it grutste part [[hier (begroeiïng)|ûnbehierre]], mar ynstee oerdutsen fan [[skob]]ben. De efterpoaten binne folle grutter as de foarpoaten, en hawwe [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean]]nen. De foarpoaten hawwe dan wer [[klau]]wen. De lytseftige [[each|eagen]] beskikke oer in [[trêde eachlid]], dat se ûnder wetter beskermje moat, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[noas]] by it dûken ôfsletten wurde troch [[hûd]]flappen. De twa pear [[kjiftosk]]en fan 'e Kanadeeske bever steane prominint foaroan yn 'e [[bek]] en binne oerdutsen mei in dûnkeroranje-eftich [[glazuer]]. Om't se altyd trochgroeie, moatte bevers op deistige basis hout gnauje om se ôf te sliten. [[File:BeaverDam 8409.jpg|right|thumb|250px|In beverdaam yn noardlik [[Kalifornje]].]] De Kanadeeske bever ferskilt fan 'e nau besibbe [[Jeraziatyske bever]] (''Castor fiber'') op in stikmannich subtile punten. Yn it foarste plak is er oer it algemien dûnkerder fan kleur en hat er in lytsere, rûnere [[kop]]. Fierders is de [[snút]] fan 'e Kanadeeske bever justjes breder, de [[sturt]] wat breder en ovaler, de [[noasbonke]] koarter en de [[skynbonke]]n langer (sadat er him makliker op allinnich de efterpoaten fuortbewege kin). Ta einsluten binne de [[noaster]]s fan 'e Kanadeeske bever fjouwerkant, wylst dy by de Jeraziatyske bever trijehoekich binne. [[File:Beaver.jpg|left|thumb|250px|In Kanadeeske bever.]] ==Biotoop== Foar't syn fersprieding troch [[oerbejaging]] beheind waard, kaam de Kanadeeske bever praktysk yn hiel [[Noard-Amearika]] foar, fan 'e [[Arktis|Arktyske]] [[toendra]] oant de [[woastyn|woastinen]] fan noardlik [[Meksiko]], en fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] oant de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] kust. De Kanadeeske bever kinne dus oeral libje, salang't der mar in oerflaktewetter en genôch fretten oanwêzich is. Hy hat lykwols in foarkar foar [[poel|puollen]], drekkige [[mar]]ren en meänderjende [[beek|beekjes]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]] is er oant op 3.400 m hichte oantroffen. ==Hâlden en dragen== Kanadeeske bevers binne benammentlik nachts aktyf, al binne it strikt nommen gjin echte [[nachtdier]]en. Se libje in grut part fan 'e tiid yn it wetter en binne dan ek treflike swimmers. Se kinne in kertier ûnder wetter bliuwe en dêrby grutte ôfstannen dûkend ôflizze. Foar it swimmen brûke se allinne de efterpoaten, wylst de sturt as roer tsjinnet. Ek brûke se de sturt om mei op it wetter te slaan as alaarmsynjaal of om agresje mei oan te jaan. De Kanadeeske bever leit yn it wetter in boarch oan fan stammen, tûken, twigen en blauwe drek, mar soms grave se ek wol hoalen yn riviersiggen. De yngong leit altyd ûnder de wetterline, wylst der boppe-yn in boarch in lyts luchtgat sit. Sa't yn 'e ferneamde dokumintêresearje ''The Life of Mammals'', fan 'e bekende [[Grut-Brittanje|Britske]] natoerfilmer [[David Attenborough|sir David Attenborough]], te sjen wie, wurde dielen fan sa'n beverboarch geregeldwei kreake troch (folle lytsere) [[muskusrôt|muskusrotten]], dy't dan foar de [[winter]] by de bevers ynlûke. Bevers lykje sokke muskusrotten te negearjen, al is net dúdlik oft en sa ja, hokker foardiel oft se dêrfan ûnderfine. [[File:Canada_Geese_Nesting_on_Beaver_Lodge,_Crawford_County,_PA_1960.jpg|right|thumb|250px|In [[Kanadeeske goes]] dy't syn nêst oanlein hat boppe-op in beverboarch.]] As it wetterpeil om 'e boarch hinne te leech is of tefolle wikselet, leit de Kanadeeske bever in stikje streamôf in daam oan fan stammen, planteresten en drek (of soms sels fan stiennen). Sa wurdt der in keunstmjittich marke om 'e boarch hinne skepen. De grutste daam dy't (foarsafier bekend) ea troch bevers oanlein is, waard yn [[2007]] op satellytfoto's fan noardlik [[Alberta]] ûntdutsen, en hie in lingte fan likernôch 850 m. Foar de oanlis fan har boarch en har daam gnauje bevers beammen mei in trochsneed oant wol 60 sm om. De lytsere tûken sette se yn har fiver mei de ôfgnaude ein yn 'e blauwe drek, sadat se goedbliuwe oant de winter en dan as fretten tsjinje kinne. Bevers ferdigenje sokke itensfoarrieden fûleindich, en soms tsjin folle gruttere bisten. Sa wie yn ''The Life of Mammals'' te sjen hoe't in Kanadeeske bever in [[eland]] dy't de fiver ynwâde wie om fan 'e ûnder wetter opsleine tûken te fretten, ferjage troch op him ta te swimmen en mei de platte sturt op it wetter te slaan. Kanadeeske bevers binne [[monogamy|monogame]] bisten, dy't yn 'e regel har hiele libben by har partner bliuwe. De [[peartiid]] duorret fan ein [[desimber]] oant [[maaie]], mei in hichtepunt yn [[jannewaris]]. Oars as de measte soarten kjifdieren produsearje bevers mar ien nêst jongen jiers. It wyfke fan 'e Kanadeeske bever is boppedat mar foar in perioade fan 12-24 oeren [[peartiid|djoeisk]], dat it komt nochal krekt. Nei in [[draachtiid]] fan trochinoar 128 dagen smyt it wyfke dan in nêst fan 2-6 jongen, dy't meastal twa jier by de âlden bliuwe. Kanadeeske bevers binne faak mei twa jier geslachtsryp, mar ornaris nimme se pas yn har trêde jier diel oan 'e fuortplanting. Natuerlike fijannen binne foar de Kanadeeske bever fral de [[wolf]], de [[prêrjewolf]] en de [[poema]], mar soms wurdt der ek wolris in bever snipt troch de [[Amerikaanske swarte bear]], de [[Kanadeeske lynks]], de [[reade lynks]], de [[foks]], de [[Amerikaanske alligator]], de [[keningsearn]] en de [[see-earn]]. Nettsjinsteande oanhâldende bewearings fan it tsjindiel is noch nea oantoand dat [[rivierotter]]s op Kanadeeske bevers jeie. [[File:Beaver in Winter, Gatineau Park.jpg|left|thumb|280px|In bever fret by 't [[winter]] de [[skors]] fan in [[beam]].]] ==Fretten== De Kanadeeske bever is in folsleine [[herbivoar]], dy't fral houtige [[planten]] fret, lykas (dielen fan) [[wylch|wylgen]], [[bjirk|bjirken]], [[popelier]]en en [[eskdoarn]]s. Ek bepluzet er wol [[klimplanten]] en [[simmer]]deis [[wetterplanten]], lykas de [[wetterleelje]] en de [[tuorrebout (skaai)|tuorrebout]], en fierders [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. ==Status== De Kanadeeske bever hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er tsjintwurdich yn syn lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] (en derbûten) wer frij algemien foarkomt. Fan 'e [[santjinde iuw]] ôf waard de Kanadeeske bever it slachtoffer fan 'e lukrative [[pelshannel]] yn [[Noard-Amearika]], dêr't û.m. de bekende [[Hudsonbaaikompanjy]] jild as wetter mei fertsjinne. [[Pels|Beverpelzen]] waarden brûkt om klean en [[bevermûtse]]n fan te meitsjen. Tusken [[1620]] en [[1630]] waarden allinnich al yn 'e lettere [[Amerikaanske steaten]] [[Konnetikut]] en [[Massachusetts]] 10.000 bevers fongen, en fan [[1630]] oant [[1640]] waarden der elts jier 80.000 fongen yn 'e rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]] en yn westlik [[New York (steat)|New York]]. De grutte [[Jeropa|Jeropeeske]] fraach nei pelzen en de dêrút fuortkommende konkurrinsje oangeande de jacht op bevers feroarsake yn 'e twadde helte fan 'e santjinde iuw yn [[Ontario]] de saneamde [[Beveroarloggen]] tusken de [[Algonkwynske talen|Algonkwynske folken]] en de [[Huroanen]] oan 'e iene kant en de [[Irokeeske Konfederaasje]] oan 'e oare kant. [[File:Biberburg.jpg|right|thumb|250px|In beverboarch yn [[Ontario]].]] Doe't de bevers yn it eastlike part fan Noard-Amearika njonkelytsen sa krap rekken dat de jacht net mear rindabel wie, ûntjoech de pelshannel him ta in wichtige ympuls foar de fierdere [[kolonisaasje]] fan it kontinint. As se fan har pelzen ûntdien wiene, waarden bevers gauris slachte en opiten; har fleis skynt meager [[ko]]wefleis net wanlyk te wêzen. Bevers wiene in wichtige boarne fan iten foar de oarspronklike [[Yndianen|Yndiaanske befolking]] fan Noard-Amearika, en foarhinne waarden se troch [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Frânsk-Kanadezen]] klassifisearre as "fjouwerpoatige fisken", dy't iten wurde koene op dagen dat men gjin fleis mar wol fisk ite mocht. Op it hichtepunt fan 'e beverjacht, tusken [[1806]] en [[1838]], waard de Kanadeeske bever op it rântsje fan it útstjerren brocht. Oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] kaam der einlings en te'n lêsten beskerming, sadat de populaasje stadichoan wer wat oanwinne koe. Op 't heden binne der nei skatting yn Noard-Amearika wer sa'n 10-15 miljoen Kanadeeske bevers, wat lykwols mar in fraksje is fan 'e 200 miljoen dy't yn it prekoloniale Noard-Amearika libbe hawwe moatte. ==Undersoarten== Foarhinne waarden der 25 [[ûndersoarte]]n fan 'e Kanadeeske bever erkend, mar dy wiene basearre op ferskillen yn [[morfology]]. Mei't men soks tsjintwurdich op [[genetika|genetysk]] ûnderskie basearret, wurdt der op 't heden gjin inkele ûndersoarte erkend, al moat dêrby opmurken wurde dat der ek noch gjin yngeand ûndersyk nei dien is. De eardere ûndersoarten, dy't men no miskien it bêste beskôgje kin as dielpopulaasjes mei justjes ôfwikende lichaamlike skaaimerken, wiene: {| class="vatop" | * de Admiraliteitseilânske bever (''Castor canadensis phaeus'') * de baileybever of Bailey's bever (''Castor canadensis baileyi'') * de bosklânbever (''Castor canadensis michiganensis'') * de Cookynhambever (''Castor canadensis belugae'') * de duchesnebever of Duchesne's bever (''Castor canadensis duchesnei'') * de echte Kanadeeske bever (''Castor canadensis canadensis'') * de feale bever (''Castor canadensis pallides'') * de gaadlike bever (''Castor canadensis idoneus'') * de Kalifornyske goudbever (''Castor canadensis subauratus'') * de Karolynske bever (''Castor canadensis carolinensis'') * de Labradorbever (''Castor canadensis labradorensis'') * de lytse bever (''Castor canadensis concisor'') * de Missourybever (''Castor canadensis missouriensis'') | width=25 | | * de Nijfûnlânske bever (''Castor canadensis caecator'') * de Nijingelânske of Akadyske bever (''Castor canadensis acadicus'') * de Pasifyske bever (''Castor canadensis leucodonta'') * de pylkbever (''Castor canadensis sagittatus'') * de Rio Grandebever (''Castor canadensis mexicanus'') * de Shastabever (''Castor canadensis shastensis'') * de snútbever (''Castor canadensis rostralis'') * de Sonoarabever (''Castor canadensis frondator'') * de taylorbever of Taylors bever (''Castor canadensis taylori'') * de Teksaanske bever (''Castor canadensis texensis'') * de ûnferwachtse bever (''Castor canadensis repentinus'') * de Washingtonbever (''Castor canadensis pacificus'') |} ==Sjoch ek== * [[Jeraziatyske bever]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_Amercan_beaver ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Castor canadensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Bever]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Eksoat yn Argentynje]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn Sily]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] bt2fxpx4yf926zt4xllo4z6mqu9bful Kaapsk grûniikhoarntsje 0 70748 1234025 1173185 2026-07-07T22:12:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234025 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kaapsk grûniikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Borstenhörnchen_060319_2.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[Afrikaanske grûniikhoarntsjes]] (''Xerus'') | Wittenskiplike namme = Xerus inauris | Beskriuwer, jier= [[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Kaapsk grûniikhoarntsje (Xerus inauris).png|center|250px]] }} It '''Kaapske grûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Xerus inauris'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske grûniikhoarntsjes]] (''Xerus''). Dêrbinnen foarmet dizze [[soarte]] mei it [[berchgrûniikhoarntsje]] (''Xerus princepts'') it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Súdafrikaanske grûniikhoarntsjes]] (''Geosciurus''). It Kaapske grûniikhoarntsje komt foar yn [[Súdlik Afrika]], al ûntbrekt er, nettsjinsteande syn namme, yn it grutste part fan 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[Kaap de Goede Hoop|Kaapprovinsjes]]. ==Fersprieding== It Kaapske grûniikhoarntsje komt foar yn in grut diel fan [[Súdlik Afrika]], mei dêrûnder noardlik en sintraal [[Súd-Afrika]], westlik [[Lesoto]], súdwestlik en sintraal [[Botswana]] en hast hiel [[Namybje]], útsein it uterste noarden en in smellige stripe by de kust lâns. Dêrmei beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist de hiele [[Kalahary]]woastyn. Hy ûntbrekt lykwols yn it grutste part fan 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[Kaap de Goede Hoop|Kaapprovinsjes]], dat de namme is wat misliedend. Mooglik dat er sa neamd waard om him te ûnderskieden fan it [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), in [[eksoat]] út [[Noard-Amearika]], dy't yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] koloniaal [[Cecil Rhodes]] yn 'e krite om [[Kaapstêd]] hinne yntrodusearre waard. [[File:Cape Ground Squirrel Etosha National Park.jpg|left|thumb|250px|In Kaapsk grûniikhoarntsje yn it [[Nasjonaal Park Etosha]], yn [[Namybje]].]] ==Uterlike skaaimerken== It Kaapske grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20-30 sm, mei in sturtlingte fan 18-26 sm en in gewicht fan 425-650 g. De [[pels]] bestiet út koarte, stive [[hier (begroeiïng)|hierkes]] sûnder [[pels|ûnderhier]], en is bêzje-eftich op 'e [[rêch]] en witich op 'e [[snút]], [[bealch]] en de binnenkant fan 'e [[poat]]en. Oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rint in wite streek fan 'e [[skouder]]s oant de [[efterpoat]]en, en ek om 'e frij grutte [[each|eagen]] hinne sitte wite streken. De [[sturt]] is fan boppen en ûnderen ôfplatte, en soe beskreaun wurde kinne as in sydlingse [[plomsturt]]. Kaapske grûniikhoarntsjes steane bekend om 'e grutte [[testikel]]s fan 'e mantsjes, dy't sa'n 20% fan har kop-romplingte bedrage. ==Biotoop== Kaapske grûniikhoarntsjes libje benammen yn [[woastyn]]gebieten en oare drûge [[biotoop|biotopen]], lykas [[steppe]]s en [[greidlân]] mei in hurde [[grûn|ûndergrûn]]. Se wurde ek wol oantroffen yn [[strewelleguod]] dat [[sâlt]]flakten omseamet en yn [[lânbou]]gebieten. ==Hâlden en dragen== It Kaapske grûniikhoarntsje is ornaris deis warber en nachts yn rêst. Mei't er yn 'e [[woastyn]] libbet, is der fansels gjin sprake fan in [[wintersliep]]. Hy libbet yn in eigengroeven hoale dy't ûndergrûnsk yn ferbining stiet mei de hoalen fan soartgenoaten, sadat der in [[koloanje (biology)|koloanje]] ûntstiet dy't wol 700 m² beslaan kin, mei wol 100 ferskillende yngongen. Sokke hoalen tsjinje net inkeld foar beskerming tsjin [[predaasje]], mar ek tsjin ekstreme [[temperatuer]]en. Bûtendoar beskaadzje Kaapske grûniikhoarntsjes har kop faak mei har plomsturt. [[File:Erdhörnchen 011.jpg|left|thumb|180px|In Kaapsk grûniikhoarntsje by syn hoale.]] Se libje yn groepen fan 2-3 wyfkes mei op syn heechsten njoggen jongen. Mantsjes geane har eigen wei sadree't se folwoeksen wurden binne, en foarmje dan har eigen groepen, dy't út wol 19 net mei-inoar besibbe eksimplaren bestean kinne. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan groepen wyfkes beslane sa'n 4 ha, dy fan 'e groepen mantsjes sa'n 12 ha. By de wyfkes binne alle eksimplaren fan gelikense status, mar de mantsjes hâlde in lineêre hierargy oan dy't basearre is op âldens. Oan 'e oare kant binne de wyfkes tige territoriaal, wylst de mantsjes dat net binne en ûnbekende eksimplaren frij maklik ta de groep talitte. Kaapske grûniikhoarntsjes bringe har aktive perioaden foar 70% troch mei foerazjearjen, foar 15-20% mei wach wêzen om eventuële [[rôfdier]]en yn 'e rekken te hâlden, en foar 10% mei sosjalisearjen. Kaapske grûniikhoarntsjes kinne har it hiele jier rûn fuortplantsje, al bart soks it meast yn 'e drûge [[winter]]moannen. [[djoeitiid|Djoeiske]] wyfkes wurde dêrby oanholden en neisitten troch ferskate mantsjes dy't mei har pearje wolle. De dominantste mantsjes meie dan it earst pearje, hoewol't minder dominante mantsjes dêrnei faak oan bar komme. Faak sil in wyfke trouwens mear as ien kear mei itselde mantsje pearje. Nei de [[pearing]] [[masturbaasje|masturbearje]] de mantsjes faak, wat men beskôget as in ynstinktmjittige adaptaasje dy't har [[geslachtsdielen]] skjin hâldt en it risiko op [[seksueel oerdraachbere oandwaning]]s ferminderet. Nei in [[draachtiid]] fan 42-49 dagen smyt it wyfkes in nêst fan 1-3 jongen, dy't keal en [[blynheid|blyn]] te wrâld komme en de earste 45 dagen ûnder de grûn bliuwe. Mei 35 dagen geane de [[each]]jes iepen en mei 50 dagen wurde se ôfwûn. De mantsjes binne mei 8 moanne geslachtsryp, en de wyfkes mei 10 moanne. [[File:Xerus inauris.jpg|right|thumb|250px|In pear Kaapske grûniikhoarntsjes hâlde har om-en-by yn 'e rekken.]] De hoalen fan Kaapske grûniikhoarntsjes wurde ek brûkt troch [[stôksturtsje]]s en [[foksmangoeste]]n. Wylst Kaapske grûniikhoarntsjes mei de stôksturtsjes in relaasje hawwe kinne dêr't beide soarten baat by hawwe, libje grûniikhoarntsjes en [[mangoesten]] yn 'e regel mar wat byinoar lâns. De wichtichste natuerlike fijannen fan it Kaapske grûniikhoarntsje binne [[jakhalzen]], ferskate soarten [[slangen]], [[faranen]] en [[rôffûgels]]. As se in rôffûgel gewaar wurde, meitsje Kaapske grûniikhoarntsjes har út 'e fuotten en lûke se har werom yn har hoalen. Mar as der gefaar driget fan slangen, drave se der just mei syn allen op ta om 'e fijân fuort te jeien. ==Fretten== Kaapske grûniikhoarntsjes libje fan [[bol (plant)|bollen]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], twiichjes fan [[strewel]]len en [[ynsekten]]. Mei't se gjin itensfoarrieden oanlizze, is foerazjearjen foar har in deistige aktiviteit. Yn 'e regel hoege se net te drinken, om't se genôch focht binnenkrijen út har ([[plant]]aardige) fretten. ==Status== It Kaapske grûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn guon gebieten wurdt er bestriden as ûngedierte dat skealik is foar de [[lânbou]]. Hy komt lykwols ek foar djip yn 'e [[Kalahary]]woastyn en yn beskerme gebieten, lykas it [[Transnasjonaal Park Kgalagadi]], yn [[Botswana]] en [[Súd-Afrika]], en it [[Nasjonaal Park Etosha]] yn [[Namybje]], dêr't nimmen it Kaapske grûniikhoarntsje in striebree yn 'e wei leit. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cape_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Xerus inauris}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapsk gruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Afrikaansk grûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] 7js9jrrmlhyio2z0hqqs8mt3a5noqjz Iikhoarntsje 0 70766 1233999 1224549 2026-07-07T15:58:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233999 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= iikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Squirrel posing.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') | Wittenskiplike namme = Sciurus vulgaris | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Sciurus_vulgaris_habitat crop.png|center|250px]] }} It '''iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus vulgaris''), ta ûnderskie fan besibbe [[soarte]]n ek wol it '''reade iikhoarntsje''' of it '''gewoane iikhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), dat foarkomt yn grutte dielen fan [[Jeropa]] (wêrûnder ek [[Fryslân]]) en noardlik [[Aazje]]. It is in beweechlik bistke dat yn 'e [[beam]]men libbet en him benammen ûnderskiedt troch syn rodzige kleur en syn grutte [[sturt|plomsturt]]. Hoewol't er te boek stiet as "net bedrige", is er op 'e [[Britske Eilannen]] slim yn 'e benearing brocht troch de yntroduksje fan it besibbe [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), út [[Noard-Amearika]]. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== It iikhoarntsje komt yn hast hiel [[Jeropa]] foar, mar ûntbrekt op 'e [[Middellânske See|Mediterrane]] [[eilân|eilannen]], yn it súdwestlike diel fan it [[Ibearysk Skiereilân]] en yn it grutste (súdlike) part fan [[Grikelân]]. Likemin komt er foar op 'e lytsere [[Britske Eilannen]], [[Iislân]] en de [[Fêreu-eilannen]], en yn it uterste noarden fan [[Skandinaavje]], it [[Ruslân|Russyske]] [[Kola-skiereilân]] en [[Jeropeesk Ruslân]]. Yn [[Grut-Brittanje]] en [[Ierlân]], en yn mindere mjitte yn it [[Itaalje|Noarditaljaanske]] [[Piëmont]], is it iikhoarntsje yn 'e [[tweintichste iuw]] foar in grut part ferkrongen troch it gruttere [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), dat in [[eksoat]] is dy't ôfkomstich is út [[Noard-Amearika]]. Yn it easten ûntbrekt it (gewoane) iikhoarntsje fierders yn it suden fan 'e [[Oekraïne]], it Oekraynske [[skiereilân]] de [[Krim]] en yn súdlik [[Ruslân]]. [[File:Red_squirrel_(Sciurus_vulgaris).jpg|left|thumb|250px|In iikhoarntsje.]] Yn [[Aazje]] komt it iikhoarntsje foar by de hiele noardkust fan [[Lyts-Aazje]] lâns en yn it grutste part fan [[Sibearje]], it eilân [[Sachalin (eilân)|Sachalin]] ynbegrepen, mar útsein it gebiet boppe de [[Arktis|Arktyske]] [[beamgrins]], it uterste súdwesten en de westlike helte fan it [[skiereilân]] [[Kamtsjatka (skiereilân)|Kamtsjatka]]. Dêrnjonken libbet er ek yn dielen fan noardlik en eastlik [[Kazachstan]] en noardlik en westlik [[Mongoalje]], eastlik [[Kirgyzje]] en westlik en noardlik [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Yn [[East-Aazje]] omfettet it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e it iikhoarntsje fierders noch it noarden en easten fan [[Mantsjoerije]], hiel [[Koreä]], it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]] en in diel fan 'e kust fan noardeastlik [[Sina]]. ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] komt it iikhoarntsje frijwol oeral foar dêr't der in gaadlik [[biotoop]] foar him is, d.w.s. benammen yn [[bosk]]rike gebieten. Syn [[areaal]] beslacht [[Drinte]], súdlik en súdeastlik [[Grinslân]], [[Sallân]], [[Twinte]], de [[Feluwe]], de [[Achterhoeke]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], de eastlike helte fan 'e provinsje [[Utert (provinsje)|Utert]] en frijwol hiel [[Noard-Brabân]]. Yn it gebiet fan 'e [[Grutte Rivieren]] ûntbrekt er lykwols. Fieders libbet er ek yn 'e [[Hollân]]ske [[dún|dunerige]], fan likernôch de hichte fan [[Alkmaar]] oant [[Foarne-Putten]], en komt er hjir en dêr yn [[Siuwsk-Flaanderen]] en de [[Noardeastpolder]] foar en by [[Den Helder]]. Yn [[Fryslân]] is it iikhoarntsje frij algemien yn 'e súdeasthoeke: de [[Stellingwerven]], it eardere [[Skoatterlân]] (it eastlike útsteksel fan 'e gemeente [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]), [[Opsterlân]], [[Smellingerlân]] en [[Tytsjerksteradiel]]. Ek libbet er yn 'e bosken fan [[Gaasterlân]] en de [[Trynwâlden]]. Yn 'e rest fan 'e noardlike [[Wâlden]] en op 'e [[Klaaistreek|Klaai]] is er tige seldsum, al is it ûntbrekken fan gaadlik bosklân it iennichste dat tsjinkeart dat it iikhoarntsje dy kontreien kolonisearret. De [[Waadeilannen]] waarden foarhinne beskôge as it iennichste diel fan Nederlân dêr't it iikhoarntsje perfoarst net foarkaam, mar resint hat der in (noch ûnbefêstige) waarnimming west fan in iikhoarntsje op [[Flylân]]. ==Uterlike skaaimerken== It iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 21-25 sm, mei in sturtlingte fan 14-22 sm en in gewicht fan 230-415 g. Op 'e [[Britske Eilannen]] is er trochinoar wat lytser, mei in kop-romplingte fan 18-22 sm. Ornaris is der gjin ferskil yn lichemsgrutte tusken de [[geslacht (sekse)|geslachten]], mar soms binne de wyfkes wat mânsker. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], [[sturt]], [[kop]] en de [[poat]]en rodzich, fariëarjend fan fel readbrún of ljochtoranje fia kastanje- en dûnkerbrún oant hast swart. Der bestiet in skerpe demarkaasjeline mei de wytkleurige [[bealch]]. Jongere eksimplaren binne faak wat reader. De [[winter]]pels is wat dûnkerder en griziger as it [[simmer]]hier, mar de sturtkleur bliuwt gelyk. [[File:20110417_Sciurus_vulgaris_8254.jpg|right|thumb|150px|Iikhoarntsjes binne treflike klimmers.]] Dy [[sturt]], dy't troch it útsteande [[hier (begroeiïng)|hier]] de foarm hat fan in [[plomsturt]], kin soms hast like lang as de rest fan it liif wêze, en wurdt meastal beskôge as ien fan 'e meast ûnderskiedende skaaimerken fan it iikhoarntsje (al hawwe besibbe soarten krekt sa'n sturt). De [[each|eagen]] binne grut en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] hawwe opfallende hierplomkes oan 'e úteinen (behalven [[simmer]]deis en [[hjerst]]mis en by de jongen). Iikhoarntsjes hawwe frij lange [[klau]]wen oan 'e poatsjes, dy't se ynsette by it klimmen. ==Biotoop== Iikhoarntsjes jouwe de foarkar oan [[nullewâld]]en of [[mingd wâld]], mar komme ek wol foar yn [[leafwâld]], sij it dêr benammen oan 'e boskrânen. Fierders libje se ek wol yn [[houtwâl]]en, [[tún|tunen]] en [[park]]en, salang't der mar genôch bosklân is. Fanwegen de ôfhinklikheid fan it iikhoarntsje fan ripe [[nút (frucht)|beamsied]]den is de âldens fan in bosk wichtiger as de gearstalling. Foar nullewâld leit de grins by minimaal 20 jier, by [[iik|iken]] op 40 jier en [[bûk (beam)|bûken]] op 80 jier. [[File:Eichhörnchen_Düsseldorf_Hofgarten_edit.jpg|left|thumb|250px|In iikhoarntsje.]] ==Hâlden en dragen== It iikhoarntsje is benammen oerdeis yn 't spier, mei aktiviteitspiken op 'e moarn en betiid op 'e jûn. Hy hâldt gjin [[wintersliep]], mar is midden yn 'e [[winter]] deis mar in pear oeren warber. Iikhoarntsjes libje fierhinne [[solitêr]]; inkeld winterdeis en by 't [[maityd]] wurde der mienskiplike nêsten oanlein. Sawol sokke mienskiplike as de mear foarkommende yndividuële nêsten binne bolfoarmich en wurde yn beamstrampels boud fan twiichjes, [[blêd (diel fan in plant)|blêdeguod]] en [[moas]]. Se binne yn 'e regel mear as 6 m boppe de grûn sitewearre, en hawwe in ynterne trochsneed fan 12-16 sm. Faak hat in iikhoarntsje njonken syn haadnêst noch ferskate "reservenêsten" yn syn [[territoarium (biology)|territoarium]], wêrfan't de grutte útinoar rinne kin fan 2 oant wol 50 ha. Sawol by mantsjes as wyfkes bestiet der in hierargy, en frjemde soartgenoaten wurde mei it krassen fan 'e klauwen, geswaai mei de sturt en drigende lûden ferjage, wylst bekende buorlju no net daliks mei jûchhei ûnthelle wurde, mar ek wer net grutte agresje oproppe. Iikhoarntsjes binne tige beweechlike bistkes, dy't net inkeld treflike klimmers binne, mar ek goed swimme kinne en dat frijwillich dogge. Se bringe lykwols it grutste part fan 'e tiid yn 'e [[beam]]men troch, en hoewol't se geregeldwei op 'e boskflier foerazjearje, fiele se har dêr net rjocht feilich, en sykje se by de minste of geringste fersteuring beskûl yn in beam, dêr't se dan soms har bedriger fan in feilige hichte ôf lulk tatsjotterje. It omleechklimmen út 'e beammen dogge iikhoarntsjes opmerklikernôch mei de kop nei ûnderen ta. As men yn in bosk op 'e sneup giet nei iikhoarntsjes, moat men faak sûnder wat bedijd te hawwen wer op hûs oan, want it binne ornaris skouwe bistkes, dy't minsken al fan fierrens ôf oankommen hearre, en de ferfelende mar effektive gewoante hawwe om oan 'e efterkant fan in beamstam mei te draaien as men om 'e beam hinne rint. [[File:Eurasian Red Squirrel.jpg|right|thumb|120px|De wite [[bealch]] fan it iikhoarntsje.]] De [[peartiid]] falt by it iikhoarntsje meastal fan [[desimber]] oant [[febrewaris]] en nochris yn [[maaie]]/[[juny]]. Dêrby wurdt in wyfke faak hjitfolge troch ferskate mantsjes dy't derop út binne om te [[pearjen]]. Nei in [[draachtiid]] fan 36-42 dagen wurdt der in nêst fan 2-5 jongen smiten. Tige sûne wyfkes kinne soms sawol yn 'e perioade fan [[febrewaris]] oant [[april]], as yn [[july]] oant [[augustus]] jongje. It kreamnêst dat it wyfke dêrby yn 't foar oanleit, is fan in deegliker konstruksje as de gewoane sliepnêsten. De jongen wurde mei likernôch 10 wiken ôfwûn, wêrnei't se rillegau selsstannich binne. As se in fearnsjier âld binne, wurde se troch de mem fuortjage, mar se binne pas mei 9-10 moannen geslachtsryp. De populaasjetichtheid leit by iikhoarntsjes yn sawol [[nullewâld|nulle]]- as [[leafwâld]]en op 1-3 per 2 ha, mar yn [[tún|tunen]] en [[park]]en, dêr't de bisten byfuorre wurde, komme soms ûnnatuerlik hege tichtheden foar. Ofhinklik fan it [[biotoop]] oerlibbet mar 15-50% fan 'e bisten it earste libbensjier. Op syn heechsten kinne iikhoarntsjes yn it wyld 7 jier wurde. Natuerlike fijannen binne de [[hauk]], de [[beamotter]] en soms de [[foks]], as dy der ien op 'e grûn snippe kin. [[File:Ikorn.jpg|left|thumb|250px|In iikhoarntsje.]] ==Fretten== Iikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, mar libje benammentlik fan knoppen en [[sied (frucht)|sied]]den fan [[nullebeam]]men (lykas [[dinne-apel]]s), al frette se ek wol [[hazzenút|hazzenuten]], [[bûkenút|bûkenuten]], [[ikel (nút)|ikels]], [[eskdoarn]]sieden, [[kastanje (nút)|kastanjes]], [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], [[frucht (plant)|boskfruchten]] en [[poddestoel|poddestuollen]]. Dêrnjonken folje se dat [[herbivoar|fegetaryske]] dieet (fral yn it foarjier) oan mei [[ynsekten]] (fral [[rûp]]en), [[fûgel]]aaien en jonge pykjes. Iikhoarntsjes steane derom bekend dat se [[hjerst]]mis itensfoarrieden foar de [[winter]] oanlizze, fral besteande út nuten, dy't se yn 'e wâldboaiem bedobje. Soms ferjitte se wêr't se it spul begroeven hawwe, en groeit de nút yn 'e [[maityd]] út ta in nije beam. Iikhoarntsjes hawwe lykwols in ûntstellend goed ûnthâld foar sokke dingen, dat sa faak komt dat net foar. As se witte dat se yn 'e rekken holden wurde troch soartgenoaten (dy't de bedobbe nuten letter opgrave wolle en om se by har eigen winterfoarrie te foegjen), beare iikhoarntsjes soms dat se har nútsje op in beskaat plak begrave, wylst se it temûk by har hâlde om it pas (op in hiel oar plak) te bedobjen as se der wis fan binne dat se net begluorke wurde. [[File:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|right|thumb|250px|In iikhoarntsje op in bryfke fan 50 [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] [[kopeek|kopeken]].]] ==Status== It iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en de populaasje stabyl is. Yn [[Sibearje]] wurdt it iikhoarntsje wol [[jacht (op bisten)|bejage]] fanwegen syn [[pels]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] en yn it [[Itaalje|Noarditaljaanske]] [[Piëmont]] is it mei de soarte lykwols yn it neigean rekke nei't dêr troch de [[minske]] it [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis''), in [[eksoat]] út [[Noard-Amearika]], yntrodusearre waard. Yn [[Grut-Brittanje]] en [[Ierlân]] barde dat mei opsetsin, yn ferskate stadia tusken [[1876]] en [[1921]], wylst yn [[Piëmont]] yn [[1948]] twa pearkes út finzenskip ûntsnapten. [[File:Redsquirrel eating 2012.jpg|left|thumb|250px|In iikhoarntsje oant it miel.]] Tsjintwurdich libje der yn Grut-Brittanje minder as 140.000 (gewoane) iikhoarntsjes, wêrfan 85% yn 'e [[nullewâld]]en fan 'e [[Skotske Heechlannen]]. De [[leafwâld]]en fan súdlik [[Skotlân]] en fan [[Ingelân]] en [[Wales]] binne no frijwol hielendal kolonisearre troch it grize iikhoarntsje, dat grutter en sterker is as it gewoane iikhoarntsje, en oars as it gewoane iikhoarntsje [[ikel (nút)|ikels]] sûnder swierrichheden fertarre kin en der dus folle mear fiedingsstoffen út hellet. Fierders binne grize iikhoarntsjes faak dragers fan it [[iikhoarntsjesparapokken|iikhoarntsjes-parapokkefirus]], in sykte dêr't se sels fierhinne [[ymmúnsysteem|ymmún]] foar binne, mar dêr't gewoane iikhoarntsjes oan deagean kinne. Sadwaande is it gewoane iikhoarntsje yn Ingelân en Wales no weromkrongen ta ferskate ûntwiken dêr't it grize iikhoarntsje troch de minske aktyf warre wurdt, lykas it eilân [[Wight (eilân)|Wight]], foar de Ingelske súdkust (dêr't it grize iikhoarntsje nea trochkrongen is), en it eilân [[Anglesey]] (Ynys Môn), foar de kust fan noardwestlik Wales, dêr't grize iikhoarntsjes yn [[1998]] útrûge binne. Fierders binne der yn [[2012]] en [[2013]] gewoane iikhoarntsjes útset yn it wyld op it eilantsje [[Tresco (Scilly-eilannen)|Tresco]], ien fan 'e [[Scilly-eilannen]], foar de kust fan [[Cornwall]]. Dêr kamen se oars fan natuere net foar, mar natoerbeskermers binne fan doel om dat eilân, dêr't it iikhoarntsje gjin natuerlike fijannen hat, te brûken as fokplak foar in populaasje dy't dan letter wer oerbrocht wurde kin nei it fêstelân fan Ingelân. ==Opsomming fan ûndersoarten== [[File:Narisa.JPG|right|thumb|200px|It fuorjen fan iikhoarntsjes is in nuodlik dwaan, om't se net altyd ûnderskie meitsje tusken foer en fingers, en boppedat sitte se faak ûnder it ûngedierte.]] Der binne 23 erkende [[ûndersoarte]]n fan it iikhoarntsje: * it Alpeniikhoarntsje (''Sciurus vulgaris alpinus''; synonimen: ''S. v. baeticus'', ''hoffmanni'', ''infuscatus'', ''italicus'', ''meridionalis'', ''numantius'', ''segurae'' en ''silanus'') * it Altai-iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris altaicus'') * it Balkaniikhoarntsje ''Sciurus vulgaris balcanicus'' (synonimen: ''S. v. istrandjae'' en ''rhodopensis'') * it Jakoetyske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris arcticus''; synonym: ''S. v. jacutensis'') * it Jenisejiikhoarntsje (''Sciurus vulgaris martensi''; synonym: ''S. v. jenissejensis'') * it Kamtsjatka-iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris anadyrensis'') * it Kroätyske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris lilaeus''; synonimen: ''S. v. ameliae'' en ''croaticus'') * it Mantsjoerijske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris mantchuricus''; synonimen: ''S. v. coreae'' en ''coreanus'') * it Middenjeropeeske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris fuscoater''; synonimen: ''S. v. brunnea'', ''gotthardi'', ''graeca'', ''nigrescens'', ''russus'' en ''rutilans'') * it Oekraynske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris ukrainicus''; synonym: ''S. v. kessleri'') * it Oeraliikhoarntsje (''Sciurus vulgaris ognevi''; synonimen: ''S. v. bashkiricus'', ''golzmajeri'' en ''uralensis'') * it oriïntaalske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris orientis'') * ''Sciurus vulgaris cenerea'' * ''Sciurus vulgaris chiliensis'' * ''Sciurus vulgaris dulkeiti'' * ''Sciurus vulgaris exalbidus'' (synonimen: ''S. v. argenteus'' en ''kalbinensis'') * ''Sciurus vulgaris fedjushini'' * ''Sciurus vulgaris formosovi'' * ''Sciurus vulgaris fusconigricans'' * ''Sciurus vulgaris leucourus'' * ''Sciurus vulgaris rupestris'' * ''Sciurus vulgaris varius'' * it Skandinavyske iikhoarntsje (''Sciurus vulgaris vulgaris''; synonimen: ''S. v. albonotatus'', ''albus'', ''carpathicus'', ''europaeus'', ''niger'', ''rufus'' en ''typicus'') ==Keppelings om utens== *[https://www.zoogdiervereniging.nl/eekhoorn Side oer it iikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it iikhoarntsje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Red_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sciurus vulgaris}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Beamiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 4dau8jx65ulahypsm8gehd0tqbfzl4r Japansk iikhoarntsje 0 70779 1234016 1173095 2026-07-07T22:07:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234016 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Japansk iikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Sciurus_lis_in_Yatsugatake_1995-03-13.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |Wittenskiplike namme = Sciurus lis |Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Japansk iikhoarntsje (Sciurus lis).png|center|250px]] }} It '''Japanske iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus lis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), it [[ûnderskift]] fan 'e [[iikhoarntsjes en sliepmûzen]] (''Sciuromorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[echte iikhoarntsjes]] (''Sciurinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte beamiikhoarntsjes]] (''Sciurini''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes (ûnderskaai)|beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''). [[File:Japanese_Squirrel_edit2.jpg|left|thumb|200px|In Japansk iikhoarntsje.]] Dizze [[soarte]] komt inkeld foar yn [[Japan]], en waard yn [[1844]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. It Japanske iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-22 sm, mei in sturtlingte fan 13-17 sm en in gewicht fan likernôch 300 g. It [[ferspriedingsgebiet]] fan it Japanske iikhoarntsje besloech foarhinne de [[eilân|eilannen]] [[Honsjû]], [[Sjikokû]] en [[Kjûsjû]]. Koartby is it lykwols mei de populaasjes op Sjikokû en it súdwestlike part fan Honsjû yn it neigean rekke, wylst it Japanske iikhoarntsje op Kjûsjû, it súdlikste fan 'e fjouwer haadeilannen fan Japan, alhielendal ferdwûn is. Saakkundigen wite dy efterútgong benammen oan 'e fragmintaasje fan 'e [[wâld]]en, it natuerlike [[biotoop]] fan it Japanske iikhoarntsje, yn dy kontreien. Dy fragmintaasje is wer it gefolch fan 'e ûntginning fan almar mear [[lânbou]]grûn dy't nedich is om 'e Japanske befolkingsgroei (dy't pas resint ôfflakke is) te ûnderstypjen. Likegoed hat it Japanske iikhoarntsje de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn it sintrale en noardlike part fan syn [[areaal]] noch rûnom foarkomt. Behalven yn Japan komt it Japanske iikhoartsje as [[eksoat]] ek yn [[West-Jeropa]] foar. Yn [[Nederlân]] binne fral waarnimmings dien op 'e [[Utertske Heuvelrêch]], yn 'e [[Kop fan Oerisel]] en yn [[Twinte]], mar ek yn 'e [[dunen]] by [[Skeveningen]] en yn it uterste noarden fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. <gallery> Ofbyld:ニホンリス.jpg|Balansearjend op in tûke Ofbyld:Sciurus_lis_in_Inogashira_Parl.JPG|Ree om oan it miel Ofbyld:Écureuil_du_japon_kamakura.JPG|Posearjend? </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sciurus lis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Beamiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] 26375fqnyq3bvpx9y8htw6ffednd6rf Kaukasusiikhoarntsje 0 70792 1234049 1173098 2026-07-07T22:27:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234049 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kaukasusiikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Sciurus_anomalus_-_Jeita_Grotto.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') | Wittenskiplike namme = Sciurus anomalus | Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1778 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Kaukasusiikhoarntsje (Sciurus anomalus).png|center|250px]] }} It '''Kaukasusiikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sciurus anomalus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), it [[ûnderskift]] fan 'e [[iikhoarntsjes en sliepmûzen]] (''Sciuromorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[echte iikhoarntsjes]] (''Sciurinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte beamiikhoarntsjes]] (''Sciurini''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') en it lyknammige, monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Kaukasusiikhoarntsjes]] (''Tenes''). Dizze soarte komt foar yn 'e [[Kaukasus]] en it [[Midden-Easten]], dêr't er benammen yn [[bosk]]gebieten libbet. ==Fersprieding en biotoop== It Kaukasusiikhoarntsje is yn 'e [[Kaukasus]] lânseigen yn 'e noardlike helte fan [[Georgje]], dielen fan [[Kaukasus|Kaukazysk]] [[Ruslân]], it noarden en westen fan [[Azerbeidzjan]], en noardlik en sintraal [[Armeenje]]. Bûten de [[Kaukasus]] komt er ek foar yn dielen fan [[Iraan]], [[Irak]], [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]], [[Palestina]], [[Jordaanje]] en [[Lyts-Aazje]]. Yn [[Jeropa]] libbet er inkeld op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Lesbos]] en it [[Turkije|Turkske]] eilân [[Imbros]] (Gökçeada), beide yn 'e [[Egeyske See]]. It Kaukasusiikhoarntsje is ien fan twa iikhoarntsjesoarten dy't foarkomme op [[Middellânske See|Mediterrane]] eilannen. Syn ideäle natuerlike [[biotoop]] wurdt foarme troch [[leafwâld]] yn tuskenbeiden [[klimaat]]sônes en troch [[mingd wâld]], al komt er ek wol foar yn [[nullewâld]]. Yn 'e [[berch|bergen]] is er oantroffen oant op in hichte fan 2.000 m. [[File:Eichhoernchen.JPG|left|thumb|250px|It Kaukasusiikhoarntsje sjocht del op fotografen.]] ==Beskriuwing== It Kaukasusiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20-30&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 13-17&nbsp;sm en in gewicht fan 200&nbsp;g oant 1&nbsp;kg. De [[pels]] is griisbrún op 'e [[rêch]] en gielbrún op 'e [[bealch]]. Kaukasusiikhoarntsjes libje yn 'e [[beam]]men, dêr't se har nêsten bouwe. Se frette fral [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]], [[beam]]leaten en [[beam]]knoppen. ==Status== It Kaukasusiikhoarntsje waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1778]], troch de [[soölooch]] [[Johann Friedrich Gmelin]], al is it mooglik dat de namme ''Sciurus anomalus'' betocht is troch [[Johann Anton Güldenstadt]]. Dizze soarte hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er, benammen yn it [[Aazje|Aziatyske]] diel fan [[Turkije]], noch rûnom foarkomt. Yn 'e [[Levant]] liket dizze soarte lykwols efterút te buorkjen, en yn [[Israel]] wied er yn [[1993]] al hast útstoarn. De wichtichste bedrigings foar it Kaukasusiikhoarntsje komme fan 'e [[minske]], en nimme de foarm oan fan [[streuperij]] en [[ûntbosking]]. ==Undersoarten== Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan it Kaukasusiikhoarntsje: * ''Sciurus anomalus anomalus'' * ''Sciurus anomalus pallescens'' * ''Sciurus anomalus syriacus'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caucasian_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sciurus anomalus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Beamiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] mu4c1723mqk28ceby4oov2syh11ggm1 Japansk dwerchfleanhoarntsje 0 70849 1234015 1173116 2026-07-07T22:07:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234015 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Japansk dwerchfleanhoarntsje |Ofbyld= [[Ofbyld:Japanese dwarf flying squirrel.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[fleanende iikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Pteromys'') |Wittenskiplike namme = Pteromys momonga |Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Japansk dwerchfleanhoarntsje (Pteromys momonga).png|center|250px]] }} It '''Japanske dwerchfleanhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Pteromys momonga''; [[Japansk]]: ニホンモモンガ, ''Nihon momonga'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes]] (''Pteromyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Pteromys''). Dizze [[soarte]] komt inkeld foar yn [[Japan]], op 'e [[eilân|eilannen]] [[Honsjû]], [[Kjûsjû]] en [[Sjikokû]], en waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1844]], troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. It is de neiste sibbe fan it [[gewoane fleanende iikhoarntsje]] (''Pteromys volans''), dat ek yn noardeastlik [[Jeropa]] libbet. Likemin as oare "fleanende" iikhoarntsjes kin it Japanske dwerchfleanhoarntsje fleane, mar ynstee sweeft er, troch in [[hûd]]flap tusken syn [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en út te sprieden. [[File:Pteromys momonga by OpenCage.jpg|left|thumb|250px|In Japansk dwerchfleanhoarntsje.]] ==Uterlike skaaimerken== It Japanske dwerchfleanhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 14-20&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 10-14&nbsp;sm en in gewicht fan 150-220&nbsp;g. Dizze soarte wurdt fan "dwerch"-fleanhoarntsje neamd om him te ûnderskieden fan it folle gruttere [[Japanske reuzefleanhoarntsje]] (''Petaurista leucogenys''), dat in gewicht fan 1½&nbsp;kg berikke kin. It Japanske dwerchfleanhoarntsje hat in [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] griisbrún is en op 'e [[bealch]] witich. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, de [[each|eagen]] grut en de [[sturt]], dy't by it sweven as in soarte fan roer brûkt wurdt, is ôfplatte. Krekt as oare fleanende iikhoarntsjes hat it Japanske dwerchfleanhoarntsje tusken de [[foarpoat|foar]]- en de [[efterpoat]]en in losse [[hûd]]flap sitten, it saneamde [[patagium]], dat er strak lûke kin troch de poaten út te sprieden. Op dy manear kin er genôch luchtdragend fermogen opwekje om fan beam nei beam te sweven. ==Hâlden en dragen== Japanske dwerchfleanhoarntsjes libje fral yn [[mingd wâld|mingde wâlden]], op 'e legere [[berch]]skeanten. It binne [[nachtdier]]en, dy't de dei rêstend trochbringen yn hoalen yn 'e [[beam]]men. Dêrby lykje se leaver yn [[leafbeam]]men ta te hâlden as yn [[nullebeam]]men. De hoalen kinne natuerlik foarkomme of it wurk fan [[spjocht]]en wêze. It Japanske dwerchfleanhoarntsje fret benammen [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[blêd (plant)|blêden]], [[beam]]knoppen en [[skors]]. Om te iten nimt er in posysje oan wêrby't er ûnderstboppest hinget. Soms foerazjearret er ek op 'e wâldboaiem. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_dwarf_flying_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Pteromys momonga}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fleanend iikhoarntsje fan de Alde Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] 7ej8pqgdrcy8oqmen16o71yep8mu88a Kanadeesk fleanend iikhoarntsje 0 70857 1234036 1215971 2026-07-07T22:18:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234036 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kanadeesk fleanend iikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Glaucomys_sabrinus_2.jpeg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[fleanende iikhoarntsjes fan de Nije Wrâld]] (''Glaucomys'') | Wittenskiplike namme = Glaucomys sabrinus | Beskriuwer, jier= [[George Shaw (biolooch)|Shaw]], 1801 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Kanadeesk fleanend iikhoarntsje (Glaucomys sabrinus).png|center|250px]] }} It '''Kanadeeske fleanende iikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Glaucomys sabrinus''), ek wol it '''Kanadeeske fleanhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes]] (''Pteromyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fleanende iikhoarntsjes fan de Nije Wrâld]] (''Glaucomys''). Dizze [[soarte]] is lânseigen yn [[Noard-Amearika]]. Mei it [[Amerikaanske fleanende iikhoarntsje]] (''Glaucomys volans''), is it Kanadeeske fleanende iikhoarntsje ien fan twa soarten fleanende iikhoarntsjes dy't yn [[Amearika]] foarkomme. ==Fersprieding en biotoop== It Kanadeeske fleanende iikhoarntsje komt foar yn in grut part fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder hast hiel [[Kanada]], útsein it [[Arktis|Arktyske]] noarden, it eastlike [[eilân]] [[Nijfûnlân]] en it [[prêrje]]gebiet yn it suden fan 'e provinsjes [[Saskatchewan]] en [[Alberta]]. Yn it noardwesten strekt syn [[ferspriedingsgebiet]] him út oant djip yn [[Alaska]], dêr't it de midden en it súdeasten fan dy [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] beslacht. Yn 'e legere 48 [[Feriene Steaten]] komt it Kanadeeske fleanende iikhoarntsje foar by de westkust lâns oant yn sintraal [[Kalifornje]], yn 'e [[Rocky Mountains]] oant yn [[Kolorado]], en fierders yn it noarden fan it gebiet fan 'e [[Grutte Marren]], hiel [[Nij-Ingelân]] en it legere noardeasten, en hjir en dêr yn 'e [[Appalachen]], oant yn [[Firginia]] en [[Noard-Karolina|Noard]]- en [[Súd-Karolina]]. [[File:Flying Squirrel.jpg|left|thumb|180px|In Kanadeesk fleanend iikhoarntsje stelt nútsjes út in fûgelfuorrer.]] ==Uterlike skaaimerken== It Kanadeeske fleanende iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16½-19⅓&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11-15&nbsp;sm en in gewicht fan 75-140&nbsp;g (mar yn trochsneed 132&nbsp;g). De [[pels]] is tsjûk en op 'e [[rêch]] ljochtbrún oant bêzje-eftich. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] binne dûnkergrizich en de [[bealch]] is witich. Kanadeeske fleanende iikhoarntsjes hawwe grutte [[each|eagen]], lange [[snorhierren]] en in ôfplatte [[sturt]]. Tusken de foar- en efterpoaten sit it saneamde [[patagium]], in [[hier (begroeiïng)|behierre]] [[hûd]]flap dy't strak lutsen wurde kin troch de lidden út te sprieden, sadat it Kanadeeske "fleanende" iikhoarntsje sweve kin. ==Hâlden en dragen== Kanadeeske fleanende iikhoarntsjes binne [[nachtdier]]en dy't yn beamholtes nêsten oanlizze dêr't se de dei trochbringe. Sokke holtes kinne natuerlik wêze, mar it kinne ek ferlittene [[spjocht]]ehoalen wêze. Se hawwe yn har wengebiet ferskate nêsten, dêr't se geregeldwei tusken wikselje. By 't [[winter]] diele se faak ien nêst mei 4-10 soartgenoaten, wat har, troch de dielde lichemswaarmte, in protte enerzjy besparret. Se hâlde gjin [[wintersliep]]. De wichtichste natuerlik fijannen binne de [[Amerikaanske oehoe]] en ferskate oare soarten [[ûlen]], en fierders [[hauken]], de [[Amerikaanske marter]], de [[Kanadeeske lynks]], de [[foks]] en de [[hûskat]]. It Kanadeeske fleanende iikhoarntsje is in treflike klimmer en springer en kin, troch de hûdflap tusken syn foar- en efterpoaten strak te lûken, oansjenlik ôfstannen swevend ôflizze. (Yn 'e regel 5-25&nbsp;m, mar sweefflechten fan mear as 45&nbsp;m binne waarnommen.) Dêrby brûkt er syn sturt as roer, wat him hiel effisjint yn 'e loft manûvrearje lit. As er lânje sil, feroaret er syn lichemshâlding sa, dat de hûdflappen as in soarte fan [[parasjute]] wurkje om faasje te minderjen. Op 'e grûn binne Kanadeeske fleanende iikhoarntsjes lykwols lôch en ûnbehelpsum. Oer de [[fuortplanting]] fan it Kanadeeske fleanende iikhoarntsje is noch altyd net in protte bekend. Sûnt dizze soarte yn [[1801]] foar it earst troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[George Shaw]] beskreaun waard, miende men dat de wyfkes mar ien nêst jongen jiers produsearren. Dat wie lykwols in misbegryp, mei't yn [[2010]] yn súdlik [[Ontario]] fêststeld is dat de wyfkes dêre twa nêsten jongen jiers smite, wat yn [[2011]] befêstige is troch in soartgelikens ûndersyk yn [[Nij-Breunswyk]]. Teffens is yn [[2009]] fêststeld dat it Kanadeeske fleanende iikhoarntsje him yn Ontario soms fuortplantet mei it [[Amerikaanske fleanende iikhoarntsje]] (''Glaucomys volans''), dat op 't heden in flugge opmars nei it noarden trochmakket. [[File:Virginia_northern_flying_squirrel_on_a_tree_glaucomys_sabrinus_fuscus.jpg|left|thumb|180px|It bedrige Firginiaanske fleanende iikhoarntsje (''G. s. fuscus'').]] ==Fretten== [[File:Flying squirrel in a tree.jpg|right|thumb|250px|In "fleanend" Kanadeesk fleanend iikhoarntsje.]] Kanadeeske fleanende iikhoarntsjes frette benammen [[skimmels]], [[koarstmoassen]], [[poddestuollen]], [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]], [[beam]]soppen, [[blom]]men en [[beam]]knoppen, oanfolle mei [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fûgel]]aaien en soms sels wol pykjes. Se hawwe in skerpe [[rooksin]], dy't se brûke om [[truffel]]s op te spoaren, al lykje se dêr ek fisuële oanwizings foar te brûken, lykas de oanwêzigens fan houtrestanten, dy't in rotsjende beamstam oantsjutte, en har skerpe ûnthâld oangeande wêr't se earder truffels fûn hawwe. As it fretten krap wurdt, begjinne se itensfoarrieden oan te lizzen, itsij yn har eigen nêsten, itsij yn oare beamholten. Fral koarstmoassen en sied wurde opslein. ==Status== It Kanadeeske fleanende iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl liket te wêzen. De populaasjes oan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] wike yn [[genetika|genetysk]] opsicht ôf fan oare Kanadeeske fleanende iikhoarntsjes, hoewol net genôch om in aparte [[soarte]] te foarmjen. Twa [[ûndersoarte]]n dy't yn 'e [[Appalachen]] foarkomme, it Firginiaanske fleanende iikhoarntsje (''Glaucomys sabrinus fuscus'') en it Karolynske fleanende iikhoarntsje (''Glaucomys sabrinus coloratus''), binne bedrige, al is it mei de Firginiaanske ûndersoarte genôch bekommen dat er yn [[2008]] fan 'e [[reade list]] ôfhelle waard. Yn [[2011]] hat de [[Amerikaanske Fisk- en Faunatsjinst]] (''U.S. Fish and Wildlife Service'') it Kanadeeske fleanende iikhoarntsje lykwols ta in beskerme bistesoarte beneamd. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_flying_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Glaucomys sabrinus}} {{reflist}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Fleanend iikhoarntsje fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] cc8ernxbana2fv1tvpmm7vhdc1grimu Meksikaanske prêrjehûn 0 71211 1234099 1176105 2026-07-07T22:59:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234099 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme=Meksikaanske prêrjehûn | Ofbyld= [[Ofbyld:Perrito de la pradera mexicano (Cynomys mexicanus).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[prêrjehûnen]] (''Cynomys'') | Wittenskiplike namme = Cynomys mexicanus | Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1892 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Meksikaanske prêrjehûn (Cynomys mexicanus).png|center|250px]] }} De '''Meksikaanske prêrjehûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cynomys mexicanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Mamotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dizze [[soarte]] komt inkeld foar yn noardeastlik [[Meksiko]], dêr't de behanneling troch [[boer]]en, dy't it bist as skealik ûngedierte sjogge, derta laat hat dat de Meksikaanske prêrjehûn no in bedrige bistesoarte is. ==Fersprieding== Meksikaanske prêrjehûnen binne lânseigen yn in frij beheind part fan noardeastlik [[Meksiko]], dat de súdlike kontreien fan 'e steat [[Coahuila]] en noardlik [[San Luis Potosí]] beslacht. Se jouwe de foarkar oan [[gers]]flakten en [[steppe]]s sûnder [[rots]]ige [[grûn|ûndergrûn]] op in hichte fan 1.600-2.200&nbsp;m boppe seenivo. ==Uterlike skaaimerken== De Meksikaanske prêrjehûn hat trochinoar in totale lichemslingte fan 35½-43&nbsp;sm, mei in gewicht dat yn trochsneed 1&nbsp;kg bedraacht. De mantsjes binne grutter as de wyfkes. De [[pels]] is gielich, mei dûnkerder [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in wat ljochtere [[bealch]]. De [[sturt]] is koart, de [[each|eagen]] binne relatyf grut en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne sa lyts dat se inkeld fan deunby sichtber binne. ==Hâlden en dragen== Meksikaanske prêrjehûnen binne oerdeis aktyf en libje yn eigengroeven hoalen dy't ûndergrûnsk mei-inoar yn ferbining steane en sa in [[koloanje (biology)|koloanje]] of "stêd" (''town'') foarmje. Yn sokke koloanjes kinne hûnderten prêrjehûnen tahâlde, mar ornaris binne it minder as fyftich, mei ien mantsje as de ûnbekreaude lieder. De koloanje har ferskate yn-/útgongen en soms wenje oare bisten derby yn, lykas it [[bûnt grûniikhoarntsje|bûnte grûniikhoarntsje]] (''Xerospermophilus spilosoma'') of de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia''). Meksikaanske prêrjehûnen beskikke oer in tige kompeks kommunikaasjesysteem dat foar in grut part op fokalisaasjes berêst. Se kinne dravendewei in faasje berikke fan 55&nbsp;km/h. Op har menu steane benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], en hoewol't se eins [[herbivoar]] binne, frette se hiel selden wolris [[ynsekten]]. Har focht krije se hast folslein út har fretten. [[File:Perrito de la pradera mexicano.png|left|thumb|220px|In Meksikaanske prêrjehûn op wacht.]] De Meksikaanske prêrjehûn hâldt in koarte [[wintersliep]], dy't oer it algemien fan [[jannewaris]] oant [[april]] duorret. De [[peartiid]] begjint drekt dêrnei, wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan in moanne ien kear jiers in nêst fan likernôch 4 jongen smyt. Dy jongen komme keal en [[blynheid|blyn]] te wrâld, en brûke har sturtsjes yn 't earstoan as in soarte fan [[blinestôk]]. Mei 40 dagen geane de eachjes iepen en om ein [[maaie]], begjin [[juny]] hinne wurde se ôfwûn. Tsjin 'e [[hjerst]] kinne se selsstannich libje, mar se binne pas mei in jier geslachtsryp. Yn it wyld hawwe Meksikaanske prêrjehûnen in libbensferwachting fan 3-5 jier. Natuerlike fijannen binne fral de [[prêrjewolf]], [[reade lynks]], [[sulverdas]] en ferskate soarten [[hauken]], [[slangen]] en [[lytse marters]]. Foar jongen is ek [[ynfantiside]] troch soartgenoaten altyd in gefaar. ==Status== De Meksikaanske prêrjehûn hat de [[IUCN-status]] fan "bedrige". Yn [[1956]] kaam er noch yn in folle grutter gebiet foar, dat behalven dielen fan [[Coahuila]] en [[San Luis Potosí]] ek beskate kontreien yn 'e steat [[Nij-Leön]] omfieme. Mar dêr wied er tsjin 'e 1980-er jierren ferdwûn, en syn folsleine [[areaal]] beslacht no minder as 800 km², wat delkomt op krapoan 4% fan it eardere [[ferspriedingsgebiet]]. Fan gefolgen waard er yn [[1994]] útroppen ta in bedrige bistesoarte. De wichtichste oarsaak foar de efterútgong wie bestriding (benammen mei fergif en it [[gewear]]) troch [[boer]]en, dy't it bist as skealik ûngedierte en in obstakel foar har bedriuw beskôgen. Yn [[2007]] waard der in oerienkomst sletten tusken de Meksikaanske [[natoerbeskerming]]sorganisaasje ''[[Pronatura Noreste]]'' en partikuliere grûneigners, foar it meastepart [[feehâlder]]s, wêrby't goed 170&nbsp;km² lân apart set is foar de Meksikaanske prêrjehûn en dêrmei assosjearre bistesoarten, lykas beskate [[rôffûgels]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_prairie_dog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Cynomys mexicanus}} }} {{DEFAULTSORT:Meksikaanske prerjehun}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Prêrjehûn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] caxghwdp2gnp8xmltbmz187q0er8cue Kalifornysk grûniikhoarntsje 0 71267 1234032 1176098 2026-07-07T22:17:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234032 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kalifornysk grûniikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:CA Ground Squirrel on rock.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[rotsiikhoarntsjes]] (''Otospermophilus'') | Wittenskiplike namme = Otospermophilus beecheyi | Beskriuwer, jier= [[John Richardson (biolooch)|Richardson]], 1829 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Kalifornysk grûniikhoarntsje (Otospermophilus beecheyi).png|center|250px]] }} It '''Kalifornyske grûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Otospermophilus beecheyi''; foarhinne: ''Spermophilus beecheyi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[echte grûniikhoarntsjes]] (''Spermophilus'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rotsiikhoarntsjes]] (''Otospermophilus''). Dizze [[soarte]] libbet yn 'e westlike [[Feriene Steaten]] en noardwestlik [[Meksiko]], dêr't er frij algemien is en beskôge wurdt as maklik waar te nimmen. De beskriuwer, [[John Richardson (biolooch)|John Richardson]], ferneamde it Kalifornyske grûniikhoarntsje yn [[1829]] nei [[Frederick William Beechey]], in [[Grut-Brittanje|Britske]] [[see]]farder en [[ûntdekkingsreizger]] út 'e iere [[njoggentjinde iuw]]. ==Fersprieding en biotoop== It Kalifornyske grûniikhoarntsje komt rûnom foar yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kalifornje]] en [[Oregon]], en op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]]. Koartby hat er syn [[areaal]] útwreide nei dielen fan 'e steaten [[Washington (steat)|Washington]] en [[Nevada]]. Hy jout de foarkar in [[rots]]ige [[biotoop|biotopen]] mei [[strewelleguod]]. ==Uterlike skaaimerken== It Kalifornyske grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan sa'n 30&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan likernôch 15&nbsp;sm. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de [[kop]] en de boppekant fan 'e [[sturt]] spikkelbûnt, mei in brunige grûnklear dêr't witige of grizige plakjes op sitte. De [[bealch]] is folle ljochter, mei in krêmeftige of grizich wite kleur. Om 'e [[each|eagen]] hinne is it [[hier (begroeiïng)|hier]] witich, en om 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] hinne swartich. De [[sturt]] hat de foarm fan in [[plomsturt]], dy't foar in grûniikhoarntsje frij folumineus is. [[File:California ground squirrel at Point Lobos.jpg|left|thumb|250px|In Kalifornysk grûniikhoarntsje oan it foerazjearjen op it strân.]] ==Hâlden en dragen== Kalifornyske grûniikhoarntsjes libje yn eigengroeven hoalen dy't yn mienskip bewenne wurde, al hat elts eksimplaar syn eigen yngong. Hoewol't se maklik nuet makke wurde kinne, en op plakken dêr't faak [[minske]]n komme reewillich iten fan har oannimme, bringe se it grutste part fan 'e tiid op net mear as 25&nbsp;m fan har hoale troch, en gean se dêr mar komselden mear as 50&nbsp;m by wei. Yn 'e kâldere dielen fan har [[ferspriedingsgebiet]] hâlde Kalifornyske grûniikhoarntsjes [[winter]]deis ferskate moannen lang in [[wintersliep]], mar yn kontreien dêr't gjin [[snie]] falt, binne se almeast it hiele jier rûn aktyf. Op plakken dêr't it by 't [[simmer]] útsûnderlik hjit wurdt, hâlde se soms in stikmannich dagen in [[simmersliep]]. Natuerlike fijannen fan it Kalifornyske grûniikhoarntsje binne [[earnen]], [[waskbear]]en, [[foksen]], [[dassen]], [[wezeling]]en en fral [[rattelslangen]]. Kalifornyske grûniikhoarntsjes hawwe ferskate strategyen ûntjûn om har tsjin rattelslangen te ferdigenjen. Sa hawwe guon populaasjes yn [[Kalifornje]] in beskate [[ymmúnsysteem|ymmuniteit]] tsjin rattelslangegif ûntwikkele. De jongen, dy't sa'n ymmuniteit pas mei in moanne ûntjouwe, wurde wol beskerme trochdat it wyfke op âlde slangefellen omkôget en dan harsels en de jongen beslikket. Dêrtroch krije se de rook fan rattelslangen, en kinne se troch echte slangen dus minder goed opmurken wurde. Fierders skoppe Kalifornyske grûniikhoarntsjes, as se in rattelslange gewaarwurde, faak sân nei it bist, mei't de reäksje dêrop har helpt om yn te skatten hoe gefaarlik (want aktyf) oft it bist is, ôfhingjend fan 'e [[bloed]][[temperatuer]] fan 'e [[kâldbloedigens|kâldbloedige]] [[slange]]. ==Status== It Kalifornyske grûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn [[tún|tunen]] en [[park]]en wurdt er gauris beskôge as skealik ûngedierte, om't er [[sierplant]]en en [[beam]]men oanfret. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/California_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Otospermophilus beecheyi}} }} {{DEFAULTSORT:Kalifornysk gruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Rotsiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] kbg1nrmwn9raxotli33r6p6z1ai3t3k Hopy-wangpûdiikhoarntsje 0 71317 1233993 1175323 2026-07-07T15:50:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233993 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Hopy-wangpûdiikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Tamias-rufus-001.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes|Amerikaanske wangpûd-<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;iikhoarntsjes]] (''Neotamias'') | Wittenskiplike namme = Neotamias rufus | Beskriuwer, jier= [[Donald Frederick Hoffmeister|Hoffmeister]] & [[L. Scott Ellis|Ellis]], 1979| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Hopy-wangpûdiikhoarntsje (Tamias rufus).png|center|250px]] }} It '''Hopy-wangpûdiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Neotamias rufus'', foarhinne: ''Tamias rufus''), ek wol de '''Hopy-chipmunk''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes]] (''Neotamias''). Dit bist libbet yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. It Hopy-wangpûdiikhoarntsje waard foarhinne beskôge as in [[ûndersoarte]] fan it [[Koloradowangpûdiikhoarntsje]] (''Neotamias quadrivittatus''), mar nij ûndersyk hat útwiisd dat it om in aparte [[soarte]] giet. ==Fersprieding en biotoop== It Hopy-wangpûdiikhoarntsje komt foar yn it westlike part fan 'e [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] [[Kolorado]], besuden de [[rivier]] de [[Yampa (rivier)|Yampa]] en yn 'e dellingen fan 'e rivieren de [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en de [[Gunnison (rivier)|Gunnison]]. Ek libbet dit bist yn lytsere dielen fan 'e oanbuorjende steaten [[Utah]] en [[Arizona]]. Kwa [[biotoop]] jouwe Hopy-wangpûdiikhoarntsjes de foarkar oan [[rots]]ige gebieten mei [[pinjondin]]en en [[jeneverbeibeam]]men. ==Uterlike skaaimerken== It Hopy-wangpûdiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 10½-12½&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 8½-9½&nbsp;sm en in gewicht fan 52-62&nbsp;g. Hy is wat lytser fan stal as de measte [[Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes]], al binne de wyfkes justjes grutter as de mantsjes. Fierders ûnderskiedt it Hopy-wangpûdiikhoarntsje him troch it ûntbrekken fan swart [[hier (begroeiïng)|hier]] yn 'e rêchstreken. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] brún oant oranjebrún mei twa ljochtere streken yn 'e lingterjochting oan wjerskanten fan 'e [[wringe (rêchbonke)|wringe]]. Op 'e [[bealch]] en de [[kop]] is er ljochter fan kleur, mei twa witige streken dy't boppe en ûnder de [[each|eagen]] lâns rinne fan 'e [[snút]] nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]] ta. It Hopy-wangpûdiikhoarntsje beskikt lykas alle wangpûdiikhoarntsjes oer grutte [[wangpûde]]n, dy't brûkt wurde om fluch-fluch iten yn op te slaan dat letter op in feiliger plak yn alle rêst bepluze wurde kin. ==Hâlden en dragen== Hopy-wangpûdiikhoarntsjes binne fan natuere skouwe bistkes, en sels as se yn finzenskip holden wurde, kinne se nea echt nuet makke wurde. Yn it wyld lizze se nêsten oan yn [[rots]]spjalten of ûnder púnheapen. Se binne fluch en wis op 'e poaten op 'e steile rotskanten fan ravinen en frijsteande rotsen. Ek klimme se faak yn [[strewel]]len om by gaadlik iten te kommen, mar dat frette se dêr nea op; se loegje it yn har wangpûden en naaie der mei út nei har nêst of nei in útsjochpunt boppe-op in rots, dêr't se ûnder it iten har om-en-by skerp yn 'e rekken hâlde kinne. Hopy-wangpûdiikhoarntsjes frette meast [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan foar de [[winter]]. ==Status== It Hopy-wangpûdiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hopi_chipmunk ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tamias rufus}} }} {{DEFAULTSORT:Hopywangpudiikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Amerikaansk wangpûdiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] dp0jfx2gwkkjuhf6rtjy1lakeip840x Lyts wangpûdiikhoarntsje 0 71324 1234070 1183369 2026-07-07T22:43:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234070 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= lyts wangpûdiikhoarntsje| Ofbyld= [[Ofbyld:Tamias minimus.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes|Amerikaanske wangpûd-<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;iikhoarntsjes]] (''Neotamias'') | Wittenskiplike namme = Neotamias minimus | Beskriuwer, jier= [[John Bachman|Bachman]], 1939 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it lyts wangpûdiikhoarntsje (Tamias minimus).png|center|250px]] }} It '''lytse wangpûdiikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neotamias minimus''; foarhinne: ''Tamias minimus''), ek wol de '''lytse ''chipmunk''''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes]] (''Neotamias''). Sa't de namme al oanjout is dit de lytste [[soarte]] fan 'e wangpûdiikhoarntsjes of ''chipmunks'', en dêrnjonken is it ek de meast ferspraat foarkommende soarte fan [[Noard-Amearika]]. ==Fersprieding en biotoop== It [[ferspriedingsgebiet]] fan it lytse wangpûdiikhoarntsje beslacht de westlike en middennoardlike dielen fan 'e [[Feriene Steaten]], en dêropta hast hiel súdlik [[Kanada]], fan [[Britsk-Kolumbia]] en de súdlike [[Yukon]] yn it westen oant westlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] yn it easten. Lytse wangpûdiikhoarntsjes komme foar yn in ferskaat oan [[biotoop|biotopen]], wêrûnder sawol [[leafwâld]]en, [[mingd wâld|mingde wâlden]] as [[nullewâld]]en, en teffens mei [[strewelleguod]] begroeide flakten. ==Uterlike skaaimerken== It lytse wangpûdiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 18½-21¾&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 7½-10&nbsp;sm en in gewicht fan 25-66&nbsp;g. [[File:Chipmunk 2006.jpg|left|thumb|200px|In lyts wangpûdiikhoarntsje.]] De [[pels]] is bêzje-eftich oant ljochtbrún op 'e boppeste dielen fan 'e [[efterpoat]]en en de ûnderkant fan 'e [[kop]], mei in wat ljochtere [[bealch]], wylst de ûnderste dielen fan 'e [[efterpoat]]en, de [[foarpoat]]en, de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[snút]] en de [[sturt]] rodzich oant oranje-eftich kleurd binne. Oer de [[rêch]] rinne yn 'e lingterjochting fiif smelle swartige streken mei brune rânen, dy't faninoar skaat wurde troch (fjouwer) witige streken. Oer de boppeste helte fan 'e [[kop]] rinne twa opfallende witige streken fan 'e [[snút]] ûnder en boppe de [[each|eagen]] lâns nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]] ta. De [[wang]]en, it stikje pels tusken de beide streken yn, de boppekant fan 'e kop en de earen binne dûnkerbrún. ==Hâlden en dragen== Lytse wangpûdiikhoarntsjes binne oerdeis yn 't spier en frette benammentlik [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]] en [[ynsekten]]. Se libje yn eigengroeven ûndergrûnske hoalen, dêr't se itensfoarrieden oanlizze om 'e [[winter]] troch te kommen. Hoewol't se yn 'e kâlde moannen lange perioaden yn djippe [[sliep]] (oftewol [[winterrêst]]) trochbringe, hâlde se gjin echte [[wintersliep]]. De [[peartiid]] falt yn 'e iere [[maityd]]. De wyfkes smite jiers ien nêst fan 5-6 jongen. De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[hauken]], [[ûlen]] en [[martereftigen]]. ==Status== It lytse wangpûdiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Least_chipmunk ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tamias minimus}} }} {{DEFAULTSORT:lits wangpudiikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Amerikaansk wangpûdiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 34oq43sgveldvjij57xlpx1wkcvwm73 Himalayamarmot 0 71451 1233990 1173157 2026-07-07T15:48:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233990 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Himalayamarmot | Ofbyld=[[File:Himalayan_Marmot_at_Tshophu_Lake_Bhutan_091007_b.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota himalayana | Beskriuwer, jier= [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1841 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Himalayamarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Mamota himalayana'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn [[Himalaya]]-regio fan [[Súd-Aazje]]. Dizze [[soarte]] is wierskynlik it naust besibbe oan 'e [[steppemarmot]], dêr't er inkeld sels wol as [[ûndersoarte]] fan beskôge wurdt. De Himalayamarmot is lykwols ek relatyf nau besibbe oan [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] marmottesoarten, lykas de [[boskmarmot]]. ==Fersprieding en biotoop== Himalayamarmotten komme foar yn 'e hiele krite fan 'e [[Himalaya]], yn wide bôge dy't fan [[Ladach]], yn noardwestlik [[Yndia]], fia [[Nepal]], de Yndiaaske dielsteat [[Sikkim]] en it ûnôfhinklike steatsje [[Bûtan]] nei [[Arunachal Pradesh]], yn noardeastlik Yndia, rint. Se libje dêr op hichten dy't útinoar rinne fan 300 oant 4.800&nbsp;m boppe seenivo. Dêrnjonken komme se ek foar op dielen fan it [[Tibetaansk Plato]]. Wat har wengebiet oanbelanget, jouwe Himalayamarmotten de foarkar oan [[greide|berchgreiden]] en [[steppe]]-eftige [[biotoop|biotopen]] yn it [[heechberchtme]]. [[File:Himalayan marmots.jpg|left|thumb|250px|In pear Himalayamarmotten oan it wrakseljen.]] ==Uterlike skaaimerken== De Himalayamarmot kin in totale lichemslingte fan 70&nbsp;sm en in gewicht fan 9&nbsp;kg berikke. Dêrmei is er like grut as in grutte [[hûskat]]. Syn [[pels]] is brún oant dûnkerbrún oer it grutste part fan syn liif en swartich boppe op 'e [[kop]], mei opfallende gielige plakken op 'e [[wang]]en en it boarst. Himalayamarmotten libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]]. ==Folkloare== Undersyk troch de [[Frankryk|Frânske]] [[etnolooch]] [[Michel Peissel]] hat oannimlik makke dat it ferhaal oer nei [[goud]] gravende [[eamels]], dat yn 'e [[5e iuw f.Kr.|fyfde iuw f.Kr.]] opdist waard troch de [[Grikelân|Grykske]] [[histoarikus]] [[Herodoatus]], basearre wie op 'e praktyk fan pleatslike stammen op it [[Nasjonaal Park Deosai|Deosai-plato]] om goudstof te sykjen yn 'e bulten ierde dy't Himalayamarmotten út har ûndergrûnske hoalen útgroeven hiene. ==Status== De Himalayamarmot waard yn [[1841]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[biolooch]] [[Brian Houghton Hodgson]]. De soarte hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Himalayan_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota himalayana}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] ref5hha2wxgtfwyf242j64gor0nl3g8 Kamtsjatkamarmot 0 71492 1234035 1173158 2026-07-07T22:18:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234035 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kamtsjatkamarmot| Ofbyld= [[File:Marmota camtschatica img 4970.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota camtschatica | Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kamtsjatkamarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota camtschatica'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat lânseigen is op it [[Kamtsjatka-skiereilân]], yn it uterste easten fan [[Sibearje]]. Dizze [[soarte]] waard yn [[1811]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]]. De Kamtsjatkamarmot ûnderskiedt him fan oare soarten marmotten troch syn tekening: hy hat in gielige [[bealch]] en in grize [[rêch]], mar de [[pels]] boppe op syn [[kop]] is swart. Dêrfandinne syn [[Ingelsk]]e namme: ''black-capped marmot'', "swartpetmarmot". De Kamtsjatkamarmot hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-capped marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota camtschatica}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 1glbvom10odvf4gop06cyp8wdijf8su Olympyske marmot 0 71584 1234122 1176103 2026-07-07T23:12:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234122 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Olympyske marmot| Ofbyld= [[File:OlympicMarmotImageFromNPSFlipped.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota olympus | Beskriuwer, jier= [[C.&nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1898 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Olympyske marmot (Marmota olympus).png|center|250px]] }} De '''Olympyske marmot''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Marmota olympus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat útslutend foarkomt op it [[Olympysk Skiereilân]], yn it uterste noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]]. Dizze [[soarte]] waard foar it earst yn [[1898]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de Amerikaanske [[biolooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]], dy't him ''Arctomys olympus'' neamde. ==Fersprieding en biotoop== De Olympyske marmot komt útslutend foar op it [[Olympysk Skiereilân]], yn it uterste noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]]. Sa'n 90% fan 'e totale populaasje libbet dêr binnen de grinzen fan it [[Olympysk Nasjonaal Park]], dêr't dizze bisten faak waarnommen wurde kinne, yn 't bysûnder op 'e berchskeanten fan [[Hurricane Ridge]]. Se komme foar op hichten fan tusken de 900 en de 2.000&nbsp;m, mar benammen tusken de 1.500 en de 1.750&nbsp;m, en lizze har hoalen ornaris oan op 'e súdkant fan 'e berchskeanten, mei't dy mear [[delslach (waar)|delslach]] krije en dêr't sadwaande mear fretten groeid. [[File:OlympicMarmot1.jpg|left|thumb|220px|In Olympyske marmot. Hjir binne de ljochtere dielen fan 'e [[pels]] goed te sjen, dy't karakteristyk binne foar de [[simmer]].]] ==Uterlike skaaimerken== De Olympyske marmot is de grutste fan alle marmottesoarten, en hat trochinoar in kop-romplingte fan 42-60&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 15-25&nbsp;sm en in gewicht fan 3-11&nbsp;kg. Dêrmei is er likernôch sa grut as in út kluten woeksen [[hûskat]]. By Olympyske marmotten docht him de grutste [[seksuële dimorfy]] foar fan alle marmotten, mei't de mantsjes oer it generaal 9,3&nbsp;kg weagje, en de wyfkes 7,1&nbsp;kg. De [[kop]] is breed mei lytse [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in stompe [[snút]], it liif is gnobsk fan bou mei koarte, krêftige [[poat]]en en skerpe, hurde [[klau]]wen om mei te graven. De [[sturt]] is swier [[hier (begroeiïng)|behierre]] en kin suver wol trochgean foar in [[plomsturt]]. De [[pels]] is oer hast it hiele lichem brún oant readbrún, mar ûntwikkelet yn it [[simmer]]healjier ljochtere plakken, û.m. op 'e [[skouder]]s. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[snút]] is altyd witich fan kleur. ==Hâlden en dragen== Olympyske marmotten libje yn famyljegroepen dy't bestean út in mantsje, twa of trije wyfkes en harren jongen fan ferskate jiergongen, yn totaal soms mear as in tolvetal bisten. Fan [[septimber]] oant [[maaie]] hâlde se in [[wintersliep]], wêrby't se yn 't foar in ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fet]]foarrie oanlizze en har nesthoale beklaaie mei drûge gers. Nei't de iepenings ôfsletten binne, jouwe se har tsjininoaroan del om sa har lichemswaarmte te dielen en enerzjy te besparjen. Twa wiken nei't se begjin maaie út 'e wintersliep kommen binne, begjint de [[peartiid]]. Mei de [[grize marmot]] (''Marmota caligata'') plantet de Olympyske marmot him it stadichst fuort fan alle [[kjifdieren]]. Sawol de mantsjes as de wyfkes binne mei trije jier geslachtsryp, mar wyfkes nimme yn 'e regel pas mei fjouwer of fiif jier oan 'e fuortplanting diel. Dêrby produsearje se mar ien kear yn 'e twa jier in nêst fan 1-6 jongen, wêrfan't de helte de folgjende [[maityd]] net hellet. De [[draachtiid]] duorret by Olympyske marmotten sa'n 4 wiken. By de berte binne de jongen ûnbehierre en [[blynheid|blyn]]. Mei 4 wiken, as se in pels ûntwikkele hawwe, komme se foar it earst bûten, en mei 10 wiken wurde se ôfwûn. Jonge Olympyske marmotten bliuwe teminsten twa jier by har âlden. De Olympyske marmot hat in libbensferwachting fan tusken de 10 en 20 jier. De wichtichste natuerlike fijannen binne de [[prêrjewolf]], [[poema]], [[reade lynks]], [[Amerikaanske swarte bear]] en [[keningsearn]]. [[File:OlympicMarmotSunbathingFlipped.jpg|left|thumb|220px|In Olympyske marmot oan it sinnebaaien.]] ==Fretten== Olympyske marmotten frette benammen [[gers|gerzen]], [[sigge]]n, [[krûd (plant)|krûden]], [[blom]]men en [[moas]]. Se hawwe it leafst jonge griene [[planten]], mar tarre in grut part fan it jier fanneeds op [[woartel (plant)|plantewoartels]]. Soms frette se ek wol [[frucht (plant)|fruchten]] en [[ynsekten]]. Har focht krije se hast folslein binnen fia plantesoppen en [[dau]], dat se hoege mar komselden te drinken. ==Status== [[File:HurricaneRidge_7392t.jpg|right|thumb|250px|Hurricane Ridge, yn it [[Olympysk Nasjonaal Park]]: in typysk marmotte-[[biotoop]].]] De Olympyske marmot is de op ien nei seldsumste marmottesoarte, nei de [[Vancouvereilânmarmot]], dy't sa bedrige is dat syn tastân krityk is. Tsjin 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] begûn men op te merken dat Olympyske marmotten weiwaarden út gebieten dêr't se earder al foarkamen. Ut in ûndersyk dat yn [[2002]] ynsteld waard troch [[biolooch|biologen]] dy't ferbûn wiene oan 'e [[Universiteit fan Michigan]], die bliken dat de populaasje Olympyske marmotten elts jier mei 10% efterútbuorke, en dat de foarnaamste reden dêrfan [[predaasje]] troch de [[prêrjewolf]] wie, dy't oarspronklik net op it [[Olympysk Skiereilân]] foarkommen wie. Troch har trage fuortplanting krige de marmottestân gjin kâns om him dêrop te ferheljen. Tsjin [[2006]] wiene der nei skatting noch mar sa'n 1.000 Olympyske marmotten, mar troch de maatregels dy't de parkopsichters op basis fan 'e útkomsten fan it ûndersyk namen om it tal prêrjewolven yn it nasjonaal park werom te bringen, koe de marmottepopulaasje tusken [[2006]] en [[2010]] wer tanimme oant sa'n 4.000 eksimplaren. De Olympyske marmot hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", fanwegen de beskerming dy't it Olympysk Nasjonaal Park oan likernôch 90% fan 'e populaasje biedt. Boppedat hat de Olympyske marmot de status fan beskerme diersoarte en is de [[jacht (op bisten)|jacht]] op 'e bisten ûnder de steatswetjouwing fan [[Washington (steat)|Washington]] ek bûten de grinzen fan it [[nasjonaal park]] ferbean. Nettsjinsteande dat rint de marmottestân yn guon dielen fan it [[Olympyske Nasjonaal Park]] noch altyd tebek fanwegen de opmars fan [[beam]]men op 'e [[greide|berchgreiden]]. Ek komme marmotten mar selden foar yn it minder gaadlike, wietere súdwestlike diel fan it nasjonaal park. Sûnt [[2009]] is de Olympyske marmot it "offisjele lânseigen sûchdier" fan 'e steat Washington. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Olympic_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota olympus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 1h4tkmbkmgxg9ntmcogub02lppa224l Menzbiermarmot 0 71587 1234101 1210443 2026-07-07T23:00:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234101 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= menzbiermarmot| Ofbyld= [[File:Stamps of Uzbekistan, 2012-64.jpg|200px|]]<br>In menzbiermarmot op in [[Oezbekistan|Oezbeekske]] postsegel út [[2012]].| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota menzbieri | Beskriuwer, jier= [[Daniil Nikolajevitsj Kasjkarov|Kasjkarov]], 1925 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart= }} De '''menzbiermarmot''' of '''Menzbiers marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota menzbieri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn it [[Tjensjanberchtme]], yn eastlik [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]] en [[Oezbekistan]]. De natuerlike [[biotoop]] fan 'e menzbiermarmot is tuskenbeiden [[greidlân]] op 'e berchskeanten dêre. Dizze [[soarte]] waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1925]]. De namme fan it bist is in hommaazje oan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Michaïl Aleksandrovitsj Menzbier]] ([[1855]]-[[1935]]). De menzbiermarmot hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat de leechste is fan 'e trije foarmen fan bedriigdheid (de oare beide binne "bedrige" en "krityk"). De menzbiermarmot wurdt benammen yn 'e benearing brocht troch [[habitat]]ferlies. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Menzbier's_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota menzbieri}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] g9h9h085fb77lwaccf43aamrrod8nm7 Langsturtmarmot 0 71782 1234065 1173159 2026-07-07T22:38:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234065 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= langsturtmarmot| Ofbyld= [[File:Golden-Marmot.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota caudata | Beskriuwer, jier= [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hilaire]], 1844| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''langsturtmarmot''' of '''reade marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota caudata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn [[Sintraal-Aazje]]. ==Fersprieding en biotoop== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e langsturtmarmot omfiemet dielen fan [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Tadzjikistan]], [[Oezbekistan]], [[Afganistan]], [[Pakistan]], [[Yndia]] en [[Sina]], dêr't dizze [[soarte]] libbet yn 'e [[berch]]gebieten fan 'e [[Hindoekûsj]], de [[Karakoram]], it westen fan 'e [[Kunlun]], de [[Pamir]], de [[Altai (berchtme)|Altai]] en it westen fan 'e [[Tjensjan-bergen]]. Yn 'e regel komme langsturtmarmotten foar op in hichte fan tusken de 1.400 en 4.800&nbsp;m. Se jouwe de foarkar oan tuskenbeiden [[gers]]lân. De grutste populaasjes befine har op 'e [[heechberchtme]][[steppe]]s fan 'e Altai en de [[heechberchtme]][[woastyn]] fan 'e eastlik Pamir. ==Skaaimerken== De langsturtmarmot wurdt troch [[soölooch|soölogen]] benammen as in aparte soarte ûnderskaat op grûn fan 'e genitale [[bonke]]n: it [[penisbonke|penisbonkje]] hat by langsturtmarmotten in folle yngewikkelder struktuer as by oare marmottesoarten. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota caudata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] 3mbsfqvt2i0jd5pafnt7nd3sw2a6nyb 1234067 1234065 2026-07-07T22:42:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 bettere foto 1234067 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= langsturtmarmot| Ofbyld= [[File:Long-tailed_Marmot_-_Shreeram_M_V_-_Suru_Valley.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') | Wittenskiplike namme = Marmota caudata | Beskriuwer, jier= [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hilaire]], 1844| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''langsturtmarmot''' of '''reade marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota caudata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt yn [[Sintraal-Aazje]]. ==Fersprieding en biotoop== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e langsturtmarmot omfiemet dielen fan [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Tadzjikistan]], [[Oezbekistan]], [[Afganistan]], [[Pakistan]], [[Yndia]] en [[Sina]], dêr't dizze [[soarte]] libbet yn 'e [[berch]]gebieten fan 'e [[Hindoekûsj]], de [[Karakoram]], it westen fan 'e [[Kunlun]], de [[Pamir]], de [[Altai (berchtme)|Altai]] en it westen fan 'e [[Tjensjan-bergen]]. Yn 'e regel komme langsturtmarmotten foar op in hichte fan tusken de 1.400 en 4.800&nbsp;m. Se jouwe de foarkar oan tuskenbeiden [[gers]]lân. De grutste populaasjes befine har op 'e [[heechberchtme]][[steppe]]s fan 'e Altai en de [[heechberchtme]][[woastyn]] fan 'e eastlik Pamir. ==Skaaimerken== De langsturtmarmot wurdt troch [[soölooch|soölogen]] benammen as in aparte soarte ûnderskaat op grûn fan 'e genitale [[bonke]]n: it [[penisbonke|penisbonkje]] hat by langsturtmarmotten in folle yngewikkelder struktuer as by oare marmottesoarten. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_marmot ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Marmota caudata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Marmot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] cff5kdyfk4lpom48om583ur1izwcclu Japanske sliepmûs 0 71986 1234019 1173210 2026-07-07T22:08:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234019 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Japanske sliepmûs |Ofbyld= [[File:冬眠に備え脂肪を蓄えた状態のヤマネ.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') |Skaai= [[Japanske sliepmûzen]] (''Glirulus'') |Wittenskiplike namme = Glirulus japonicus |Beskriuwer, jier= Schinz, 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Japanske sliepmûs (Glirulus japonicus).png|center|250px]] }} De '''Japanske sliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Glirulus japonicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Japanske sliepmûzen]] (''Glirulus''). Dizze [[soarte]] komt inkeld foar yn [[Japan]], dêr't er yn [[wâld]]en mei in tuskenbeiden [[klimaat]] libbet. [[File:あるヤマネの全長.JPG|left|thumb|200px|In Japanske sliepmûs.]] ==Beskriuwing== Yn it [[Japansk]] hjit dit bist de ''yamane'' (ヤマネ of 山鼠). De Japanske sliepmûs hat in ljochtgrize [[pels]] mei in opfallende brede dûnkergrize streek, dy't yn 'e lingterjochting oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint. Japanske sliepmûzen ûnderskiede har fan oare sliepmûzen troch har fermogen om mei grutte faasje ûnderstboppest oan 'e ûnderkant fan tûken te draven. Hja binne [[omnivoar]]en, dy't meast [[ynsekten]], [[bei]]en en [[blom]]menektar frette. ==Status== De Japanske sliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Glirulus japonicus}} }} {{DEFAULTSORT:Japanske sliepmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sliepmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] h904zy2z1i2y4bqbcgb8kpz623hso3k Hazzemûs 0 72161 1233987 1177078 2026-07-07T15:47:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233987 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= hazzemûs| Ofbyld= [[Ofbyld:Haselmaus.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[hazzemûzen]] (''Muscardinus'') | Wittenskiplike namme = Muscardinus avellanarius | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hazzemûs (Muscardinus avellanarius).png|center|250px]] }} De '''hazzemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Muscardinus avellanarius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hazzemûzen]] (''Muscardinus''), dat foarkomt yn it grutste part fan [[kontinint]]aal [[Jeropa]]. Dêrûnder binne ek dielen fan [[Nederlân]], mar út [[Fryslân]] binne gjin waarnimmings bekend. De namme fan dizze soarte hat neat mei de [[hazze]] te krijen, mar nammenste mear mei de [[hazzebeam]] ([[Nederlânsk]]: ''hazelaar''). De hazzemûs waard yn [[1758]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]], de grûnlizzer fan 'e moderne [[taksonomy]]. It is ien fan 'e lytsere sliepmûzesoarten, en de iennichste dy't lânseigen is op 'e [[Britske Eilannen]]. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De hazzemûs komt foar yn it grutste part fan [[kontinint]]aal [[Jeropa]], útsein it [[Ibearysk Skiereilân]]. De súdwestgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] bochtet troch súdwestlik [[Frankryk]]. Ek yn it grutste part fan 'e [[Benelúks]] komt er net foar, mar yn 'e [[Ardinnen]] wol. Fierders ûntbrekt er yn it uterste noardwesten fan [[Frankryk]], yn it grutste diel fan it [[Dútslân|Dútske]] [[Nedersaksen]] en oan 'e [[Noardsee]]kust fan [[Sleeswyk-Holstein]], op it [[Denemark|Deenske]] [[skiereilân]] [[Jutlân]], yn [[Pommeren]] (it noardwestlike diel fan [[Poalen]]), by de súdlike [[Adriatyske See|Adriatyske kust]] lâns, yn 'e "hakke" fan 'e [[Lears fan Itaalje]], yn [[Gryksk-Masedoanje]] en [[West-Traasje]], en yn [[East-Traasje]] ([[Jeropa|Jeropeesk]] [[Turkije]]). Hazzemûzen komme likemin foar op 'e [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]], útsein yn it noardeastlike part fan [[Sisylje]]. Wol binne se lânseigen yn súdlik [[Ingelân]] en [[Wales]] en fierder noardlik yn it greefskip [[Kumbria]]. Ek op 'e [[Denemark|Deenske Eilannen]] komme se foar, krekt as yn súdlik [[Sweden]], mar nèt yn [[Skaanje]], it aldersúdlikste diel fan Sweden. De eastgrins fan har [[areaal]] rint fan 'e kust fan 'e [[Swarte See]], yn [[Roemeenje]], fia [[Moldaavje]], de [[Oekraïne]] en [[Ruslân]] nei sintraal [[Letlân]], dêr't er einiget oan 'e súdkust fan 'e [[Golf fan Riga]]. Yn sintraal [[Jeropeesk Ruslân]] rikt it ferspriedingsgebiet fier nei it easten, oant yn it [[Oeral (berchtme)|Oeral]]berchtme. Dêrnjonken binne der noch twa isolearre populaasje, ien yn it noarden, yn westlik [[Estlân]], en ien yn it suden, by de noardkust fan [[Lyts-Aazje]] lâns, fan [[Istanbûl]] oant [[Trabzon]]. Hoewol't se yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] net lânseigen binne, is der frij resint in populaasje hazzemûzen yn [[County Kildare]] ûntdutsen, dy't him fia de dêr rûnom foarkommende [[hage]]n fluch oer it súdlike part fan it eilân út liket te wreidzjen. ===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân=== Yn [[Nederlân]] kamen hazzemûzen foarhinne inkeld foar yn it súdlike part fan [[Súd-Limburch]], al wie der yn [[1936]] in waarnimming te [[Beek (Gelderlân)|Beek]] (by [[Nimwegen]]). Sûnt de iuwwiksel hawwe der lykwols ferskate befêstige waarnimmings fan hazzemûzen west yn 'e omkriten fan [[Stedskanaal]], yn it eastlike grinsgebiet fan 'e provinsjes [[Grinslân]] en [[Drinte]], en ien by [[Mûntsjedam]], oan 'e [[Iselmar]]kust fan [[Noard-Hollân]]. Yn dat lêste gefal kin hast mei wissichheid steld wurde dat it om in omdoarmjende ienling gie, mar yn it noardeasten fan it lân is it mooglik dat de hazzemûs krekt as de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') syn [[areaal]] oan it útwreidzjen is. Ut [[Fryslân]] binne lykwols fan dit bist (noch) gjin waarnimmings bekend. [[File:Muscardinus_avellanarius_7.jpg|left|thumb|270px|In hazzemûs op 'e wâldboaiem.]] ==Uterlike skaaimerken== De hazzemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 6½-9&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 5⅓-8¼&nbsp;sm en in gewicht fan 15-25&nbsp;g (oant 40&nbsp;g flak foar de [[wintersliep]]). De [[pels]] hat in opfallende oranjegiele oant oranjebrune kleur op 'e [[rêch]], en giet stadichoan oer yn wat ljochter [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[bealch]]. Jongere eksimplaren binne wat grizer fan kleur. De [[each|eagen]] binne tige grut en folslein swart fan kleur, en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne oan 'e lytse kant foar in [[sliepmûs]]. De [[sturt]] hat deselde kleur as de rêch en is tichtbehierre en hiel beweeglik; hazzemûzen brûke har sturt benammen om op te lynjen, as in soarte fan fyfde [[poat]]sje. ==Biotoop== Hazzemûzen libje yn [[leafwâld]]en, wêrby't se de foarkar jouwe oan [[bosk]]rânen. Ek komme se wol foar yn grutte [[tún|tunen]], [[hage]]n, [[houtwâl]]en en jonge oanplant. In betingst is wol dat der foldwaande beskutting oanwêzich is, ornaris yn 'e foarm fan [[toarnbosk]]en, jonge [[hazzebeam]]kes of [[kamperfoelje]]. Yn 'e [[Alpen]] binne hazzemûzen oantroffen oant op 1.700&nbsp;m hichte. [[File:Dormouse on hand.jpg|right|thumb|250px|In hânfol hazzemûs.]] ==Hâlden en dragen== De hazzemûs is in beambewenner, dy't bolfoarmige nêsten fan twiichjes en [[blêd (plant)|blêden]] yn [[beam]]men en [[strûk]]en makket, mei in trochsneed fan 6-12&nbsp;sm. Sokke nêsten wurde almeast oanlein op in hichte fan 50&nbsp;sm oant 2&nbsp;m, mar ek wolris heger, oant op 20&nbsp;m. Der is almeast gjin iepening; de hazzemûs wringt him gewoan troch de nêstwand hinne nei binnen ta. Kwa foarm liket in hazzemûzenêst sterk op it nêst fan 'e [[nôtmûs]] (''Micromys minutus''), mar dêrfan kin it ûnderskaat wurde trochdat nôtmûzenêsten tichter by de grûn boud wurde yn opgeand [[gers]] of [[reid]], en ek fan dy materialen makke binne. Hazzemûzen binne in [[nachtdier]]en, dy't [[simmer]]deis de hiele nacht yn 't spier binne. Fan [[septimber]] ôf dogge se nachts tuskentroch ek ferskate kearen eefkes in slûchje yn har nêst. By it foerazjearjen weagje se har selden fierder as 200&nbsp;m fan har nêst ôf. It binne tige beweeglik bistkes, dy't treflik klimme en springe kinne. Se binne net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]], en ferskate eksimplaren diele faak in wengebiet. Fan [[oktober]] oant [[april]] hâldt de hazzemûs in [[wintersliep]], dy't er trochbringt yn in spesjaal foar dat doel oanlein winternêst op 'e [[grûn]]. [[File:Haselmaus.JPG|left|thumb|230px|Hazzemûzen binne treflike klimmers.]] De [[peartiid]] begjint koart nei de ein fan 'e wintersliep. Nei in [[draachtiid]] fan 22-24 dagen smyt it wyfke dan yn 'e regel 2 kear jiers in nêst fan 3-7 jongen. De earste berteweach falt yn [[july]], en de twadde om ein [[augustus]], begjin [[septimber]] hinne. De jongen binne mei twa jier geslachtsryp. Yn [[Ruslân]] bedraacht de populaasjetichtheid fan 'e hazzemûs 3½-10 eksimplaren de ha, mar yn [[West-Jeropa]] leit dat sifer folle leger; yn [[Dútslân]] bygelyks, libbet mar 1 hazzemûs op 'e 10&nbsp;ha. Hazzemûzen hawwe yn it wyld in libbensferwachting fan maksimaal 4 jier en yn finzenskip fan maksimaal 6 jier. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de [[foks]], [[das]], [[harmeling]], [[wezeling]] en ferskate [[ûlen|ûle]]-soarten. ==Fretten== Hazzemûzen frette benammentlik [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[bei]]en en oare [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], jonge leaten en [[blêd (plant)|blêden]]. Dat fegetaryske menu folje se lykwols geregeldwei oan mei [[ynsekten]] en [[larve]]n. Se lizze mar komselden itensfoarrieden oan foar de [[winter]]. [[File:Ghiro_a_Sasso_Pisano.JPG|right|thumb|200px|In hazzemûs fan deunby besjoen.]] ==Status== De hazzemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn guon dielen fan it areaal giet de hazzemûzestân efterút fanwegen [[habitat]]ferlies trochdat [[leafbosk]] kappe wurdt of om't [[hage]]n tefolle en te faak bysnoeid wurde. Yn it [[Feriene Keninkryk]] hat de hazzemûs in beskerme status ûnder de ''Wildlife and Countryside Act'' ("Fauna- en Plattelânswet"). ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/hazelmuis Side oer de hazzemûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e hazzemûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hazel_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Muscardinus avellanarius}} }} {{DEFAULTSORT:Hazzemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sliepmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] r61s7hznut4sqvqogedrt2d6anbiyyw Ikelmûs 0 72181 1234001 1187604 2026-07-07T15:59:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234001 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= ikelmûs |Ofbyld= [[File:Talmont lerot1.JPG|250px]] |lûd=[[File:Gartenschläfer-Ruf (lauter).ogg|center|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') |Skaai= [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') |Wittenskiplike namme = Eliomys quercinus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de ikelmûs (Eliomys quercinus).png|center|250px]] }} De '''ikelmûs''' of '''túnsliepmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Eliomys quercinus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys''), dat foarkomt yn hast hiel súdwestlik [[Jeropa]] en dêropta dielen fan [[East-Jeropa]]. De ikelmûs is tsjintwurdich in bedrige bistesoarte. Syn neiste sibben binne de [[Afro-Aziatyske woastynsliepmûs]] (''Eliomys melanurus'') en de [[Magrebsliepmûs]] (''Eliomys munbyanus''). Op 'e eilannen yn it [[Westlik Bekken (Middellânske See)|Westlik Bekken]] fan 'e [[Middellânske See]] libje ferskate ôfwikende [[ûndersoarte]]n. ==Fersprieding== ===Algemien foarkommen=== De ikelmûs komt foar op it hiele [[Ibearysk Skiereilân]] en yn hast hiel [[Frankryk]], útsein it de westlikste punt fan [[Bretanje]]. Yn [[Itaalje]] ûntbrekt er inkeld yn it uterste noardeasten en yn 'e "hakke" fan 'e [[Lears fan Itaalje]]. Fierders libbet er yn hiel [[Switserlân]] en [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]], westlik [[Eastenryk]], súdlik en sintraal [[Dútslân]] en hast hiel [[Belgje]], útsein it noarden en westen fan [[Flaanderen]]. Yn westlik [[Tsjechje]] libbet er yn it [[Ertsberchtme]], tsjin 'e Dútske grins oan. Bûten dat oaniensletten gebieten komme ikelmûzen ek foar yn isolearre populaasjes op guon [[eilân|eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]], te witten: [[Korsika]], [[Sardynje]], [[Sisylje]], de [[Liparyske Eilannen]] (benoarden Sisylje) en de [[Baleären]]. Isolearre populaasjes besteane ek yn [[East-Jeropa]], dêr't de ikelmûs yn 'e [[Dalmaasje (regio)|Dalmatyske]] kuststripe oan 'e eastkant fan 'e [[Adriatyske See]] foarkomt, en fierders yn sintraal [[Roemeenje]] en it noarden fan [[Moldaavje]], de [[Tatra]], op 'e grins fan [[Poalen]] en [[Slowakije]], ferskate gebieten yn sintraal [[Ruslân]], de noardlike [[Oekraïne]] en súdeastlik [[Wyt-Ruslân]], en yn in grut oaniensletten gebiet dat súdlik [[Finlân]], hiel [[Estlân]], noardlik [[Letlân]] en dielen fan noardwestlik [[Ruslân]] omfiemet. [[File:Eliomys_quercinus01.jpg|left|thumb|250px|In ikelmûs.]] ===Foarkommen yn Nederlân=== Yn [[Belgje]] wreidet de ikelmûs syn [[ferspriedingsgebiet]] op guon plakken nei it noarden ta út, en yn [[Flaanderen]] binne waarnimmings dien oant op luttele kilometers fan 'e Nederlânske grins yn [[Siuwsk-Flaanderen]], mar oant no ta is er, ynsafier bekend, noch net ta [[Seelân]] trochkrongen. Yn [[Nederlân]] komt de ikelmûs fan âlds inkeld foar yn dielen fan [[Súd-Limboarch]], dy't oer it algemien gearfalle mei de [[kalk]]hâldende ûndergrûn yn it uterste súdwesten. Sûnt [[2000]] binne der lykwols ek befêstige waarnimmings dien oan 'e [[Dútslân|Dútske]] grins yn [[Midden-Limboarch]], en yn 'e [[Utertske Heuvelrêch]], yn 'e provinsje [[Utert (provinsje)|Utert]]. Yn [[2007]] koene ûndersikers yn Súd-Limboarch lykwols mar 9 eksimplaren fine op plakken dêr't de ikelmûs yn it ferline frij algemien wie. Hja wiene fan betinken dat de fersobering fan it lânskip en de [[klimaatferoaring]] (dy't de [[wintersliep]] op ynopportune mominten ûnderbrekt) debet wiene oan dy efterútgong. Yn noardlik [[Dútslân]] bestiet ek in lytse populaasje ikelmûzen, mar dy is blykber net yn steat om him út te wreidzjen. Yn [[Fryslân]] komt dit bist net foar. ==Uterlike skaaimerken== De ikelmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-17&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9-14½&nbsp;sm en in gewicht fan 50-140&nbsp;g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[kop]] brún oant griisbrún. Oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rint in skerpe demarkaasjeline mei de wite [[bealch]], [[kiel]] en [[poat]]en. It meast opfallende skaaimerk fan dit bist is syn "masker", in swarte streek dy't him fan 'e [[snút]] ôf oer de [[each|eagen]] oant efter de [[ear (lichemsdiel)|earen]] rint. Dy earen stekke wol út, mar binne net mâle grut foar in [[sliepmûs]]. De eagen binne swart en rûn. De [[sturt]] is oan 'e ûnderkant witich, mei in boppekant dy't oan it begjin brún is en einiget yn in swarte punt, hoewol't de uterste [[hier (begroeiïng)|hierpunten]] fan 'e plom wer witich binne. [[File:Eliomys_quercinus02.jpg|right|thumb|180px|In ikelmûs.]] ==Biotoop== Ikelmûzen libje yn gebiet mei genôch [[rots]]partijen, [[stien]]fjilden, muorkes en oare [[stien]]nen dêr se har efter, ûnder of tusken ferskûlje kinne. Ek it foarkommen fan [[bosk]] mei in opgeande boaiemfegetaasje is fan belang. Behalven yn [[leafwâld]] mei in gloaiend terrein op in rotsige ûndergrûn komme se ek foar yn [[hage]]n, [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]], [[wyngerd]]s en [[tún|tunen]]. Yn 'e [[Alpen]] binne se waarnommen oant op in hichte fan 2.000&nbsp;m. ==Hâlden en dragen== De ikelmûs is benammen nachts aktyf, mar it is strikt nommen net in [[nachtdier]], mei't er ek wolris deis foar 't ljocht komt. Ornaris ferlit er lykwols yn 'e jûnsskimer syn nêst, en keart er dêr pas wer werom tsjin 'e moarnsdage. Yn it foar- en neijier komt er tuskentroch ferskate kearen eefkes werom om in knipperke te meitsjen. Nêsten wurde oanlein yn [[grot]]ten, [[stiengat]]ten, [[rots]]spjalten, herntsjes yn muorren of nêstkasten, mar meast yn [[beam]]holten. Soms bouwe se sèls in bolfoarmich nêst fan [[moas]], [[hier (begroeiïng)|hier]] en [[fear (fûgel)|fearren]]. By 't [[winter]] kringe se ek wol [[minske|minsklike]] wenten en bygebouwen binnen om har sêd te iten oan opsleine [[frucht (plant)|fruchten]] of om der har [[wintersliep]] troch te bringen. [[File:Gartenschlaefer082014a.jpg|left|thumb|250px|In ikelmûs oan it miel.]] Hoewol't ikelmûzen goed klimme kinne, ferpleatse se har almeast oer de [[grûn]]. It binne sosjale bistkes, dy't yn famyljegroepen libje. Fan [[oktober]] oant yn [[april]] hâlde se in [[wintersliep]] en fuort neitiid brekt foar har de [[peartiid]] oan. Nei in [[draachtiid]] fan 21-23 dagen smyt it wyfke yn 'e regel 1 kear, mar soms 2 kear jiers in nêst fan 4-6 jongen. Dy fertoane har al rillegau bûten it nêst, en folgje dan yn in inkele rige har mem wêr't dy ek mar giet. As jongen binne ikelmûzen tige boartlike bisten, en se binne dan ek faak oan it mâljeien op of om har mem hinne. De wyfkes berikke pas nei har twadde wintersliep geslachtsripens. De populaasjetichtheid leit yn gaadlike [[biotoop|biotopen]] om 'e 3 eksimplaren de ha hinne, oant hast dûbeld safolle by 't [[simmer]]. Yn strange [[winter]]s komt in grut diel fan 'e populaasje om. De maksimale libbensferwachting is by ikelmûzen 6 jier, mar trochstrings hâldt it mei 3 jier wol op. ==Fretten== Ikelmûzen binne [[omnivoar]]en, dy't sawol [[plant]]aardich as [[dier]]lik guod frette. Op har menu steane [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[plant]]eknoppen, [[beambast]], lyts wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[wjirms]] en [[slakken]], en fierders [[aai (bist)|aaien]] en [[fûgel]]piken. Undersikers hawwe ferskate kearen waarnommen hoe't ikelmûzen oare lytse [[kjifdieren]], lykas [[boskmûzen]], lytse [[wrotmûzen]] en [[hûsmûs|hûsmûzen]], fan in mûklaach út oerfoelen en deaden. Ek sliepende [[sjongfûgels]], lykas [[lyster]]s, binne nachts foar ikelmûzen net feilich. Fruchten wurde al oanfretten as se noch oan 'e beam hingje, in praktyk dy't dit bist net populêr makke hat by [[túnbou|túnkers]]. Ikelmûzen lizze gjin itensfoarrieden oan foar de [[winter]]. [[File:Eliomys quercinus MHNT.ZOO.2010.11.236.6.jpg|thumb|right|250px|De [[plasse]] fan in ikelmûs.]] [[File:Coin_of_Ukraine_sonya_r.jpg|right|thumb|200px|In ikelmûs op in [[Oekraïne|Oekraynske]] munt.]] ==Status== De ikelmûs hat de [[IUCN-status]] fan "bedrige", om't er yn hast syn hiele [[ferspriedingsgebiet]] sterk efterútbuorket. Dat hat benammen te krijen mei [[habitat]]ferlies, mei't dizze soarte net oerlibje kin yn gebieten dêr't alle âldere en deade [[beam]]men (mei de foar harren essinsjele beamholten) kappe en fuorthelle binne. Yn it noarden fan it [[areaal]] spilet nei alle gedachten ek it ferskynsel [[klimaatferoaring]] in wichtige rol, mei't de bisten dêrtroch earder út har [[wintersliep]] helle wurde, wylst der dan noch gjin of net genôch fretten foarhâns is. ==Undersoarten== Der binne seis erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e ikelmûs, wêrfan't alle ôfwikende foarmen op eilannen yn 'e [[Middellânske See]] foarkomme, dêr't se trouwens tige seldsum binne. It giet hjirby om: * de gewoane ikelmûs (''Eliomys quercinus quercinus''), op it fêstelân fan [[Jeropa]]; * de Sardyske ikelmûs (''Eliomys quercinus sardus''), op [[Sardynje]]; * de Sisyljaanske ikelmûs (''Eliomys quercinus dichrurus''), op [[Sisylje]]; * de Liparyske ikelmûs (''Eliomys quercinus liparensis''), op 'e [[Liparyske Eilannen]] (benoarden Sisylje); * de Baleaarske ikelmûs (''Eliomys quercinus gymnesicus''), op [[Majorka]], [[Minorka]] en [[Ibytsa]]; * de Formenteara-ikelmûs (''Eliomys quercinus ophiusae''), op [[Formenteara]]. De Formenteara-ikelmûs springt der benammen út, troch in dúdlik gruttere lichemsfoarm en in folslein swarte sturt. De populaasjes yn it [[Midden-Easten]], [[Egypte]] en [[Lybje]] binne koartby erkend as in selsstannige soarte, de [[Afro-Aziatyske woastynsliepmûs]] (''Eliomys melanurus''). ==Keppelings om utens== *[http://www.zoogdiervereniging.nl/eikelmuis Side oer de ikelmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e ikelmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy). * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Garden_dormouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Eliomys quercinus}} }} {{DEFAULTSORT:Ikelmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Ikelmûs]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] exmp3li2ju5urj5tog1c3wjw40ql7n8 Magrebsliepmûs 0 72184 1234090 1210449 2026-07-07T22:53:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234090 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Magrebsliepmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') | Wittenskiplike namme = Eliomys munbyanus | Beskriuwer, jier= [[Auguste Pomel|Pomel]], 1856 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Magrebsliepmûs (Eliomys munbyanus).png|center|250px]] }} De '''Magrebsliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Eliomys munbyanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1856]]. Dizze [[soarte]] is nau besibbe oan 'e bekendere [[ikelmûs]] (''Eliomys quercinus''). ==Fersprieding en biotoop== De Magrebsliepmûs is in [[nachtdier]] dat, sa't de namme al seit, foarkomt yn 'e [[Magreb]]. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Magrebsliepmûs omfiemet hast hiele [[Marokko]], noardlik en noardwestlik [[Algerije]], it noardlike twatrêde diel fan [[Tuneezje]] en yn [[Lybje]] de kustline fan [[Tripolitaanje]]. Dêrnjonken besteane der noch twa isolearre populaasjes yn 'e [[Sahara]], ien yn Lybje, yn 'e eastlike [[Fezzan]], en de oare yn [[Mauretaanje]] en de [[Westlike Sahara]], oan 'e kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. De natuerlike [[biotoop]] fan 'e Magrebsliepmûs rint útinoar fan fochtich [[wâld]]lân oant [[healwoastyn|healwoastinen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Maghreb_garden_dormouse ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Eliomys munbyanus}} }} {{DEFAULTSORT:Magrebsliepmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Ikelmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] 8lohroz2qfzovhf5tbtvbfan1ktp3xm 1234091 1234090 2026-07-07T22:53:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1234091 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Magrebsliepmûs| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') | Wittenskiplike namme = Eliomys munbyanus | Beskriuwer, jier= [[Auguste Pomel|Pomel]], 1856 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Magrebsliepmûs (Eliomys munbyanus).png|center|250px]] }} De '''Magrebsliepmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Eliomys munbyanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1856]]. Dizze [[soarte]] is nau besibbe oan 'e bekendere [[ikelmûs]] (''Eliomys quercinus''). ==Fersprieding en biotoop== De Magrebsliepmûs is in [[nachtdier]] dat, sa't de namme al seit, foarkomt yn 'e [[Magreb]]. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Magrebsliepmûs omfiemet hast hiele [[Marokko]], noardlik en noardwestlik [[Algerije]], it noardlike twatrêde diel fan [[Tuneezje]] en yn [[Lybje]] de kustline fan [[Tripolitaanje]]. Dêrnjonken besteane der noch twa isolearre populaasjes yn 'e [[Sahara]], ien yn Lybje, yn 'e eastlike [[Fezzan]], en de oare yn [[Mauretaanje]] en de [[Westlike Sahara]], oan 'e kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. De natuerlike [[biotoop]] fan 'e Magrebsliepmûs rint útinoar fan fochtich [[wâld]]lân oant [[healwoastyn|healwoastinen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Maghreb_garden_dormouse ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Eliomys munbyanus}} }} {{DEFAULTSORT:Magrebsliepmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Ikelmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] rtcoqvgxdhfp4pgtyw80zbwypmz67hm Mûsslieper 0 72187 1234113 1182355 2026-07-07T23:07:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234113 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= mûsslieper| Ofbyld=| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | Skaai= [[mûssliepers]] (''Myomimus'') | Wittenskiplike namme = Myomimus roachi | Beskriuwer, jier= [[Dorothea Bate|Bate]], 1937 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de mûsslieper (Myomimus roachi).png|center|250px]] }} De '''mûsslieper''', '''ognevsliepmûs''' of '''Ognevs sliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Myomimus roachi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[mûssliepers]] (''Myomimus''), dat foarkomt op 'e súdeastlike [[Balkan]] en yn [[Lyts-Aazje]]. Dizze [[soarte]] waard yn [[1937]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[soöloge]] [[Dorothea Bate]]. ==Fersprieding en biotoop== Mûssliepers libje yn 'e westlike helte fan [[East-Traasje]] (oftewol [[Jeropa|Jeropeesk]] [[Turkije]]), en yn it oanswettende súdeasten fan [[Bulgarije]]. Dêrnjonken besteane der noch trije lytse isolearre populaasjes oan 'e westkust fan [[Lyts-Aazje]]. Ek komme se sporadysk foar yn it uterste noardeasten fan [[Grikelân]], yn 'e stripe fan 'e lânstreek [[West-Traasje]], dy't tsjin 'e [[Turkije|Turkske]] grins oan leit. It swiertepunt fan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] leit om 'e stêd [[Edirne]] hinne, yn Jeropeesk Turkije. Mûssliepers binne oanpast oan it libjen yn [[strewelleguod]] en healiepen lânskippen mei [[beam]]men en boaiemfegetaasje, lykas [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]], [[wyngerd]]s, [[hage]]n en [[rivier]][[wâl]]en. Beammen fan in beskate âlderdom binne dêrby ûnmisber, om't se de dei yn beamholten fersliepe en har der nachts ek út en troch yn weromlûke om in slûchje te dwaan. ==Uterlike skaaimerken== De mûsslieper hat trochinoar in kop-romplingte fan 7-13&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 6-11&nbsp;sm en in gewicht fan 15-25&nbsp;g. Hy tanket syn namme oan syn tinne [[sturt]], dy't mear wei hat fan 'e sturt fan in [[echte mûzen|echte mûs]] as fan dy fan in [[sliepmûzen|sliepmûs]]. Syn [[pels]] is griisbrún en syn [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts. ==Hâlden en dragen== De mûsslieper is in [[nachtdier]] dat benammen aktyf is fan 'e jûnsskimer oant de moarnsdage. Hoewol't er it grutste part fan 'e tiid yn [[beam]]men en [[strûk]]en trochbringt, bejout er him ek wolris oer de [[grûn]] as dat needsaaklik is foar syn foerazjearjen of om in oare groepke beammen of strûken te berikken. Soms weaget er him sels yn iepen [[greidlân]] of op [[ikker]]s dy't koartby omploeid binne, mar dêrby rint er grut gefaar om snipt te wurden troch [[rôfdier]]en, lykas [[ûlen]] of [[martereftigen]]. Ien eksimplaar hat yn 'e regel ferskate beamholten yn gebrûk, al geane sokke rêstplakken ek geregeldwei oer fan 'e iene mûsslieper op 'e oare. Behalven yn beamholten meitsje mûssliepers har nêst as it nypt ek wol yn [[rots]]spjalten. Se frette benammentlik [[sied (plant)|sieden]], mar ek wol griene [[plant]]edielen. ==Status== De mûsslieper hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat de leechste fan 'e trije foarmen fan bedriigdheid is (de oare beide binne "bedrige" en "krityk"). De reden dêrfoar is syn beheinde [[ferspriedingsgebiet]], dêr't noch bykomt dat er fanwegen syn ferlet fan âlde [[iik|iken]] en [[nutebeam]]men yn 'e benearing brocht is troch de útwreiding fan 'e [[lânbou]] en de dêrmei mank geande kap fan [[bosk]]gebieten. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Roach's_mouse-tailed_dormouse ''References'' en ''External links'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Myomimus roachi}} }} {{DEFAULTSORT:Musslieper}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Mûsslieper]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] 5mpzbs3cwhibdaot4xqe9vl13u2gds3 Kaapske kjifstikelbaarch 0 82077 1234028 1173244 2026-07-07T22:15:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234028 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Kaapske kjifstikelbaarch| Ofbyld= [[Ofbyld:Zoo des 3 vallées - Porc-épic 02 (cropped 4-3).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') | Skaai= [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix'') | Wittenskiplike namme = Hystrix africaeaustralis | Beskriuwer, jier= [[Wilhelm Peters|Peters]], 1852 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kaapske kjifstikelbaarch (Hystrix africaeaustralis).png|center|250px]] }} De '''Kaapske kjifstikelbaarch''' of '''Súdafrikaanske kjifstikelbaarch''' ([[Latyn]]ske namme: ''Hystrix africaeaustralis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix''), dat foarkomt yn hiel [[Súdlik Afrika]]. Dit bist is nau besibbe oan 'e bekendere [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata'') en waard yn [[1852]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Wilhelm Peters]]. Der binne op 't heden gjin wittenskiplik erkende [[ûndersoarte]]n. ==Fersprieding== Kaapske kjifstikelbargen komme foar yn hiel [[Súdlik Afrika]], en de noardgrins fan har [[ferspriedingsgebiet]] leit sels al in aardich ein yn [[Sintraal-Afrika]] op. Dy grins rint fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust fan 'e [[Republyk Kongo]] fia it binnenlân fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] mei in grutte slingerbocht troch [[Uganda]] en [[Kenia]] hinne, boppe de [[Fiktoariamar]] lâns, en eastlik dêrfan wer nei it suden, om yn [[Tanzania]] oan 'e kust fan 'e [[Yndyske Oseaan]] te einigjen. Yn [[East-Afrika]] oerlapet it [[areaal]] fan 'e Kaapske kjifstikelbaarch dat fan 'e [[gewoane kjifstikelbaarch]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kaapske kjifstikelbaarch hat trochinoar in kop-romplingte fan 63-81&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11-20&nbsp;sm en in gewicht fan 10-24&nbsp;kg. Dêrmei is it it grutste [[kjifstikelbaarchdieren|kjifstikelbaarchdier]] fan 'e wrâld, en justjes grutter as syn famyljelid, de [[gewoane kjifstikelbaarch]]. De ferskillen tusken mantsjes en wyfkes oangeande grutte en gewicht meie eins gjin namme hawwe. Behalven trochdat se in bytsje grutter binne, kinne Kaapske kjifstikelbargen ek fan gewoane kjifstikelbargen ûnderskaat wurde trochdat se in bân fan koarte, wite stikels oer de midden fan 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rinnen hawwe. Kaapske kjifstikelbargen binne stevich boude bisten, mei boarstelich dûnkerbrún [[hier (begroeiïng)|hier]], dat boppe-op 'e [[kop]] ljochter útskaait, faak oan it wite ta. Fierders hawwe se koarteftige [[poat]]en, in ûnopfallende, koarte [[sturt]], en relatyf lytse [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]]. Se hawwe koarte, beweechlike [[snorhierren]] en grutte [[klau]]wen oan 'e poaten. De efterpoaten hawwe fiif [[tean]]nen, en de foarpoaten fjouwer. Har meast opfallende lichemsskaaimerk wurdt fansels foarme troch de lange stikels, dy't de [[rêch]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] oerdekke en dy't yn gefal fan gefaar rjochtop set wurde, yn in soarte fan waaierfoarm, om it bist grutter lykje te litten. As sok fertoan net helpt om in fijân op oare gedachten te bringen, sil in kjifstikelbaarch in beklingse útfal dwaan om it [[rôfdier]] mei syn stikels te stekken. De stikels binne yn 'e breedterjochting swartich en witich streke, en sitte frij los, sadat se maklik yn wûnen stykjen bliuwe. [[File:Stachelschwein2.jpg|left|thumb|250px|In Kaapske kjifstikelbaarch.]] ==Biotoop== Kaapske kjifstikelbargen libje yn in grut ferskaat oan [[biotoop|biotopen]], hoewol't se tichte [[tropysk reinwâld|tropyske reinwâlden]] en de drûchste [[woastyn|woastinen]] mar amper oanwêzich binne, wylst se yn [[sompe|somplân]] alhielendal ûntbrekke. Se komme foar fan seenivo oant op in hichte fan 2.000&nbsp;m. ==Hâlden en dragen== De Kaapske kjifstikelbaarch is in [[nachtdier]], dat benammen [[plant]]aardich guod fret, lykas [[frucht (plant)|fruchten]], [[woartel (plant)|woartels]], [[bol (plant)|bollen]] en [[beambast]]. Soms frette se ek wol [[ies (kadaver)|ies]] of kôgje se op âlde [[bonke]]n om, mooglik om [[kalsium]] binnen te krijen of om har [[kjiftosk]]en te skerpjen. Kaapske kjifstikelbargen binne [[monogamy|monogame]] bisten, dy't yn 'e regel by pearkes libje (mar allinnich foerazjearje) en tegearre foar har jongen soargje. Elts pear har ornaris wol oant seis ferskillende ûndergrûnske hoalen, en beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] markearje en ferdigenje har dielde [[territoarium (biology)|territoarium]]. De grutte fan sa'n territoarium hinget ôf fan 'e beskikberens fan fretten, mar omfiemet yn 'e regel tusken 65 en 200&nbsp;ha. [[File:Ontbassing_deur_ystervark,_Moreletakloof_NR.jpg|right|thumb|200px|In [[beam]] fan syn [[bast]] ûntdien troch in Kaapske kjifstikelbaarch.]] Kaapske kjifstikelbargen hawwe gjin fêste [[peartiid]], al wurde de measte jongen yn it reinseizoen berne, tusken [[augustus]] en [[maart]]. De wyfkes smite mar ien nêst jongen jiers, of it moat wêze dat har earste nêst alhiel ferlern gien is. De [[draachtiid]] duorret likernôch 94 dagen, wêrnei't 1-3 jongen te wrâld komme, dy't mei 100 dagen ôfwûn wurde en oan 'e ein fan har earste jier folwoeksenens en geslachtsripens berikke. Yn ferhâlding ta oare [[kjifdieren]] libje Kaapske kjifstikelbargen tige lang: trochinoar 10 jier yn it wyld en oant wol 20 jier yn finzenskip. ==Status== De Kaapske kjifstikelbaarch hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dit bist wurdt yn in grut diel fan syn ferspriedingsgebiet beskôge as in delikatesse, en dêrom ek troch minsken wol [[jacht (op bisten)|bejage]]. Om't se soms [[lânbou]]gewaaksen oanfrette en [[beam]]men skansearje troch se fan har [[bast]] te ûntdwaan, wurde Kaapske kjifstikelbargen troch [[boer]]en faak beskôge as skealik ûngedierte. Fan natuere, lykwols, spilet har oanfretten fan beammen wierskynlik in wichtige rol by it behâld fan it [[savanne|savanne-ekosysteem]], troch foar te kommen dat it iepen lân oerwoekere rekket mei bosk. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cape_porcupine ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Hystrix africaeaustralis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte kjifstikelbaarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] tsycvvbioa5kzn5lnw3a46551wcez87 Oerzon 0 82102 1234121 1173262 2026-07-07T23:12:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234121 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= oerzon| Ofbyld= [[Ofbyld:Porcupine-BioDome.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld]] (''Erethizontidae'') | Skaai= '''oerzons''' of Noardamerikaanske beamkjifstikelbargen (''Erethizon'')<br><small>[[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1823</small> | Wittenskiplike namme = Erethizon dorsatum | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Erethizon dorsatum map.svg|center|250px]] }} De '''oerzon''' of '''Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Erethizon dorsatum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld]] (''Erethizontidae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oerzons]] of Noardamerikaanske beamkjifstikelbargen (''Erethizon''). Dit is it op ien nei grutste [[kjifdier]] yn [[Noard-Amearika]] (nei de [[Kanadeeske bever]]), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1758]], troch de grutte [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]]. Hoewol't de oerzon ek fan [[kjifstikelbaarch]] neamd wurdt, krekt as de [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]], sjocht er der hiel oars út, en is er dêr mar yn 'e fierte oan besibbe. ==Fersprieding== De oerzon komt foar yn it grutste part fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder hast hiel [[Kanada]], útsein [[Nûnavût]], de [[Arktyske Arsjipel]], it noardeasten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], de noardpunt fan [[Nûnavik]] (yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]]), súdlike [[Ontario]], [[Nijfûnlân]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. Yn [[Alaska]] komt er foar yn it grutste part fan 'e steat, útsein it uterste noarden en westen, en op it [[Alaska-skiereilân]] en de [[Aleoeten]]. Yn 'e legere 48 [[Feriene Steaten]] is er lânseigen op 'e westlike útein fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn 'e [[Rocky Mountains]] en yn hast it hiele gebiet tusken de Rocky Mountains en de kust fan 'e [[Stille Oseaan]], útsein westlik en súdlik [[Kalifornje]] en súdwestlik [[Arizona]]. [[File:Porcupine_NPS11952.jpg|left|thumb|230px|In oerzon.]] Oerzons komme ek foar yn in oanswettend diel fan noardlik [[Meksiko]]. Yn it easten fan 'e Feriene Steaten is har [[ferspriedingsgebiet]] beheind ta noardlik [[Minnesota]], noardlik [[Wiskonsin]], [[Opper-Michigan]], it noarden fan [[Neder-Michigan]], [[Nij-Ingelân]], [[New York (steat)|New York]], [[Pennsylvania]] en de noardlike [[Appalachen]] oant yn westlik [[Firginia]]. Súdlik fan dit gebiet binne [[fossyl|fossilen]] oantroffen yn [[Missoury (steat)|Missoury]], [[Alabama]] en [[Floarida]], dêr't oerzons tsjintwurdich net mear foarkomme. ==Uterlike skaaimerken== De oerzon hat trochinoar in kop-romplingte fan 60-90&nbsp;sm, in sturtlingte fan 14½-30&nbsp;sm en in gewicht fan 3½-18&nbsp;kg, mei in gemiddelde fan ûnder de 9&nbsp;kg. Dêrmei binne se yn [[Noard-Amearika]] nei de [[Kanadeeske bever]] fierwei it grutste [[kjifdier]]. Oerzons hawwe ornaris in [[pels]] dy't swart of dûnkerbrún fan kleur is, mei ljochtere ''highlights''. Har liif is gnobsk, har [[poat]]en binne koart en har [[snút]] is stomp. De [[sturt]] is koart en grou en de [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts. De [[rêch]], [[nekke]] en [[sturt]] binne oerdutsen mei tûzenen fjoerskerpe, holle, wjerheakkige stikels, dy't har oarspronklik ûntwikkele hawwe út gewoan [[hier (begroeiïng)|hier]]. Sokke stikels wurde brûkt foar ferdigening en komme maklik los, wêrnei't in oanfaller it troch de wjerheakjes dreech fine sil om der wer fan ôf te kommen. De stikels lizzen ornaris plat tsjin it liif oan, of it moat wêze dat in oerzon him bedrige fielt, want dan set er se rjocht oerein, wat ek ta effekt hat dat er grutter liket as dat er eins is. As in bedriging te deunby komt, slacht in oerzon der mei de sturt nei. [[File:Tree_Climbing_Porcupines.jpg|left|thumb|250px|Twa oerzons yn ien beam.]] ==Biotoop== Oerzons libje benammen yn [[leafwâld|leaf]]-, [[nullewâld|nulle]]- en [[mingd wâld]], mar komme ek wol foar yn gebieten mei [[strewelleguod]] en yn [[steppe]]n en [[healwoastyn|healwoastinen]] en op 'e [[toendra]], dêr't hjir en dêr mar in beam groeid. Fierders sette se har ek wol nei wenjen yn [[park]]en en grutte [[tún|tunen]], en soms weagje se har sels yn iepen [[greidlân]] oan 'e boskrâne. ==Hâlden en dragen== De oerzon is tige bysjend en beweecht him mar traach en in bytsje waggeljend fuort, mei't der net folle natuerlike bedrigings besteane dêr't it fluch foar flechtsje kinne moatte soe. Nettsjinsteande syn oansjenlik gewicht is er in goede klimmer. Oerzons hawwe in nuveraardige manear om út in beam te klimmen; dêrby litte se har stikje by bytsje efterstfoarst by de stamme delsakje, en brûke dan har sturt as taastorgaan, mei't se net sjen kinne wêr't se hinne geane. It binne [[nachtdier]]en, dy't har by 't [[simmer]] oerdeis faak yn in [[beam]] deljouwe. Se hâlde gjin [[wintersliep]], mar fersliepe [[winter]]deis wol in grut part fan 'e tiid en bliuwe foar de rest tichteby har ûndergrûnske hoale. Oerzons binne de iennichste lânseigen [[sûchdier]]esoarte yn Noard-Amearika dy't sels [[antybiotika]] oanmakket. Dat bart yn 'e [[hûd]], en is bedoeld om [[ûntstekking]]s foar te kommen as se harsels mei har eigen stikels stekke. Wûnen dy't makke binne troch oerzonstikels ûntstekke nammentlik maklik, om't oerzons it foar de moade hawwe en rôlje yn har eigen kjitte om. Se stekke harsels fral as se út in [[beam]] falle, en hoewol't se goede klimmers binne, komt dat geregeldwei foar om't se har troch jonge griene [[blêd (plant)|bledsjes]] faak ferliede litte om har op te tinne twigen te weagjen. [[File:Porcupine_NPS13372.jpg|left|thumb|250px|In oerzon giet der ris by sitten.]] De [[peartiid]] falt by oerzons yn [[oktober]] en [[novimber]], wêrby't mantsjes gauris oerenlang ûnderoan 'e stam wachtsje fan in beam dêr't in wyfke yn sit. It is yn 'e regel in hiel o-heden om sa'n wyfke safier te krijen dat se [[pearing|pearje]] wol, en dêrby moat se de sturt omheech oer de rêch lizze, sadat it mantsje him by de pearing net stekt oan har stikels. Nei in [[draachtiid]] fan 205-217 dagen, wat tige lang is foar in [[kjifdier]], komt dan yn [[maaie]] of [[juny]] ien inkeld jong te wrâld, dat by de berte al 340-640&nbsp;g weaget, in pels en iepen eagen hat en fuort al rinne kin. De stikels binne by de berte ek al oanwêzich, mar dy binne dan noch sêft, as wiene it oergrouwe hierren, sadat it wyfke der net troch ferwûne rekket. In healoere nei de berte binne se lykwols al hurd wurden. Mei 56-120 dagen wurdt it jong ôfwûn. Wyfkes binne mei oardel jier geslachtsryp; mantsjes mei twa en in heal jier. Folgroeid binne se pas nei 3-4 jier. Oerzons wurde yn it wyld trochinoar 7-8 jier âld, mei in maksimum yn finzenskip fan 17 jier. Har natuerlike fijannen binne de [[fiskmarter]], [[warch]], [[prêrjewolf]], [[wolf]], [[poema]], [[brune bear]], [[Amerikaanske swarte bear]] en fansels de [[minske]]. De iennichste [[fûgels]] dêr't oerzons wat fan te freezjen hawwe, binne de [[keningsearn]] en de [[Amerikaanske oehoe]]. Fanwegen syn gefaarlike stikels, dy't in formidabele ferdigening foarmje, mije in soad [[rôfdier]]en de oerzon leaver, en sels de grutsten en gefaarliksten, lykas de wolf en de poema, kinne slim ferwûne of sels dea reitsje by in konfrontaasje mei in oerzon. De bêste taktyk is om in oerzon te fersuffen of te deadzjen mei in hurde klap op of in slim bliedende wûne oan 'e stikelleaze kop, wêrnei't er op 'e rêch draaid wurde kin, sadat it rôfdier syn kwetsbere bealch iepenrite kin. [[File:North_American_Porcupine,_sleeping_in_tree.jpg|right|thumb|250px|In sliepende oerzon.]] ==Fretten== Oerzons binne [[herbivoar]]en, en frette benammen [[blêd (plant)|blêden]], twigen, [[beam]]knoppen, [[blom|bluossems]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[bei]]en, [[skors]] en [[nút (frucht)|nuten]], simmerdeis oanfolle mei [[stâle (plant)|stâlen]], [[woartel (plant)|woartels]], [[blom]]men en [[krûd (plant)|krûden]], en winderdeis mei [[beambast]], benammen fan [[nullebeam]]men, mar ek wol fan [[leafbeam]]men. It binne sinnige iters, dy't faak de foarkar jouwe in beskate beam of soarte fan beammen, en dêr kear op kear by weromkomme. Har focht helje se fierhinne út 'e planten dy't se ite. Wol hawwe se ferlet fan [[sâlt]] en [[kalsium]], en gnauje se sadwaande faak op âlde [[bonke]]n en ôfsmiten [[gewei]]en om, en soms ek wol op 'e hantfetten fan minsklik ark en reau, dêr't [[swit]] ynlutsen is. ==Status== De oerzon hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Om't er sa traach is, wurdt er gauris deariden by it oerstekken fan in dyk. Dit bist wurdt gauris as skealik ûngedierte beskôge fanwegen de skea dy't er tabringe kin oan beammen, minsklik ark en reau en oare houtene en learene materialen. [[Tripleks]] is tige ferliedlik (en dêrom kwetsber) foar de oerzon, fanwegen de sâlten dy't dêroan by it produksjeproses tafoege binne. [[File:Porcupine_NPS00674.jpg|left|thumb|200px|Oerzons binne net skruten foar minsken oer.]] [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en brûke tradisjoneel de stikels fan oerzons om ambachtlike produkten mei te fersieren, lykas [[koer (ark)|kuorren]] en learene [[klean]]. Oerzons binne goed ytber en wiene foarhinne in wichtige boarne fan fleis, benammen foar de Yndianen yn 'e nullewâldsône fan Kanada, lykas de [[Mikmak (folk)|Mikmak]] fan [[Nij-Skotlân]] en [[Nij-Breunswyk]] en de [[Algonkin (folk)|Algonkin]] fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. Om't de bisten har by gefaar weromlûke yn in beam, wat foar minsken de [[jacht (op bisten)|jacht]] krekt makliker makket, leauden de Yndianen dat de oerzon himsels ûnbaatsuchtich opoffere om 'e minske yn 't libben te hâlden. Dêrom stiene oerzons by sokke stammen yn heech oansjen. [[File:Downtown_Porcupown.jpg|right|thumb|250px|In oerzon dy't in dyk oerstekt. Jiers komme withoefolle fan 'e trage bisten om yn it ferkear.]] Nei de [[kolonisaasje]] fan Noard-Amearika waarden de bisten ek troch [[jeropide ras|blanken]] bejage, benammentlik fanwegen de skea dy't se tabrochten oan fruchtbeammen. Lange tiid waarden der dêrom yn 'e Feriene Steaten preemjes útlove foar de ynlevering fan eltse deade oerzon. Yn [[1979]] wie [[Nij-Hampshire]] de lêste [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] dy't dat preemjestelsel ôfskafte. ==Undersoarten== Der binne sân erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e oerzon: * ''Erethizon dorsatum bruneri'', yn 'e noardlike Amerikaanske [[Rocky Mountains]] * ''Erethizon dorsatum couesi'', yn noardlik [[Meksiko]] en it [[Amerikaanske Súdwesten]] * ''Erethizon dorsatum dorsatum'', yn noardwestlik, sintraal en súdeastlik [[Kanada]], [[Nij-Ingelân]] en de [[Appalachen]] * ''Erethizon dorsatum epixanthum'', yn [[Alaska]] en [[Britsk-Kolumbia]] * ''Erethizon dorsatum myops'', yn [[Kalifornje]] * ''Erethizon dorsatum nigrescens'', yn it [[Amerikaanske Noardwesten]] * ''Erethizon dorsatum picinum'', yn noardeastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en [[Labrador (regio)|Labrador]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_American_porcupine ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Erethizon dorsatum}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Kjifstikelbaarch fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 9wechtfohlb5oy903xk5q4ai2om79cc Kanadeeske lynks 0 83833 1234039 1201611 2026-07-07T22:20:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234039 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Kanadeeske lynks |Ofbyld= [[Ofbyld:Canadian lynx by Keith Williams.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[lynksen]] (''Lynx'') |Wittenskiplike namme = Lynx canadensis |Beskriuwer, jier= Kerr, 1792 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske lynks (Lynx canadensis).png|center|250px]] }} De '''Kanadeeske lynks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lynx canadensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''). Dit bist is lânseigen yn it grutste part fan [[Kanada]] en fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Alaska]], wylst it ek foarkomt yn 'e [[Rocky Mountains]] en de krite direkt bewesten de [[Grutte Marren]] yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. De Kanadeeske lynks is in middelgrutte [[karnivoar]], dy't benammen de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') bejaget. Hy falt op troch syn bûtenproporsjoneel grutte, [[pels|swier behierre]] [[poat]]en, de "[[bakkeburd]]en" oan wjerskanten fan it [[kin]] en de [[eartoefke|toefkes]] op 'e punten fan 'e [[ear (anatomy)|earen]]. De Kanadeeske lynks is nau besibbe oan 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), en moat net betize wurde mei in oar lid fan it lynkseskaai dat yn [[Noard-Amearika]] foar in diel yn itselde gebiet foarkomt, de [[reade lynks]] of ''bobcat'' (''Lynx rufus''). ==Fersprieding== De Kanadeeske lynks is in bewenner fan 'e boreäle [[nullewâld]]en, dy't lânseigen is yn hast hiel [[Kanada]], mei útsûndering fan it [[Arktis|Arktyske noarden]], de [[beam]]leaze [[prêrje]]s, de westkust fan [[Britsk Kolumbia]] en [[Ontario|Súd-Ontario]]. Ek komt er tsjintwurdich net mear foar op ferskate eilannen oan 'e eastkust (wêrûnder [[Prins Edwardeilân]]), it súdwestlike diel fan [[Nij-Breunswyk]] en it fêstelân fan [[Nij-Skotlân]], hoewol't der yn 'e bergen fan it ta de Nij-Skotlân hearrende [[Kaap Bretoneilân]] noch wol in populaasje libbet. Ek op [[Nijfûnlân]] komt er noch foar. Yn 'e [[Feriene Steaten]] beslacht syn [[areaal]] hast de hiele [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], útsein it uterste noarden, de súdwestkust, de [[Aleoeten]] en it grutste part fan sawol it [[Alaska-skiereilân]] as de [[Alaskaanske Panhandle|Alaskaanske ''Panhandle'']]. Yn 'e legere 48 steaten besteane florearjende populaasjes yn 'e steaten [[Montana]] en [[Idaho]], en fierders yn it [[Cascades]]berchtme yn it [[Amerikaanske Noardwesten]] en yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] en it [[Nasjonaal Wâld Medicine Bow]], beide yn 'e steat [[Wyoming]]. Yn 'e súdliker [[Rocky Mountains]] (yn [[Utah]] en [[Kolorado]]) is de Kanadeeske lynsk seldsum, krekt as yn [[Opper-Michigan]] en yn it noarden fan [[Minnesota]], [[Wiskonsin]] en [[Nij-Ingelân]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kanadeeske lynks hat trochinoar in kop-romplingte fan 70-100&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 5-14&nbsp;sm, in [[skoft]]hichte fan 50-60&nbsp;sm en in gewicht fan 8-11&nbsp;kg. De mantsjes binne wat grutter as de wyfkes. Kanadeeske lynksen hawwe in tichte [[pels]] dy't normaal sulverich brún is mei mooglik swarte plakken, al skaait er [[simmer]]deis faak wat readbrunich út. Under it [[kin (lichemsdiel)|kin]] hawwe se in oan wjerskanten nei ûnderen ta útstekkende [[hier (begroeiïng|hierrige]] kraach mei swarte úteinen, dy't liket op in twapuntich burd. De yn ferhâlding ta oare [[kateftigen]] lytseftige [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne elk toaid mei in nei boppen ta wizend [[eartoefke|toefke]]. De Kanadeeske lynks hat lange [[skonk]]en mei oergrutte, swierbehierre [[poat]]en, dy't bedoeld binne om it gewicht fan it bist sa te ferdielen dat er net sa gau troch in [[snie]]dek hinne sakket. [[File:Ernest Ingersoll - lynx rufus & lynx canadensis.png|left|thumb|140px|In ferliking fan 'e koppen fan 'e [[reade lynks]] (boppe) en de Kanadeeske lynks.]] Al mei al liket de Kanadeeske lynks tige by tige op 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), dy't yn [[Jeropa]] en [[Aazje]] foarkomt. Dat is ek net sa nuver, want dy beide soarten binne nau besibbe. It súdlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Kanadeeske lynks oerlapet dat fan 'e [[reade lynx]] of ''bobcat'' (''Lynx rufus''), wêrmei't er net betize wurde moat. Oer it generaal binne Kanadeeske lynksen grutter fan stal as reade lynksen, mar de grutte fan 'e Kanadeeske lynks is in stik minder fariabel, mei as gefolch dat grutte reade lynksen grutter wêze kinne as Kanadeeske lynksen. It dúdlikst ferskille de beide soarten yn it oansjen fan 'e [[kop]], mei't de kinkraach fan 'e Kanadeeske lynks folle grutter is, en de reade lynks boppedat amper toeften oan 'e earen hat. ==Biotoop== Kanadeeske lynksen binne wâldbewenners, dy't har it bêst thúsfiele yn 'e útstrutsen [[nullewâld]]en fan it noarden. Se weagje har wolris bûten de bosk, mar fiele har dêr neat te noflik en bliuwe yn sokke gefallen frijwol altyd binnen 100&nbsp;m fan 'e wâldsigge, en by gefaar of fersteuring lûke se har gau-gau tusken de beammen werom. Yn gebieten dêr't har [[areaal]] dat fan oare [[rôfdier]]en fan ferlykbere grutte oerlapet (lykas de [[reade lynks]] of de [[prêrjewolf]]) jeie Kanadeeske lynksen benammen op terrein mei djippere [[snie]] of dat heger yn 'e bergen leit. ==Hâlden en dragen== De Kanadeeske lynks is almeast nachts aktyf, hoewol't er strikt nommen gjin [[nachtdier]] is om't er ek oerdeis wol foar 't ljocht komt. It grutste part fan 'e dei bringt er lykwols yn rêst yn in útsûnderlik ticht stik wâld troch. Kanadeeske lynksen hawwe in grut [[territoarium (biology)|territoarium]], fan trochinoar 15-50&nbsp;km², ôfhinklik fan 'e gesteldheid fan it terrein en de beskikberens fan [[proaidier]]en. It territoarium wurdt ôfset mei [[geurflagge]]n fan [[urine]] of [[kjitte]]. Hoewol't de Kanadeeske lynks eins in [[solitêr]] libjend bist is, jeie wyfkes en healfolwoeksen jongen soms mienskiplik. Iepen terrein hâlde Kanadeeske lynksen net fan, mar swimmen wurde se net oars fan; der is in gefal bekend fan in lynks dy't waarnommen waard by in swimtocht fan 2½&nbsp;km by it oerstekken fan 'e rivier de [[Yukon (rivier)|Yukon]]. [[File:Canada_lynx_portrait_by_Michael_Zahra.jpg|right|thumb|220px|In Kanadeeske lynks fan deunby.]] De [[peartiid]] duorret foar de Kanadeeske lynks likernôch in moanne, fan [[maart]] oant [[maaie]], ôfhinklik fan it pleatslike [[klimaat]]. Dêrby binne yndividuële wyfkes mar 3-5 dagen [[maartsk]]. Mantsjes wurde oanlutsen trochdat sokke wyfkes geurflaggen fan mantsjes oerdekke mei har eigen urine en trochdat se om it hoartsje leven jouwe. Wyfkes [[pearjen|pearje]] mar mei ien mantsje per pearseizoen, mar mantsjes binne faak [[polygamy|polygaam]]. Nei in [[draachtiid]] fan sa'n 64 dagen wurde der yn [[maaie]] of begjin [[juny]] 1-4 jongen berne yn in nêst dat it wyfke oanlein hat yn in tichte pôle [[strewelleguod]], ornaris op 'e súdlike of súdwestlike skeante fan in [[heuvel]] of [[berch]]. As der in protte proaidieren foarhâns binne, is de smeet grutter as wannear't dat net it gefal is. Sterker noch, as fretten krap is, reitsje wyfkes faak hielendal net maartsk. De jongen weagje by de berte 175-235&nbsp;g, hawwe in griisbêzje pels mei swarte plakken, en binne de earste fjirtjin [[blinens|blyn]] en helpleas. Mei 5 wiken ferlitte de jongen it nêst, en mei 12 wiken wurde se ôfwûn. Yn 't earstoan bringt de mem harren dan libbene proai, dêr't se mei omboartsje meie foar't se it opfrette. Dit wrede hâlden en dragen is ûnmisber foar it oanlearen fan jachtfeardichheden. De jongen begjinne te jeien as se 7-9 moannen âld binne, en kinne dan selsstannich oerlibje. Se ferlitte har mem mei 10 moannen, oan it begjin fan it folgjende pearseizoen. Kanadeeske lynksen binne folgroeid as se twa jier âld binne. Wyfkes binne al geslachtsryp mei 10 moanne, mar plantsje har yn 'e regel pas yn har twadde jier fuort. Mantsjes binne pas mei 2-3 jier geslachtsryp. Yn finzenskip kin de Kanadeeske lynks wol 14 jier âld wurde; hoewol't oer de libbensspanne yn it wyld gjin sifers foarhâns binne, is dy nei alle gedachten folle koarter. Natuerlike fijannen hawwe Kanadeeske lynksen net in protte; soms falle se ta proai oan [[wolf|wolven]] of [[poema|poema's]], mar dêr hâldt it wol mei op. De [[Amerikaanske oehoe]], dy't himsels faak boppe jeiende Kanadeeske lynksen stasjonearret en dan besiket en gean mei de proai oan 'e haal foar't de lynks dy gripe kin, is mear in ergernis as in gefaar. [[File:Two_Canada_Lynx_Kittens.jpg|left|thumb|250px|In pear jongen fan 'e Kanadeeske lynks.]] ==Fretten== Fierwei it wichtichste [[proaidier]] fan 'e Kanadeeske lynks is de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''), dy't 60% oant wol 97% fan syn dieet útmakket. Sadwaande folget de populaasjegroei en -ôfname fan 'e Kanadeeske lynks de tsienjierrige hazzepopulaasjesyklus. Fral [[simmer]]deis, lykwols, frette Kanadeeske lynksen ek wol oare proaien, lykas [[kjifdieren]] en beskate [[fûgels]]. Soms snippe se ek wolris in grutter bist, lykas in [[hart]]ejong. Ek frette se wol [[ies (kadaver)|ies]] as dat beskikber is. Om geande te bliuwen moatte Kanadeeske lynksen trochinoar 600-1.200&nbsp;g fleis deis ite. Se jeie sawol fanút mûklagen as troch efterfolging en litte har strategy fierhinne ôfhingje fan 'e terreinsgesteldheid. As se in efterfolging prebearje, moatte se de proai gau te pakken krije, want lynksen binne sprinters dy't gjin úthâldingsfermogen hawwe. As in Kanadeeske lynks in proai oerweldige hat dy't te grut is om yn ien kear te beplúzjen, ferskûlet er de rest ûnder in [[strûk]] of in [[rots]], sadat er der letter nochris fan ite kin. ==Status== [[File:Lynx (23025566142).jpg|right|thumb|250px|In Kanadeeske lynks.]] De Kanadeeske lynks hat de [[IUCN-status]] fan "net-bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Lykwols is dizze soarte troch [[habitat]]ferlies en [[oerbejaging]] (foar de [[pels]]) op in protte plakken yn 'e knipe kommen. Sûnt [[2000]] hat de Kanadeeske lynks yn 'e legere 48 steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] de status fan in bedrige bistesoarte. Behalven fan 'e [[minske]] hat de Kanadeeske lynks ek te lijen fan konkurrinsje mei de [[reade lynks]] en mei krusings tusken de Kanadeeske lynks en de reade lynks, de saneamde "[[blynks]]" (in gearlûking fan ''bobcat'' en ''lynx''). Sûnt [[1999]] is der in programma geande om 'e Kanadeeske lynks te reyntrodusearjen yn [[Kolorado]], dêr't er yn 'e [[1970]]-er jierren útstoarn wie. Nettsjinsteande tsjinwurking troch [[streupen|streupers]] en bistehaters, dy't ferskate fan 'e útsette lynksen deaskeaten, waard dit programma yn [[2011]] útroppen ta in súkses. ==Undersoarten== Der binne 3 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kanadeeske lynx: * ''Lynx canadensis canadensis'' * ''Lynx canadensis mollipilosus'' * de Nijfûnlânske lynks (''Lynx canadensis subsolanus''): dizze ûndersoarte is grutter fan stal as de fêstelânske Kanadeeske lynks, en jaget wol op [[rindier]]keallen as der gjin [[Amerikaanske hazze]]n foarhâns binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canada_lynx ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lynx canadensis}} }} {{DEFAULTSORT:Kanadeeske links}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lynks]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 9qbsuldeh211g2bntgsdea86691i25m 1234040 1234039 2026-07-07T22:21:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 namme beskriuwer(s) folút 1234040 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Kanadeeske lynks |Ofbyld= [[Ofbyld:Canadian lynx by Keith Williams.jpg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[lynksen]] (''Lynx'') |Wittenskiplike namme = Lynx canadensis |Beskriuwer, jier= [[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kanadeeske lynks (Lynx canadensis).png|center|250px]] }} De '''Kanadeeske lynks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lynx canadensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''). Dit bist is lânseigen yn it grutste part fan [[Kanada]] en fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Alaska]], wylst it ek foarkomt yn 'e [[Rocky Mountains]] en de krite direkt bewesten de [[Grutte Marren]] yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. De Kanadeeske lynks is in middelgrutte [[karnivoar]], dy't benammen de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') bejaget. Hy falt op troch syn bûtenproporsjoneel grutte, [[pels|swier behierre]] [[poat]]en, de "[[bakkeburd]]en" oan wjerskanten fan it [[kin]] en de [[eartoefke|toefkes]] op 'e punten fan 'e [[ear (anatomy)|earen]]. De Kanadeeske lynks is nau besibbe oan 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), en moat net betize wurde mei in oar lid fan it lynkseskaai dat yn [[Noard-Amearika]] foar in diel yn itselde gebiet foarkomt, de [[reade lynks]] of ''bobcat'' (''Lynx rufus''). ==Fersprieding== De Kanadeeske lynks is in bewenner fan 'e boreäle [[nullewâld]]en, dy't lânseigen is yn hast hiel [[Kanada]], mei útsûndering fan it [[Arktis|Arktyske noarden]], de [[beam]]leaze [[prêrje]]s, de westkust fan [[Britsk Kolumbia]] en [[Ontario|Súd-Ontario]]. Ek komt er tsjintwurdich net mear foar op ferskate eilannen oan 'e eastkust (wêrûnder [[Prins Edwardeilân]]), it súdwestlike diel fan [[Nij-Breunswyk]] en it fêstelân fan [[Nij-Skotlân]], hoewol't der yn 'e bergen fan it ta de Nij-Skotlân hearrende [[Kaap Bretoneilân]] noch wol in populaasje libbet. Ek op [[Nijfûnlân]] komt er noch foar. Yn 'e [[Feriene Steaten]] beslacht syn [[areaal]] hast de hiele [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], útsein it uterste noarden, de súdwestkust, de [[Aleoeten]] en it grutste part fan sawol it [[Alaska-skiereilân]] as de [[Alaskaanske Panhandle|Alaskaanske ''Panhandle'']]. Yn 'e legere 48 steaten besteane florearjende populaasjes yn 'e steaten [[Montana]] en [[Idaho]], en fierders yn it [[Cascades]]berchtme yn it [[Amerikaanske Noardwesten]] en yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] en it [[Nasjonaal Wâld Medicine Bow]], beide yn 'e steat [[Wyoming]]. Yn 'e súdliker [[Rocky Mountains]] (yn [[Utah]] en [[Kolorado]]) is de Kanadeeske lynsk seldsum, krekt as yn [[Opper-Michigan]] en yn it noarden fan [[Minnesota]], [[Wiskonsin]] en [[Nij-Ingelân]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kanadeeske lynks hat trochinoar in kop-romplingte fan 70-100&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 5-14&nbsp;sm, in [[skoft]]hichte fan 50-60&nbsp;sm en in gewicht fan 8-11&nbsp;kg. De mantsjes binne wat grutter as de wyfkes. Kanadeeske lynksen hawwe in tichte [[pels]] dy't normaal sulverich brún is mei mooglik swarte plakken, al skaait er [[simmer]]deis faak wat readbrunich út. Under it [[kin (lichemsdiel)|kin]] hawwe se in oan wjerskanten nei ûnderen ta útstekkende [[hier (begroeiïng|hierrige]] kraach mei swarte úteinen, dy't liket op in twapuntich burd. De yn ferhâlding ta oare [[kateftigen]] lytseftige [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne elk toaid mei in nei boppen ta wizend [[eartoefke|toefke]]. De Kanadeeske lynks hat lange [[skonk]]en mei oergrutte, swierbehierre [[poat]]en, dy't bedoeld binne om it gewicht fan it bist sa te ferdielen dat er net sa gau troch in [[snie]]dek hinne sakket. [[File:Ernest Ingersoll - lynx rufus & lynx canadensis.png|left|thumb|140px|In ferliking fan 'e koppen fan 'e [[reade lynks]] (boppe) en de Kanadeeske lynks.]] Al mei al liket de Kanadeeske lynks tige by tige op 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), dy't yn [[Jeropa]] en [[Aazje]] foarkomt. Dat is ek net sa nuver, want dy beide soarten binne nau besibbe. It súdlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Kanadeeske lynks oerlapet dat fan 'e [[reade lynx]] of ''bobcat'' (''Lynx rufus''), wêrmei't er net betize wurde moat. Oer it generaal binne Kanadeeske lynksen grutter fan stal as reade lynksen, mar de grutte fan 'e Kanadeeske lynks is in stik minder fariabel, mei as gefolch dat grutte reade lynksen grutter wêze kinne as Kanadeeske lynksen. It dúdlikst ferskille de beide soarten yn it oansjen fan 'e [[kop]], mei't de kinkraach fan 'e Kanadeeske lynks folle grutter is, en de reade lynks boppedat amper toeften oan 'e earen hat. ==Biotoop== Kanadeeske lynksen binne wâldbewenners, dy't har it bêst thúsfiele yn 'e útstrutsen [[nullewâld]]en fan it noarden. Se weagje har wolris bûten de bosk, mar fiele har dêr neat te noflik en bliuwe yn sokke gefallen frijwol altyd binnen 100&nbsp;m fan 'e wâldsigge, en by gefaar of fersteuring lûke se har gau-gau tusken de beammen werom. Yn gebieten dêr't har [[areaal]] dat fan oare [[rôfdier]]en fan ferlykbere grutte oerlapet (lykas de [[reade lynks]] of de [[prêrjewolf]]) jeie Kanadeeske lynksen benammen op terrein mei djippere [[snie]] of dat heger yn 'e bergen leit. ==Hâlden en dragen== De Kanadeeske lynks is almeast nachts aktyf, hoewol't er strikt nommen gjin [[nachtdier]] is om't er ek oerdeis wol foar 't ljocht komt. It grutste part fan 'e dei bringt er lykwols yn rêst yn in útsûnderlik ticht stik wâld troch. Kanadeeske lynksen hawwe in grut [[territoarium (biology)|territoarium]], fan trochinoar 15-50&nbsp;km², ôfhinklik fan 'e gesteldheid fan it terrein en de beskikberens fan [[proaidier]]en. It territoarium wurdt ôfset mei [[geurflagge]]n fan [[urine]] of [[kjitte]]. Hoewol't de Kanadeeske lynks eins in [[solitêr]] libjend bist is, jeie wyfkes en healfolwoeksen jongen soms mienskiplik. Iepen terrein hâlde Kanadeeske lynksen net fan, mar swimmen wurde se net oars fan; der is in gefal bekend fan in lynks dy't waarnommen waard by in swimtocht fan 2½&nbsp;km by it oerstekken fan 'e rivier de [[Yukon (rivier)|Yukon]]. [[File:Canada_lynx_portrait_by_Michael_Zahra.jpg|right|thumb|220px|In Kanadeeske lynks fan deunby.]] De [[peartiid]] duorret foar de Kanadeeske lynks likernôch in moanne, fan [[maart]] oant [[maaie]], ôfhinklik fan it pleatslike [[klimaat]]. Dêrby binne yndividuële wyfkes mar 3-5 dagen [[maartsk]]. Mantsjes wurde oanlutsen trochdat sokke wyfkes geurflaggen fan mantsjes oerdekke mei har eigen urine en trochdat se om it hoartsje leven jouwe. Wyfkes [[pearjen|pearje]] mar mei ien mantsje per pearseizoen, mar mantsjes binne faak [[polygamy|polygaam]]. Nei in [[draachtiid]] fan sa'n 64 dagen wurde der yn [[maaie]] of begjin [[juny]] 1-4 jongen berne yn in nêst dat it wyfke oanlein hat yn in tichte pôle [[strewelleguod]], ornaris op 'e súdlike of súdwestlike skeante fan in [[heuvel]] of [[berch]]. As der in protte proaidieren foarhâns binne, is de smeet grutter as wannear't dat net it gefal is. Sterker noch, as fretten krap is, reitsje wyfkes faak hielendal net maartsk. De jongen weagje by de berte 175-235&nbsp;g, hawwe in griisbêzje pels mei swarte plakken, en binne de earste fjirtjin [[blinens|blyn]] en helpleas. Mei 5 wiken ferlitte de jongen it nêst, en mei 12 wiken wurde se ôfwûn. Yn 't earstoan bringt de mem harren dan libbene proai, dêr't se mei omboartsje meie foar't se it opfrette. Dit wrede hâlden en dragen is ûnmisber foar it oanlearen fan jachtfeardichheden. De jongen begjinne te jeien as se 7-9 moannen âld binne, en kinne dan selsstannich oerlibje. Se ferlitte har mem mei 10 moannen, oan it begjin fan it folgjende pearseizoen. Kanadeeske lynksen binne folgroeid as se twa jier âld binne. Wyfkes binne al geslachtsryp mei 10 moanne, mar plantsje har yn 'e regel pas yn har twadde jier fuort. Mantsjes binne pas mei 2-3 jier geslachtsryp. Yn finzenskip kin de Kanadeeske lynks wol 14 jier âld wurde; hoewol't oer de libbensspanne yn it wyld gjin sifers foarhâns binne, is dy nei alle gedachten folle koarter. Natuerlike fijannen hawwe Kanadeeske lynksen net in protte; soms falle se ta proai oan [[wolf|wolven]] of [[poema|poema's]], mar dêr hâldt it wol mei op. De [[Amerikaanske oehoe]], dy't himsels faak boppe jeiende Kanadeeske lynksen stasjonearret en dan besiket en gean mei de proai oan 'e haal foar't de lynks dy gripe kin, is mear in ergernis as in gefaar. [[File:Two_Canada_Lynx_Kittens.jpg|left|thumb|250px|In pear jongen fan 'e Kanadeeske lynks.]] ==Fretten== Fierwei it wichtichste [[proaidier]] fan 'e Kanadeeske lynks is de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''), dy't 60% oant wol 97% fan syn dieet útmakket. Sadwaande folget de populaasjegroei en -ôfname fan 'e Kanadeeske lynks de tsienjierrige hazzepopulaasjesyklus. Fral [[simmer]]deis, lykwols, frette Kanadeeske lynksen ek wol oare proaien, lykas [[kjifdieren]] en beskate [[fûgels]]. Soms snippe se ek wolris in grutter bist, lykas in [[hart]]ejong. Ek frette se wol [[ies (kadaver)|ies]] as dat beskikber is. Om geande te bliuwen moatte Kanadeeske lynksen trochinoar 600-1.200&nbsp;g fleis deis ite. Se jeie sawol fanút mûklagen as troch efterfolging en litte har strategy fierhinne ôfhingje fan 'e terreinsgesteldheid. As se in efterfolging prebearje, moatte se de proai gau te pakken krije, want lynksen binne sprinters dy't gjin úthâldingsfermogen hawwe. As in Kanadeeske lynks in proai oerweldige hat dy't te grut is om yn ien kear te beplúzjen, ferskûlet er de rest ûnder in [[strûk]] of in [[rots]], sadat er der letter nochris fan ite kin. ==Status== [[File:Lynx (23025566142).jpg|right|thumb|250px|In Kanadeeske lynks.]] De Kanadeeske lynks hat de [[IUCN-status]] fan "net-bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Lykwols is dizze soarte troch [[habitat]]ferlies en [[oerbejaging]] (foar de [[pels]]) op in protte plakken yn 'e knipe kommen. Sûnt [[2000]] hat de Kanadeeske lynks yn 'e legere 48 steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] de status fan in bedrige bistesoarte. Behalven fan 'e [[minske]] hat de Kanadeeske lynks ek te lijen fan konkurrinsje mei de [[reade lynks]] en mei krusings tusken de Kanadeeske lynks en de reade lynks, de saneamde "[[blynks]]" (in gearlûking fan ''bobcat'' en ''lynx''). Sûnt [[1999]] is der in programma geande om 'e Kanadeeske lynks te reyntrodusearjen yn [[Kolorado]], dêr't er yn 'e [[1970]]-er jierren útstoarn wie. Nettsjinsteande tsjinwurking troch [[streupen|streupers]] en bistehaters, dy't ferskate fan 'e útsette lynksen deaskeaten, waard dit programma yn [[2011]] útroppen ta in súkses. ==Undersoarten== Der binne 3 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kanadeeske lynx: * ''Lynx canadensis canadensis'' * ''Lynx canadensis mollipilosus'' * de Nijfûnlânske lynks (''Lynx canadensis subsolanus''): dizze ûndersoarte is grutter fan stal as de fêstelânske Kanadeeske lynks, en jaget wol op [[rindier]]keallen as der gjin [[Amerikaanske hazze]]n foarhâns binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canada_lynx ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lynx canadensis}} }} {{DEFAULTSORT:Kanadeeske links}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lynks]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] 06vxedv7ym17isirojtu1f0xch0lfli Lytse kapibara 0 84151 1234074 1173293 2026-07-07T22:46:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234074 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= lytse kapibara| Ofbyld= [[File:Hydrochoerus isthmius (27839968482).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[kapibara's]] (''Hydrochoerus'') | Wittenskiplike namme = Hydrochoerus isthmius | Beskriuwer, jier= [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1912 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Lesser Capybara range.png|center|250px]] }} De '''lytse kapibara''' ([[Latyn]]ske namme: ''Hydrochoerus isthmius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kapibara's]] (''Hydrochoerus''), dat foarkomt yn it uterste noardwesten fan [[Súd-Amearika]] en op 'e [[lâningte]] fan [[Panama]]. Hoewol't dit bist foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1912]], troch de [[soölooch]] [[Edward Alphonso Goldman]], waard it doe klassifisearre en lange tiid beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[kapibara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris''). Pas yn [[1991]] waard de lytse kapibara op grûn fan nij ûndersyk erkend as in selsstannige bistesoarte. ==Fersprieding== De lytse kapibara is lânseigen yn it noardlike en noardwestlike diel fan [[Kolombia]], ynkl. in stripe by hast de hiele westkust fan it lân del, en fierders yn it uterste noardwesten fan [[Fenezuëla]] en de eastlike helte fan [[Panama]]. Yn Fenezuëla is dit bist seldsum, wylst er yn Panama rûnom foarkomt. De status yn Kolombia is ûndúdlik. Sûnt de jierren fjirtich fan 'e [[tweintichste iuw]] hat de lytse kapibara syn [[ferspriedingsgebiet]] yn westlike rjochting útwreide oant yn it bekken fan it [[Panamakanaal]]. Populaasjes komme dêrsanne û.m. foar by de rivier de [[Chagres (rivier)|Chagres]] lâns en op 'e eilannen yn 'e [[Gatúnmar]]. Underwilens is de lytse kapibara it kanaal oerstutsen en komt er ek foar yn [[Colón (Panama)|Colón]], oant de rivieren de [[Índio (rivier)|Índio]] en de [[Miguel de la Borda (rivier)|Miguel de la Borda]]. ==Uterlike skaaimerken== De lytse kapibara hat trochinoar in totale lichemslingte fan 80-100&nbsp;sm, mei in skofthichte fan 50-60&nbsp;sm en in gewicht fan 20-45&nbsp;kg. Dêrmei is it nei de gewoane [[kapibara]] it grutste [[kjifdier]] fan 'e wrâld. De lytse kapibara ûnderskiedt him fan syn gruttere famyljelid troch in stompere [[kop]] en in [[pels]] dy't koarter en dûnkerder is. ==Hâlden en dragen== De lytse kapibara bringt in grut part fan 'e tiid yn ûndjip wetter troch, dêr't er him feilich fielt foar [[rôfdier]]en as de [[jagûar]]. Sadwaande komt it bist fral yn [[moeras]]gebieten en by [[rivier]]siggen lâns foar. Krekt as gewoane [[kapibara|kapibara's]] libje lytse kapibara's fierhinne fan [[blêd (plant)|blêden]] en [[gers|gerzen]]. Se plantsje har it hiele jier rûn fuort, wêrby't se nêsten fan trochinoar 3-4 jongen smite. Se kinne sawol deis as nachts aktyf wêze en [[solitêr]] of yn groepen libje, al neigeraden de [[jiertiid]], har [[habitat]] en de druk dy't mei [[jacht (op bisten)|bejaging]] op har populaasje útoefene wurdt. ==Status== Foar de lytse kapibara is noch gjin de [[IUCN-status]] beskikber, om't der te min oer it bist bekend is. Wol is dúdlik dat er bedrige wurdt troch potinsjele [[oerbejaging]], de ferwuostging fan [[rivier]]wâlden en it drûchlizzen fan [[sompe]]n, yn it bysûnder fan 'e moerassen by de rivier de [[Magdalena (rivier)|Magdalena]] lâns. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lesser_capybara ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Litse kapibara}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Kapibara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] fax5vn2nbpo0s1s4vkueu0jj29n4ic0 Kapibara 0 84164 1234042 1173288 2026-07-07T22:22:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234042 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= kapibara| Ofbyld= [[File:Familiepark Harry Malter - Capibara - 13-07-2010 11-15-57.JPG|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[kapibara's]] (''Hydrochoerus'') | Wittenskiplike namme = Hydrochoerus hydrochaeris| Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Hydrochoerus hydrochaeris range.svg|center|250px]] }} De '''kapibara''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Hydrochoerus hydrochaeris''), ek wol de '''gewoane kapibara''' neamd om him te ûnderskieden fan syn behindiger famyljelid de [[lytse kapibara]] (''Hydrochoerus isthmius''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kapibara's]] (''Hydrochoerus''). Dit bist is it grutste [[kjifdier]] fan 'e wrâld (mei rûchwei de grutte fan in skiep), en komt rûnom foar yn grutte dielen fan [[Súd-Amearika]]. Kapibara's binne frij nau besibbe oan û.m. de [[hûskavia]], en libje yn groepen fan soms wol hûndert eksimplaren deunby wetter, dêr't se har tige yn thúsfiele. De namme "kapibara" komt út 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[Tûpy (taal)|Tûpy]]-taal, en is in [[ferbastering]] fan ''ka'apiûara'', in yngewikkelde gearstalling fan ''kaá'' ("blêd"), ''píi'' ("smel"), ''ú'' ("ite") en ''ara'' (in [[grammatika]]al [[suffiks]]), mei de letterlike betsjutting: "iter fan smelle blêden" (frij fertaald "gersiter"). ==Fersprieding== De kapibara komt foar yn grutte dielen fan [[Súd-Amearika]], mei dêrûnder hiel [[Brazylje]], útsein in part fan it noardeasten. Fierders is dit bist lânseigen yn hiel [[Oerûguay]], [[Paraguay]], [[Frânsk-Guyana]], [[Suriname]] en [[Guyana]]. Ek komt it foar yn hiel [[Bolivia]] útsien it súdwesten, yn it noardeasten fan [[Argentynje]], it easten fan [[Perû]] en [[Ekwador]], it súdeasten fan [[Kolombia]], en yn hast hiel [[Fenezuëla]] útsein de noardlike en noardwestlike kuststripe. It iennichste lân yn Súd-Amearika dêr't de kapibara hielendal ûntbrekt, is [[Sily]]. Behalven yn Súd-Amearika libbet de kapibara as [[eksoat]] ek wol yn oare (wiete) dielen fan 'e wrâld, wêrby't it dan fral giet om útnaaide eksimplaren dy't oarspronklik as [[fee]] holden waarden. Sa wurde kapibara's frij geregeldwei waarnommen yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Floarida]], al is noch net befêstige oft it dêrby om in populaasje giet dy't himsels yn it wyld fuortplantet. Yn [[2011]] waard der ek in kapibara yn it wyld synjalearre oan 'e kust fan sintraal [[Kalifornje]]. [[File:Capybara, Esteros del Ibera, Corrientes, Argentina, Jan. 2011 - Flickr - PhillipC.jpg|left|thumb|200px|In kapibara fan tichteby besjoen.]] ==Uterlike skaaimerken== De kapibara hat trochinoar in totale lichemslingte fan 107-134&nbsp;sm, mei in skofthichte fan 50-64&nbsp;sm en in gewicht fan 35-66&nbsp;kg. De wyfkes binne yn trochsneed wat mânsker as de mantsjes. Rekôrs wiene in gewicht fan in wyld wyfke út Brazylje fan 91&nbsp;kg en fan in wyld mantsje út Oerûguay fan 73½&nbsp;kg. De kapibara hat in tichte, rûnige lichemsfoarm en in stompe [[kop]], en is oerdutsen mei in pels dy't boppe-op it lichem readbrunich en oan 'e ûnderkant gielbrunich is. Hy hat [[switklier]]en oan it oerflak fan 'e behierre dielen fan 'e [[hûd]], wat tige apart is foar [[kjifdier]]en. It lytse útsteksel boppe de [[anus]] is sa rudimintêr dat it mar kwealk in [[sturt]] neamd wurde kin. De [[efterpoat]]en fan kapibara's binne justjes langer as de [[foarpoat]]en, en se hawwe oan 'e foarpoaten fjouwer en oan 'e efterpoaten trije [[tean]]nen. Krekt as by oare [[kjifdier]]en groeie by kapibara's de [[kjiftosk]]en har hiele libben troch, sadat dy allegeduerigen ôfsliten wurde moatte. Se binne goed oanpast oan in libben dat foar in grut part yn it wetter trochbrocht wurdt, mei hûdflapkes tusken de teannen dy't suver wol [[swimflues|swimfluezzen]] neamd wurde kinne. De [[noas]]ters, [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[each|eagen]] sitte allegear heech op 'e kop, sadat se dy mar in lyts eintsje boppe it wetter út hoege te hâlden. ==Biotoop== Kapibara's bringe in grut part fan 'e tiid yn it wetter troch, en libje sadwaande altyd deunby iepen wetters, lykas [[sompe]]n, [[rivier]]en, [[mar]]ren of [[poel|puollen]]. Dêrby komme se foar yn sawol ticht [[tropysk oerwâld]] as op frij iepen [[savanne]]s. Se mije kultuerlân net, en sette har ek graach op iepen gerslân (deunby wetter) op [[fee]]pleatsen nei wenjen, dêr't se it gers opfrette dat bestimd is foar it fee, en sadwaande troch de [[boer]]en as ûngedierte beskôge en navenant behannele wurde. [[File:2007_02_CapybaraFamily.jpg|left|thumb|250px|Swimmende kapibara's.]] ==Hâlden en dragen== Kapibara's binne tige sosjale bisten. Hoewol't der soms wolris [[solitêr]] libjende eksimplaren binne, komme se yn 'e regel foar yn groepen fan 10-20 bisten, mei 2-4 folwoeksen mantsjes, 4-7 folwoeksen wyfkes en de rest besteande út jonge en healfolwoeksen eksimplaren. In kapibaratroep hat ornaris in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n 10&nbsp;[[hektare|ha]]. Yn 'e [[drûchte|drûge tiid]] rane by wetterboarnen faak ferskate fan sokke lytse groepen gear ta gruttere troepen fan 50 oant wol 100 bisten. Under de mantsjes bestiet der in stabile, lineêre hierargy, wêrby't it dominante mantsje fan in groep oer it algemien in stik mânsker fan foarkommen is as de rest. Sa'n dominant mantsje is meast yn 'e midden fan in groep te finen, wylst de ûnderhearrige mantsjes oan 'e rânen fan 'e groep tahâlde. Dizze hierargy wurdt al ier fêstlein troch it hâlden fan sabeare gefjochten troch healfolwoeksen mantsjes. Binnen in groep kommunisearje kapibara's allegeduerigen mei-inoar troch it meitsjen fan tsjotterjende lûden, dy't benammen bedoeld binne om 'e sosjale bannen te ûnderhâlden. Se kinne ek blaffende lûden meitsje, en dat dogge se as se har bedrige fiele of as de wyfkes wolle dat harren jongen by har komme. Fierders kommunisearje kapibara's ek in protte troch it ôfsetten fan [[geurflagge]]n, benammen oan [[plant]]en, wat se dogge mei in [[klier]] op har [[snút]] en mei har [[anaalklier]]en. Mantsjes bûke dêrnjonken ek faak [[urine]] foar it ôfsetten fan harren rook. Hoewol't kapibara's op lân behindigernôch binne en like hurd drave kinne as in [[hynder]], fiele se har oer it algemien feiliger yn it wetter. It binne treflike swimmers, dy't oant 5 minuten efterinoar ûnder wetter bliuwe kinne, in talint dat se benammen ynsette om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen. Se kinne sels yn it wetter sliepe, wêrby't se inkeld it puntsje fan 'e snút (mei de noasters) boppe wetter út hâlde, al dogge se dat allinnich as it net oars kin. Middeis, as it waarmer wurdt, sykje se faak it wetter op om ôf te kuoljen, wêrnei't se tsjin 'e jûn wer op it drûge komme om te weidzjen. Ek meie se har graach yn dridze en drek omrôlje. Om 'e midsnacht hinne jouwe se har del om te sliepen, mar foar moarnsdage binne se alwer by sûpe en stút om te weidzjen oant it dêrfoar te hjit wurdt. [[File:Young_capybaras.jpg|right|thumb|250px|In wyfke mei jongen.]] Lykas de measte [[kjifdier]]en plantsje kapibara's har fluch fuort. Der is gjin fêste [[peartiid]], en de fuortplanting kin sadwaande it jier rûn plakfine, al binne yn it noarden fan it [[ferspriedingsgebiet]] (yn [[Fenezuëla]]) de measte pearings konsintrearre tusken [[april]] en [[maaie]], en yn it suden (yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Mato Grosso]]) tusken [[oktober]] en [[novimber]]. As se [[jachtich]] wurde, feroaret de rook fan 'e wyfkes op subtile wize, wat de mantsjes yn deselde groep oanset ta [[tyldrift]]. Boppedat fluitsje jachtige wyfkes troch de noas om mantsjes te lokjen. De eigentlike [[pearing]] fynt altyd plak yn it wetter, wat it wyfke de macht jout om in mantsje te wegerjen troch simpelwei it wetter te ferlitten. Dominante mantsjes besykje alle wyfkes yn in groep foar harsels te hâlden, mar dat slagget nea, en hoewol't in dominant mantsje folle mear wyfkes dekt as elts yndividueel ûnderhearrich mantsje, dekke alle ûnderhearrige mantsjes mei-inoar wer folle mear wyfkes as it iene dominante mantsje. Nei de pearing folget der by kapibara's in [[draachtiid]] fan 130-150 dagen, wêrnei't de wyfkes in nêst fan 1-8, mar trochinoar 4 jongen te wrâld bringe. It smiten wurdt dien op it drûge, en in pear oeren neitiid jout it wyfke har mei de jongen wer by de groep. Binnen in wike begjinne de jongen gers te iten, mar se wurde pas hielendal ôfwûn as se 16 wiken âld binne. Kapibarajongen drinke by elts melk wyfke yn 'e groep, en as de mem wat oerkomt foar't se harsels rêde kinne, wurde se soms grutbrocht troch de oare wyfkes. Kapibara's hawwe yn finzenskip in gemiddelde libbensspanne fan 8-10 jier, mei in maksimum fan 12 jier. Yn it wyld libje se trochinoar mar 4 jier, mei't se in protte natuerlike fijannen hawwe. De wichtichten dêrfan binne ferskate [[kateftigen]]: de [[jagûar]], de [[poema]] en de [[oselot]], wylst se fierders ek gauris pakt wurde troch [[kaaimannen]] en [[anakonda|anakonda's]]. Ek grutte [[rôffûgels]] lykas [[earnen]] foarmje in gefaar. [[File:Capibara_1.jpg|left|thumb|250px|Weidzjende kapibara's.]] ==Fretten== De kapibara is in [[herbivoar]], dy't benammentlik libbet op in dieet fan [[gers|gerzen]] en [[wetterplant]]en, oanfolle mei [[frucht (plant)|fruchten]] en [[beam]][[skors]]. Yn it drûge seizoen ite se fierders in protte [[reid]]. It binne tige sinnige iters, dy't planten fan beskate soarten hielendal kealfrette, wylst se eksimplaren fan in oare soarte, dy't der fuort njonken groeie, straal negearje. Krekt as oare plante-iters [[wjerkôgjen|wjerkôgje]] se har fretten, mar fanwegen de ophinging fan 'e ûnderkaak kôgje kapibara's net lykas skiep of kij fan side nei side, mar fan foarren nei efteren. Krekt as [[wylde knyn|kninen]] frette se har eigen kjitte, wêrmei't se har [[baktearjes|bakteriële]] yngewantfloara oanfolje, en wat sadwaande befoarderlik is foar har [[spiisfertarring]]. Krekt as [[hûskavia|kavia's]] misse kapibara's it fermogen om sels [[fitamine C]] oan te meitsjen, sadat eksimplaren dy't yn finzenskip holden wurde [[skuorbúk]] krije as har fretten dêr net mei oanfolle wurdt. ==Status== De kapibara hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn guon gebieten hat de kapibarapopulaasje wat te lijen hân fan [[oerbejaging]], wylst de bisten yn oare gebieten faak ôfsketten wurde om't se om fretten konkurrearje mei [[fee]]. Op guon plakken yn [[Súd-Amearika]] wurde kapibara's sels as fee holden en fokt om har fleis en pels. Dat hat it wolkomme njonkeneffekt dat op sokke plakken [[moeras]]sen en oare wetterrike [[biotoop|biotopen]] beholden bliuwe. Fral yn [[Fenezuëla]] is it iten fan kapibarafleis tige populêr om't it bist dêr fanwegen syn semy-akwatyske libbenswize troch de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] offisjeel klassifisearre wurdt as in fisk, sadat kapybarafleis dus iten wurde mei as it iten fan it fleis fan oare lânbisten ferbean is (freeds en op beskate [[hjeldei|hjeldagen]]). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Capybara ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Hydrochoerus hydrochaeris}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Kapibara]] [[Kategory:Lienwurd út in Yndiaanske taal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] 3po32yqao0gu0z0415eamlmbjsqyp41 Mara (sûchdier) 0 84203 1234094 1173300 2026-07-07T22:55:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234094 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= mara | Ofbyld= [[Ofbyld:Dolichotis_patagonum_-Temaiken_Zoo-8b-1c.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[mara's]] (''Dolichotis'') | Wittenskiplike namme = Dolichotis patagonum | Beskriuwer, jier= [[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Patagonian Mara Dolichotis patagonum distribution map.png|center|250px]] }} De '''mara''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Dolichotis patagonum''), ek wol '''Patagoanyske mara''' neamd ta ûnderskie fan syn famyljelid de [[lytse mara]] (''Dolichotis salinicola''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[mara's]] of Pampahazzen (''Dolichotis''). Dit bist komt allinnich mar foar yn [[Argentynje]], en liket hast wol in krusing te wêzen tusken in [[hazze]] en in lytse [[antilope]]; yn wurklikheid is de mara lykwols frij nau besibbe oan 'e [[hûskavia|kavia]]. Syn neiste sibbe, de [[lytse mara]], is lytser fan stal en libbet noardliker. ==Fersprieding== De mara komt inkeld foar yn [[Argentynje]], dêr't er de [[pampa|pampa's]] fan [[Patagoanje]] en oare [[gers]]flakten bewennet. Syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is beheind ta it diel fan it lân tusken 28º en 50º&nbsp;suderbreedte. [[File:Dolichotis_patagonum_sniff_JdP.jpg|left|thumb|250px|In pear mara's berûke inoar ris.]] ==Uterlike skaaimerken== De mara hat trochinoar in kop-romplingte fan 50-75&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 4½&nbsp;sm en in gewicht fan 8-9&nbsp;kg. Hy stiet heech op 'e [[poat]]en en hat lange rjochtoppige [[ear (lichemsdiel)|earen]] en grutte [[each|eagen]]. De koarte brunige [[pels]] skaait op 'e [[rêch]] wat dûnker, griiseftich út. Op 'e [[bealch]] is er tusken de [[foarpoat]]en readbrún en tusken de [[efterpoat]]en witich. Ek de [[kiel]] is wyt. ==Biotoop== Mara's jouwe ornaris de foarkar oan relatyf flakke [[gers]]lân[[biotoop|biotopen]], mei foldwaande [[strewelleguod]] om beskerming te bieden tsjin [[predaasje]] troch [[rôffûgels]]. Lykwols komme se ek foar op 'e keale en oerbeweide grûn fan [[Monte Desert]]. Boppedat omfiemet har [[ferspriedingsgebiet]] yn noardwestlik Argentynje ek [[wâld]]gebieten. ==Hâlden en dragen== De mara is foar it measte part oerdeis aktyf, en sa'n 46% fan syn aktiviteiten hâldt ferbân mei foerazjearjen. Wyfkes binne dêr yn 'e regel langer mei dwaande as mantsjes, fanwegen it feit dat se ek foar harren jongen frette moatte as se [[drachtich]] binne of drinkende jongen hawwe. Mantsjes sitte it grutste part fan 'e dei om har hinne te sjen, wach foar [[rôfdier]]en lykas [[kateftigen]], [[foksen]] en [[rôffûgels]]. Mara's binne fierhinne [[herbivoar]], en frette benammen [[gers|gerzen]], [[blêd (plant)|blêden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. Se binne goed oanpast oan in libben op 'e iepen flakten, mei lange [[skonk]]en dy't har faasje jouwe as se gau útpike moatte. Under it draven hawwe se wol wat wei fan in lytse [[antilope]], al lykje se mear op in [[hazze]] as se stilsitte. Mara's binne [[monogamy|monogaam]], en pearkes bliuwe har hiele libben byinoar. Se wikselje inkeld fan partner as de oarspronklike partner deagien is. It wyfke is dúdlik de baas yn 'e relaasje, en it mantsje moat har mar folgje dêr't se hinne giet. Mantsjes besmare har wyfke mei harren [[urine]] en de grûn om har hinne sette se ôf mei kjitte en ôfskieding út spesjaal dêrfoar bedoelde [[klier]]en, sadat der in mobyl [[territoarium (biology)|territoarium]] ûntstiet. De [[fuortplanting]] fynt by mara's plak yn hoalen dy't sels útgroeven wurde, en dy't faak ûndergrûnsk ferbûn wurde mei de hoalen fan oare pearkes, sadat der in netwurk fan soms wol 29 pearkes ûntstiet. Sok kommunaal wenjen jout beskerming tsjin [[predaasje]], en [[biolooch|biologen]] hawwe fêststeld dat der mear jongen oerlibje by gruttere ûndergrûnske netwurken as by lytseren. [[File:Patagonian_Maras.jpg|left|thumb|250px|In mara mei jongen (op 'e foargrûn).]] De [[peartiid]] falt by mara's, alteast dy yn súdlik Argentynje, tusken [[augustus]] en [[jannewaris]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 100 dagen smyt it wyfke 1-2 jongen. Yn Patagoanje bart dat meast tusken [[septimber]] en [[oktober]], foàr de [[simmer]]drûchte en nei de [[winter]]rein. Meastal produsearje mara's mar ien nêst jongen jiers, hoewol't se yn ekstreme gefallen wol 4 nêsten jiers smite kinne. Hoewol't de wyfkes net aktyf gearwurkje by it grutbringen fan 'e jongen, litte se soms it jong fan in oar wyfke by har drinke. De jongen kinne daliks nei de berte rinne, mar bliuwe de earste 3 wiken deunby de hoale. Dêrnei kinne se mei har âlden by de hoale weiswalkje en fan gers libje. Mei 13 wiken wurde se folslein ôfwûn. ==Status== De mara hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", mei't er de lêste pear hûndert jier sterk yn syn [[areaal|fersprieding]] beheind is. Histoarysk kamen mara's foar fan noardlik Argentynje hast hielendal oant yn [[Fjoerlân]]. Troch [[oerbejaging]] en [[habitat]]ferlies binne se no útstoarn yn ferskate gebieten, wêrûnder de hiele provinsje [[Buenos Aires (provinsje)|Buenos Aires]]. Marapelzen wurde yn Argentynje wol brûkt om bêdspreien en flierkleden fan te meitsjen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Patagonian_mara ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Dolichotis patagonum}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Mara (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] im5x83zadnnixl2cvmnrnkuf0hwbqr8 Kavia 0 84436 1234050 1205049 2026-07-07T22:28:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 domestisearre 1234050 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= kavia| Ofbyld= [[Ofbyld:Two_adult_Guinea_Pigs_(Cavia_porcellus).jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[kavia's]] (''Cavia'') | Wittenskiplike namme = Cavia porcellus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kavia''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cavia porcellus''), ek wol '''hûskavia''' neamd om oan te jaan dat it giet om in [[domestisearre bist]] en ta ûnderskie fan 'e oare [[kavia's|kaviasoarten]], is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kavia's]] (''Cavia''). Hoewol't dit bist ek wol bekend stiet as it '''Guineesk bichje''', is it hielendal net nau besibbe oan 'e [[baarch]] en likemin komt it út [[Guinee]]. Feitliks is de kavia ôfkomstich út it [[Andes]]berchtme fan [[Súd-Amearika]], dêr't er troch de befolking tradisjoneel holden wurdt foar it fleis. Sûnt syn yntroduksje yn 'e [[sechstjinde iuw]] is de kavia yn Westerske lannen in populêr [[húsdier]] wurden. ==Skiednis fan 'e kavia as húsdier== De kavia komt oarspronklik út it [[Andes]]berchtme fan [[Perû]], [[Ekwador]], westlik [[Bolivia]] en súdlik [[Kolombia]], dêr't er mooglik al om 5.000 f.Kr. hinne as in betroubere itensboarne [[domestikaasje|domestisearre]] waard troch de pleatslike [[Yndianen|Yndiaanske]] befolking. (Dat wie in pear tûzen jier neidat yn itselde gebiet de [[lama (bist)|lama]] domestisearre wie.) Foarhinne waard oannommen dat de kavia ôfstamme fan krusings tusken trije wylde [[kavia's|kaviasoarten]], de [[Amazônekavia]] (''Cavia fulgida''), de [[berchkavia]] (''Cavia tschudii'') en de [[Brazyljaanske kavia]] (''Cavia aperea''). Resint ûndersyk op it mêd fan [[molekulêre erflikheid]] oangeande de kavia hat lykwols útwiisd dat dit bist frijwol folslein fan allinnich de berchkavia ôfstammet. It soe skoan kinne dat guon soarten [[kavia's]] dy't yn 'e [[tweintichste iuw]] identifisearre binne, lykas de [[Anolaimakavia]] (''Cavia anolaimae'') en de [[Guyanakavia]] (''Cavia guianae''), eins hûskavia's binne dy't nei milennia fan domestikaasje reyntrodusearre binne yn it wyld. Op [[archeology]]ske fynplakken binne stânbylden fan kavia's opgroeven dy't datearje út 'e perioade tusken 500 f.Kr. en 500 n.Kr. De [[Motsje (kultuer)|Motsje]] (''Moche''), in [[folk]] dat yn 'e [[Aldheid]] Perû bewenne, die oan [[soölatry]] (bisteferearing) en bylde gauris kavia's ôf yn syn [[keunst]]wurken. Tusken likernôch [[1200]] en de ferovering fan it gebiet troch de [[Spanje]]rts, yn [[1532]], ûntstiene yn it [[Inka-ryk]] troch selektyf fokken in grut tal ferskillende fariëteiten fan kavia's, dy't de grûnslach foarmen fan 'e moderne kaviarassen. Hjoed de dei wurde kavia's yn 'e Andeslannen noch altyd holden foar it fleis. Lange tiid waarden se inkeld as iten foar de lânseigen Yndiaanske befolking beskôge, mar sûnt de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] is it iten fan kaviafleis ynboargere rekke yn alle maatskiplike fermiddens. De bisten kinne bestean fan it [[griente]]ôffal fan in gesin, plantsje har tige fluch fuort en nimme sa'n bytsje romte yn beslach dat se fokt wurde kinne yn 'e stêd. [[File:Cuy_Guinea_Pig_Dish_SG.jpg|left|thumb|220px|In kaviagerjocht, optsjinne yn [[Ekwador]].]] Yn [[West-Afrika|West]]-, [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en dielen fan [[East-Afrika]] wurde kavia's ek foar it fleis holden, en folle mear as dat faak tocht wurdt om't kavia's net fermeld wurde by [[fee]]tellings. It is ûndúdlik wannear't en troch wa't se yn [[Afrika]] yntrodusearre binne, mar yn elts gefal wurde se rûnom holden yn [[Kameroen]], de [[Demokratyske Republyk Kongo]] en it súdwestlike part fan [[Tanzania]]. Sûnt de [[1960]]-er jierren is der fanút Súd-Amearika besocht om 'e konsumpsje fan kaviafleis ek yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] te popularisearjen, mar dat is folslein op 'e non rûn, en yn 'e Westerske wrâld is it iten fan kavia's noch altyd [[taboe]]. Behalven as foarm fan iten nimme kavia's ek yn 'e regionale [[folkloare]] fan it Andesgebiet in wichtige rol yn en wurde se dêrsanne útwiksele as presinten. Teffens wurdt oan kavia's genêskrêftige kwaliteiten tatocht, en wurde se troch tradisjonele genêzers, de ''curanderos'', brûkt foar harren rituëlen. Sa spylje se in rol by it [[diagnoaze|diagnostisearjen]] en behanneljen fan [[sykte]]n as [[gielsucht]], [[rimmetyk]], [[artritis]] en tyfus, wêrby't se de sike oer it liif wreaun wurde en sjoen wurde as in boppenatuerlik medium. Swartkleurige kavia's wurde fral tige brûksum achte foar soksoarte wurk, en wurde faak neitiid deamakke en iepensnien, sadat de genêzer oan it yngewant ôflêze kin oft de behanneling effekt hân hat. Sokke genêswizen wurde yn ôfhandige dielen fan 'e Andes, dêr't de moderne Westerske sûnenssoarch ûnskikber is of net fertroud wurdt, noch altyd rûnom akseptearre. [[File:Cavia_porcellus_002.jpg|right|thumb|220px|In kavia op 'e earm.]] Kavia's waarden yn 'e [[sechstjinde iuw]] foar it earst troch [[Spanje|Spaanske]], [[Nederlân]]ske en [[Ingelân|Ingelske]] keaplju nei [[Jeropa]] ta brocht, dêr't se al gau in raazje waarden as eksoatyske húsdieren foar de hegerein. Sa hold bgl. de Ingelske keninginne [[Elizabeth I fan Ingelân|Elizabeth I]] ferskate kavia's. It ierst bekende skreaune ferslach oer it bist datearret út [[1547]] en is ôfkomstich fan it eilân [[Hispanjoala]], yn it [[Karibysk Gebiet]]. Om't kavia's dêr net lânseigen binne, waard foarhinne tocht dat iere Spaanske ûntdekkingsreizgers se meinommen hawwe moasten út Súd-Amearika, mar resint hawwe opgravings op Hispanjoala en ferskate oare Karibyske eilannen, wêrûnder [[Porto Riko]], dúdlik makke dat kavia's dêr al om 500 f.Kr. hinne yntrodusearre binne fia de hannelsrelaasjes dy't yn dy perioade blykber mei it gebiet fan 'e Andes ûnderholden waarden. Yn Jeropa waard de kavia foar it earste beskreaun yn [[1554]], troch de [[Switserlân|Switserske]] [[wittenskipper]] [[Conrad Gessner]]. De earste [[wittenskip]]like beskriuwing waard dien troch de grutte [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]], en it bist krige syn [[wittenskiplike namme]] yn [[1777]] fan 'e [[Dútslân|Dútske]] biolooch [[Johann Christian Polycarp Erxleben]]. Dy namme wie ''Cavia porcellus''; ''cavia'' is in ferbastering fan ''cabiai'', de namme fan it bist yn 'e taal fan 'e [[Galiby (folk)|Galiby]]-[[Yndianen]], dy't yn it ferline [[Frânsk-Guyana]] bewennen. Mooglik komt dat wurd fan it [[Portegeesk]]e ''çavia'' (modern Portegeesk: ''savia''), dat wer ûntliend is oan it [[Tûpy (taal)|Tûpy]]-wurd ''saujá'', dat "rôt" betsjut. De tafoeging ''porcellus'' is [[Latyn]] foar "bichje". [[File:Black-haired Sheltie guinea pig.jpg|left|thumb|250px|In swarte "Perûviaan", sa't dit ras neamd wurdt.]] De ierst bekende yllustraasje fan in kavia makket diel út fan in [[skilderij]] troch in anonym [[keunstner]] dat yn 'e [[Nasjonale Portretgallery]] yn [[Londen]] hinget en om [[1575]] hinne datearre wurdt. Dêrop is in famke yn in tradisjonele [[Elizabetaanske Tiid|elizabetaanske]] jûpe te sjen dy't in kavia yn har hannen hâldt en flankearre wurdt troch har beide bruorren, wêrfan't de iene in domestisearre [[fûgel]] op 'e earm hat. Hjoed de dei komme der in grut tal kaviarassen en fariëteiten foar, dy't har benammentlik faninoar ûnderskiede troch ferskillen yn grutte en yn kleur en lingte fan it [[hier (begroeiïng)|hier]]. Hoewol't kavia's yn it Westen beslist net iten wurde, hat men der frjemd genôch gjin muoite mei om se te brûken foar eksperiminten yn [[laboratoarium|laboratoaria]]; yn it [[Ingelsk]] is de gongbere namme foar dit bist, ''guinea pig'', sels frijwol synonym wurden mei "[[proefdier]]". ==Uterlike skaaimerken== De kavia hat trochinoar in kop-romplingte fan 20-25&nbsp;sm mei útsjitters oant 30&nbsp;sm, sûnder in [[sturt]] dy't it neamen wurdich is, en in gewicht fan 700-1.200&nbsp;g (oant yn ekstreme gefallen 1.500&nbsp;g). Se komme yn alderhanne kleuren foar, en mei alderhanne hierlingten, fan tige koart oant sa lang dat se der yn it wyld nea mei oerlibje kinne soene. Der bestiet by kavia's net folle [[seksuële dimorfy]], mei't mantsjes en wyfkes mar amper yn grutte ferskille en fierders tige by tige opinoar lykje. De libbensferwachting fan kavia's is trochinoar 4 oant 5 jier, hoewol't it rekôr (fêstlein yn 'e edysje fan it ''Guiness Book of Records'' út [[2006]]) stiet op 14 jier en 10½ moanne. ==Hâlden en dragen== ===Fersoarging=== Kavia's binne sosjale bisten, dy't it net goed dogge as se [[solitêr]] libje moatte. Se kinne sadwaande it bêst holden wurde yn groepkes fan twa of mear eksimplaren, lykas twa of mear wyfkes of ien of mear wyfkes en in [[kastraasje|kastrearre]] mantsje. Ferskate mantsjes kinne ek yn groepkes holden wurde, mar dy hawwe in stik mear romte nedich as deselde oantallen wyfkes, en moatte jong mei-inoar yn 'e kunde brocht wurde. Boppedat meie der gjin wyfkes oanwêzich wêze, want dan fleane de mantsjes inoar oan. It is net oan te rieden om in wyfke en in ûnkastrearre mantsje byinoar te hâlden, of it moat wêze dat men mei de bisten fokke wol. [[File:Three_guinea_pigs_(Cavia_porcellus)_at_Keswick_Public_Library.jpg|right|thumb|250px|Trije kavia's dy't inoars pels oan it fersoargjen binne.]] Kavia's wurde yn 'e regel yn koaien holden. It is oan te rieden om gjin [[hinnegaas]] of oar skerp materiaal foar de makkelei fan sokke koaien te brûken, om't kavia's dêr gauris har poatsjes oan iepenhelje, wat ta [[ynfeksje]]s liede kin. Foarhinne waard foar struiersguod faak [[seder]]- en [[dinnebeam|dinne]]houtsnipels brûkt, mar men is no fan tinken dat dêr [[plantaardige oalje|oalje]] yn sit dy't net goed kavia's binne, dat tsjintwurdich wurdt faker [[popelier]]ehout, [[papier]]produkten, fersnipele [[maïs]]kolven of gewoan [[strie]] brûkt. Kavia's binne gjin skjinne bisten, en hawwe it foar de moade om, as harren koai himmele is, earst it spul wer ûnder te migen en it efterliif de hiele koai troch te slepen om har [[territoarium (biology)|territoarium]] op 'e nij ôf te setten. Mantsjes sette op deselde wize faak ek in territoarium ôf as se út 'e koai helle wurde. Oan 'e oare kant waskje kavia's geregeldwei har eigen hier, en fersoargje se yn groepen gauris inoars pels, al is dat mear om 'e sosjale bannen oan te heljen as fanwegen hygiêne. By waskjen wurdt in molkewite ôfskieding út 'e [[each|eagen]] yn it hier wreaun. Mantsjes ûnderinoar kôgje faak op inoars hier om; dat hat neat te krijen mei fersoarging, mar is manear om 'e rangoarder fêst te stellen, krekt as biten (benammen yn 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]]), it meitsjen fan agressive lûden, it útdielen fan kopstjitten, it byinoar opspringen en it opinoar omdúnjen. [[File:Rene_the_long-haired_Satin_Peruvian_Guinea_pig.jpg|left|thumb|230px|In saneamde satynhierrige Perûviaan.]] ===Unthâld en oare talinten=== Ien fan 'e bekendste eigenskippen fan kavia's is dat se yngewikkelde rûtes nei har iten ta út 'e holle leare kinne, en dat se sokke rûtes moannenlang ûnthâlde. Dat skaaimerk waard yn [[Nederlân]] yn 'e santiger en tachtiger jierren yn ferskate [[tillefyzje]]programma's brûkt, wêrby't û.o. [[presintator]] [[Fred Oster]] yn syn kwis kavia's tsjininoar "race" liet troch in [[doalhof]] fol obstakels. Kavia's besykje de measte swierrichheden op te lossen troch yn beweging te bliuwen. Hoewol't se oer lege hindernissen hinne springe kinne, binne se minne klimmers, en alhiel net linich. Wol binne it treflike swimmers. Kavia's binne skrikfallige bisten, dy't gau kjel wurde, en dan itsij stôkstiif stilstean bliuwe, itsij mei koarte sprintsjes nei in skûlplak sjitte. Gruttere groepen kavia's begjinne yn sokke sitewaasjes soms yn it wylde wei trochinoar hinne te draven, wat in ynstinktive oerlibbingsstrategy is dy't it foar [[rôfdier]]en tige dreech makket om ien yndividu út 'e sa ûntstiene grimelgrammel te kiezen. As se opwûn reitsje, meitsje kavia's soms ferskate lytse spronkjes, in ferskynsel dat ''popcorning'' neamd wurdt. ===Sintugen en kommunikaasje=== It [[gesichtsfermogen]] fan kavia's is minder as dat fan [[minske]]n, mar se hawwe in folle wider eachweid, en fierders binne it [[gehoar]], de [[rooksin]] en de [[taastsin]] goed ûntwikkele. Se hawwe ferskate manearen om mei-inoar te kommunisearjen, wêrûnder: * fluitsjen (om oandacht te freegjen); * sêfte piiplûden (meastal fan in fleurige kavia dy't witte lit dat er der is); * kreunjend piipjen (in utering fan pine of ûngemak); * in spinnend lûd as fan in kat (dit spilet in rol by de fuortplanting, wurdt ta yntimidaasje brûk troch mantsjes ûnderinoar, mar betsjut yn 'e oanwêzichheid fan minsken meastal dat de oangeande kavia aaid wurde wol); * klappertoskjen (in utering fan lulkens of eangstme); * knarseltoskjen (in utering fan sin oan iten of inkeld fan ûngemak); * tsjilpen (in tige seldsum lûd wêrfan't net dúdlik is wat it betsjut; miskien in warskôgingsrop foar oare kavia's as der gefaar driget). ===Fuortplanting=== De [[fuortplanting]] fynt by kavia's it hiele jier rûn plak, mei oant 5 nêsten jongen yn in jier, al wurde de measte jongen [[maityd]]s smiten. De [[draachtiid]] duorret 59-72, mar yn 'e measte gefallen 63-68 dagen. Dat is lang foar [[kjifdieren]] fan dizze grutte, en de jongen binne dan by de berte ek aardich út 'e kluten woeksen, sadat in wyfke dat op alle dagen rint tûntsjerûn is. De measte nêsten telle 1-6 jongen, mei in gemiddelde fan 3, mar it grutste nêst kaviajongen dat ea dokumintearre is, omfette mar leafst 17 jongen. Paradoksaal genôch binne it de lytste nêsten jongen, mei 1 of 2 eksimplaren, dy't it wyfke by de berte de grutste swierrichheden jouwe. [[File:Guinea_baby_1.jpg|right|thumb|220px|In kaviajong fan acht oeren âld.]] Oars as by de measte oare kjifdieren binne kaviajongen by de berte goed ûntwikkele, mei [[hier (begroeiïng)|hier]], [[tosk]]en, [[klau]]wen en [[each|eagen]] dy't al fierhinne funksjonearje. Boppedat binne se daliks mobyl en begjinne se drekt al fêst iten te fretten, ek al drinke se dêrnjonken by de mem en ek by eventuële oare oanwêzige melke wyfkes. As de mem wat oerkomt, wurde de jongen troch in oar wyfke oannommen. Fan 'e jongen binne de mantsjes mei 3-5 wiken geslachtsryp en de wyfkes op syn gaust mei 4 wiken. Kaviawyfkes kinne [[tyldrift]]ich en [[drachtich]] wurde foar't se folgroeid binne. Boppedat kinne se 6-48 oeren nei't se in nêst jongen smiten hawwe, al wer op 'e nij drachtich wêze. Oanhâldende drachtigens is lykwols net sûn foar de bisten. Oan 'e oare kant groeie by wyfkes dy't nea drachtich wurde nei 6-10 moanne troch in ûnomkearber proses fan [[ferkalking]] de [[bekken (bonke)|bekken]]bonken gear, en as se dêrnei noch drachtich wurde, is it [[bertekanaal]] te smel om 'e jongen te smiten, wat de dea ta gefolch hat. ==Fretten== Fan natuere frette kavia's frijwol útslutend [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Dêrnjonken dogge se, krekt as [[wylde knyn|kninen]], ek oan [[kropofagy]], it opfretten fan 'e eigen kjitte. Dat dogge se lykwols net yn it wylde wei, mar allinnich by saneamde [[sekotroop|sekotropen]], sêfte keuteltsjes dy't se spesjaal produsearje om [[fitamine B]], fezels en [[baktearje]]s te recycljen. Eigners fuorje kavia's faak mei [[hea]] en [[alfafa]] en mei spesjale [[biks|kaviabiks]]. [[File:Guinea_Pig_eating_apple.JPG|left|thumb|230px|In trijekleurige kavia sil gear oer in stik apel.]] Krekt as [[minske]]n, mar oars as de measte oare bisten, kinne kavia's sels gjin [[fitamine C]] oanmeitsje en moatte se dat út har fretten helje. As men in kavia dus net byfuorret mei iten dat ryk is oan fitamine C, lykas [[brokkoly]], [[koal (griente)|koal]], [[woartel (griente)|woartels]], [[spinaazje]] of [[apel]]s, kriget it bist nei ferrin fan tiid [[skuorbúk]], dat pontinsjeel deadlik wêze kin. In bykommend probleem is dat kavia's yn 'e regel sinnige iters binne, dy't ier yn har libben leare wat al en net ytber is. As se folwoeksen binne, kin oan harren "ytbere" list frijwol neat mear tafoege wurde, en ferhongerje se leaver as dat se in nij soarte fretten prebearje. Ferskate [[plant]]en binne giftich foar kavia's, wêrûnder guon dy't ek gefaarlik binne foar minsken, lykas [[hûnebei]] ([[Nederlânsk|Ned.]]: ''zwarte nachtschade''), [[dopkeblom]] (''vingerhoedskruid'') en [[dolkrûd]] (''dollekervel''), mar ek guon dêr't minsken neat fan oprinne, bgl. [[bûterblom]]men, [[rabarber]], de [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[ikebeam]] en alle [[plantebol|bolplanten]] (lykas [[tulp]]en, [[narsis]]sen, [[krokus]]sen, [[snieklokje]]s en ek [[sipel]]s). [[File:Cat_and_guinea_pigs.jpg|right|thumb|250px|Dizze [[kat]] en twa kavia's libje gear yn harmony.]] ==Kavia's yn 'e Westerske kultuer== As gefolch fan syn rûnom foarkommen as [[húsdier]] en syn populariteit yn dy hoedanichheid, benammen ûnder bern, komme kavia's gauris foar yn [[berneboek|berneliteratuer]], [[tekenfilm]]s en oare [[kultuer]]dragers. Sa hat it [[boek]] ''The Fairy Caravan'', fan 'e ferneamde [[Ingelân|Ingelske]] [[berneboek]]eskriuwster [[Beatrix Potter]] in kavia yn 'e haadrol, krektlyk as de ''Olga da Polga''-rige fan har kollega [[Michael Bond]]. Yn folwoekeneliteratuer komme bgl. kavia's foar yn it [[koart ferhaal|koarte ferhaal]] ''Pigs Is Pigs'', fan [[Ellis Parker Butlet]], dat in teltsje is oer de gefolgen fan [[burokrasy]]: op in [[spoarwei|spoarstasjon]] wurde twa kavia's fêstholden dy't har dêr sûnder behindering begjinne fuort te plantsjen oant it hiele stasjon derûnder sit, wylst de minsken mar redendiele oer de fraach oft it bargen (fanwegen de Ingelske namme ''guinea pig'') of húsdieren binne, mei't foar fee oare frachttariven jilde as foar húsdieren. Dit ferhaal foarme letter de ynspiraasje foar de klassike ''[[Star Trek]]''-ôflevering ''The Trouble with Tribbles'' (fan [[senarioskriuwer]] [[David Gerrold]]), wêryn't op in [[romteskip]] in soartgelikense sitewaasje ûntstiet mei bûtenierdske bistkes dy't "tribbles" hjitte. == Keppeling om utens == * {{en}} [http://www.ifeedio.com/ Kavia - fieding] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Guinea_pig ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Cavia porcellus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Kavia (skaai)]] [[Kategory:Húsdier]] [[Kategory:Lienwurd út in Yndiaanske taal]] [[Kategory:Yndiaanske kultuer yn Súd-Amearika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] 9shc3hrtx9aw5p5l254tfi4nb2q4k6l Lytse mara 0 84481 1234075 1173298 2026-07-07T22:46:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234075 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= lytse mara| Ofbyld= [[File:Чакоанская, или чакская, или малая мара (Dolichotis salinicola), Chacoan mara, Kleiner Mara, Tierpark Berlin Friedrichsfelde, 10.2012.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') | Skaai= [[mara's]] (''Dolichotis'') | Wittenskiplike namme = Dolichotis salinicola | Beskriuwer, jier= [[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1876 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse mara (Dolichotis salinicola).png|center|250px]] }} De '''lytse mara''' ([[Latyn]]ske namme: ''Dolichotis salinicola'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kavia-eftigen]] (''Caviidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[mara's]] (''Dolichotis''), dat foarkomt yn it súdlik-sintrale part fan [[Súd-Amearika]]. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e gruttere [[mara (sûchdier)|mara]] (''Dolichotis patagonum''), dy't súdliker libbet. De lytse mara waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1876]], troch de [[Dútslân|Dútsk]]-[[Argentynje|Argentynske]] [[soölooch]] [[Hermann Burmeister]]. __NOTOC__ ==Fersprieding en biotoop== De lytse mara is lânseigen yn 'e [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] [[Gran Chaco]]-krite, dy't westlik [[Paraguay]], súdeastlik [[Bolivia]] en it uterste noarden fan [[Argentynje]] beslacht. Dat gebiet is begroeid mei drûge, toarnige [[wâld]]en en der is ek iepen [[gers]]lân. ==Uterlike skaaimerken== De lytse mara is griisbrunich fan kleur op 'e [[rêch]], [[kop]], [[fang (lichemsdiel)|fangen]], [[sturt]] en [[poat]]en, mei in wite of krêmkleurige [[bealch]] en plakken fan deselde kleur om 'e [[each|eagen]] hinne. Hy is in slachje lytser as de gewoane [[mara (sûchdier)|mara]], hat in koart sturtsje, grutte eagen, lange [[efterpoat]]en en koarte [[foarpoat]]en. Hoewol't de lytse mara nettsjinsteande syn frij koarte [[ear (lichemsdiel)|earen]] sterk op in [[wylde knyn|knyn]] liket, is er dêr hielendal net nau oan besibbe, mei't kninen gjin [[kjifdieren]] binne. ==Hâlden en dragen== Lytse mara's libje yn groepkes fan twa oant fjouwer bisten. Se binne oerdeis aktyf en grave in hoale om yn te oernachtsjen. It binne [[herbivoar]]en, dy't de foarkar jouwe oan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], mar dy't as it nypt eltse soarte [[fegetaasje]] frette. ==Status== De lytse mara hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chacoan_mara ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Dolichotis salinicola}} }} {{DEFAULTSORT:litse mara}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Mara (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] 4x73mb4flcs8r04scsq79d3mhi0toq1 Keningstsjintsjilla 0 84643 1234052 1173283 2026-07-07T22:30:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234052 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= keningstsjintsjilla| Ofbyld= [[Ofbyld:Chinchilla brevicaudata.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | Skaai= [[tsjintsjilla's]] (''Chinchilla'') | Wittenskiplike namme = Chinchilla chinchilla | Beskriuwer, jier= [[Hinrich Lichtenstein|Lichtenstein]], 1829| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Chinchilla brevicaudata.svg|center|250px]] }} De '''keningstsjintsjilla''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chinchilla chinchilla'', foarhinne ''C. brevicaudata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tsjintsjilla's]] (''Chinchilla''). Dit bist is lânseigen yn it [[Andes]]berchtme, mar wurdt fanwegen syn lúksueuze [[pels]] ek in protte yn 'e wrâldwide [[pelsdier]]fokkerij holden. Yn it wyld is de keningstsjintsjilla (sa goed as) útstoarn. ==Fersprieding== Oarspronklik kaam de keningstsjintsjilla foar yn it sintrale diel fan it [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] [[Andes]]berchtme, yn noardeastlik [[Sily]], noardwestlik [[Argentynje]], súdwestlik [[Bolivia]] en súdeastlik [[Perû]]. De kommersjele [[jacht (op bisten)|jacht]] op dit bist sette yn [[1829]] útein, en fan dy tiid ôf waarden der jiers sa'n 500.000 fan 'e bisten ôfsketten foar har [[pels]], dêr't benammen yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Jeropa]] grutte fraach nei bestie. Dy oanhâldende yntinse foarm fan bejaging foel foar de keningstsjintsjilla net by te hâlden, en sadwaande rekke it mei de soarte al rillegau yn it neigean. Lykwols gie de jacht gewoan troch oant de keningstsjintsjilla yn [[1917]] "ekonomysk útstoarn" ferklearre waard. Pas yn [[1929]] krige it dier de status fan beskerme bistesoarte, en it neilibjen fan dy [[wet]] waard pas yn [[1983]] foar it earst ôftwongen. Ynsafier bekend waard yn [[1953]] de lêste keningstsjintsjilla yn it wyld waarnommen. ==Uterlike skaaimerken== De keningstsjintsjilla hat trochinoar in totale lichemslingte fan 28-49&nbsp;sm, mei in gewicht fan likernôch 510&nbsp;g foar mantsjes en sa'n 795&nbsp;g foar wyfkes. De foarpoaten binne koart, mar de efterpoaten binne lang en krêftich, sadat se goed springe en klimme kinne. Keningstsjintsjilla's hawwe in grouwere [[hals (lichemsdiel)|hals]] en bredere [[skouder]]s as gewoane [[tsjintsjilla|tsjintsjilla's]]. ==Hâlden en dragen== Yn it wyld meitsje keningstsjintsjilla's hoalen ûnder [[rots]]en of yn 'e grûn. Se libje foar it meastepart yn kriten mei in kâld [[berch]][[klimaat]], dêr't se mei har tichte pels goed foar tarist binne. It binne fierhinne [[herbivoar]]en, dy't benammen fan toarre [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] besteane. Keningstsjintsjilla's binne sosjale bisten, dy't yn groepkes libje. De wyfkes smite yn 'e [[maityd]] ([[oktober]]-[[desimber]]) nêsten fan 1-2 jongen. ==Status== De keningstsjintsjilla hat de [[IUCN-status]] fan "krityk", mei't er yn it wyld sa seldsum is dat er al sûnt [[1953]] net mear waarnommen is. Mooglik is er sels al útstoarn yn it wyld, mar dat is noch net offisjeel fêststeld. De earste konservaasjemaatregels om dit bist te rêden, waarden yn 'e [[1890]]-er jierren yn [[Sily]] nommen, mar net by [[wet]] fêstlein. Yn [[1910]] waard der in ferdrach sletten tusken Sily, [[Argentynje]], [[Bolivia]] en [[Perû]] wêrby't foar it earst ynternasjonaal beheinings oplein waarden oan 'e jacht op keningstsjintsjilla's. Spitigernôch late dat ta krapte oangeande tsjintsjillapelzen, en dêrtroch skeaten de prizen dy't derfoar betelle waarden omheech. Sadwaande naam de jacht ta ynstee fan ôf, en krigen de populaasjerestanten it noch slimmer te ferduorjen. Pas yn [[1929]] waard yn Sily it earste totale jachtferbod op 'e keningstsjintsjilla ôfkundige, mar der waard neat dien om derfoar te soargjen dat dat ek neilibbe waard. Letter mislearre it ferskate kearen om 'e keningstsjintsjilla wer op 'e nij yn it wyld út te setten. Lokkigernôch driget der troch de oansjenlike populaasjes keningstsjintsjilla's dy't yn 'e pelsdierfokkerij holden wurde, gjin folslein útstjerren foar dizze soarte. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXX ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Chinchilla brevicaudata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Tsjintsjilla]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Húsdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] keq91x6hm23b58ket422f3qlyjdbdtl Irrawaddy-iikhoarntsje 0 84795 1234003 1173084 2026-07-07T16:04:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234003 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Irrawaddy-iikhoarntsje| Ofbyld= [[File:Hoary-bellied_Squirrel_at_Jayanti,_Duars,_West_Bengal_W_Picture_452.jpg|250px]] | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') | Wittenskiplike namme = Callosciurus pygerythrus| Beskriuwer, jier= [[Isidore Geoffroy Saint Hilaire|I. Geoffroy Saint Hilaire]], 1831 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Irrawaddy-iikhoarntsje (Callosciurus pygerythrus).png|center|250px]] }} It '''Irrawaddy-iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus pygerythrus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]]. ==Fersprieding== [[File:Hoary-bellied Himalayan Squirrel WLB IMG 0020.jpg|thumb|left|In Irrawaddy-iikhoarntsje.]] Dizze soarte is lânseigen yn dielen fan [[Banglades]], eastlik [[Yndia]], [[Nepal]], súdlik [[Sina]] en [[Birma]]. It Irrawaddy-iikhoarntsje is neamd nei de [[Irrawaddy]], de grutste [[rivier]] fan Birma. Hy hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== * ''Callosciurus pygerythrus blythii'' * ''Callosciurus pygerythrus janetta'' * ''Callosciurus pygerythrus lokroides'' * ''Callosciurus pygerythrus mearsi'' * ''Callosciurus pygerythrus owensi'' * ''Callosciurus pygerythrus pygerythrus'' * ''Callosciurus pygerythrus stevensi'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Callosciurus pygerythrus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Pronkiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 3dne9iixsdy5bjdlas40mwyrnd8gxwr Ibearyske lynks 0 94555 1233996 1201608 2026-07-07T15:55:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233996 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Ibearyske lynks| Ofbyld= [[Ofbyld:Linces19.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') | Skaai= [[lynksen]] (''Lynx'') | Wittenskiplike namme = Lynx pardinus | Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Mapa distribuicao lynx pardinus defasado.png|center|250px]]<small><center>It ferspriedingsgebiet fan 'e Ibearyske lynks yn 1980.</center></small><br>[[File:Mapa distribuicao lynx pardinus 2003.png|center|250px]]<small><center>It ferspriedingsgebiet fan 'e Ibearyske lynks yn 2003.</center></small> }} De '''Ibearyske lynks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lynx pardinus''), ek wol de '''Spaanske lynks''' of de '''pardellynks''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''), dat lânseigen is op it [[Ibearysk Skiereilân]]. Dit is de seldsumste fan 'e fjouwer [[lynksen|lynksesoarten]], mei it lytste [[ferspriedingsgebiet]]. De Ibearyske lynks waard foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx'') beskôge, mar is no erkend as in aparte soarte. It is in bist dat him spesjalisearre hat yn 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[wylde knyn|kninen]], en grutte muoite hat om syn dieet oan te passen. Troch twa [[sykte]]n dy't de kninestân yn [[Spanje]] desimearre hawwe, mei dêropta ferlies fan [[habitat]] fanwegen ferkringing troch de [[minske]], is de Ibearyske lynks sadwaande sûnt de [[1950-er jierren]] sterk yn 'e nederklits rekke, mei as gefolch dat syn tastân no as [[bedrige bistesoarte|krityk]] beskôge wurdt. ==Fersprieding== De Ibearyske lynks is lânseigen op it [[Ibearysk Skiereilân]]. Hoewol't dit bist yn [[1980]] noch yn fragmintaryske populaasjes foarkaam fan [[Astuerje]], yn noardlik [[Spanje]], oant [[Andalúsje]], yn súdlik Spanje, mei dêropta populaasjes yn eastlik en benammen súdlik [[Portegal]], binne der hjoed de dei noch mar in trijetal populaasjes. De wichtichsten dêrfan binne dy yn it [[Nasjonaal Park Doñana]], oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske kust]] fan súdwestlik Andalúsje, en dy yn 'e [[Andújar|Sierra de Andújar]], yn 'e [[provinsje]] [[Jaén (provinsje)|Jaén]], yn noardlik Andalúsje, tsjin 'e grins mei [[Kastylje-La Mansja]] oan. Yn [[2007]] waard noch in trêde, earder ûnbekende, populaasje fan likernôch 15 eksimplaren ûntdutsen yn Kastylje-La Mansja, yn sintraal Spanje. Yn [[Portegal]] komt de Ibearyske lynks noch sporadysk foar, mar is net mear sprake fan in him [[fuortplanting|fuortplantsjende]] populaasje. ==Uterlike skaaimerken== De Ibearyske lynks hat trochinoar in kop-romplingte fan 85-110&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 12-30&nbsp;sm en in [[skouder]]hichte fan 60-70&nbsp;sm. De mantsjes weagje trochinoar 12,9&nbsp;kg, en de wyfkes 9,4&nbsp;kg. Dêrmei is de Ibearyske lynks likernôch heal sa grut en heal sa swier as syn noardliker libjende sibbe, de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''). Krekt as dat by oare [[lynksen|lynksesoarten]] it gefal is, binne de [[poat]]en by de Ibearyske lynks lang yn ferhâlding ta de lichemsgrutte. Teffens hat dit bist de bekende [[eartoefke|toefkes]] oan 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] en 'halskraach' fan alle lynksen. Oars as de Jeraziatyske lynks hat de Ibearyske lynks in lichte [[pels]] (in oanpassing oan it waarmere [[klimaat]] op it Ibearysk Skiereilân) dy't ornaris ljochtbrunich is mei swarte plakken derop dy't foar [[kamûflaazje]] tsjinje. By guon fan 'e westlikste populaasjes misten de swarte plakken, mar sokke Ibearyske lynksen binne no útstoarn. [[File:Linces1.jpg|left|thumb|180px|De Ibearyske lynks fan tichteby.]] ==Biotoop== De Ibearyske lynks jout de foarkar oan iepen [[greidlân]] ôfwiksele mei ticht [[strewelleguod]] fan [[ierdbeibeam]]kes, [[mastykbeam]]kes en [[jeneverbeibeam]]kes, en [[beam]]men lykas de [[iik]] en de [[koarkiik]]. Dêrmei wykt er ôf fan 'e Jeraziatyske lynks, dat in [[bosk]]bewenner is. ==Hâlden en dragen== Ibearyske lynksen ûnderhâlde in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 10-20&nbsp;km², ôfhinklik fan hoefolle [[proaidier]]en oft der beskikber binne. It territoarium wurdt markearre mei [[urine]], [[kjitte]] en [[klau]]markearrings dy't ynkurven wurde yn 'e [[bast]] fan beammen. In libbensfetbere, him fuortplantsjende populaasje fan 50 eksimplaren hat ferlet fan in gebiet fan teminsten 500&nbsp;km². De Ibearyske lynks is in [[solitêr]] libjend bist, dat yn folwoeksen steat eins inkeld de [[minske]] as natuerlike fijân hat. Hy [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch syn [[proai]]en te beslûpen of troch yn in mûklaach te wachtsjen oant syn proai tichternôch by komt en dan ynienen ta te slaan. Konkurrinten foar itselde soarte fretten binne de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Egyptyske ichneumon]] (''Herpestes ichneumon'') (in [[mangoeste]]soarte) en de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris silvestris''). De [[peartiid]] falt foar de Ibearyske lynks yn 'e regel yn [[jannewaris]] en [[febrewaris]], hoewol't sporadyske [[pearing]]s dêrnei noch plakfine kinne oant yn [[july]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch twa moanne smyt it wyfke dan yn [[maart]] of [[april]] (mei in útrinperioade oant yn [[septimber]]) in nêst fan 2-3 of selden 4-5 jongen, dy't by de berte 200-250&nbsp;g weagje. As se 30-60 dagen âld binne, wurde de jongen agressyf foarinoar oer, en it is gjin útsûndering dat in jong syn nêstgenoat deadet yn in fûleindich gefjocht. It is de [[wittenskip]] noch altyd in riedsel wêrom't soks bard en hokker [[evolúsje|evolúsjonêr]] nut oft it hat. Dizze agressive perioade berikt syn hichtepunt 45 dagen nei de berte, en belunet 60 dagen nei de berte folslein. Yn finzenskip wurde dêrom de jongen út ien nêst apart holden oant se 60 dagen âld binne. Mei 7-10 moanne kinne de jongen selsstannich oerlibje, mar se bliuwe ornaris by de mem oant se in jier en acht moanne âld binne. Yn it wyld binne sawol de mantsjes as de wyfkes mei ien jier geslachtsryp, mar yn 'e praktyk nimme se mar selden diel oan 'e [[fuortplanting]] oant se in eigen territoarium fêstige hawwe. Om't der mar sa'n bytsje gaadlik terrein foar de Ibearyske lynks beskikber is, moatte de jongen faak wachtsje oant der in besteand territoarium fakant rekket. Fan ien wyfke is bekend dat se pas oan 'e fuortplanting dielnaam doe't se fiif jier âld wie en se by de dea fan har mem dy har territoarium 'urf'. Dêrnjonken hat de Ibearyske lynks ek mei [[yntylt]] te krijen, wat feroarsake wurdt troch syn lytse populaasjes en fersnipele fersprieding. De libbensferwachting yn it wyld bedraacht foar Ibearyske lynksen 13 jier. [[File:Lince_Ibérico_Doñana.jpg|right|thumb|180px|In Ibearyske lynks yn it [[Nasjonaal Park Doñana]].]] ==Fretten== De Ibearyske lynks hat him folslein talein op 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[kninen]]. Syn menu bestiet foar 79-87% út 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), foar 5,9% út 'e [[Ibearyske hazze]] of Granadahazze (''Lepus granatensis'') en foar 3,2% út [[kjifdieren]]. Sporadysk wurde ek oare bisten fretten, lykas [[ynsekte-iters]], [[fûgels]], [[reptilen]] en [[amfibyen]], en hiel soms in [[deim]] (''Dama dama'') of in [[ree]] (''Capreolus capreolus''). In mantsjelynks fret ien knyn deis, wylst in wyfke mei jongen trije kninen deis nedich is. Ibearyske lynksen hawwe grutte muoite om harren dieet oan te passen as der gjin of fierstente min kninen beskikber binne, sa't fan 'e [[1950-er jierren]] ôf op it Ibearysk Skiereilân it gefal wie troch tadwaan fan twa [[sykte]]n, [[myksomatoaze]] en [[RHD (kninesykte)|RHD]] (''rabbit haemorrhagic disease''; "kninebloedfloeien"). ==Status== De Ibearyske lynks hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige bistesoarte|krityk]]", mei't er sterk ôfhinklik is fan 'e populaasje [[wylde knyn|wylde kninen]], dy't sûnt de [[1950-er jierren]] op it [[Ibearysk Skiereilân]] sterk yn it neigean rekke is troch twa [[sykte]]n. Yn [[1952]] waard troch in [[dokter]] mei opsetsin [[myksomatoaze]] yn [[Frankryk]] yntrodusearre, wêrnei't dy [[krupsje]] him oer de [[Pyreneeën]] nei [[Spanje]] en [[Portegal]] fersprate. En yn [[1988]] kaam dêr noch in oanhâldende besmetting mei [[RHD (kninesykte)|RHD]] (''rabbit haemorrhagic disease''; "kninebloedfloeien") boppe-op, wêrfan't yn [[2011]] en [[2012]] noch twa grutte útbraken plakfûnen. [[File:Población_lince.jpg|left|thumb|300px|De populaasje fan 'e Ibearyske lynks sûnt [[1950]].]] Sadwaande is de Ibearyske lynks no de slimst bedrige [[kateftige]] fan 'e wrâld, mei neffens in skatting út [[2008]] 99 oant 158 eksimplaren yn it wyld. As de Ibearyske lynks komt út te stjerren, soed er de earste [[kateftige]] wêze dy't dat oerkaam sûnt ''[[Smilodon populator]]'', de lêste fan 'e [[sabeltigers]], 10.000 jier lyn. Sawol yn Spanje as yn Portegal dogge oerheidsynstânsjes en partikuliere [[organisaasje]]s war om dizze lynksesoarte foar dat lot te behoedzjen. Begjin [[2013]] waard de Ibearyske lynks reyntrodusearre yn [[Embalse de Guadalmellato]], mei as resultaat in nije populaasje fan 23 bisten. Oare reyntroduksjes fûnen plak by [[Guarrizas]] en [[Campanarios de Azaba]]. Yn [[april]] [[2013]] wie de populaasje Ibearyske lynksen yn [[Andalúsje]] (dy't yn [[2002]] noch mar 94 bedroech) wer oanwoeksen ta 309 eksimplaren. Yn [[2019]] waard bekend dat in yngeand beskermingsprogramma fan 'e Spaanske oerheid fertuten die, en dat der doe 686 Ibearyske lynksen yn it wyld foarkamen. Dy waarden synjalearre oant fier bûten Andalûsje. Neffens de Spaanske [[krante]] ''[[El País]]'' hie it beskermingsprogramma oant [[maaie]] [[2019]] likernôch [[€]]100&nbsp;miljoen koste. Dat [[jild]] wie û.m. útjûn oan 'e oankeap fan fjouwer spesjale fokdomeinen en de oanskaf fan 60.000 sûne kninen dy't yn it wyld útset wiene om 'e lynksen ta iten te tsjinjen. Doe't dy sifers yn Spanje buorkundich waarden, briek der opskuor út oer de hege kosten yn in tiid dat ien op 'e fiif minsken yn Andalûsje [[wurkleazens|wurkleas]] wie. In [[kommentator]] yn ''El País'' skreau: "Mei in miljoen wurkleazen en oaren dy't oan 'e ein fan 'e moanne amper de rekkens betelje kinne, jouwe we miljoenen út foar de rêding fan [...] in pear hûndert lynksen." [[Biolooch]] [[Miguel André Simón]], dy't oan it haad fan it rêdingsprogramma stie, reägearre op dy minachtsjende útlittings troch derop te wizen dat it net om 'e rêding fan "in pear hûndert lynksen" gie, mar fan in hiele [[soarte]] dy't oars útstoarn wêze soe, en dy't boppedat in essinsjeel ûnderdiel útmakke fan it Spaanske nasjonale erfgoed.<ref>——, ''Redding lynx à 100 miljoen euro leidt tot discussie in Spanje'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 19 maaie 2019, s. 10.</ref> ==Sjoch ek== *[[Jeraziatyske lynks]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Iberian_lynx ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lynx pardinus}} }} {{DEFAULTSORT:Ibearyske links}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lynks]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] nsqarbp3gvh2b8oiqi6kgdk0vmaqcd3 Langsturtwezeling 0 99116 1234066 1172974 2026-07-07T22:40:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234066 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=langsturtwezeling |Ofbyld= [[File:Long-tailed_Weasel,_Sonoma_County,_US-CA,_US_imported_from_iNaturalist_photo_108909271.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[wezelingen fan de Nije Wrâld|wezelingen fan 'e<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nije Wrâld]] (''Neogale'') |Wittenskiplike namme= Neogale frenata |Beskriuwer, jier= [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1831 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Long-tailed Weasel area.png|center|250px]] }} De '''langsturtwezeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neogale frenata'', foarh. ''Mustela frenata'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale''). Dit bist komt foar yn it grutste part fan [[Noard-Amearika]] en teffens yn hiel [[Midden-Amearika]] en yn dielen fan noardwestlik [[Súd-Amearika]]. De langsturtwezeling is in fûleindige lytse [[karnivoar]], dy't behalven yn 'e [[peartiid]] in [[solitêr]] bestean liedt. Krekt as bgl. de besibbe [[harmeling]] (''Mustela erminea'') kriget dit bist yn it neijier by it [[ferhierjen]] in [[wite]] [[pels]] foar it [[winter]]healjier. Yn Noard-Amearika wurdt de langsturtwezeling behalven ''long-tailed weasel'' ek wol ''bridled weasel'' ("leiewezeling") of ''big stoat'' ("grutte harmeling") neamd. De langsturtwezeling waard foarhinne yndield by de [[lytse marters]] (''Mustela''), mar nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] hat oan it ljocht brocht dat er eins nauwer besibbe is oan guon oare soarten út 'e [[Amearika's]]. Hy nimt yn Noard- en Midden-Amearika de [[ekology]]ske [[nys (biology)|nys]] yn dy't yn [[Jeropa]] ferfolle wurdt troch de [[murd]] (''Mustela putorius''). De [[IUCN]] klassifisearret de langsturtwezeling as net bedrige. ==Taksonomy== De langsturtwezeling waard yn [[1831]] foar it earst beskreaun troch de [[biolooch]] [[Hinrich Lichtenstein]] ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Mustela frenata''. Dy klassifikaasje as lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela'') waard hûndertfyftich jier oanholden, mar yn [[2021]] wiisde nij ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e lytse marters út dat der in nije yndieling komme moast, om't de langsturtwezeling eins nauwer besibbe wie oan ferskate oare [[soarte]]n [[martereftigen]] út 'e [[Amearika's]]. Sadwaande waard doe it skaai [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale'') optúgd, dat behalven de langsturtwezeling twa oare eardere leden fan 'e lytse marters omfiemet, en dêropta de beide soarten dy't earder it skaai fan 'e [[Amerikaanske nertsen]] (''Neovison'') foarmen. ==Fersprieding== De langsturtwezeling is lânseigen yn frijwol de hiele [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], útsein de [[drûchte|drûchste]] [[woastyn|woastinen]] fan [[Arizona]], westlik [[Nij-Meksiko]] en súdeastlik [[Kalifornje]]. Yn [[Kanada]] komt er foar yn it suden fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Britsk-Kolumbia]], [[Alberta]] en [[Saskatchewan]], en fierder eastlik teffens yn it suden fan [[Ontario]], súdwestlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en yn [[Nij-Breunswyk]]. Yn [[Meksiko]] ûntbrekt de langsturtwezeling inkeld yn 'e [[Sonoarawoastyn]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fierder nei it suden ta heart hiel [[Midden-Amearika]] ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist, dat yn [[Súd-Amearika]] ek noch noardlik en westlik [[Kolombia]], noardwestlik en noardlik [[Fenezuëla]] en sintraal [[Ekwador]] omfiemet, mei in útrinner yn 'e [[Andes]] troch [[Perû]] hinne oant yn [[Bolivia]]. In isolearre populaasje bestiet yn it noardwesten fan it [[Amazônegebiet]]: yn eastlik [[Kolombia]], noardwestlik [[Brazylje]] en súdlik [[Fenezuëla]]. [[File:I Am Weasel (15483000477).jpg|left|thumb|160px|In langsturtwezeling yn syn [[winter]][[pels]].]] ==Uterlike skaaimerken== De langsturtwezeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 21–28&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 12–24&nbsp;sm en in gewicht fan 85–270&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet frijwat [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte: yn 'e measte [[populaasje (biology)|populaasjes]] binne de [[wyfke]]s 10–15% lytser as de [[mantsje]]s, mar op plakken kin it ferskil kin oprinne oant 50%. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]], de boppekant fan 'e [[kop]], de [[poat]]en en de [[sturt]] [[ljochtbrún]], en op 'e [[bealch]], de binnenkant fan 'e poaten, de [[hals (lichemsdiel)|hals]] en it [[kin]] [[witich]], [[krêmkleurich]] of [[giel]]ich [[brún]]. De lange [[sturt]] hat in [[swart]]e útein. Yn [[Floarida]] en it [[Amerikaanske Súdwesten]] hawwe langsturtwezelings soms witige of gielige plakken yn it [[gesicht]]. Yn it noarden fan syn [[ferspriedingsgebiet]] ferliest dit bist by 't [[winter]] syn brune kleur om, krekt as de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), in wite [[pels]] te krijen. Inkeld de swarte sturtein behâldt dan syn kleur. Yn it suden fan it ferspriedingsgebiet, dêr't gjin [[snie]] falt, bart dat net. Langsturtwezelingen [[ferhierjen|ferhierje]] twaris yn it [[jier]], yn 'e [[hjerst]] ([[oktober]] oant mids [[novimber]]) en by 't [[maityd]] ([[maart]] oant [[april]]). Dat proses duorret 3–4&nbsp;[[wike]]n. Oars as by de harmeling, dy't it hiele jier troch tichtbehierre [[soal (lichemsdiel)|soallen]] hâldt, binne de soallen fan 'e langsturtwezeling simmerdeis keal. Langsturtwezelingen hawwe goedûntwikkele [[anaalklier]]en, dy't in sterke [[muskus]]rook produsearje. Oars as by [[stjonkdieren]], dy't harren muskus spuitsje, wriuwt de langsturtwezeling syn geurklier oer oerflakken hinne dêr't er syn rook oan ôfjaan wol. Dat docht er sawol om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf te setten as om [[rôfdier]]en te ûntmoedigjen as er him bedrige fielt. ==Hâlden en dragen== De langsturtwezeling libbet yn [[hoale]]n ûnder de [[grûn]], faak beskerme troch [[beam]]stobben of [[rots]]blokken. Yn 'e regel graaft er net sels syn hoale út, mar nimt er ferlitten wenten fan [[grûniikhoarntsjes]] oer. Syn mei [[strie]] en [[hier (begroeiïng)|hier]] fan [[proaidier]]en isolearre nêst, dat in [[diameter]] fan 22–30&nbsp;sm hat, makket er op sa'n 60&nbsp;sm ôfstân fan 'e yngong fan 'e hoale. De [[peartiid]] falt foar langsturtwezelingen yn [[july]] en [[augustus]], wêrnei't troch in [[ferlingde draachtiid]] de ymplantaasje fan 'e [[befruchting|befruchte]] [[aaisel]] yn it [[limoer]] fan it wyfke tsien&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] lang opkeard wurdt. De eigentlike [[draachtiid]] begjint sadwaande yn [[maart]], as der fretten by 't folop beskikber is, en duorret likernôch 4&nbsp;[[wiken]]. Yn [[april]] of begjin [[maaie]] smyt it wyfke dan in nêst fan 5–8 jongen, dy't [[blinens|blyn]] en foar in diel noch keal te wrâld komme en dan 3&nbsp;g weagje. [[File:Long-tailed Weasel in Seattle, Washington, USA - 2 June 2021.jpg|right|thumb|250px|In langsturtwezeling yn 'e [[beboude kom]] fan [[Seattle]].]] De ûntwikkeling fan langsturtwezelingjongen giet hurd, en mei 3&nbsp;wiken hawwe de jongen in pels, krûpe se ta it nêst út en kinne se fêst fretten beplúzje. Tsjin dy tiid weagje se 21–27&nbsp;g. Mei 5&nbsp;wiken geane de [[each]]jes iepen en wurde se aktyf. Dan begjint it wyfke se ek fan har [[molke]] [[ôfwennen|ôf te wennen]], en mei 6&nbsp;wiken geane de jongen mei op [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. Tsjin it begjin fan 'e [[hjerst]] binne se [[folwoeksen]] en geane se by de [[mem]] wei. Wyfkes binne mei 3–4&nbsp;moannen al [[geslachtsryp]], mar mantsjes wurde dat pas mei 15–18&nbsp;moannen. ==Fretten== [[File:Weasel - n - Vole (22475287884).jpg|left|thumb|250px|In langsturtwezeling makket him út 'e fuotten mei in [[wrotmûs]] yn 'e [[bek]].]] Langsturtwezelingen binne lytse, mar ûnferfearde [[rôfdier]]en, dy't bisten oanfalle sels as dy folle grutter as harsels binne. Se frette benammen [[mûzen]], [[rotten]], [[iikhoarntsjes]], [[grûniikhoarntsjes]], [[wrotmûzen]], [[pipermûzen]], [[mollen (famylje)|mollen]] en [[kninen]]. Ut en troch steane ek lytse [[fûgels]], [[fûgel]][[aai (bist)|aai]]en, lytse [[reptilen]], [[amfibyen]], [[fisken]], [[wjirm]]s en [[ynsekten]] op it menu. Der is waarnommen hoe't langsturtwezelingen koloanjes [[flearmûzen]] ynkrongen om 'e jongen op te fretten. Lytse [[proaidier]]en, lykas mûzen, wurde bestoarme en dan deade mei ien byt op 'e [[kop]]. Gruttere proaien, lykas kninen, wurde beslûpt. De langsturtwezeling springt dan by de knyn op 'e [[rêch]] en bringt in deadlike byt yn 'e [[nekke]] ta. Soms deadzje langsturtwezelingen mear [[proai]]en as se op kinne, benammen yn 'e [[maityd]], as se jongen hawwe, en [[hjerst]]mis. Soms wurde sokke oerstallinge proaien opburgen om letter opfretten te wurden, mar mei't langsturtwezelingen de foarkar jouwe oan farsk deade proaidieren, litte se se meastal lizze. Nei't se in proai deade hawwe, slikje se it [[bloed]] op, mar oars as dat de [[folkloare]] oer dizze bisten hawwe wol, sûge se it bloed net aktyf út it lichem fan 'e proai wei. ==Status== De langsturtwezeling hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 42 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e langsturtwezeling (''Neogale frenata''): * ''N. f. affinis'' * ''N. f. altifrontalis'' * Arizonalangsturtwezeling (''N. f. arizonensis'') <small>([[Arizona]], mar ek de [[Rocky Mountains]] fan [[Britsk-Kolumbia]] oant [[Nij-Meksiko]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e grins fan [[Kalifornje]] en [[Nevada]])</small> * arthurlangsturtwezeling of Arthurs langsturtwezeling (''N. f. arthuri'') * behindige langsturtwezeling (''N. f. agilis'') * Black Hills-langsturtwezeling (''N. f. alleni'') <small>([[Black Hills]] yn [[Súd-Dakota]])</small> * Boliviaanske langsturtwezeling (''N. f. boliviensis'') <small>(de [[Andes]] yn [[Bolivia]] en [[Perû]])</small> * breedsnútwezeling (''N. f. latirostra'') * Cascadeslangsturtwezeling (''N. f. saturata'') <small>(de [[Cascades]] yn it [[Amerikaanske Noardwesten]])</small> * ''N. f. celenda'' * elegante langsturtwezeling (''N. f. gracilis'') * Floaridalangsturtwezeling (''N. f. peninsulae'') <small>(it [[Floaridaskiereilân]])</small> * gewoane langsturtwezeling (''N. f. longicauda'') <small>(de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Kansas]] ôf nei it noarden)</small> * gielbealchlangsturtwezeling (''N. f. areoventris'') * grutearwezeling (''N. f. macrophonius'') * hellerlangsturtwezeling of Hellers langsturtwezeling (''N. f. helleri'') * Inyolangsturtwezeing (''N. f. inyoensis'') * Kalifornyske langsturtwezeling (''N. f. xanthogenys'') <small>([[Kalifornje]])</small> * Kostarikaanske langsturtwezeling (''N. f. costaricensis'') <small>([[Kosta Rika]])</small> * leiewezeling (''N. f. frenata'') <small>([[Meksiko]])</small> * ''N. f. munda'' [[File:Mustela frenata new.jpg|right|200px|thumb|In langsturtwezeling ûndersiket in holle beam.]] * Nevadalangsturtwezeling (''N. f. nevadensis'') <small>([[Nevada]])</small> * New Yorkske langsturtwezeling (''N. f. noveboracensis'') <small>([[New York (steat)|New York]] en it noardeasten fan 'e [[legere 48 steaten]])</small> * Nijmeksikaanske langsturtwezeling (''N. f. neomexicanus'') <small>([[Nij-Meksiko]])</small> * Nikaragûaanske langsturtwezeling (''N. f. nicaraguae'') <small>([[Nikaragûa]])</small> * ''N. f. notius'' * ''N. f. occisor'' * ''N. f. olivacea'' * Oregonlangsturtwezeling (''N. f. oregonensis'') <small>([[Oregon]])</small> * ''N. f. oribasus'' * Panameeske langsturtwezeling (''N. f. panamensis'') <small>([[Panama]])</small> * ''N. f. perda'' * ''N. f. perotae'' * ''N. f. primulina'' * ''N. f. pulchra'' * ''N. f. spadix'' * swartgiele langsturtwezeling (''N. f. nigriauris'') * Teksaanske langsturtwezeling (''N. f. texensis'') <small>([[Teksas]])</small> * tropyske langsturtwezeling (''N. f. tropicalis'') <small>(súdlik [[Meksiko]] en [[Gûatemala]])</small> * Tsjiapteekske langsturtwezeling (''N. f. goldmani'') <small>([[Tsjiapas]] yn súdlik Meksiko)</small> * Washingtonlangsturtwezeling (''N. f. washingtoni'') <small>([[Washington (steat)|Washington]])</small> * wytbûnte langsturtwezeling (''N. f. leucoparia'') {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_weasel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Neogale frenata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wezeling fan de Nije Wrâld]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] fj7kk0gtizue1mv0oly6c9p79hd1qrf Ibearyske hazze 0 104555 1233995 1172824 2026-07-07T15:54:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233995 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= Ibearyske hazze| Ofbyld= [[File:Liebre_LaCañada_2012-05-26.jpg|250px]]| Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') | Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') | Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') | Wittenskiplike namme = Lepus granatensis| Beskriuwer, jier= [[Wilhelm Gottlieb Rosenhauer|Rosenhauer]], 1856| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Ibearyske hazze (Lepus granatensis).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]<br>{{Color box|#FF00FF}} aard fan 'e fersprieding ûnwis</small> }} De '''Ibearyske hazze''' ([[Latyn]]ske namme: ''Lepus granatensis''), ek wol de '''Granadahazze''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''), en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''), dêr't ek de 'gewoane' [[hazze]] (''Lepus europaeus''), diel fan útmakket. ==Fersprieding== De Ibearyske hazze is, sa't de [[namme]] al oanjout, lânseigen op it [[Ibearysk Skiereilân]], dêr't er foarkomt op in grut diel fan it [[Spanje|Spaanske]] [[fêstelân]]. Hy ûntbrekt lykwols yn hast hiel [[Kataloanje]], yn it [[noarden]] fan [[Aragon]], [[Baskelân (regio)|Baskelân]], [[Kantaabrje]] en [[Astuerje]], yn dielen fan [[west]]lik en sintraal [[Ekstremadoera]], yn [[súd]]lik [[Falinsia (regio)|Falinsia]] en in grut diel fan [[Moersia (regio)|Moersia]]. Yn [[Portegal]] komt de Ibearyske hazze foar yn it uterste [[noardeasten]] en yn in dielen fan 'e midden en it suden fan it lân. Op 'e [[Baleären]] libbet er ek op it [[eilân]] [[Majorka]], mar it is net wis oft er dêr lânseigen is of dat er der troch de [[minske]] yntrodusearre is. Yn in lyts gebiet yn 'e [[Rône]]delling fan súdlik [[Frankryk]], dêr't er ek foarkomt, is er sûnder mis in [[eksoat]]. ==Status== De Ibearyske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Ibearyske hazze: * de gewoane Ibearyske hazze (''Lepus granatensis granatensis''): ljochter kleure, mei fierwei de grutste populaasje; komt foar yn it [[suden]] en [[easten]] fan it [[Ibearysk Skiereilân]]; * de Galisyske hazze (''Lepus granatensis gallaecius''): dûnkerder kleure; komt foar yn it [[noardwesten]] fan it Ibearysk Skiereilân; * de Majorkahazze (''Lepus granatensis solisi''): ljochter kleure, mei in behindiger lichemsbou; komt foar op [[Majorka]], mar is wierskynlik [[útstjerren (biology)|útstoarn]] of alteast tige seldsum, mei't der al jierren gjin betroubere waarnimmings mear dien binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Granada_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus granatensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] 4096dqb05fzqijlt9ukuit2h70b6yf3 Müllerrôt 0 139748 1234110 1173450 2026-07-07T23:04:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234110 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= müllerrôt| Ofbyld= | Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | Skaai= [[Sûndareuzerotten]] (''Sundamys'') | Wittenskiplike namme = Sundamys muelleri | Beskriuwer, jier= [[Fredericus Anna Jentink|Jentink]], 1879| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de müllerrôt (Sundamys muelleri).png|center|250px]] }} De '''müllerrôt''' of '''Müllers rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sundamys muelleri'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Sûndareuzerotten]] (''Sundamys''). Dit [[bist]] komt foar yn it westen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] en op it [[skiereilân]] [[Malakka]], dat ta it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]] heart. ==Fersprieding== De müllerrôt komt foar op it [[skiereilân]] [[Malakka]], dat diel útmakket fan it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]]. Hy libbet dêr fan 'e súdpunt, by [[Singapoer]], oant de [[Lâningte fan Kra]], yn it suden fan [[Tailân]] en [[Birma]]. Fierders komt dizze soarte ek foar yn it westen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], op [[Sumatra]] en [[Borneo]] en omlizzende [[eilannen]], en yn 'e súdwestlike [[Filipinen]] op 'e eilannen [[Palawan (eilân)|Palawan]], [[Balabac (eilân)|Balabac]], [[Busuanga (eilân)|Busuanga]] en [[Culion (eilân)|Culion]]. ==Uterlike skaaimerken== De müllerrôt is in mânsk [[kjifdier]] mei in lange [[sturt]] en rûch [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] tsjok en hurd, en bûnt mei [[brune]] en [[swart]]e plakken, en op 'e [[bealch]] sêft en koart, en [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]] fan [[kleur]]. Beide kleurpatroanen wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. Müllerrotten hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 18-37&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 19-37&nbsp;sm en in gewicht fan 200-450&nbsp;[[gram|g]]. Har [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, rûn en [[dûnkerbrún]]. De suver keale sturt is altyd langer as it liif, dûnkerbrún fan [[kleur]] en oerdutsen mei grutte [[skob]]ben, dy't elts trije hierren befetsje. De [[poat]]en fan 'e müllerrôt binne [[brún]] en ek suver keal. [[Wyfke]]s hawwe acht [[spien]]nen yn in dûbele formaasje 1+1+2. ==Hâlden en dragen== Müllerrotten komme algemien foar yn [[bosk]]gebieten, mar mije ek [[minsklik]]e bewenning net. Se [[iten|frette]] behalven [[plant]]aardich guod ek [[slakken]], [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]] en ek lytse [[wringedier]]en, lykas [[hagedis]]sen. ==Status== De müllerrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne twa erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e müllerrôt, te witten: de grutte müllerrôt of grutte Müllers rôt (''Sundamys muelleri validus''), dy't op [[Malakka]] libbet, en de lytse müllerrôt of lytse Müllers rôt (''Sundamys muelleri muelleri''), op [[Sumatra]], [[Borneo]], [[Palawan (eilân)|Palawan]] en omlizzende eilannen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Müller's_giant_Sunda_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Müller's giant Sunda rat}} }} {{DEFAULTSORT:Mullerrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sûndareuzerôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] lni1dsq8nvzmkc9jsuamwxrljnoa6zm 2026 0 141801 1233973 1233618 2026-07-07T15:31:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 juny by de tiid 1233973 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]]. * [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân. * [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]]. * [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine. * [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]]. * [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]]. * [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde. * [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. * [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]]. * [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]]. * [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene. * [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]]. * [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]]. * [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO). * [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]]. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden. * [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]]. * [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden. * [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]]. * [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre. * [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan. * [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre. * [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]]. * [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]]. ;maart * [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]]. * [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon. * [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om. * [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet. * [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]]. * [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om. * [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]]. * [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]]. * [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]]. ;april * [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&nbsp;17]] yn [[1972]]. * [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del. * [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten. * [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]]. * [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten. * [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge. * [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]]. * [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]]. ;maaie * [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen. * [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]]. * [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch. * [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten. * [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne. * [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om. ;juny * [[1 juny|1]] - In [[ierdbeving op Mindanao (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it eilân [[Mindanao]] yn 'e súdlike [[Filipinen]]. Der komme 82 [[minske]]n om en 1.319 oaren reitsje [[ferwûne]]. * [[11 juny|11]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA) stelt fêst dat it [[klimaat]]ferskynsel [[El Niño]] him wer foardocht. * [[11 juny|1]]-[[13 juny|13]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Meksiko]] en [[Kanada]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026]] holden. * [[11 juny|11]] - By [[Vogelwaarde]], yn [[Siuwsk-Flaanderen]], fljocht in te hurd ridende [[auto]] út 'e bocht en skept op in njonken de [[wei]] lizzend [[fytspaad]] in [[skoalklasse]] út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op [[skoalkamp]] is. Trije [[bern (persoan)|bern]] en de [[direktrise]] fan 'e skoalle komme om, wylst ferskate oare skoalbern [[swierferwûne]] yn it [[sikehûs]] bedarje. * [[15 juny|15]]-[[17 juny|17]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûndertekenje it [[Memorandum fan Islamabad]], in fierder út te wurkjen oerienkomst, dy't it útgongspunt foarmje moat foar [[ûnderhanneling]]s om in ein oan 'e [[Iraanoarloch]] te meitsjen. * [[18 juny|18]]-[[29 maaie|29]] - By in [[Jeropeeske hjitteweach (juny 2026)|swiere hjitteweach]] yn [[Noardwest-Jeropa]] rinne de [[temperatuer]]en oerdeis op oant boppe de 40&nbsp;[[°C]]. Yn [[Nederlân]] berikt de [[hjittens]] op freed [[26&nbsp;juny]] in hichtepunt mei in rekôrtemperatuer fan 39,4&nbsp;°C yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Ell]]. Yn [[Fryslân]] wurde dyselde deis temperatueren fan 33,6&nbsp;°C metten. * [[21 juny|21]] - By it ûntbleatsjen fan it [[Nasjonaal Monumint Ulu Kora|Nasjonaal Moluksk Monumint Ulu Kora]] op 'e Lloydkade yn [[Rotterdam]] biedt [[premier]] [[Rob Jetten]] út namme fan it [[Nederlân]]sk [[regear]] formeel syn [[ûntskuldiging]]s oan foar de behanneling fan 'e earste [[generaasje]] [[Molukkers yn Nederlân]]. * [[22 juny|22]] - De yn syn eigen lân tige [[populêr|ympopulêre]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Keir Starmer]] kundiget syn ôftreden oan. * [[24 juny|24]] - By [[ierdbevings yn Fenezuëla (2026)|twa swiere ierdbevings efterinoar]] fan 7,2, resp. 7,5 op 'e [[skaal fan Richter]] wurdt yn it noardwesten fan [[Fenezuëla]] slimme skea oanrjochte. Nei twa wiken stiet it deadetal op mear as 3.500 en binne der krapoan 17.000 [[ferwûne]]n teld, wylst der noch tsientûzenen [[minske]]n [[fermist]] wurde. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]]) * [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]]) * 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]]) * [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]]) * [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chameneï]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]]) ;april * [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[Eppie Dam]], Frysk dichter, skriuwer en fertaler (* [[1953]]) * [[24 juny|24]] - [[Elske Falkena]], Frysk aktrise (* [[1970]]) ;july * [[4 july|4]] - [[Gerard Daandels]], Nederlânsk boargemaster (* [[1946]]) ==Films== * ''[[Lulk (film)|Lulk]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2026| ]] [[Kategory:21e iuw]] q9t2w8vze3r5xhht6jooqwfbmnfnka5 1233974 1233973 2026-07-07T15:32:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Foarfallen */ [[]] oars 1233974 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]]. * [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân. * [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]]. * [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine. * [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]]. * [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]]. * [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde. * [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. * [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]]. * [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]]. * [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene. * [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]]. * [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]]. * [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO). * [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]]. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden. * [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]]. * [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden. * [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]]. * [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre. * [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan. * [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre. * [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]]. * [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]]. ;maart * [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]]. * [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon. * [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om. * [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet. * [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]]. * [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om. * [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]]. * [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]]. * [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]]. ;april * [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&nbsp;17]] yn [[1972]]. * [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del. * [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten. * [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]]. * [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten. * [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge. * [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]]. * [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]]. ;maaie * [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen. * [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]]. * [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch. * [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten. * [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne. * [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om. ;juny * [[1 juny|1]] - In [[ierdbeving op Mindanao (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it eilân [[Mindanao]] yn 'e súdlike [[Filipinen]]. Der komme 82 [[minske]]n om en 1.319 oaren reitsje [[ferwûne]]. * [[11 juny|11]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA) stelt fêst dat it [[klimaat]]ferskynsel [[El Niño]] him wer foardocht. * [[11 juny|1]]-[[13 juny|13]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Meksiko]] en [[Kanada]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026]] holden. * [[11 juny|11]] - By [[Vogelwaarde]], yn [[Siuwsk-Flaanderen]], fljocht in te hurd ridende [[auto]] út 'e bocht en skept op in njonken de [[wei]] lizzend [[fytspaad]] in [[skoalklasse]] út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op [[skoalkamp]] is. Trije [[bern (persoan)|bern]] en de [[direktrise]] fan 'e skoalle komme om, wylst ferskate oare skoalbern [[swierferwûne]] yn it [[sikehûs]] bedarje. * [[15 juny|15]]-[[17 juny|17]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûndertekenje it [[Memorandum fan Islamabad]], in fierder út te wurkjen oerienkomst, dy't it útgongspunt foarmje moat foar [[ûnderhanneling]]s om in ein oan 'e [[Iraanoarloch]] te meitsjen. * [[18 juny|18]]-[[29 maaie|29]] - By in [[Jeropeeske hjitteweach (juny 2026)|swiere hjitteweach]] yn [[Noardwest-Jeropa]] rinne de [[temperatuer]]en oerdeis op oant boppe de 40&nbsp;[[°C]]. Yn [[Nederlân]] berikt de [[hjittens]] op freed [[26&nbsp;juny]] in hichtepunt mei in rekôrtemperatuer fan 39,4&nbsp;°C yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Ell (Nederlân)|Ell]]. Yn [[Fryslân]] wurde dyselde deis temperatueren fan 33,6&nbsp;°C metten. * [[21 juny|21]] - By it ûntbleatsjen fan it [[Nasjonaal Monumint Ulu Kora|Nasjonaal Moluksk Monumint Ulu Kora]] op 'e Lloydkade yn [[Rotterdam]] biedt [[premier]] [[Rob Jetten]] út namme fan it [[Nederlân]]sk [[regear]] formeel syn [[ûntskuldiging]]s oan foar de behanneling fan 'e earste [[generaasje]] [[Molukkers yn Nederlân]]. * [[22 juny|22]] - De yn syn eigen lân tige [[populêr|ympopulêre]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Keir Starmer]] kundiget syn ôftreden oan. * [[24 juny|24]] - By [[ierdbevings yn Fenezuëla (2026)|twa swiere ierdbevings efterinoar]] fan 7,2, resp. 7,5 op 'e [[skaal fan Richter]] wurdt yn it noardwesten fan [[Fenezuëla]] slimme skea oanrjochte. Nei twa wiken stiet it deadetal op mear as 3.500 en binne der krapoan 17.000 [[ferwûne]]n teld, wylst der noch tsientûzenen [[minske]]n [[fermist]] wurde. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]]) * [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]]) * 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]]) * [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]]) * [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chameneï]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]]) ;april * [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[Eppie Dam]], Frysk dichter, skriuwer en fertaler (* [[1953]]) * [[24 juny|24]] - [[Elske Falkena]], Frysk aktrise (* [[1970]]) ;july * [[4 july|4]] - [[Gerard Daandels]], Nederlânsk boargemaster (* [[1946]]) ==Films== * ''[[Lulk (film)|Lulk]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2026| ]] [[Kategory:21e iuw]] i35j6nm5iiv41iat0nva8miv0s419zc Langpoatmûsgoffer 0 168939 1234063 1175251 2026-07-07T22:36:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234063 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= langpoatmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Pacific pocket mouse.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Perognathus'') |Wittenskiplike namme = Perognathus longimembris |Beskriuwer, jier= [[Elliott Coues|Coues]], 1875 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de langpoatmûsgoffer (Perognathus longimembris).png|center|250px]] }} De '''langpoatmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus longimembris''), ek wol '''langpoatwangpûdmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''), dat lânseigen is yn dielen fan it [[westen]] en it [[súdwesten]] fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en yn it [[noardwesten]] fan [[Meksiko]]. It is in lyts, [[omnivoar]] [[nachtdier]]ke, dat [[winter]]deis in [[wintersliep]] hâldt en sadwaande inkeld aktyf is yn it [[simmer]]healjier. It hat grutte, oprekbere, eksterne [[wangpûde]]n dy't it brûkt om fretten te sammeljen en mei werom te nimmen nei syn [[hoale]]. De [[IUCN]] klassifisearret de langpoatmûsgoffer as net bedrige. Langpoatmûsgoffers binne yn it [[ferline]] yn it [[romtefeart]]programma fan 'e [[NASA]] ferskate kearen brûkt as [[proefdier]]en. ==Fersprieding== De langpoatmûsgoffer is lânseigen yn it suden fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] en in pear lytse grinskriten yn it uterste noardwesten fan dyselde steat, en fierdersoan yn hast hiel [[Nevada]], it súdeasten fan [[Oregon]], it súdwesten fan [[Idaho]] en it westen fan [[Utah]] en [[Arizona]]. Dêrnjonken komt dizze soarte ek foar yn it uterste noardwesten fan [[Meksiko]]: yn 'e [[Sonoarawoastyn]] en it noardlike diel fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. ==Uterlike skaaimerken== De langpoatmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 5,4–7,6&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5,4&nbsp;sm en in gewicht fan 8–8,6&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat in [[brune]] [[pels]] dy't op 'e [[bealch]] ljochter útskaait, yn 'e rjochting fan [[ljochtgriis]] of [[krêm (kleur)|krêm]]. De lytse [[each|kraaleachjes]] binne hielendal [[swart]]. Ien fan 'e apartste [[anatomy]]ske nuveraardichheden fan 'e langpoatmûsgoffer (en alle oare [[mûsgoffers]]) binne har ekterne [[wangpûde]]n. Dy sitte net yn 'e [[mûle]], mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]], oer de [[wang]]en hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e [[hals]]. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei [[hier (begroeiïng)|hier]] en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden. ==Biotoop== It natuerlike [[biotoop]] fan 'e langpoatmûsgoffer is [[subtropysk]] [[drûchte|drûch]] leechlein [[greidlân]]. ==Hâlden en dragen== De langpoatmûsgoffer is in [[nachtdier]], dy't benammen tige aktyf is yn 'e earste pear [[oere]]n nei [[sinne-ûndergong]]. De rest fan 'e nacht komt er mar sporadysk fanwegen. Hy bringt it [[winter]]healjier yn [[wintersliep]] troch en is sadwaande inkeld op 'e lapen fan [[april]] oant en mei [[novimber]]. De populaasje, dy't by 't winter ynkrompen is trochdat in protte bistkes [[kjeld]] en [[predaasje]] net oerlibbe hawwe, wurdt yn 'e [[maityd]] gau wer opboud oant er yn [[juny]] en [[july]] in maksimale grutte berikt. De [[draachtiid]] duorret by de langpoatmûsgoffer 22&nbsp;[[dagen]]. In [[wyfke]] smyt [[jier]]s yn trochsneed 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>4</small></sub> nêst jongen. De nêstgrutte bedraacht ornaris 5 jongen, of dêromtrint, dy't by de [[berte]] [[neaken]] en [[blinens|blyn]] binne en mar 0,9&nbsp;g weagje. Se bliuwe by de mem oant se mei 28&nbsp;dagen, wannear't se healwoeksen binne en 4&nbsp;g weagje, [[ôfwûn]] wurde. ==Fretten== Langpoatmûsgoffers ite behalven [[sied (plant)|sied]] en oare dielen fan [[planten]] ek lytse [[wringeleazen]]. Se kinne dêrom as [[omnivoar]]en beskôge wurde. Har fretten lade se yn har [[wangpûde]]n en nimme se op dy manear mei werom nei har [[hoale]] om in foarried oan te lizzen foar kâld of min [[waar]]. ==Status== De langpoatmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Proefdier yn 'e romtefeart== Fiif langpoatmûsgoffers, oan wa't de [[namme]]n jûn waarden fan [[Fe, Fi, Fo, Fum en Phooey]], reizgen yn [[desimber]] [[1972]] as [[proefdier]]en nei de [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]] mei de [[Apollo&nbsp;17]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]]. Se rûntsjedraaiden 75 kear om 'e moanne foar't se nei de [[Ierde (planeet)|Ierde]] weromkearden. Fjouwer fan 'e bistkes oerlibben de reis. Seis oare langpoatmûsgoffers waarden yn [[july]] [[1973]] nei in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde stjoerd mei de [[Skylab&nbsp;3]]-misje, mar kamen al nei 30&nbsp;[[oere]]n om, doe't de [[elektrisiteit|stroom]] útfoel en de [[apparatuer]] dy't harren yn libben hold, ophold fan funksjonearjen. ==Undersoarten== De [[Pasifyske mûsgoffer]] (''Pergnathus longimembris pacificus'') is in [[ûndersoarte]] fan 'e langpoatmûsgoffer dy't lanseigen is by de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan [[Súdlik Kalifornje]] lâns. Dit bistke ferkeart yn swierrichheden trochdat syn [[ferspriedingsgebiet]] gearfalt mei ferskate fan 'e grutste [[stêdekloft]]en fan 'e Feriene Steaten, te witten dy fan [[Los Angeles]] en fan [[San Diego]]. Oant [[1993]], doe't der in lytse populaasje werûntdutsen waard, mienden [[mammalogen]] dat de ûndersoarte al [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie. De [[IUCN]] klassifisearret de Pasifyske mûsgoffer as "[[bedrige soarte|bedrige]]". {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Little_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Perognathus longimembris}} }} {{DEFAULTSORT:Langpoatmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] o0fl297010rnggwz63d9bwy1pi8n28r Lytse mûsgoffer 0 168954 1234076 1173062 2026-07-07T22:47:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234076 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= lytse mûsgoffer |Ofbyld= [[File:Desert Dweller (2220345444).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Perognathus'') |Wittenskiplike namme = Perognathus parvus |Beskriuwer, jier= [[Titian Peale|Peale]], 1848 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Perognathus parvus map.svg|center|250px]] }} De '''lytse mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus parvus''), ek wol '''lytse wangpûdmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''), dat lânseigen is yn 'e [[Grutte Dobbe]] fan westlik [[Noard-Amearika]]. It is lyts, [[omnivoar]] [[nachtdier]]ke dat syn [[drinken]] út syn [[iten]] hellet. De [[winter]] bringt de lytse mûsgoffer troch yn syn [[hoale]] yn in soarte fan ferstiving dy't gjin echte [[wintersliep]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de lytse mûsgoffer as net bedrige. ==Fersprieding== De lytse mûsgoffer komt benammen foar yn 'e [[Grutte Dobbe]], in grutte leechleine krite yn it westen fan [[Noard-Amearika]] dy't yn 'e [[prehistoarje]] in [[binnensee]] wie. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e soarte omfettet frijwol it hiele grûngebiet fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nevada]], en teffens it easten en noardeasten fan [[Kalifornje]], it uterste noarwesten fan [[Arizona]], de noardwestlike helte fan [[Utah]], it uterste súdwesten fan [[Wyoming]], it suden fan [[Idaho]], it easten fan [[Oregon]] en [[Washington (steat)|Washington]] en in lyts part fan it súdwesten fan [[Montana]]. Fierdersoan heart ek in lyts stikje fan it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] ta it areaal fan dizze soarte. ==Uterlike skaaimerken== De lytse mûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 6–9&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,5–10&nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 20,1&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] hiel dûnker, suver wat [[swart]]ich, mar ljochtet op 'e [[side (anatomy)|siden]] ta en is op 'e [[bealch]] [[wyt]] oant [[bêzje]]. Ien fan 'e apartste [[anatomy]]ske nuveraardichheden fan 'e lytse mûsgoffer (en alle oare [[mûsgoffers]]) binne har ekterne [[wangpûde]]n. Dy sitte net yn 'e [[mûle]], mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]], oer de [[wang]]en hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e [[hals]]. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei [[hier (begroeiïng)|hier]] en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden. [[File:Great_Basin_pocket_mouse._Death_cause_unknown._Mt_Carmel rock shop. (38184650445).jpg|left|thumb|250px|In lytse mûsgoffer dy't deagien is oan in ûnbekende oarsaak.]] ==Biotoop== It [[biotoop]] dêr't lytse mûsgoffers foarkomme, bestiet út [[steppe]] en iepen, [[drûchte|aride]] kriten mei [[strewelleguod]], dy't eventueel licht [[bosk|beboske]] wêze kinne. [[Rivier]]dellings yn sokke gebieten hawwe ornaris in tichtere konsintraasje fan 'e bistkes as heger leine kriten. Beskuttende begroeiïng dêr't de lytse mûsgoffer him feilich ûnder fielt, binne fral [[aalst]] (''Artemisia''), [[stikelmelt]] (''Atriplex confertifolia'') en [[pinjonjeneverbei]]strûken (''Pinus-Juniperus''). Yn 'e [[Cascades]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] libbet er mank [[ponderosadin]]nen (''Pinus ponderosa''). ==Hâlden en dragen== De lytse mûsgoffer libbet relatyf lang foar in [[kjifdier]]: trochinoar 5,8&nbsp;[[jier]]. It is in [[nachtdier]] dat de [[dei]] trochbringt yn syn ûndergrûnske [[hoale]]. Dêr ferbliuwt er ek as him yn it [[winter]]healjier in troch [[kjeld]] feroarsake ferstiving oermânsk wurdt dy't lykwols gjin echte [[wintersliep]] is. Ekstreme [[hjittens]] by 't [[simmer]] kin itselde gefolch hawwe. De grutte fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in lytse mûsgoffer rint útinoar fan 650 oant wol 3.125&nbsp;[[m²]], nei alle gedachten ôfhinklik fan it terrein en de beskikberens fan [[fretten]]. Lytse mûsgoffers [[fuortplanting|plantsje har fuort]] fan 'e ein fan 'e [[maityd]] oant de ein fan 'e [[simmer]], mei in perioade fan ynaktiviteit yn 'e midden fan 'e simmer. De [[draachtiid]] duorret 24&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] in nêst fan ornaris 4–5&nbsp;jongen smyt, dy't mei 100&nbsp;dagen [[geslachtsryp]] binne. It is foar lytse mûsgoffers normaal om twa nêsten jongen yn 't jier fuort te bringen. ==Fretten== Lytse mûsgoffers ite benammentlik [[sied (plant)|sied]], mar soms ek [[blêd (plant)|griene dielen]] fan [[planten]]. Dêrby giet it fral om ferskate [[gers|gerzen]], lykas [[Yndiaansk riisgers]] (''Oryzopsis hymenoides'') en [[wylde hjouwer]] (''Bromus tectorum''), mar ek [[sêft sâltkrûd]] (''Kali tragus''), [[antilopebitterkwast]] (''Purshia tridentala''), [[amarant (skaai)|amarant]] (''Amaranthus'') en [[mostert (skaai)|mostertplanten]] (''Brassica''). Earder yn it jier, foar't planten sied produsearje, meitsje se ek [[ynsekten]] lytsman. Syn fretten garret de lytse mûsgoffer op yn syn [[wangpûde]]n, sadat er it mei weromnimme kin nei syn [[hoale]] om der in foarrie fan oan te lizzen foar krappe tiden of min [[waar]]. ==Status== De lytse mûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 11 of 12 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e lytse mûsgoffer (stân fan saken anno [[2023]]). Dêrfan wurdt de troch [[George Bird Grinnell]] beskreaune '''gielearmûsgoffer''' út [[Kalifornje]] troch guon [[mammalogen]] (bgl. Sulentich, en Genoways en Brown) klassifisearre as ''Perognathus parvus xanthonotus'' (wat him ta de tolfde ûndersoarte meitsje soe), wylst oaren (bgl. Jones e.o.) him klassifisearje as in selsstannige [[soarte]], ''Perognathus xanthonotus''. De (oare) ûndersoarten fan 'e lytse mûsgoffer binne: *''P. p. bullatus'' – midden en e. [[Utah]] *''P. p. clarus'' – uterste s.w. fan [[Montana]], s.e. [[Idaho]], n. Utah, uterste s.w. fan [[Wyoming]] *''P. p. columbianus'' – m. en s. [[Washington (steat)|Washington]] *''P. p. idahoensis'' – s. Idaho *''P. p. laingi'' – s. [[Britsk-Kolumbia]] *''P. p. lordi'' – uterste s. fan Britsk-Kolumbia, m. en e. Washington, n.w. Idaho *''P. p. mollipilosus'' – s. [[Oregon]], n. en n.e. [[Kalifornje]] *''P. p. olivaceus'' – ûndersoarte mei grutste fersprieding: [[Nevada]], e. Kalifornje, uterste s.e. fan Oregon, s. Idaho *''P. p. parvus'' – s.e. Washington, m. en e. Oregon *''P. p. trumbullensis'' – e. Utah en n. [[Arizona]] *''P. p. yakimensis'' – s. Washington {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Basin_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Perognathus parvus}} }} {{DEFAULTSORT:Litse musgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] nwf3j25vj8pmjd6uuhqd8t7ix7duggs Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje 0 169939 1234114 1173137 2026-07-07T23:08:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234114 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Otospermophilus atricapillus.jpg|250px]]<br><small>In preservearre [[museum]]eksimplaar. |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[rotsiikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Otospermophilus'') |Wittenskiplike namme = Otospermophilus atricapillus |Beskriuwer, jier= [[Walter E. Bryant|Bryant]], 1889 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje (Otospermophilus atricapillus).png|center|250px]]<small><center>Lokaasje fan it ferspriedingsgebiet yn [[Meksiko]].</center></small> }} It '''Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otospermophilus atricapillus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rotsiikhoarntsjes]] (''Otospermophilus''). Dizze [[soarte]] hat in tige behindich, fragmintearre [[ferspriedingsgebiet]], dat beheind is ta trije net opinoar oanslutende [[enklave]]s op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]]. De [[IUCN]] klassifisearret it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje as in [[bedrige soarte]]. ==Fersprieding== It Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje is lânseigen op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn it noardwesten fan [[Meksiko]], dêr't dizze soarte yn trije lytse, net opinoar oanslutende [[enklave]]s foarkomt yn 'e noardlike helte fan 'e dielsteat [[Súd-Nederkalifornje]]. It hiele areaal beslacht in [[oerflak]] fan mar 5.000&nbsp;[[km²]]. Neffens oare opjeften soe it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje ek noch yn it suden fan 'e oanbuorjende steat [[Nederkalifornje (steat)|Nederkalifornje]] foarkomme. ==Uterlike skaaimerken== It Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 23–30&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 20&nbsp;sm en in gewicht fan 230–500&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[sturt]] is koarter as de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]], mar yn ferhâlding ta oare [[grûniikhoarntsjes]] dochs tige oan 'e lingte. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] spikkelbûnt [[dûnkerbrún]] op [[ljochtbrún]], in kleuring dy't fuortkomt út it feit dat de yndividuele [[hier (begroeiïng)|hierren]] dûnkerbrune en [[sân (kleur)|sânkleurige]] horizontale bannen hawwe. De [[sturt]] is ek spikkelbûnt, wêrby't de dûnkere kleurfariant útskaait nei [[swart]] en en de ljochtere nei [[witich]] of [[rôze]]. Op 'e [[skouder]]s en de [[kop]] is de pels effen dûnkerbrún. Op 'e [[bealch]] is it hier ljochtbrún. Om 'e [[eagen]] hinne sit in ljochtere râne. ==Biotoop== It [[biotoop]] dêr't it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje libbet, bestiet út in [[rots]]ige [[wyldernis]] dy't diel útmakket fan 'e [[Sonoarawoastyn]]. It is in [[drûchte|drûge]] en tige [[hjittens|hjitte]] krite, dêr't lykwols dochs noch gâns [[plant]]egroei foarkomt. Dêrby giet it almeast om [[kaktus]]sen en oare [[floara]] mei oanpassings oan it bestean yn 'e woastyn. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje en hoe't er him ferhâldt ta de [[ekology]] fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] is net folle bekend. Om't se ek [[winter]]deis fongen wurde kinne, binne de bisten foar 't neist it hiele jier rûn aktyf, of oars hawwe se mar in koart skoft dat se [[winter]]deis [[wintersliep|yn 'e rêst]] binne. Der wurdt oannommen dat it menu fan dit bist net folle ferskilt fan nau besibbe soarten, lykas it [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''). Dat soe betsjutte dat it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje in [[omnivoar]] is dy't him fiedt mei de [[stâle (plant)|stâlen]] fan planten en mei lyts [[dierte]], lykas [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]]. Sels wurde Nederkalifornyske rotsiikhoarntsjes fretten troch û.m. de [[prêrjewolf]] en ferskate soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. ==Status== It Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", mei't it [[ferspriedingsgebiet]] fan it bist beheind en fragmintearre is. Dêropta is der in tebekgong yn 'e populaasje metten, dy't feroarsake wurdt troch [[jacht (aktiviteit)|(oer)bejaging]]. Reden foar de bejaging is dat it Nederkalifornysk rotsiikhoarntsje troch de pleatslike befolking beskôge wurdt as skealik [[ûngedierte]] fanwegen syn oanfretten fan [[túnbou]]gewaaksen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Baja-California-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Otospermophilus atricapillus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Rotsiikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] fdy603qfkv6z7iyxff0njezrszrqsx1 Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling 0 170046 1234051 1172952 2026-07-07T22:29:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234051 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling |Ofbyld= [[File:Haida Ermine (Mustela haidarum).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme = Mustela haidarum |Beskriuwer, jier= Preble, 1898 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (Mustela haidarum).png|center|250px]] }} De '''Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela haidarum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dat lânseigen is op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan [[Kanada]] en op guon eilannen yn [[Súdeast-Alaska]]. It is ranke en langhalige [[karnivoar]], dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling waard yn [[2021]] as in selsstannige [[soarte]] erkend. It is in [[bedrige bistesoarte]]. ==Taksonomy== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling waard hiel lang beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea''), in bist dat ek yn [[Fryslân]] foarkomt. Mar yn 'e [[ienentweintichste iuw]] wiisde nij [[wittenskiplik ûndersyk]] nei it [[DNA]] fan harmelingen út dat wat foarhinne as ien [[soarte]] beskôge waard, eins trije nau besibbe mar selsstannige soarten wiene: de gewoane harmeling fan noardlik [[Jeraazje]], [[Alaska]], de [[Kanadeeske Arktyske Eilannen]] en [[Grienlân]]; de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') fan it [[fêstelân]] fan [[Kanada]] en de noardeastlike, [[Amerikaanske Midwesten|midwestlike]] en westlike [[Feriene Steaten]]; en de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''Mustela haidarum'') op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de Kanadeeske westkust. It tinken mank saakkundigen is dat de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling in [[hybride soarte]] is, dy't fuortkomt út in tige âld proses fan [[hybridisearring]] fan 'e gewoane harmeling en de Amerikaanske harmeling. Trijeresom foarmje dizze soarten no it [[ûnderskaai]] fan 'e [[harmelingen]] (''Mustela'') binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). De [[wittenskiplike namme]] fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling, ''Mustela haidarum'', ferwiist nei de [[Haida (folk)|Haida]], de oarspronklike [[Yndianen|Yndiaanske]] bewenners fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilannen. ==Fersprieding== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling komt benammen foar op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] (lânseigen, [[Yndianen|Yndiaanske]] namme: ''Haida Gwaii''), dy't foar de westkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] yn 'e [[Stille Oseaan]] lizze. Dêrnjonken libbet it bist ek op guon [[eilannen]] fan 'e [[Alexanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]], dat diel útmakket fan 'e [[Feriene Steaten]]. It giet dêrby om [[Prince of Wales (eilân yn Alaska)|Prince of Wales Island]], [[Dall (eilân)|Dall]], [[Suemez (eilân)|Suemez]] en guon lytsere, oanbuorjende eilannen. ==Uterlike skaaimerken== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 21<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–29&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8–12&nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–4,5&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s binne wat foarser as [[wyfke]]s. It [[lichem (biology)|liif]] is rank en langhalich, en leit ticht by de grûn op koarte [[poat]]sjes. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]] [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[krêmkleur]]ich [[wyt]]. Krekt as de gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea'') [[ferhierjen|ferhierret]] ek de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling [[hjerst]]mis, sadat er foar de [[winter]] in folslein wite pels kriget, útsein de [[sturt]]punt, dy't by 't simmer [[swart]] is en dat by 't winter ek bliuwt. De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling kin ûnderskaat wurde fan 'e nau besibbe gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') troch syn ferlingde [[plasse]]. ==Hâlden en dragen== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling is fierhinne in [[nachtdier]]. Hy libbet in [[solitêr]] bestean yn in [[agresje|agressyf]] tsjin soartgenoaten fan 'e eigen [[sekse]] ferdigene [[territoarium (biology)|territoarium]], dat inkeld ûnderbrutsen wurdt troch de fan [[maart]] oant [[juny]] fallende [[peartiid]]. Troch in [[ferlinge draachtiid]] wurdt de ûntwikkeling fan 'e [[embryo|embryo's]] lykwols tsjinkeard oant [[febrewaris]] fan it folgjende jier. Nei in eigentlike [[draachtiid]] fan likernôch 10&nbsp;[[wike]]n smyt it wyfke dan yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan almeast 4–8&nbsp;jongen. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De jongen wurde mei 5&nbsp;wiken [[ôfwûn]] en kinne mei 12&nbsp;wiken selsstannich oerlibje. ==Fretten== Keninginne Sjarlotte-eilânske harmelingen binne [[karnivoar]]en, dy't benammen [[mûzen]], [[wrotmûzen]] en [[pipermûzen]] frette. Mei't se opportunistyske [[predaasje|jagers]] binne, beplúzje se ek wat der fierder noch foar gaadlike [[proai]]en op har paad komme. ==Status== Om't de erkenning fan dit bist as in selsstannige [[soarte]] noch sa farsk is, ûntbrekt anno [[2023]] fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling noch in offisjele [[IUCN-status]]. Ferskate oare organisaasjes op it mêd fan [[natoerbeskerming]], wêrûnder [[NatureServe]] en de [[Kommisje oangeande de Status fan Bedrige Fauna yn Kanada]] (COSEWIC), hawwe de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling lykwols oanmurken foar in [[bedrige bistesoarte]]. Reden dêrfoar is dat it gaadlike [[habitat]] foar dit bist yn syn [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e lêste iuw oansjenlik fermindere is troch de [[houtkap]] fan âldere [[beam]]men yn it [[Nasjonaal Wâld Tongass]] yn [[Súdeast-Alaska]]. Ek op oare manearen hat de groeiende [[minsklik]]e populaasje yn it wengebiet fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling in oanboazjende ynfloed op it bist. ==Undersoarten== It tinken is (anno [[2021]]) dat de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''Mustela haidarum'') trije [[ûndersoarte]]n hat: * echte Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''M. h. haidarum'') <small>([[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan [[Kanada]])</small> * Prince of Walesharmeling (''M. h. celenda'') <small>([[Prince of Wales (eilân yn Alaska)|Prince of Wales Island]], [[Dall (eilân)|Dall]] en oanbuorjende eilannen yn 'e [[Alexanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * Suemezharmeling (''M. h. seclusa'') <small>([[Suemez (eilân)|Suemez]] yn 'e Alexanderarsjipel fan Súdeast-Alaska)</small> ==Sjoch ek== * [[Amerikaanske harmeling]] * [[harmeling]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXX ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mustela haidarum}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] nakdzbenzcjde9q6ayeb5zqb6n5jh47 1234053 1234051 2026-07-07T22:30:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 namme beskriuwer(s) folút 1234053 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling |Ofbyld= [[File:Haida Ermine (Mustela haidarum).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme = Mustela haidarum |Beskriuwer, jier= [[Edward Alexander Preble|Preble]], 1898 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (Mustela haidarum).png|center|250px]] }} De '''Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela haidarum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dat lânseigen is op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan [[Kanada]] en op guon eilannen yn [[Súdeast-Alaska]]. It is ranke en langhalige [[karnivoar]], dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling waard yn [[2021]] as in selsstannige [[soarte]] erkend. It is in [[bedrige bistesoarte]]. ==Taksonomy== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling waard hiel lang beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea''), in bist dat ek yn [[Fryslân]] foarkomt. Mar yn 'e [[ienentweintichste iuw]] wiisde nij [[wittenskiplik ûndersyk]] nei it [[DNA]] fan harmelingen út dat wat foarhinne as ien [[soarte]] beskôge waard, eins trije nau besibbe mar selsstannige soarten wiene: de gewoane harmeling fan noardlik [[Jeraazje]], [[Alaska]], de [[Kanadeeske Arktyske Eilannen]] en [[Grienlân]]; de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') fan it [[fêstelân]] fan [[Kanada]] en de noardeastlike, [[Amerikaanske Midwesten|midwestlike]] en westlike [[Feriene Steaten]]; en de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''Mustela haidarum'') op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de Kanadeeske westkust. It tinken mank saakkundigen is dat de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling in [[hybride soarte]] is, dy't fuortkomt út in tige âld proses fan [[hybridisearring]] fan 'e gewoane harmeling en de Amerikaanske harmeling. Trijeresom foarmje dizze soarten no it [[ûnderskaai]] fan 'e [[harmelingen]] (''Mustela'') binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). De [[wittenskiplike namme]] fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling, ''Mustela haidarum'', ferwiist nei de [[Haida (folk)|Haida]], de oarspronklike [[Yndianen|Yndiaanske]] bewenners fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilannen. ==Fersprieding== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling komt benammen foar op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] (lânseigen, [[Yndianen|Yndiaanske]] namme: ''Haida Gwaii''), dy't foar de westkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] yn 'e [[Stille Oseaan]] lizze. Dêrnjonken libbet it bist ek op guon [[eilannen]] fan 'e [[Alexanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]], dat diel útmakket fan 'e [[Feriene Steaten]]. It giet dêrby om [[Prince of Wales (eilân yn Alaska)|Prince of Wales Island]], [[Dall (eilân)|Dall]], [[Suemez (eilân)|Suemez]] en guon lytsere, oanbuorjende eilannen. ==Uterlike skaaimerken== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 21<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–29&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8–12&nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–4,5&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s binne wat foarser as [[wyfke]]s. It [[lichem (biology)|liif]] is rank en langhalich, en leit ticht by de grûn op koarte [[poat]]sjes. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]] [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[krêmkleur]]ich [[wyt]]. Krekt as de gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea'') [[ferhierjen|ferhierret]] ek de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling [[hjerst]]mis, sadat er foar de [[winter]] in folslein wite pels kriget, útsein de [[sturt]]punt, dy't by 't simmer [[swart]] is en dat by 't winter ek bliuwt. De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling kin ûnderskaat wurde fan 'e nau besibbe gewoane [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') troch syn ferlingde [[plasse]]. ==Hâlden en dragen== De Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling is fierhinne in [[nachtdier]]. Hy libbet in [[solitêr]] bestean yn in [[agresje|agressyf]] tsjin soartgenoaten fan 'e eigen [[sekse]] ferdigene [[territoarium (biology)|territoarium]], dat inkeld ûnderbrutsen wurdt troch de fan [[maart]] oant [[juny]] fallende [[peartiid]]. Troch in [[ferlinge draachtiid]] wurdt de ûntwikkeling fan 'e [[embryo|embryo's]] lykwols tsjinkeard oant [[febrewaris]] fan it folgjende jier. Nei in eigentlike [[draachtiid]] fan likernôch 10&nbsp;[[wike]]n smyt it wyfke dan yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan almeast 4–8&nbsp;jongen. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De jongen wurde mei 5&nbsp;wiken [[ôfwûn]] en kinne mei 12&nbsp;wiken selsstannich oerlibje. ==Fretten== Keninginne Sjarlotte-eilânske harmelingen binne [[karnivoar]]en, dy't benammen [[mûzen]], [[wrotmûzen]] en [[pipermûzen]] frette. Mei't se opportunistyske [[predaasje|jagers]] binne, beplúzje se ek wat der fierder noch foar gaadlike [[proai]]en op har paad komme. ==Status== Om't de erkenning fan dit bist as in selsstannige [[soarte]] noch sa farsk is, ûntbrekt anno [[2023]] fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling noch in offisjele [[IUCN-status]]. Ferskate oare organisaasjes op it mêd fan [[natoerbeskerming]], wêrûnder [[NatureServe]] en de [[Kommisje oangeande de Status fan Bedrige Fauna yn Kanada]] (COSEWIC), hawwe de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling lykwols oanmurken foar in [[bedrige bistesoarte]]. Reden dêrfoar is dat it gaadlike [[habitat]] foar dit bist yn syn [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e lêste iuw oansjenlik fermindere is troch de [[houtkap]] fan âldere [[beam]]men yn it [[Nasjonaal Wâld Tongass]] yn [[Súdeast-Alaska]]. Ek op oare manearen hat de groeiende [[minsklik]]e populaasje yn it wengebiet fan 'e Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling in oanboazjende ynfloed op it bist. ==Undersoarten== It tinken is (anno [[2021]]) dat de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''Mustela haidarum'') trije [[ûndersoarte]]n hat: * echte Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (''M. h. haidarum'') <small>([[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan [[Kanada]])</small> * Prince of Walesharmeling (''M. h. celenda'') <small>([[Prince of Wales (eilân yn Alaska)|Prince of Wales Island]], [[Dall (eilân)|Dall]] en oanbuorjende eilannen yn 'e [[Alexanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> * Suemezharmeling (''M. h. seclusa'') <small>([[Suemez (eilân)|Suemez]] yn 'e Alexanderarsjipel fan Súdeast-Alaska)</small> ==Sjoch ek== * [[Amerikaanske harmeling]] * [[harmeling]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXX ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Mustela haidarum}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] ey663vm90u3h961kxo3w1bt3n6jkbnn Kantabryske hazze 0 170790 1234041 1172825 2026-07-07T22:22:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234041 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Kantabryske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus castroviejoi 160725449.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus castroviejoi |Beskriuwer, jier= [[Fernando Palacios|Palacios]], 1976 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kantabryske hazze (Lepus castroviejoi).png|center|250px]] }} De '''Kantabryske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus castroviejoi'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei njoggen oare hazzesoarten, wêrûnder de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus''), makket dit bist diel út fan it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Kantabryske hazze waard lang oansjoen foar de [[Ibearyske hazze]] (''Lepus granatensis'') en pas yn [[1976]] as selsstannige [[soarte]] erkend. Dit [[nachtdier]] komt foar yn in lyts diel fan noardlik [[Spanje]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Kantabryske hazze as [[bedrige soarte|kwetsber]]. ==Fersprieding== De Kantabryske hazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta in langwerpige stripe yn 'e noardlike [[Spanje|Spaanske]] [[autonome mienskip]]pen [[Kantaabrje]] en [[Astuerje]]. Dat gebiet beslacht it [[Kantabrysk Berchtme]] fan 'e [[Serra dos Ancares]] oant de [[Sierra de Peña Labra]]. It areaal fan 'e Kantabryske hazze mjit sadwaande mar 230&nbsp;[[km]] fan [[east]] nei [[west]] en mar 25–40&nbsp;km fan [[noard]] nei [[súd]]. ==Taksonomy== [[Taksonomy]]sk is de Kantabryske hazze nau besibbe oan 'e [[Korsikaanske hazze]] (''Lepus corsicanus''). It tinken is dat dy beide [[soarte]]n yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] in [[lêste mienskiplike foarâlder|mienskiplike foarâlder]] hiene. Sels waard de Kantabryske hazze lang oansjoen foar de [[Ibearyske hazze]] (''Lepus granatensis''). Dat hie te krijen mei hoefolle oft de beide soarten opinoar lykje en ek mei it lytse en dreech berikbere wengebiet fan 'e Kantabryske hazze. Pas yn [[1976]] waard dit bist troch de [[Spanje|Spaanske]] [[biolooch]] [[Fernando Palacios]] [[wittenskiplik]] beskreaun as in aparte [[soarte]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kantabryske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–65&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–10&nbsp;sm en in gewicht fan 2–3<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[kg]]. Dêrmei hâldt de Kantabryske hazze op it mêd fan lichemsgrutte de midden tusken de oare beide hazzesoarten dy't op it [[Ibearysk Skiereilân]] foarkomme: de [[gewoane hazze]] (''Lepus europaeus'') en de [[Ibearyske hazze]] (''Lepus granatensis''). De [[foarpoat]]en binne 10–20&nbsp;sm lang en de folle krêftiger [[efterpoat]]en 20–30&nbsp;sm. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan 18–20&nbsp;sm. De [[pels]] fan 'e Kantabryske hazze is kwa [[kleur]] in mingsel fan [[brún]] en [[swart]], mei in hiel lyts bytsje [[wyt]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[bealch]] is hielendal wyt. Krekt as by de gewoane hazze is de boppekant fan 'e [[sturt]] swart en de ûnderkant wyt. De earen hawwe ornaris swarte puntsjes oan 'e úteinen. ==Biotoop== Kantabryske hazzen komme foar yn [[berchtme|bercheftich]] gebiet oant in hichte fan 2.000&nbsp;[[meter|m]]. [[Winter]]deis migrearje se nei leger leine gebieten om [[snie]] en [[kjeld]] te mijen. Se jouwe benammen de foarkar oan [[heide]] mei wat [[strewelleguod]], lykas fan 'e [[jeneverbeibeam]]. Dêrnjonken bewenje se ek [[leafwâld]]en mei in mingde begroeiïng fan [[iik|iken]] en [[bûk (beam)|bûken]]. It [[habitat]] fan 'e Kantabryske hazze is tige fragmintearre. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan Kantabryske hazzen is net folle bekend, útsein dat it yn haadsaak [[nachtdier]]en binne. De [[peartiid]] liket yn [[april]] en [[maaie]] te fallen. Oer de [[fuortplanting]] is fierder gjin ynformaasje beskikber, al soe oannommen wurde kinne dat dy net safolle ferskilt fan besibbe hazzesoarten lykas de [[gewoane hazze]] (''Lepus europaeus''). Oer it dieet fan 'e Kantabryske hazze is likemin folle bekend, hoewol't er perfoarst in [[herbivoar]] is. It is waarnommen dat er [[gers|gerzen]] fret. Natuerlike fijannen binne foar de Kantabryske hazze nei alle gedachten de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Ibearyske wolf|Ibearyske ûndersoarte]] fan 'e [[wolf]] (''Canis lupus'') en gruttere [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''). It is mooglik dat de [[Ibearyske lynks]] (''Lynx pardinus'') [[histoarysk]] ek yn dat rychje thúshearde, mar hjoed de dei oerlaapje de ferspriedingsgebieten fan 'e beide bedrige soarten inoar net (mear). ==Status== De Kantabryske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", de leechste fan trije klassifikaasjes fan [[bedrige bistesoarte]]n. De wichtichste bedriging fan dizze soarte is [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch de [[minske]]. Dy is oermjittich yn in grut diel fan it tige beheinde [[ferspriedingsgebiet]]. Dêrnjonken wurdt de Kantabryske hazze ek bedrige troch feroarings oan syn [[biotoop]] dy't nei alle gedachten feroarsake wurde troch [[klimaatferoaring]]. ==Sjoch ek== * [[hazze]] * [[Ibearyske hazze]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Broom_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus castroviejoi}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] asq5qyjr1fzvrkjizgrwedqic3o4upj Korsikaanske hazze 0 170839 1234059 1172827 2026-07-07T22:34:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234059 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Korsikaanske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus corsicanus (cropped).jpeg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus corsicanus |Beskriuwer, jier= [[William Edward de Winton|De Winton]], 1898 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Korsikaanske hazze (Lepus corsicanus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''Korsikaanske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus corsicanus''), soms ek wol de '''Apennynske hazze''' of de '''Italjaanske hazze''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). De namme fan dit bist is wat misliedend, mei't it op [[Korsika]] troch de [[minske]] [[eksoat|yntrodusearre]] is. It eigentlike, lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] wurdt foarme troch [[Sisylje]] en dielen fan 'e midden en it suden fan it [[Apennynske Skiereilân]]. Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') wurdt de Korsikaanske hazze ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagus'') rekkene. De [[IUCN]] klassifisearret de Korsikaanske hazze as [[bedrige soarte|kwetsber]]. ==Taksonomy== De Korsikaanske hazze waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1898]], troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[William Edward de Winton]]. Dyselde brûkte dêrfoar eksimplaren fan [[Korsika]], en sadwaande kaam dizze hazzesoarte bekend te stean as de Korsikaanske hazze. De Winton gie derfan út dat it in selsstannige [[soarte]] wie, mar letter waard de Korsikaanske hazze gauris beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus'') of waarden sawol de Korsikaanske as de gewoane hazze sjoen as ûndersoarten fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''). Tsjintwurdich wurdt de Korsikaanske hazze wer erkend as in selsstannige soarte, mei't bestudearring fan syn [[mitogondriën|mitogondriaal]] [[DNA]] útwiisd hat dat er foar it neist in aparte [[ôfstamming]] fertsjintwurdiget, dy't him fan 'e gewoane hazze losmakke hat doe't er dêr yn 'e [[lêste iistiid]] fan isolearre rekke yn eigen, troch [[gletsjer]]s omsletten taflechtsoarden. In oar teken dat de Korsikaanske hazze gjin ûndersoarte fan 'e gewoane hazze is, wurdt foarme troch it feit dat der gjin [[krusing (fuortplanting)|krusings]] tusken de beide soarten foarkomme yn kriten dêr't de [[ferspriedingsgebiet]]en inoar oerlaapje. ==Fersprieding== De Korsikaanske hazze is lânseigen op it [[Itaalje|Italjaanske]] [[eilân]] [[Sisylje]] yn 'e [[Middellânske See]] (útsein de súdkust), en teffens yn dielen fan it [[Apennynske Skiereilân]] (de Lears fan Itaalje), dêr't de fersprieding tige fragmintearre is. It giet dêrby om parten fan 'e [[Italjaanske regio's]] [[Latium]], de [[Abrúzzen]], [[Umbrje]] en súdlik [[Toskane]] yn it sintrale diel fan it skiereilân en om [[Kalaabrje]] (de 'tean' fan 'e Lears) en dielen fan [[Kampaanje]], [[Basilikata]], [[Apûlje]] en [[Kalaabrje]] yn it suden. De Korsikaanske hazze komt ek foar op it [[Frankryk|Frânske]] eilân [[Korsika]], mar it is no dúdlik dat it bist dêr in [[eksoat]] is. It waard dêr, wierskynlik as [[jacht (aktiviteit)|jachtwyld]], troch de [[minske]] yntrodusearre, nei alle gedachten earne yn 'e perioade fan 'e [[fjirtjinde iuw|fjirtjinde]] oant de [[santjinde iuw]]. ==Uterlike skaaimerken== De Korsikaanske hazze liket sterk op 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus''), mar is justjes lytser. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 44,1–61,2&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6,6–11,2&nbsp;sm en in gewicht fan 1,8–3,8&nbsp;[[kg]]. De [[efterpoat]]en mjitte 11,4–13,5&nbsp;sm en de [[ear (anatomy)|earen]] 9,0–12,6&nbsp;sm, en dêrmei binne dy allebeide yn ferhâlding langer as de korrespondearjende lichemsdielen by de gewoane hazze. De [[pels]] fan 'e Korsikaanske hazze is fierhinne [[brún]], mei in [[krêmkleur]]ige [[bealch]]. it [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] is [[griis]] ynstee fan [[wyt]], lykas by de gewoane hazze. ==Biotoop== De Korsikaanske hazze komt benammen foar yn gebieten mei net folle [[plant|begroeiïng]], mar inkeld wat [[strewelleguod]] hjir en dêr. Foar de rest kin it [[biotoop]] [[flakte]], [[steppe]], [[greidlân]], [[heuvel]]s of [[berchtme]] wêze. Yn it berchmassyf fan 'e [[fulkaan]] de [[Etna]], op [[Sisylje]], komme Korsikaanske hazze foar oant in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Korsikaanske hazze is net folle bekend. Der wurdt oannommen dat [[fuortplanting]]ssyklus fan dit bist net folle ôfwykt fan dy fan 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus''). Itselde jildt foar wat de Korsikaanske hazze fret. ==Status== De Korsikaanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat de leechste fan 'e trije gradaasjes fan [[bedrige soarte|bedrige]] is. Dat komt om't de populaasje yn it hiele [[ferspriedingsgebiet]] liket te belúnjen. Oarsaken dêrfoar binne [[habitat]]ferlies troch útwreiding fan minsklike aktiviteiten, [[oerbejaging]] en [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] mei yntrodusearre populaasjes fan 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'') en fan 'e gewoane [[hazze]] (''Lepus europaeus''). It bêste fergiet it de Korsikaanske hazze op [[Sisylje]], dêr't er noch frij algemien foarkomt. Op [[Korsika]], lykwols, is er no seldsum en hawwe der sûnt it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] noch mar in pear waarnimmings west. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Corsican_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus corsicanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] hb4bnuszj3whjf3cibdmofftzyez7ye Japanske hazze 0 170856 1234018 1172815 2026-07-07T22:08:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234018 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Japanske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus brachyurus, March, Tsukuba, Japan.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus brachyurus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Japanske hazze (Lepus brachyurus).png|center|250px]] }} De '''Japanske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus brachyurus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''), dat inkeld foarkomt yn [[Japan]]. Dêre wurdt dit bist 野兎 (''nousagi'') neamd, wat eins "fjildknyn" betsjut. It is in [[solitêr]] libjend, [[skimer|krepuskulêr]] aktyf bist, dat benammen yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] op 'e lapen komt. De [[IUCN]] klassifisearret de Japanske hazze as "net bedrige". ==Taksonomy== De Japanske hazze waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. De [[soart]]namme ''brachyurus'' komt fan it [[Aldgryksk]]e ''brachys'', foar "koart", en ''oura'', foar "sturt". ==Fersprieding== De Japanske hazze is lânseigen op 'e trije fan 'e fjouwer [[eilân|haadeilannen]] fan [[Japan]], te witten: [[Honsjû]], [[Sjikokû]] en [[Kjûsjû]]. Hy ûntbrekt op it noardlike [[Hokkaido]] en op 'e [[Rjûkjû-eilannen]] yn it uterste suden, mar komt wol foar op in protte fan 'e lytsere eilannen dy't om 'e trije súdlike haadeilannen hinne lizze. Op Hokkaido beset de [[sniehazze]] (''Lepus timidus'') deselde [[ekology]]ske [[nys]] as de Japanske hazze op 'e trije súdlike haadeilannen. ==Uterlike skaaimerken== De Japanske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–54&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 2–5&nbsp;sm en in gewicht fan 1,3–2,5&nbsp;[[kg]]. De [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 12–15&nbsp;sm en de [[ear (anatomy)|earen]] binne 6–8&nbsp;sm lang. Yn it noarden en oan 'e westkust fan [[Honsjû]] en op it lytsere eilân [[Sado (eilân)|Sado]], dêr't [[winter]]deis in protte [[snie]] falt, ferliest de Japanske hazze [[hjerst]]mis by it [[ferhierjen]] syn normale [[brune]] [[kleur]] en kriget er foar it winterhealjier in [[wite]] [[pels]]. ==Biotoop== Japanske hazzen komme foar it meastepart foar op [[berchtme|bercheftich]] en [[heuvel]]ich terrein en yn [[wâld]]en en gebieten mei [[strewelleguod]]. Yn 'e bergen libbet dit bist oant in hichte fan 2.700&nbsp;[[meter|m]]. It [[habitat]] fan 'e Japanske hazze krimpt yn troch útwreiding fan minsklike aktiviteiten, mar dit bist wit him ek yn [[stêd|stedske]] fermiddens te hanthavenjen en tieret dêr sels wielderich. Dat giet safier dat er op guon plakken suver in [[pleachdier]] wurden is. ==Hâlden en dragen== De Japanske hazze is in [[skimer|krepuskulêr]] bist, wat sizze wol dat er benammen yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] aktyf is. Hy bliuwt stil, of it moat wêze dat er raar yn 'e lytse loege sit, wannear't er in heechtoanige gjalp útstjit. Soms bewenje Japanske hazzen [[hoale]]n, hoewol't se dy sels almeast net groeven hawwe. Foar de rest jouwe se har [[nacht]]s en [[dei|oerdeis]] del yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e [[plant|begroeiïng]]. [[File:Lepus brachyurus eating grass.JPG|left|thumb|250px|In Japanske hazze fret [[gers]].]] Japanske hazzen libje [[solitêr]], útsein wannear't rammen en moerhazzen inoar opsykje om te [[pearjen]]. [[tyldrift|Jachtige]] moerhazzen wurde dêrby faak efterfolge troch ferskate rammen, dy't se fan har ôf besykje te slaan troch te huffen mei de efterpoaten. Der bestiet gjin fêste [[peartiid]], mei't de [[fuortplanting]] it hiele jier rûn plakfynt. Dêrby smyt de moerhazze 1–6, mar ornaris 2–4&nbsp;jongen. Der binne ferskate smeten yn in jier. It is ûndúdlik wannear't de jongen krekt [[geslachtsripens]] berikke, mar der wurdt tocht dat moerhazzen binnen in [[jier]] oan 'e fuortplanting dielnimme kinne. ==Fretten== De Japanske hazze is in [[herbivoar]], dy't benammen [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en de [[blêd (plant)|bledsjes]] en [[twiich]]jes fan [[strewelleguod]] bepluzet. Fierders is it ien fan mar in pear hazzesoarten dy't ek geregeldwei [[beamskoars]] fret. Troch dy oanwenst kin dit bist gâns skea oanrjochtsje yn [[wâld]]en en [[park]]en. ==Status== De Japanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it mei de kwaliteit fan syn [[habitat]] efterútbuorket. Bedrigings op in pleatslik nivo binne foar dit bist [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch de minske, it kwytreitsjen fan gaadlik [[biotoop]] troch de útwreiding fan stêden foar sawol [[wenwyk|wenwiken]] as [[yndustryterrein]]en, en de oanlis fan wetterbehearynfrastruktuer, lykas [[keardammen]]. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Japanske hazze (''Lepus brachyurus''): * ''L. b. angustidens'' * ''L. b. brachyurus'' * ''L. b. lyoni'' * ''L. b. okiensis'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus brachyurus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] 0afccy6w42w5wxw6qhvnxiw8akwp1kl Meksikaanske hazze 0 170876 1234097 1172849 2026-07-07T22:59:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234097 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Meksikaanske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus flavigularis 2.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus flavigularis |Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Meksikaanske hazze (Lepus flavigularis).png|center|250px]] }} De '''Meksikaanske hazze''' of '''Tehuantepechazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus flavigularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''), dat inkeld foarkomt yn in lyts, fragmintearre gebiet yn it suden fan [[Meksiko]]. Dit bist heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). De Meksikaanske hazze is benammen [[nachtdier|nokturnaal]] (by [[nacht]]) en [[skimer|krepuskulêr]] (yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]) aktyf. Dizze hazzesoarte hat te kampen mei [[habitat]]ferlies, [[streuperij]] en [[yntylt]] troch [[genetysk]]e isolaasje. De [[IUCN]] klassifisearret de Meksikaanske hazze dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Fersprieding== De Meksikaanske hazze komt inkeld foar yn it lyts gebiet oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Tehuantepec]] yn súdlik [[Meksiko]]. De Golf fan Tehuantepec makket diel út fan 'e [[Stille Oseaan]] en foarmet de súdlike begrinzging fan 'e [[Lâningte fan Tehuantepec]], dêr't Meksiko op syn smelst is. Der binne trije faninoar isolearre populaasjes fan [[Salina Cruz]] yn 'e dielsteat [[Oaxaca]] yn it [[westen]] oant [[Tonalá (Chiapas)|Tonalá]] yn 'e dielsteat [[Chiapas]] yn it [[easten]]. Yn totaal hat it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Meksikaanske hazze in [[oerflak]] fan likernôch 5.000&nbsp;[[km²]]. ==Uterlike skaaimerken== De Meksikaanske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 56<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–61&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–9<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm en in gewicht fan 3<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–4&nbsp;[[kg]]. De [[efterpoat]]en mjitte 11<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–13<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm yn lingte en de [[ear (anatomy)|earen]] binne 10,7–11,9&nbsp;sm lang. De [[pels]] is [[ljochtbrún]] op 'e [[kop]], [[nekke]] en [[rêch]], en [[wyt]] op 'e [[hals]], [[bealch]] en [[poat]]en. It [[efterwurk]] is [[griis|grizich]] en de [[sturt]] is [[swart]]. De Meksikaanske hazze is maklik fan oare hazzesoarten te ûnderskieden troch syn wite [[side (anatomy)|siden]] en teffens troch de beide swarte streken dy't fan 'e ûnderein fan 'e earen nei de nekke rinne. ==Biotoop== Meksikaanske hazzen libje op 'e [[tropysk]]e [[drûchte|drûge]] [[savanne]]n en mei [[gerzen]] begroeide [[dunen]] by de [[igge]]n fan [[lagune]]n lâns dy't [[sâltwetter]] befetsje en yn ferbining steane mei de [[Golf fan Tehuantepec]]. ==Hâlden en dragen== De Meksikaanske hazze is net botte territoriaal, mei't de [[territoarium (biology)|territoaria]] fan twa of mear yndividuën inoar oerlaapje, likefolle hokfoar [[leeftyd]] of [[geslacht (sekse)|geslacht]] se hawwe. In territoarium fan in [[folwoeksen]] eksimplaar mjit likernôch 50&nbsp;[[hektare|ha]], mei in kearngebiet fan 9&nbsp;ha. Meksikaanske hazzen binne foar it meastepart [[nachtdier|nokturnaal]] en [[skimer|krepuskulêr]], wat sizze wol dat se benammen by [[nacht]] en yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] aktyf binne. Oer it algemien rêste se by [[dei]] út yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip dobke dat se meitsje ûnder [[strewelleguod]] of yn lang [[gers]]. [[File:Lepus flavigularis.jpg|left|thumb|250px|In Meksikaanske hazze.]] Meksikaanske hazzen hawwe in [[polygyny|polygyn]] [[fuortplanting]]ssysteem, wêrby't rammen mei ferskate moerhazzen [[pearje]]. De [[peartiid]] rint by dizze soarte fan [[febrewaris]] oant [[desimber]], mei in hichtepunt yn 'e [[reintiid]], dy't duorret fan [[maaie]] oant [[oktober]]. De moerhazzen produsearje trochinoar 1–4 jongen de smeet. Hoefolle kearen oft se yn 't jier smite, moat noch ûndersocht wurde. [[Predaasje|Natuerlike fijannen]] fan 'e Meksikaanske hazze binne fral de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''). ==Fretten== Oer it fretten fan 'e Meksikaanske hazze is net folle bekend. Der wurdt oannommen dat dit bist, krekt as oare hazzesoarten, [[herbivoar]] is, en dat er benammen [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret. ==Status== De Meksikaanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", mei't it [[ferspriedingsgebiet]] behindich en fragmintearre is en de populaasje lyts. Bysûndere bedrigings foar dit bist binne [[yntylt]] feroarsake troch [[genetysk]]e isolaasje fan 'e trije dielpopulaasjes en [[habitat]]ferlies troch [[minsklik]]e aktiviteiten, lykas [[feehâlderij]], útwreiding fan [[doarp]]en en [[stêd]]en, en [[pyromany|oanstutsen]] [[natoerbrannen]]. Fierders is [[streuperij]] in probleem. Hiel inkeld wurde Meksikaanske hazzen troch bewenners fan it ferspriedingsgebiet ek as [[húsdier]] holden. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tehuantepec_jackrabbit ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus flavigularis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] do86a560g5ignj030kz8j4xgftrf6ng Koreaanske hazze 0 170893 1234058 1172826 2026-07-07T22:33:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234058 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Koreaanske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus coreanus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus coreanus |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1892 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Koreaanske hazze (Lepus coreanus).png|center|250px]] }} De '''Koreaanske hazze''' of '''Koreähazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus coreanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''), dat inkeld foarkomt op it [[Koreaanske Skiereilân]]. Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze soarte ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). Lang waard de Koreaanske hazze beskôge as in [[ûndersoarte]] fan oare hazzesoarten, mar nij ûndersyk hat útwiisd dat it om in selsstannige soarte giet. Troch de [[IUCN]] wurdt de Koreaanske hazze klassifisearre as net bedrige. ==Taksonomy== De Koreaanske hazze waard yn [[1892]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. Lang waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan in oare hazzesoarte. Sa waard de Koreaanske hazze yn [[1974]] noch ta de ûndersoarten fan 'e [[Japanske hazze]] (''Lepus brachyurus'') rekkene, wylst er yn [[1978]] sjoen waard as in ûndersoarte fan 'e [[Sineeske hazze]] (''Lepus sinensis''). In stúdzje nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e Koreaanske hazze, wêrfan't de útkomsten yn [[2010]] publisearre waarden, wiisde lykwols út dat it in selsstannige soarte is. ==Fersprieding== De Koreaanske hazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it [[Koreaanske Skiereilân]]. Dit bist komt foar yn hiel [[Súd-Koreä]] en [[Noard-Koreä]], útsein [[Djedjû]] en ferskate oare eilannen foar de [[kust]]. Dêrnjonken is er ek lânseigen yn in lytse súdeastlike grinskrite (mei Noard-Koreä) fan 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Jilin]]. ==Uterlike skaaimerken== De Koreaanske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–54&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 2–5&nbsp;sm en in gewicht fan 2,1–2,6&nbsp;[[kg]]. De lingte fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] bedraacht 7,6–8,3&nbsp;sm. De [[pels]]kleur fariëarret in bytsje fan it iene ta it oare yndividu, mar is ornaris [[dûnkerbrún]] oant [[griis]]brún. ==Biotoop== Koreaanske hazzen komme foar op [[flakte]]n, yn healiepen gebieten mei [[strewelleguod]] en yn [[berchtme|bercheftige]] kriten. [[Lânbou]]grûnen mei [[rys]]fjilden mije se oer it algemien. De populaasjetichtens bedraacht yn 'e bergen 4 eksimplaren de [[km²]]. ==Status== De Koreaanske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat waard dit bist yn [[2018]] troch it Súdkoreaanske Ministearje fan Miljeu foardroegen as kandidaat foar de status fan [[bedrige soarte]]. Yn [[Súd-Koreä]] is de Koreaanske hazze yn guon kriten in [[pleachdier]], mei't er de [[koarn]]rispinge skansearret en [[pjiskebeam]]men skansearret troch de [[beamskoars]] oan te fretten. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Korean_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus coreanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] dydkatyv6c11sx7g8z14pkn8575fegr Hainanhazze 0 170951 1233980 1172834 2026-07-07T15:42:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233980 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Hainanhazze |Ofbyld= [[File:Lepus hainanus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus hainanus |Beskriuwer, jier= [[Robert Swinhoe|Swinhoe]], 1870 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Hainanhazze (Lepus hainanus).png|center|250px]] }} De '''Hainanhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus hainanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei twa oare [[soarte]]n, de [[Birmeeske hazze]] (''Lepus peguensis'') en de [[swartnekhazze]] (''Lepus nigricollis''), foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Yndyske hazzen]] (''Indolagus''). De Hainanhazze komt inkeld foar op it grutte [[eilân]] [[Hainan]], yn súdeastlik [[Sina]]. It is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]], dat relatyf lyts is foar in hazze. De [[IUCN]] klassifisearret de Hainanhazze as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Fersprieding== De Hainanhazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it grutte [[eilân]] [[Hainan]] yn 'e [[Súdsineeske See]], dat it súdlikste part fan 'e [[Folksrepublyk Sina]] foarmet. Op Hainan komt dit bist inkeld foar yn it westlike diel fan it eilân. ==Uterlike skaaimerken== De Hainanhazze is relatyf lyts foar in hazze. Hy hat trochinoar in lichemslingte (ynkl. [[sturt]]) fan 35–40&nbsp;[[sintimeter|sm]]. It gewicht bedraacht 1,3–1,8&nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne 8-10&nbsp;sm lang, wylst de [[efterpoat]]en in lingte hawwe fan 7,6–9,6&nbsp;sm. Dy ferhâlding, mei earen dy't langer binne as efterpoaten, is hiel ûngebrûklik foar hazzen. De [[kop]] is lyts en rûn. De [[pels]] is sêft en relatyf fel [[kleur]]e. De [[rêch]] is [[sân (kleur)|sânkleurich]], mar skaait by de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] út nei [[kastanjebrún]] en [[swart]]. De [[side (anatomy)|siden]] en [[poat]]en binne kastanjebrún en de [[bealch]] is [[wyt]]. De [[sturt]] is swart fan boppen en wyt fan ûnderen. Om 'e [[eagen]] hinne hat de Hainanhazze in wite of [[krêmkleur]]ige ring. ==Biotoop== De Hainanhazze libbet yn drûch (d.w.s. net [[sompe|sompich]]) [[flakte|gerslân]] mei boskjes [[strewelleguod]]. Hy mijt [[berchtme]]n en [[lânbou]]grûn, en komt yn [[heuvel]]lân foar oant op in hichte fan likernôch 300&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== Hainanhazzen binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld byinoar komme yn 'e [[peartiid]]. Se binne oer it algemien benammen [[nachtdier|nachts aktyf]], hoewol't se ek yn 'e [[jûnsskimer]] faak al op 'e lapen komme. Soms kinne se ek oerdeis waarnommen wurde. De Hainanhazze graaft gjin [[hoale]], mar jout him oerdeis del yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip dobke, dat er makke hat middenmank [[strewelleguod]] of oare opgeande [[plant|begroeiïng]]. Hainanhazzen binne [[herbivoar]]en, dy't libje op in dieet fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Oer de [[fuortplanting]] fan dizze soarte is gjin ynformaasje bekend. ==Status== De Hainanhazze hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", mei't syn [[ferspriedingsgebiet]] beheind is ta in (diel fan in) eilân, dêr't er troch de oanboazjende ynfloed fan 'e [[minske]] ûnder swiere druk stiet. It wichtichste probleem wie foar de Hainanhazze foarhinne [[oerbejaging]] om syn [[pels]]. Dy bedriging hâldt ek tsjintwurdich yn mindere mjitte noch oan. Mar slimmer noch is op 't heden it oangeande [[habitat]]ferlies dêr't de Hainanhazze lykas alle oare [[fauna]] op Hainan ûnder te lijen hat, mei't de oanwinnende minsklike [[befolking]] fan it eilân hieltyd mear [[wyldernis]] [[ûntginning|ûntgint]] foar gebrûk yn 'e [[lânbou]] of foar [[stêd|stedsútwreiding]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hainan_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus hainanus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Hainan]] ajcqeeqcmhgg7ty0jvm3ex1dpbzdhdj Mantsjoerijske hazze 0 171014 1234093 1172828 2026-07-07T22:54:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234093 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Mantsjoerijske hazze |Ofbyld= [[File:Маньчжурский заяц.jpg|180px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus mandshuricus |Beskriuwer, jier= [[Gustav Radde|Radde]], 1861 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Manchurian Hare area.png|center|250px]] }} De '''Mantsjoerijske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus mandshuricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). It is lânseigen yn it [[Mantsjoerije]] (noardeastlik [[Sina]]) en it [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Sibearje]]. Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze soarte ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Mantsjoerijske hazze is in [[nachtdier]] dat de foarkar jout oan [[mingd wâld]] as [[biotoop]]. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Fersprieding== De Mantsjoerijske hazze is lânseigen yn it noardeasten fan 'e [[Folksrepublyk Sina]], in útstrutsen gebiet dat in grut diel fan it [[histoarysk]]e [[Mantsjoerije]] beslacht. Tsjintwurdich is it [[bestjoer]]lik opdield oer de provinsjes [[Heilongjiang]], [[Jilin]] en [[Liaoning]] en de [[autonome regio]] [[Binnen-Mongoalje]]. Dêrnjonken komt de Mantsjoerijske hazze ek foar yn in grut diel fan it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], dat ta de [[Russyske Federaasje]] heart. It giet dêrby om 'e kriten fan 'e [[rivier]]en de [[Ussoeri (rivier)|Ussoeri]] en de [[Amoer (rivier)|Amoer]], ynkl. it [[Kustterritoarium]] oan 'e [[Japanske See]] oan [[Vladivostok]] ta. Dêropta heart ek in lyts diel fan it noardeasten fan [[Noard-Koreä]] ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Mantsjoerijske hazze. Dêre en yn eastlik Mantsjoerije oerlapet it areaal fan dit bist dat fan 'e nau besibbe [[Koreaanske hazze]] (''Lepus coreanus''). ==Uterlike skaaimerken== De Mantsjoerijske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 40–48&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–7<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 2&nbsp;[[kg]] (by [[folwoeksen]] eksimplaren). De [[ear (anatomy)|earen]] binne ornaris 7<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–10<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm lang. Yn ferhâlding ta de nau besibbe [[Koreaanske hazze]] (''Lepus coreanus'') binne de [[efterpoat]]en fan 'e Mantsjoerijske hazze relatyf koart en de earen relatyf lyts. De [[pels]] is oer it meastepart fan it [[lichem (biology)|lichem]] [[ljochtbrún]], mar op 'e [[bealch]], [[kiel]] en [[side (anatomy)|fangen]] boppe de efterpoaten [[wyt]]. Om 'e [[eagen]] hinne sit in wyt of [[krêmkleur]]ich mar yn elts gefal ljocht kleure rântsje. De earen hawwe [[swart]]e puntsjes. Der bestiet fan 'e Mantsjoerijske hazze in [[melanisme|melanistyske]] (swarte) fariant, dy't foarhinne (by fersin) wittenskiplik beskreaun is as in aparte soarte, ''Lepus melainus''. ==Biotoop== Mantsjoerijske hazzen libje yn [[wâld]][[biotopen]], dêr't se de foarkar jouwe oan [[mingd wâld]] oer [[nullewâld]]. Se mije iepen romten oer it algemien en rinne mei in bôge om [[minsklik]]e [[delsetting]]s hinne. Yn [[berchtme|bercheftich]] gebiet komt de Mantsjoerijske hazze foar oant in hichte fan 900&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan dit [[skrutenens|skrutene]] bist, dat yn in ôfhandige krite libbet, is net safolle bekend, hoewol't men derfan útgean kin dat it net sa'n rare soad ferskille sil fan it hâlden en dragen fan nau besibbe soarten út it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Mantsjoerijske hazze is in [[nachtdier]], dat him oerdeis almeast weromlûkt yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip dobke yn it [[strewelleguod]]. It menu fan dit perfoarst [[herbivoar]]e bist bestiet foar it neist út [[krûd (plant)|krûden]] en [[beamskoars]]. Oer de [[fuortplanting]] is hast neat bekend. Natuerlike fijannen binne û.o. de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), de [[Amoerpanter]] (''Panthera pardus orientalis'') en de [[Sibearyske tiger]] (''Panthera tigris tigris''). ==Status== De Mantsjoerijske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. De grutste bedriging foar dizze soarte is de [[houtkap]] en dêrmei [[habitat]]ferlies om't de Mantsjoerijske hazze bûten syn wâldbiotoop net [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] kin mei de [[Tolaihazze]] (''Lepus tolai''). Dat is in minder nau besibbe soarte dy't ek yn Mantsjoerije foarkomt en better oanpast is foar in libben bûten it wâld. Dit bist plantet him boppedat folle flugger fuort as de Mantsjoerijske hazze. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Manchurian_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus mandshuricus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] mxzwyo9783qnm9ygzw6krjzh8aotkrl Jarkandhazze 0 171121 1234020 1172837 2026-07-07T22:09:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234020 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Jarkandhazze |Ofbyld= [[File:Lepus yarkandensis.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus yarkandensis |Beskriuwer, jier= [[Albert Günther (biolooch)|Günther]], 1875 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Yarkand Hare area.png|center|250px]] }} De '''Jarkandhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus yarkandensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Jarkandhazzen]] (''Tarimolagus''). De Jarkandhazze is lânseigen yn 'e krite [[Jarkand]], yn westlik [[Sina]]. It is in relatyf lytse hazzesoarte, dy't benammen yn 'e [[skimer]] aktyf is en der in [[herbivoar]] dieet op nei hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de Jarkand hazze as gefoelich. ==Taksonomy== De Jarkandhazze waard yn [[1875]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Albert C.L.G. Günther|Albert Karl Ludwig Gotthilf Günther]]. Sûnt [[1964]] is dit bist yn in eigen [[ûnderskaai]] (''Tarimolagus'') binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus'') pleatst. ==Fersprieding== De Jarkandhazze is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta in diel fan westlik [[Sina]], te witten: de krite [[Jarkand]], dy't likernôch gearfalt mei de [[Tarimdobbe]] yn it suden fan 'e [[autonome regio]] [[Sinkiang-Oeigoerje]]. De Jarkandhazze komt ek foar yn it uterste westlike puntsje fan 'e autonome regio [[Tibet]]. ==Uterlike skaaimerken== De Jarkandhazze is in frij lytse hazzesoarte, mei trochinoar in kop-romplingte fan 28<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–43&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 5<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–8<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm. It gewicht bedraacht 1,1–1,9&nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne ferhâldingsgewiis lang: 9–11&nbsp;sm, en de [[efterpoat]]en binne like lang as de earen. De [[kop]] is relatyf lyts yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. De sêfte [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[sânkleurich]] [[brún]] mei [[griis|grizich]] [[swart]]e streken en op 'e [[bealch]] [[wyt]]. De [[sturt]] is griis fan boppen en wyt of [[krêmkleur]]ich fan ûnderen en oan 'e sydkanten. Nei it [[ferhierjen]], [[hjerst]]mis, is de pels op 'e rêch foar it [[winter]]healjier in stik ljochter fan kleur. De Jarkandhazze is te ûnderskieden fan 'e [[woastynhazze]] (''Lepus tibetanus''), mei it areaal wêrfan't syn [[ferspriedingsgebiet]] oerlapet, trochdat de Jarkandhazze gjin swarte puntsjes oan 'e punten fan 'e earen hat. Fan 'e [[Tibetaanske hazze]] (''Lepus oiostolus''), dy't fuort besuden en beëasten fan it areaal fan 'e Jarkandhazze libbet, kin de Jarkandhazze ûnderskaat wurde trochdat er gjin grize bealch hat. Hy is ek lytser, mei tinnere poaten, as de Tibetaanske hazze. ==Biotoop== Jarkandhazzen jouwe, wat [[biotoop]] oangiet, de foarkar oan leechleine [[drûchte|drûge]] gebieten en [[woastinen]]. Har favorite [[habitat]] lykje de kriten om en by de [[igge]]n fan [[rivier]]en te wêzen yn 'e [[Taklamakan]]woastyn, dêr't [[strewelleguod]] groeit en ek de [[Sineeske tamarisk]] (''Tamarix chinensis'') en de [[pompelier]] (''Populus''). Ek [[reid]] by de riviersiggen lâns wurdt brûkt foar beskûl, mar [[lânbou]]grûnen wurde mijd. ==Hâlden en dragen== De Jarkandhazze is in [[skimer|krepuskulêr]] bist, wat sizze wol dat er benammen aktyf is yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]. It komt lykwols foar dat er ek [[nacht]]s op 'e lapen is. Oerdeis lûkt er him werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e [[grûn|ierde]], dat ferburgen wurdt troch opgeande [[plant|fegetaasje]]. It liket dat Jarkandhazzen net [[territoarium (biology)|territoriaal]] binne, mei't by in ûndersyk yn [[1983]] by trije [[oere]]n fan waarnimmings yn it [[fjild]] fjouwer minsken 20 of mear Jarkandhazzen fine koene. Op it menu fan dit bist steane benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Jarkandhazzen hawwe fêste foerazjearrûtes dy't se eltse dei folgje en dy't 1–2&nbsp;[[km]] lang wêze kinne. De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Jarkandhazze binne ferskate soarten [[earnen]]. De [[peartiid]] begjint foar dit bist yn [[febrewaris]] en kin oant yn [[septimber]] duorje. De [[wyfke|moerhazze]] produsearret 2–3&nbsp;smeten yn 't jier, elts besteande út 2–5&nbsp;jongen. ==Status== De Jarkandhazze hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich". Dat komt om't it [[ferspriedingsgebiet]], hoewol [[geografy]]sk frij grut, foar in oansjenlik diel út [[woastyn]] bestiet. Boppedat bestiet der in negative populaasjetrend, feroarsake troch ferskate [[minsklik]]e aktiviteiten. Ien dêrfan is [[oerbejaging]]; tusken [[1958]] en [[1981]] waarden elts jier 10.000 Jarkandhazzen deade foar de [[pels]]. In oarenien is de útwreiding fan 'e [[lânbou]], dy't in fragmintaasje fan gaadlik [[habitat]] foar de Jarkandhazze ta gefolch hat. De totale wrâldpopulaasje fan 'e Jarkandhazze waard yn [[2006]] rûsd op 200.000 eksimplaren. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yarkand_hare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus yarkandensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 61pboc9uhqpo8jf5hs9egoam5qkjrlz Kaapske hazze 0 171220 1234027 1172848 2026-07-07T22:13:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234027 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Kaapske hazze |Ofbyld= [[File:Lepus capensis (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') |Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') |Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') |Wittenskiplike namme = Lepus capensis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kaapske hazze (Lepus capensis).png|center|250px]] <small>{{Color box|#A52A2A}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''Kaapske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus capensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dizze [[soarte]] heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). De Kaapske hazze, dy't ferneamd is nei [[Kaap de Goede Hoop]], komt foar yn grutte dielen fan [[Súdlik Afrika]], [[East-Afrika]], [[Noard-Afrika]] en de [[Sahel]], mar ek yn [[West-Aazje]] oant de westlike [[Himalaya]]. It is in [[herbivoar]] [[nachtdier]] dat in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] fertoant. De [[IUCN]] klassifisearret de Kaapske hazze as net bedrige. ==Taksonomy== De Kaapske hazze wie ien fan 'e hûnderten [[sûchdier]]esoarten dy't [[wittenskip]]lik beskreaun waarden troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]] yn syn baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan 'e ''Systema Naturae'' út [[1758]]. It bist krige de [[wittenskiplike namme]] ''Lepus capensis'', oftewol "Kaapske hazze", mei't it fral bekend wie fan [[Kaap de Goede Hoop]], dêr't de [[VOC]], de [[Nederlân]]ske [[hannelskompanjy]] dy't op [[East-Ynje]] fear, yn [[1652]] de [[Kaapkoloanje (VOC)|Kaapkoloanje]] stifte hie. De Kaapske hazze foarmet in [[soartekompleks]]. De [[Tolaihazze]] (''Lepus tolai''), de [[woastynhazze]] (''Lepus tibetanus'') en ferskate oare soarten hearden dêr oarspronklik ek ta, mar waarden dêr letter fan losmakke op basis fan [[geografy]]ske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en [[molekulêr]]e skaaimerken. De Kaapske hazze sa't dy hjoed de dei bestiet, is [[parafyly|parafyletysk]]. Dat betsjut dat der, om in jildige [[taksonomy]]ske ienheid te krijen, noch mear soarten fan losmakke wurde moatte. [[File:Lepus capensis 114837537.jpg|left|thumb|250px|In Kaapske hazze dy't it hazzepaad kiest.]] ==Fersprieding== De Kaapske hazze komt yn [[Súd-Afrika]] yn it grutste diel fan it lân foar, útsein de [[East-Kaap]], it grutste part fan [[KwaZulu-Natal]] en it westen fan 'e âlde [[Transfaal]]. Yn [[Súdlik Afrika]] libbet dit bist fierders yn súdlik en westlik [[Namybje]], súdlik en sintraal [[Botswana]], it noardwesten fan [[Lesoto]], hiel [[Swazylân]] en dielen fan it suden fan sawol [[Simbabwe]] as [[Mozambyk]]. In hiel ein nei it noarden komt dizze soarte yn [[East-Afrika]] foar yn noardlik [[Tanzania]], frijwol hiel [[Kenia]] en it easten fan [[Oeganda]]. Op dat diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] slút de fersprieding yn westlik [[Súd-Sûdaan]] en it uterste westen fan [[Etioopje]] oan. Noch fierder noardlik giet dy oer yn in ferspieding troch de hiele [[Sahel]] (de regio fuort besuden de eigentlike [[Saharawoastyn]]): fan [[Sûdaan]] fia [[Tsjaad]], [[Niger]], [[Boerkina Faso]] en [[Maly]] hielendal nei de [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] yn [[Senegal]] en [[Mauretaanje]]. Noch wer fierder noardlik komt de Kaapske hazze foar yn it noardeasten fan Sûdaan en it westen fan [[Eritreä]]. De fersprieding folget dêrwei de rin fan 'e [[Nyl]] fia eastlik [[Egypte]] nei de [[Middellânske See]]. Dit bist komt ek oan 'e noardkant fan 'e Sahara foar, yn [[Lybje]] en de [[Magreb]]lannen [[Tuneezje]], [[Algerije]] en [[Marokko]]. Ut dat lêste lân wei folget de fersprieding de Atlantyske kust nei de [[Westlike Sahara]]. Ut Egypte wei giet de fersprieding ek eastoan, fia it [[Sinaïskiereilân]] nei [[Israel]], [[Palestina]], [[Jordaanje]] en [[Libanon]]. Yn 'e Middellânske See is de Kaapske hazze lânseigen op [[Syprus]], mar hy komt ek foar op it [[Itaalje|Italjaanske]] [[eilân]] [[Sardynje]], dêr't er in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] is. De fersprieding fan 'e Kaapske hazze yn [[Syrje]], [[Irak]] en op it [[Arabysk Skiereilân]], dêr't dit bist foarkomt yn [[Saûdy-Araabje]], [[Jemen]], [[Omaan]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Katar]], [[Bachrein]] en [[Koeweit]], is tige fragmintearre. Yn [[Iraan]] komt de Kaapske hazze foar yn hast it hiele lân, útsein [[Iraansk-Koerdistan]] en [[Súd-Azerbeidzjan]] yn it noardwesten en de kust fan 'e [[Kaspyske See]] yn it noarden. Noch eastliker libbet dizze soarte ek yn súdwestlik [[Pakistan]] en dielen fan [[Afganistan]]. De eastlikste fersprieding is yn 'e westlike [[Himalaya]] en beslacht it noarden fan Pakistan en it westen fan 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Djammû en Kasjmier|Kasjmier]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kaapske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 50–55&nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 7–15&nbsp;sm en in gewicht fan 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er in slach lytser as de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus''). De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[grizich]] [[brún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, wylst de [[bealch]] [[witich]] is. Om 'e [[eagen]] hinne sitte wite rânen. De boppekant fan 'e pluzige [[sturt]] is swart en de ûnderkant wyt. De [[ear (anatomy)|earen]] binne lang en hawwe swarte puntsjes. By it útnaaien fan dit bist falle de lange earen en de swart-wite sturt tige op. Der bestiet by de Kaapske hazze in beskate [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[wyfke|moerhazzen]] sichtber grutter binne as de [[mantsje|rammen]]. ==Biotoop== De Kaapske hazze libbet yn [[drûchte|drûge]] [[biotopen]], wêrûnder [[savanne]]s, [[healsteppe]]s, [[steppe]]s en [[healwoastinen]]. Dit bist komt ek yn [[berchtme]]n foar, bgl. yn it [[Atlasberchtme]] fan [[Marokko]], it [[Ahaggarmassyf]] fan súdeastlik [[Algerije]], it [[Sagrosberchtme]] fan westlik [[Iraan]] en de westlike útein fan 'e [[Himalaya]]. Kaapske hazzen sjocht men ek wol yn [[greide]]n en [[plantaazje]]s en op [[ikker]]s, mar se mije [[wâld]]en. [[File:Kushki & rubit.jpg|right|thumb|250px|In Kaapske hazze fongen troch in [[Aziatysk jachtloaihoars]] yn [[Iraan]].]] ==Hâlden en dragen== De Kaapske hazze is in [[nachtdier]], dat him [[dei|oerdeis]] ornaris om te rêsten weromlûkt yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e grûn, dat er tusken opgeande [[plant|begroeiïng]] makket. Wannear't er in [[rôfdier]] gewaar wurdt, fertrout de Kaapske hazze ynearsten op syn [[kamûflaazje|skutkleur]], dy't him dreech waar te nimmen makket. Hy leit de [[ear (anatomy)|earen]] plat yn 'e [[nekke]] en bliuwt sa stil mooglik sitten. Komt it rôfdier dochs tichterby, sij it by [[tafal]] of trochdat it de hazze op 'e iene of oare manear dochs opmurken hat, dan springt er ynienen op en naait sa fluch mooglik út. Kaapske hazzen kinne in [[faasje]] fan 60&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke, sadat inkeld it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') ek mar in kâns hat om se by te heljen. Alle oare natuerlike fijannen fan dit bist meitsje by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] gebrûk fan in mûklaach om 'e Kaapske hazze oer it mad te kommen, of binne [[opportunisme|opportunistyske]] jagers dy't it hawwe moatte fan tafalstreffers. Men kin dan tinke oan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') en de [[wolf]] (''Canis lupus''). Behalven dat Kaapske hazzen hiel hurd [[drave]], kinne se ek goed [[klimmen|klimme]] en [[swimme]]. Kaapske hazzen hawwe gjin fêste [[peartiid]] mar kinne har yn prinsipe it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]]. De [[draachtiid]] duorret 42&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de [[wyfke|moerhazze]] in nêst fan 1–3&nbsp;jongen smyt. Ien moerhazze kin wol 6–8&nbsp;kear yn 't jier smite. It tal jongen is [[jiertiid|seizoenaal]] bûn en bedraacht yn [[septimber]] yn trochsneed 1,0 en yn [[jannewaris]] trochinoar 1,9. Ek de hichte fan it wengebiet hat dêr ynfloed op: yn heger leine kriten is de smeetgrutte oer it algemien wat lytser as yn leger leine kontreien. Yn trochsneed smyt ien moerhazze 11,6&nbsp;jongen yn 't jier. De haskes weagje by de [[berte]] 80–130&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Se hawwe al [[hier (begroeiïng)|hier]] en de [[each]]jes binne iepen, sadat se frijwol daliks mobyl binne. Nei 3&nbsp;[[wike]]n begjinne se foar it earst fêst iten te fretten en nei 4&nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Mei 4–5&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[folwoeksen]] en mei 7–9&nbsp;moannen berikke se [[geslachtsrypheid]]. Kaapske hazzen libje maksimaal 5–6&nbsp;[[jier]], mar in protte eksimplaren oerlibje it earste libbensjier net iens. ==Fretten== It dieet fan 'e Kaapske hazze is [[herbivoar]] en bestiet út [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en de [[blêd (plant)|blêden]], [[twiich|twigen]] en [[bei]]en fan ferskate [[strewelle]]n. It is bekend dat dizze soarte, krekt as bgl. de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), oan [[kropofagy]] docht, wêrby't (in diel fan) de eigen [[kjitte]] wer opfretten wurdt om 'e maksimale hoemannichte fiedingsstoffen út it fretten te heljen. [[File:Edfu51.JPG|right|thumb|250px|De Kaapske hazze as in [[hieroglifen|hieroglyf]] op 'e [[Timpel fan Edfû]] yn it [[Aldegyptysk]] [[skrift]].]] ==Status== De Kaapske hazze hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 12 <small>(stân fan saken yn 2023)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kaapske hazze (''Lepus capensis''): * ''L. c. aegyptus'' * ''L. c. aquilo'' * ''L. c. arabicus'' * ''L. c. atlanticus'' * ''L. c. capensis'' * ''L. c. carpi'' * ''L. c. granti'' * ''L. c. hawkeri'' * ''L. c. isabellinus'' * ''L. c. schlumbergi'' * ''L. c. sinaiticus'' * ''L. c. whitakeri'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cape_hare ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Kaphase ''Einzelnachweise'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lepus capensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte hazze]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Eksoat yn Itaalje]] 846sy5cpl7vxfzyz80fec87jhnn2wfd Nuete kalkoen 0 172806 1233979 1233698 2026-07-07T15:40:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 domestisearre 1233979 wikitext text/x-wiki {{Biste-ûndersoarte |Namme=nuete kalkoen |Ofbyld= [[File:Male_north_american_turkey_supersaturated.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje= [[fazanteftigen]] (''Phasianidae'') |Skaai= [[kalkoenen]] (''Meleagris'') |Soarte= [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') |Wittenskiplike namme= Meleagris gallopavo domesticus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]] |lânkaart= }} De '''nuete kalkoen''' of '''hûskalkoen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Meleagris gallopavo domesticus'') is de [[domestisearre]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Dit bist waard teminsten twatûzen [[jier]] lyn en miskien noch wol earder nuet makke troch de [[Yndianen|Yndiaanske]] [[beskaving]]s fan [[Meso-Amearika]], en mooglik letter nochris yn 'e [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike kontreien]] fan wat no de [[Feriene Steaten]] binne. Alle hjoeddeistige nuete kalkoenerassen stamje lykwols ôf fan 'e kalkoenen dy't domestisearre waarden yn sintraal [[Meksiko]] en dêrwei troch de [[Spanje]]rts fan 'e [[sechstjinde iuw]] ôf yn [[Jeropa]] yntrodusearre waarden. De nuete kalkoen is tsjintwurdich nei de [[hin]] ien fan 'e [[populêr]]ste soarten [[plomfee]], om't it libbensûnderhâld fan 'e fûgel goedkeap is yn ferhâlding ta de hoemannichte [[fleis]] dy't er leveret. ==Skiednis== De nuete kalkoen stammet ôf fan 'e Súdmeksikaanske kalkoen (''M. g. gallopavo''), de súdlikste [[ûndersoarte]] fan 'e [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''). Dy is lânseigen op it [[Plato fan Anahuac]], de súdlike helte fan it [[Heechlân fan Meksiko]], dêr't no de [[stêdekloft]] fan [[Meksiko-Stêd]] leit. Eksimplaren fan dy ûndersoarte waarden djip yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]], omtrint it begjin fan 'e [[Westerske jiertelling]] of mooglik noch earder, [[domestisearre]] troch de [[Yndianen]] fan 'e preklassike [[beskaving]]s fan [[Meso-Amearika]]. Yn [[2010]] kaam by nij ûndersyk oan it ljocht dat der letter, tusken [[200]] en [[500]], mooglik in twadde domestikaasje fan 'e kalkoen plakfûn troch de [[foarâlden]] fan 'e lettere [[Pueblokultuer]] yn [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]. It [[fleis]] en de [[aai]]en fan 'e nuete kalkoen foarmen foar de Yndianen in wichtige boarne fan [[proteïne|aaiwiten]], wylst de [[fear (fûgels)|fearren]], benammen út 'e [[sturt]] en fan 'e [[wjuk]]ken, brûkt waarden as fersiering foar [[klean|pronkdracht]]. De [[Azteken]] assosjearren de kalkoen mei de [[god]]like [[trickster]] [[Tezcatlipoca]], mooglik fanwegen it as [[humor|grappich]] opfette [[hâlden en dragen]] fan 'e fûgels. [[File:Turkey_Whistle_LACMA_M.86.296.172.jpg|left|thumb|250px|In [[keramyk|keramysk]] [[fluit]]sje yn 'e foarm fan in kalkoen út 'e [[Westmeksikaanske skachttombekultuer]] ([[200&nbsp;f.Kr.]]–[[500|500&nbsp;n.Kr.]]).]] Nei de oerweldiging fan it [[Azteekske Ryk]] troch de [[Spanje|Spaanske]] ''[[conquistador]]'' [[Hernán Cortés]] yn [[1521]] waarden nuete kalkoenen troch de Spanjerts nei [[Jeropa]] brocht. De [[sechstjinde-iuwsk]]e [[seefarder]] [[William Strickland (seefarder)|William Strickland]] wurdt ornaris sjoen as dejinge dy't de kalkoen út Spanje wei yn it [[Keninkryk Ingelân]] yntrodusearre. Syn [[wapen (heraldyk)|famyljewapen]] is ien fan 'e ierst bekende ôfbyldings fan in kalkoen. Yn [[1573]] wie de kalkoen yn Ingelân al sadanich ynboargere dat kalkoenefleis troch [[boer]] en [[dichter]] [[Thomas Tusser]] neamd waard as in, miskien doe noch net [[tradysje|tradisjoneel]], mar al wol gebrûklik ûnderdiel fan it [[krystmiel]] fan [[rykdom|begoedige]] lju. Ek doe't de Ingelsen fan [[1608]] ôf sels [[koloanje]]s yn [[Noard-Amearika]] stiften, waarden kalkoenen dêr net, sa't men faaks ferwachtsje soe, út it wyld wei domestisearre, mar ynstee út Ingelân wei meinommen werom nei de [[Nije Wrâld]]. Yn Jeropa ûnstiene troch de iuwen hinne út 'e nuete kalkoen troch [[fokkerij|selektyf fokken]], krekt as by oare domestisearre bistesoarten, ferskate [[list fan kalkoenerassen|rassen]]. Oant yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wie kalkoenefleis yn Ingelân rikeljusiten, wylst de [[arbeidersklasse]] ek mei de [[kryst]] almeast [[goes]] of [[kowefleis]] iet. Yn it ferneamde [[krystferhaal]] ''[[A Christmas Carol]]'', fan [[Charles Dickens]], keapet de [[earmoede|earme]] [[klerk]] Bob Cratchit fan it hongerleantsje dat de [[rykdom|rike]] frek [[Ebeneezer Scrooge]] him betellet earst in goes om mei de kryst mei syn [[húshâlding]] op te iten, oant Scrooge troch it besyk fan 'e [[spûk|geasten]] fan 'e kryst fan it [[ferline]], it [[hjoed]] en de [[takomst]] in [[geast|mentale]] werberte trochmakket ta in [[goederjouskens|goederjouske]] [[goeddiedichheid|woldogger]] en de Cratchits in kalkoen bringt. [[File:Bourbon red turkey Tom-r2.jpg|right|thumb|250px|In [[mantsje|hoanne]] fan it ras [[reade fan Bourbon County]].]] Fan 'e [[1940-er jierren]] ôf waard de [[priis (kosten)|priis]] fan kalkoenefleis op drastyske wize ferlege troch de yntroduksje fan [[yntinsive lânbou|yntinsive feehâlderij]]. Dêrtroch waard it ek foar de legere [[maatskiplike klasse]]n betelber. Letter yn 'e [[tweintichste iuw]] makke de útfining fan [[kuolkast|meganyske kuolling]] dat hiele kalkoenen [[froast|beferzen]] nei fiere [[merk (ekonomy)|merken]] [[transport]]earre wurde koene sûnder [[ferrotting|ferkeard]] te wurden. Noch wer letter waarden ferskate stappen foarút set op it mêd fan 'e bestriding fan [[sykte]]n, mei as gefolch dat de kalkoeneproduksje noch fierder útwreide wurde koe. Kalkoenefleis is dêrtroch tsjintwurdich in goedkeap en hast oeral beskikber soarte fleis wurden. ==Uterlike skaaimerken== De [[mantsje|hoanne]] fan 'e [[wylde kalkoen]] hat trochinoar in kop-sturtlingte fan 100–125&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in gewicht fan 5–11&nbsp;[[kg]]. De nuete kalkoen is fan dyselde grutte, mar iuwen fan fokken foar de bêste [[fleis]]produksje hat him folle grouwer en swierder makke, oant 39&nbsp;kg. Dêrmei is de nuete kalkoen op it mêd fan maksimale [[massa (gewicht)|massa]] de op sân nei grutste libbene fûgelsoarte op 'e wrâld wurden. Troch it gewicht binne se [[flechtleaze fûgel|semy-flechtleas]]: jongere en lytsere eksimplaren kinne noch wol koarte ôfstannen [[fleanen|fleane]], mar neigeraden dat se âlder en grouwer wurde, ferlieze se dat fermogen. De swierste kalkoenen krije harren gewicht sels mei [[fladderjen]] as in [[hin]] net mear fan 'e grûn ôf. Kwa [[kleur]] besteane der grutte ferskillen tusken de ûnderskate [[List fan kalkoenerassen|kalkoenerassen]], mei't it fearrekleed útinoar rinne kin fan hielendal [[swart]] oant bûnt of [[brún]] oant hielendal [[wyt]]. [[File:Baby turkey in FL.jpg|left|thumb|250px|In kalkoenepykje.]] ==Hâlden en dragen== Jonge nuete kalkoenen kinne maklikernôch koart ôfstannen [[fleanen|fleane]], op [[tûke (beam)|tûken]] yn [[beam]]men lânje en dêr [[sliep]]e. Mar wat âlder (en grouwer) de fûgels wurde, wat minder faak se dat dogge. Uteinlik berikke se in gewicht dat harren [[wjuk]]ken hielendal net mear drage kinne. Nettsjinsteande dat klimme [[folwoeksen]] fûgels mei gragens op net al te hege foarwerpen, lykas in pak [[strie]], om mar net op 'e grûn sliepe te hoegen. Dêr hawwe se nammentlik in [[ynstinkt]]ive wjersin tsjin, dy't berne is út 'e [[eangst]] foar [[rôfdier]]en út 'e tiid dat se noch yn it wyld libben. Jonge fûgels begjinne gauris spontaan en om skynber frivoale redens te [[draven]], wat yn 'e kalkoenehâlderij yn 'e [[Ingelsk|Angelsaksyske wrâld]] ''frolicking'' ("mâltjirgjen") neamd wurdt. It tsjinnet gjin doel en liket poer in foarm fan [[boartsjen]] te wêzen. Nuete kalkoenen fertoane in wiid ferskaat oan [[hâlden en dragen]] dat op it eigen komfôr rjochte is, lykas klapwjukjen, it opsetten fan 'e [[fear (fûgel)|fearren]], it útrekken fan 'e [[poat]]en en it nimmen fan in [[stofbad]] (wat in foarm fan [[parasyt]]bestriding is). In protte types hâlden en dragen fan dizze fûgels binne sosjaal fasilitearjend, wat sizze wol dat it foarkommen fan sok hâlden en dragen by ien yndividu de kâns sterk fergruttet dat oare yndividuën út 'e selde groep dat type hâlden en dragen ek fertoane sille. Nuete kalkoenen [[stim|fokalisearje]] in protte, en de 'sosjale spannings' binnen in groep kinne (troch lju dy't wat fan kalkoenen witte) ôflêzen wurde oan 'e fokalisaasjes fan 'e leden fan 'e groep. In heechtoanige 'gjalp' wiist derop dat de fûgels [[agressyf]] wurde, wat liede kin ta [[slaanderij]] wêrby't de kalkoenen inoar oanfeane mei harren lange, skerpe [[kloer]]en en besykje inoar te pikken. Folwoeksen fûgels fertoane mear agresje as jonge eksimplaren. [[File:Turkeybird.JPG|right|thumb|250px|In [[mantsje|hoanne]] oan it pronkjen.]] Nuete kalkoenen binne tige sosjale bisten, dy't oerstjoer reitsje as se isolearre wurde fan soartgenoaten. As se troch omstannichheden allinnich libje, sykje se oar selskip. Der binne bygelyks dokumintearre gefallen fan nuete kalkoenen dy't '[[freonskip]]' sleaten mei [[hûn]]en. Folwoeksen kalkoenen merke it fuortendaliks as der in nij yndividu arrivearret. It pleatsen fan in frjemde fûgel yn in fêstige groep sil hast altyd resultearje yn in oanfal fan 'e groep op 'e nijynkommeling, mei soms de [[dea]] fan 'e 'ynkringer' ta gefolch. [[Mantsje|Hoannen]] besteegje in oansjenlik diel fan harren tiid oan it pronkjen om [[wyfke|hinnen]] te lokjen. Dat hâlden en dragen liket tige sterk op it pronkjen fan wylde kalkoenhoannen yn 'e [[peartiid]], wêrby't de sturtfearren opsteane ta in [[waaier]], wylst de rest fan it fearrekleed opset wurdt, de wjukken delhingje nei de grûn, it [[boarstkas|boarst]] foarút treaun wurdt en de [[hals]] efteroer bûgd wurdt om 'e [[lel (fûgels)|lellen]] en [[kop]] sa opfallend mooglik te toanen. De [[hûd]] fan 'e kop en de lellen is dêrby fel kleure yn [[read]], [[wyt]] en [[blau]], wylst de 'snútlel' (boppe de [[snaffel]]) langer wurdt. De fûgel 'proest' mei geregelde tuskenskoften wylst er grutsk omstapt en in 'gabbeljende' rop uteret. [[File:Black Spanish toms and hen.jpg|left|thumb|250px|In pear [[mantsje|hoannen]] en in [[wyfke|hin]] fan it ras [[Spaanske swarte]].]] ==Kalkoenerassen== {{Apart|List fan kalkoenerassen}} Der besteane gâns kalkoenerassen. De bekendste is nei alle gedachten de [[Amerikaanske wite (kalkoeneras)|Amerikaanske wite]], in ras dat, alteast yn 'e [[Feriene Steaten]], it meast holden wurdt as fleiskalkoen. Oare bekende rassen binne de [[Amerikaanske brûnskalkoen]], de [[standertbrûnskalkoen]], de [[reade fan Bourbon County]], de [[Amerikaanske blauwe (kalkoeneras)|Amerikaanske blauwe]], de [[Spaanske swarte]] (yn [[Ingelân]] de swarte fan Norfolk neamd), de [[Narragansett (kalkoeneras)|Narragansett]], de [[sûkelarjebrune]], de [[lytse wite fan Beltsville]] en de [[wite dwerch (kalkoeneras)|wite dwerch]]. ==Kalkoenehâlderij== Yn 'e [[kommersje]]le kalkoenehâlderij leverje spesjalisearre fokbedriuwen kalkoene-aaien oan bedriuwen dy't fleiskalkoenen produsearje. De aaien wurde yn in [[ynkubator (aaien)|ynkubator]] [[brieden (fûgels)|útbret]], wêrnei't de [[mantsje|hoannen]] en de [[wyfke|hinnen]] apart faninoar grutbrocht wurde om't se ferskillende groeifaasjes hawwe. [[File:Domestic turkey in Pakistan.jpg|right|thumb|250px|In nuete kalkoen yn [[Pakistan]].]] Yn it [[Feriene Keninkryk]] giet it by de kalkoenefokkerij sa om en ta. De earste [[wike]] fan harren libben wurde de [[fûgelpyk|piken]] yn kloften yn rûne bakken mei in [[diameter]] fan 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[meter|m]] holden. Foar de rûne foarm is keazen om't de piken de râne fan 'e bak folgje en sa altyd by [[fretten]] en [[wetter|drinkwetter]] lâns komme. Om it fretten oan te fiterjen wurde de [[lampe]]n boppe de bak de earst 48&nbsp;[[oere]]n faak oan ien wei troch oan holden. Om 'e piken te helpen by [[termoregulearring|it op peil hâlden fan 'e eigen lichemstemperatuer]] wurdt de [[temperatuer]] yn 'e bakken de earste trije [[dagen]] op in konstante 35&nbsp;[[°C]] holden. Dêrnei giet de temperatuer eltse twa dagen mei 3&nbsp;°C omleech oant er op 't lêst op 18&nbsp;°C útkomt. Nei in wike wurde de rûne bakken fuorthelle, sadat de piken de hiele [[loads (gebou)|loads]] troch kinne, dêr't soms wol tsientûzenen fan harren holden wurde. Dêr wurde se fierder fetmesten oant se nei it [[slachthûs]] geane. Hinnen wurde [[slachtsjen|slachte]] as se 14–16&nbsp;wiken âld binne, en hoannen mei 18–20&nbsp;wiken. Tsjin dy tiid weagje de hoannen al mear as 20&nbsp;[[kg]], wylst folwoeksen wylde kalkoenhoannen maksimaal 11&nbsp;kg weagje. [[File:Turkeys.jpg|left|thumb|250px|Nuete kalkoenen yn in moderne kalkoenefokkerij.]] Hoe ticht oft kalkoenen yn kommersjele plomfeehâlderijen opinoar holden wurde meie, ferskilt per lân. Yn [[Dútslân]], bygelyks, jild in maksimum fan 52&nbsp;[[kg]]/[[m²]] foar kalkoenhoannen en 58&nbsp;kg/m² foar kalkoenhinnen, wylst it maksimum yn it Feriene Keninkryk foar beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] op 61&nbsp;kg/m² leit (oftewol 8&nbsp;fûgels de m²). De [[RSPCA]], de Britske [[bistebeskerming]], riedt lykwols in populaasjetichtens oan fan maksimaal 25&nbsp;kg/m². Kalkoenen dy't holden wurde by de populaasjetichtens fan kommersjele fokkerijen fertoane mear en gruttere sûnensswierrichheden (yn ferhâlding ta fûgels dy't by legere tichtheden holden wurde), lykas problemen by it [[rinnen]], [[swolm]]s oan [[heup]]en en [[poat]]en, [[brutsen bonke|brutsen]] [[wjuk]]ken en in leger lichemsgewicht. Ek de ljochtmanipulaasje yn grutte fokkerijen liedt ta swierrichheden; sa kinne lange ljochtperioaden kombinearre mei lege ljochtyntensiteit by de kalkoenen liede ta [[blinens]]. In oar probleem is it (sels) útroppen fan fearren. Dit wurdt troch saakkundigen beskôge as in misse utering fan foerazjeargedrach, feroarsake troch in foerazjear-earm libbensfermidden. Om dat foar te kommen wurde gauris de [[snaffel]]s fan 'e kalkoen byknipt. Kalkoenen pikke inoar ek nei de kop. Yn in fermidden dêr't se sa ticht opinoar sitte dat útwiken of flechtsjen net mooglik is, liedt dat gauris ta de dea fan it slachtoffer. De fûgels moatte dêrom geregeldwei yn 'e rekken holden wurde, benammen as it giet om hoannen dy't hast folwoeksen binne, mei't dy it agressyfst binne. As in yndividu nei in skoft fan 'e kloft isolearre west te hawwen, reyntrodusearre wurdt, bestiet der grutte kâns dat er oanfallen wurde sil. As in hoanne by fersin by in kloft hinnen set wurdt, sil er nei alle wierskyn ek oanfallen wurde. As in hin by fersin by in kloft hoannen set wurdt, sille dy har fertraapje yn harren haast om mei har te [[pearjen]]. ==Kalkoenefleis== Likernôch 620&nbsp;miljoen kalkoenen wurde elts jier slachte foar it fleis. [[Tradysje|Tradisjoneel]] wurde kalkoenen fral yn 'e [[Ingelsk|Angelsaksyske wrâld]] iten as diel fan it [[krystmiel]] en yn 'e [[Feriene Steaten]] ek mei [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]]. Dêrby keapet men in hiele kalkoen (minus kop, kloeren en yngewant), dy't dan yn 'e [[ûne]] [[bakken|bakt]] of [[roasterjen|roastere]] wurdt. Yn 'e Feriene Steaten bestiet de aparte wizânsje dat elts jier by de [[Nasjonale Thanksgivingkalkoenpresintaasje]] ien kalkoen fan 'e [[Amerikaanske presidint]] "presidinsjele [[amnesty]]" kriget, wat betsjut dat er net slachte en opiten wurde sil. [[File:Thanksgiving Turkey.jpg|right|thumb|250px|In kalkoen tamakke foar [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]].]] De rest fan it jier wurdt der yn 'e Angelsaksyske wrâld ek in protte kalkoen iten, mar dan fral as [[bôlebelis]], kocht yn foarferpakte plakken. Kalkoenefleis wurdt faak oanpriizge as in sûn(er) alternatyf foar [[kowefleis]] en [[bargefleis]] om't der folle minder [[fet (stof)|fet]] yn sit. Behalven nuete kalkoen yt men yn 'e Feriene Steaten mei de kryst of Thanksgiving ek faak [[wylde kalkoen]], dy't dan troch [[jacht (aktiviteit)|jagers]] sels sketten wurdt. Hoewol't nuete en wylde kalkoenen winliken deselde soarte binne, hat it fleis fan wylde kalkoen in hiel oare smaak as dat fan nuete kalkoen. It ferskil is ferlykber mei it ferskil tusken [[hin]]nefleis en it fleis fan wylde fûgels dy't yn [[Nederlân]] wol sketten wurde, lykas [[fazant]]. De smaak fan wylde kalkoen is folle sterker as dy fan nuete kalkoen, wat ferbân hâldt mei it fretten fan 'e bisten. Ek tusken wylde kalkoenen ûnderling bestiet in seizoenaal smaakferskil: oan 'e ein fan 'e [[simmer]], as se moannenlang njonken [[plant]]aardich guod ek [[ynsekten]] fretten hawwe, smakket it fleis folle sterker as winterdeis, wannear't se in strikt plantaardich dieet folgje. Oars as [[aai]]en fan [[hin]]nen, [[nuete ein|einen]] en [[kwartel]]s wurde kalkoene-aaien oer it algemien net (mear) troch de minske iten. Dat hat dermei te krijen dat kalkoenen folle minder aaien lizze en dat alle aaien dêrom nedich binne om piken te produsearjen foar de kalkoenefokkerij. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Domesticated_turkey ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Turkeys}} }} [[Kategory:Fûgelûndersoarte]] [[Kategory:Kalkoen]] [[Kategory:Plomfee]] 94mq2yomukmfha620h0t56yak0bfkhu Kalifornyske mûsgoffer 0 174812 1234033 1173068 2026-07-07T22:17:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234033 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Kalifornyske mûsgoffer |Ofbyld= [[File:Chaetodipus_californicus_11460955.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Chaetodipus'') |Wittenskiplike namme= Chaetodipus californicus |Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1889 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kalifornyske mûsgoffer (Chaetodipus californicus).png|center|250px]] }} De '''Kalifornyske mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus californicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''), dat lânseigen is yn 'e súdwestlike [[Feriene Steaten]] en noardwestlik [[Meksiko]]. Oer dit bistke is noch net folle bekend. De [[IUCN]] klassifisearret de Kalifornyske mûsgoffer as net bedrige. ==Fersprieding== De Kalifornyske mûsgoffer komt foar yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]] en op it oanbuorjende part fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn noardwestlik [[Meksiko]]. Yn Kalifornje beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist it [[Pasifysk Kustberchtme]] fan 'e [[krite fan de Baai fan San Francisco|Baaikrite]] by [[San Francisco]] yn it noarden ôf nei de Meksikaanske [[grins (line)|grins]] yn it suden ta. De Kalifornyske mûsgoffer komt yn Kalifornje ek foar yn it [[Oerdwerse Berchtme]] benoarden de [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]] en yn 'e legere dielen fan 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], by de eastkant fan 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] lâns. Op it Kalifornysk Skiereilân yn Meksiko omfettet it areaal fan 'e Kalifornyske mûsgoffer it diel fan it [[Skiereilânsk Berchtme]] by de noardwestkust lâns, fan it [[skiereilân]] [[El Vizcaíno]] yn it suden nei de Amerikaanske grins yn it noarden ta. ==Uterlike skaaimerken== De Kalifornyske mûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 88–92&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 102–143&nbsp;sm en in gewicht fan 18–29&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[sturt]], dy't oan 'e ein in kwast hat, is in stik langer as it [[lichem (biology)|lichem]]. Der bestiet yn dizze [[soarte]] amper [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s en [[wyfke]]s rûchwei deselde grutte hawwe. De [[pels]] is [[grizich]] op 'e [[side (anatomy)|siden]], in [[kleur]] dy't op 'e [[rêch]], [[kop]] en boppekant fan 'e sturt oergiet yn [[brún]] en oer de [[wringe]] útskaaiend nei [[swart]]. De [[bealch]], [[kiel]] en ûnderkant fan 'e sturt binne [[wyt]] oant [[krêmkleur]]ich. De Kalifornyske mûsgoffer wurdt gauris betize mei de [[San Diegomûsgoffer]] (''Chaetodipus fallax''), dy't deselde [[habitat]]s bewennet mar ûnderskaat wurde kin oan syn lytsere en rûnere [[ear (anatomy)|earkes]]. [[File:Chaetodipus_californicus_11461088.jpg|left|thumb|250px|In Kalifornyske mûsgoffer fan boppen besjoen.]] ==Biotoop== Kalifornyske mûsgoffers libje yn drûge kontreien, lykas [[steppe]] en [[woastyn]], wêrby't se de foarkar jouwe oan gebieten dy't begroeid binne mei boskjes [[strewelleguod]]. Se komme lykwols ek foar yn [[wâld]]en as dy net te tichtbegroeid binne. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e Kalifornyske mûsgoffer is frijwol neat bekend. It bistke liket fierhinne te bestean op in dieet fan [[sied (plant)|sieden]] fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], mar hy fret, mooglik by gebrek oan better, ek wol [[blêd (plant)|blêden]] en [[ynsekten]]. Syn fretten garret er op yn syn eksterne [[wangpûde]]n, dy't oan 'e bûtenkant fan syn [[wang]]en sitte, om it sa mei werom te nimmen nei syn [[hoale]], dêr't er it guod letter yn alle rêst beplúzje kin. ==Status== De Kalifornyske mûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der moat lykwols al goed om dizze soarte tocht wurde, mei't syn bekende [[biotoop]] belunet troch [[klimaatferoaring]] en, fral yn [[Súdlik Kalifornje]], de útwreiding fan [[stêd]]en. ==Undersoarten== Der binne 8 <small>(stân fan saken yn 2007)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kalifornyske mûsgoffer (''Chaetodipus californicus''): {| class="vatop" | *''C. c. bensoni'' *''C. c. bernandinus'' *''C. c. californicus'' *''C. c. dispar'' | width=25 | | *''C. c. femoralis'' *''C. c. merinensis'' *''C. c. mesopolius'' *''C. c. ochrus'' |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/California_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Chaetodipus californicus}} }} {{DEFAULTSORT:Kalifornyske musgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4ta53mlb78mvfjig3uyf9nk7f0vkddv Lytse woastynmûsgoffer 0 174844 1234079 1173069 2026-07-07T22:48:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234079 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=lytse woastynmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Little Desert Pocket Mouse imported from iNaturalist photo 187495659 on 18 April 2022.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Chaetodipus'') |Wittenskiplike namme= Chaetodipus arenarius |Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1894 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse woastynmûsgoffer (Chaetodipus arenarius).png|center|250px]] }} De '''lytse woastynmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus arenarius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''), dat lânseigen is op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. It is ien fan 'e lytsere mûsgoffers, dêr't noch net in protte oer bekend is. De [[IUCN]] klassifisearret de lytse woastynmûsgoffer as net bedrige. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de lytse woastynmûsgoffer beheind ta it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn it noardwesten fan [[Meksiko]]. Dit bistke ûntbrekt dêre yn it uterste noardwesten, tsjin 'e [[grins (line)|grins]] mei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]] oan, en teffens op 'e uterste súdpunt fan it [[skiereilân]] en by de eastkust lâns fan [[Punta de las Animas]] nei it suden ta. De lytse woastynmûsgoffer komt wól foar op 'e eilannen [[Magdalena (eilân yn Meksiko)|Magdalena]], yn 'e [[Stille Oseaan]], en [[Jacques Cousteau (eilân)|Jacques Cousteau]] (foarhinne Cerralvo), oan 'e súdlike útein fan 'e [[Golf fan Kalifornje]]. ==Uterlike skaaimerken== De lytse woastynmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 6,8&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,6&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 11&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[hier (begroeiïng)|behierre]] [[sturt]] is langer as it [[lichem (biology)|lichem]] en hat oan 'e útein in lytse kwast. Dizze [[soarte]] fertoant in beskate foarm fan [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat de [[mantsje]]s justjes grutter en foarser binne as de [[wyfke]]s. De [[pels]] is sêft en mist de [[stikel (soölogy)|stikels]] dêr't besibbe soarten [[rûchhierrige mûsgoffers]] oer beskikke, hoewol't der op 'e [[bealch]] in stikmannich mear boarstelige hierkes sitte kinne. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne lyts en dûnker, mei in lok [[wite]] hierkes oan 'e basis. De [[kleur|pelskleur]] fariëarret op 'e [[rêch]], [[kop]] en de boppekant fan 'e sturt fan bleek [[griis]] of [[bêzje]] oant [[dûnkerbrún]]. De bealch, [[kiel]], [[poat]]en en ûnderkant fan 'e sturt binne [[wyt]] of [[krêmkleur]]ich. De beide kleurflakken kinne faninoar skaat wurde troch in bêzje streek oer de [[side (anatomy)|siden]], mar yn 'e measte [[populaasje (biology)|populaasjes]] is dy mar dizenich oanwêzich of mist er hielendal. ==Biotoop== Lytse woastynmûsgoffers libje op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn 'e [[Sonoarawoastyn]]. It karakteristike [[biotoop]] fan 'e bistkes is flak gebiet mei mar kwealk [[planten|fegetaasje]] en drûge, losse, [[sân]]ige grûn. Se komme lykwols ek foar op [[berch]]- en [[heuvel]]skeanten en yn drûchfallen [[rivier]]bêden. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e lytse woastynmûsgoffer is mar in hiel lyts bytsje bekend. Dit bist libbet yn in [[hoale]] dy't er sels graaft, it leafst yn mul [[sân]]. De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e lytse woastynmûsgoffer is de [[goudûle]] (''Tyto alba''). Oer de [[fuortplanting]]ssyklus fan 'e lytse woastynmûsgoffer is alhielendal neat bekend, útsein dat in wyfke dat yn [[maart]] fongen waard, [[swierens|drachtich]] wie mei twa [[embryo|embryo's]]. ==Status== De lytse woastynmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige". Hoewol't de populaasjetrend net ûndersocht is, hawwe [[soölogen]] der fertrouwen yn dat dit bist gjin gefaar op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] rint. Der liket gjin spesifike bedriging foar de lytse woastynmûsgoffer te bestean, en it bistke hat frijwol gjin direkt of yndirekt kontakt mei de [[minske]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Little_desert_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Chaetodipus arenarius}} }} {{DEFAULTSORT:Litse woastynmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4qfy2yucrlsmc691wmbe733go6swmkz Moeflon 0 176565 1234108 1207034 2026-07-07T23:03:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234108 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Устюртские муфлоны.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai = [[skiep (skaai)|skiep]] (''Ovis'') |Soarte = [[moeflon]] (''Ovis gmelini'') |Wittenskiplike namme= Ovis gmelini |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1774 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart= [[File:Ovis-gmelini-map.png|center|250px]] }} De '''moeflon''' (''Ovis gmelini'') is it lytste wylde [[Skiep (skaai)|skiep]]. De namme wurdt somtiden ek mei fersin brûkt foar de oan 'e moeflon besibbe [[argaly]] (''Ovis ammon''). Argalys binne lykwols grutter as moeflons. De soarte wurdt ek wol '''Aziatyske moeflon''' neamd om him te ûnderskieden fan 'e [[Europeeske moeflon]] (''Ovis gmelini musimon''). Guon saakkundigen beskôgje de moeflon as in [[ûndersoarte]] fan it [[wylde skiep]] (''Ovis orientalis''). == Beskriuwing == De moeflon wurdt 110 oant 130 sm lang en hat in seis oant tsien sm lange sturt. Rammen wurde grutter as eien. In raam hat in trochsnit skofthichte fan 75 sm en in gewicht fan 35 oant 40 kg, wylst de ei in skofthichte fan likernôch 65 sm hat en in gewicht fan 30 oant 40 kg. == Undersoarten == [[Ofbyld:Bozdag.jpg|thumb|left|Groepke eien yn it Nasjonale Park Bozdağ, Turkije.]] * ''Ovis gmelinii gmelinii'', Armeenske moeflon (fersprieding: [[Armeenje]], [[Azerbeidzjan]], [[Turkije]] en noardwest [[Iran]]. * ''Ovis gmelinii isphahanica'', isfahanmoeflon (fersprieding: Sintraal-[[Iran]]. * ''Ovis gmelinii laristanica'', laristanmoeflon (fersprieding: Súd-[[Iran]]. * ''[[Syprioatyske moeflon|Ovis gmelinii ophion]]'' (fersprieding: [[Syprus]]). Eartiids waard it [[oerial|steppeskiep]] of de oerial (''Ovis vignei'') as ûndersoarte fan 'e moeflon beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt dy as in aparte soarte behannele. De Europeeske moeflon is nei alle gedachten in oerfoarm fan it skiep en wurdt dêrom as ûndersoarte fan it skiep beskôge. == Iten == Moeflons ite gers, tûkjes, knoppen, jong blêd en winterdeis ek bast. Se binne skou en nachts of by it skimerjen aktyf. == Fuortplanting == [[Ofbyld:Armenian mouflon.jpg|thumb|250px|Raam.]] Eien en lammen libje yn lytse groepkes, allinne by jachterichheid is der in raam oanwêzich. Tusken oktober en novimber binne moeflons joeisk en der wurdt yn april oant maaie lamme, meastentiids ien en somtiden twa. De draachtiid duorret 150 oant 170 dagen. Eien binne nei oardeljier geslachtsryp, mar meastentiids duorret de earste dekking langer om't se earst in dominante posysje opbouwe moatte. Se wurde likernôch 14 jier âld. == Fersprieding == Moeflons komme fan oarsprong út West-Aazje. By de populaasjes yn Europa giet it om de [[Europeeske moeflon]] (Ovis aries musimon), in ferwylderd primityf skiepperas. De moeflon komt yn dielen fan Armeenje, Azerbeidzjan, Iran en Turkije foar. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan [[:nl:moeflon]] (ferzje 5 septimber 2024). {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ovis gmelini gmelini|Moeflon}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Skiep (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] jt3opepn4eaijecu25zkkq99fnr2xf5 Kolumbiagrûniikhoarntsje 0 178227 1234056 1176083 2026-07-07T22:33:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234056 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Kolumbiagrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Columbian_Ground_Squirrel_Roger%27s_Pass.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Urocitellus'') |Wittenskiplike namme= Urocitellus columbianus |Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1815 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje (Urocitellus columbianus).png|center|250px]] }} It '''Kolumbiagrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus columbianus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist komt foar yn it westen fan [[Noard-Amearika]] en is ferneamd is nei de [[rivier]] de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]]. It is ien fan 'e grutste [[grûniikhoarntsjes]], mei in stevich [[lichem (biology)|lichem]] dat begroeid is mei in koarte, tichte [[pels]]. Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn [[berch]]eftich terrein en hâlde in [[wintersliep]] dy't acht oant njoggen [[moanne (tiid)|moannen]] duorret. Dit bist waard foar it earst ûnder de oandacht fan 'e [[wittenskip]] brocht troch de ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]]. De [[IUCN]] klassifisearret de it Kolumbiagrûniikhoarntsje as net bedrige. ==Taksonomy== It Kolumbiagrûniikhoarntsje waard foar it earst ûnder de oandacht fan 'e [[Westerske wrâld|Westerske]] [[wittenskip]] brocht troch in ferslach oer dit bist troch leden fan 'e ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]] ([[1804]]–[[1806]]), mar de gongbere oanname wie dat dy in soarte [[prêrjehûn]] sjoen hiene. [[Soölooch]] [[George Ord]] publisearre yn [[1815]] de earste wittenskiplike beskriuwing fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje, mar yn [[1829]] waard it bist werbeskreaun troch [[John Richardson (biolooch)|John Richardson]], dy't ornearre dat it om in fariant fan it [[poalgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus parryi'') gie. In oare foaroansteande biolooch, [[C.&nbsp;Hart Merriam]], dy't yn [[1891]] alle [[sûchdier]]en fan [[Idaho]] beskreau, kaam lykwols ta de konklúzje dat it Kolumbiagrûniikhoarntsje in selsstannige [[soarte]] wie en joech it bist de [[wittenskiplike namme]] werom dy't oarspronklik troch Ord betocht wie. [[File:Urocitellus_columbianus_Alberta_Martybugs.jpg|left|thumb|180px|In Kolumbiagrûniikhoarntsje.]] ==Fersprieding== It Kolumbiagrûniikhoarntsje komt foar yn it easten en súdeasten fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] en it oanbuorjende westlike diel fan 'e provinsje [[Alberta]]. Besuden de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[grins (line)|grins]], yn 'e [[legere 48 steaten]], libbet dit bist ek yn it westen fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Montana]], it noarden en sintrale diel fan [[Idaho]], it easten fan [[Washington (steat)|Washinton]] en it noardeasten fan [[Oregon]]. It [[ferspriedingsgebiet]] leit foar it meastepart yn 'e [[Rocky Mountains]] en beslacht de hiele bopperin fan 'e [[rivier]] de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]]. ==Uterlike skaaimerken== It Kolumbiagrûniikhoarntsje is ien fan 'e grutste [[grûniikhoarntsjes]] en hat in robúste [[lichem (biology)|lichemsbou]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 24,5–29,4&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,0–11,6&nbsp;sm en in gewicht fan 440–490&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De lingte fan 'e [[efterpoat]]en berint 4,7–5,7&nbsp;sm en de [[ear (anatomy)|earen]] binne 1,6–2,3&nbsp;sm lang. De [[pels]] is relatyf koart, mar tige ticht. Op 'e [[kop]], [[rêch]] en [[poat]]en is it [[hier (begroeiïng)|hier]] [[grizich]] [[brún]] mei [[wyt]] dertrochhinne. Wat tichter by de [[hûd]], wat dûnkerder de [[kleur]] wurdt. De [[sturt]] is dûnkerder as it rêchhier. De [[side (anatomy)|siden]] binne [[bêzje]] of [[griis]] en de [[bealch]] is ljochter bêzje. Om 'e [[swart]]e [[eagen]] hinne sit in râne fan [[wyt]] of [[krêmkleur]]ich hier. De [[kiel]], [[wang]]en en rêch fan 'e [[noas]] binne [[read|rodzich]], suver útskaaiend nei [[oranje]]. Fral oan dy kleur op 'e noas binne Kolumbiagrûniikhoarntsjes fan besibbe [[soarte]]n te ûnderskieden. ==Biotoop== Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn [[berch]]eftige kontreien, dêr't se foarkomme op hichten fan 210–2.450&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. As [[biotoop]] jouwe se de foarkar oan [[berchgreide]]n, hoewol't se ek (sij it yn mindere mjitte) foarkomme yn [[rots]]ige gebieten en op [[heide]]. [[Berchwâld]]en mije se, mar kriten dêr't de [[beam]]men omkappe binne, wurde faak gau kolonisearre. ==Hâlden en dragen== Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] dy't diskontinu oer harren [[areaal]] ferspraat binne. Se grave [[hoale]]n fan 46–61&nbsp;sm djip, dy't njonken de eigentlike nêstromte wol trije oare 'keamers' hawwe kinne en njonken de haadyngong oer noch twa oare yngongen beskikke. It binne [[deidier]]en, dy't likernôch in [[oere]] foar [[sinne-opgong]] foar 't ljocht komme en mei it [[ûndergean fan 'e sinne]] har hoale wer opsykje. Boppe de grûn binne se ornaris oan it [[iten]], om har hinne oan it sjen oft der ek gefaar driget of har [[pels]] oan it fersoargjen. In opmerklike foarm fan [[hâlden en dragen]] is dat Kolumbiagrûniikhoarntsjes by wize fan begroeiting faak de [[mûle]]n en [[noas|noazen]] tsjininoar oandrukke, sadat it liket as [[tút]]sje se inoar. Sokke begroetings duorje 1–5&nbsp;[[sekonde]]n en geane foarôf oan hast alle oare sosjale ynteraksjes, [[pearjen]] ynbegrepen. [[File:Squirrel_Posing_at_Logan_Pass.jpg|right|thumb|180px|In Kolumbiagrûniikhoarntsje hâldt syn om-en-by yn 'e rekken.]] Om 'e strange [[winter]]s yn syn [[ferspriedingsgebiet]] te ûntrinnen, hâldt it Kolumbiagrûniikhoarntsje in [[wintersliep]] fan 8–9&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], oftewol sa'n 250&nbsp;[[dagen]] fan it [[jier]]. Dêrtroch is dit bist mar 69–94&nbsp;dagen yn it jier aktyf. De krekte doer fan 'e wintersliep fariëarret op basis fan faktoaren as [[noarderbreedte]], hichte boppe [[seenivo]], [[klimaat]], [[leeftyd]] en [[geslacht (sekse)|geslacht]]. Kolumbiagrûniikhoarntsjes [[sliep]]e yn [[fertikale]] posysje oprôle ta in bol. De [[folwoeksen]] [[mantsje]]s begjinne it ierst oan 'e wintersliep, folge troch de folwoeksen [[wyfke]]s, dan de inters en úteinlik de healwoeksen jongen fan it oanbelangjende jier. Op legere hichten wurde de bisten earder út har wintersliep wekker as yn heger leine dielen fan it ferspriedingsgebiet. As se krekt út har wintersliep komme, binne Kolumbiagrûniikhoarntsjes sterk fermeagere. It hat dan ek de heechste prioriteit om gau wer wat oan te kommen, mar de [[peartiid]] begjint ek al rillegau. De wyfkes bringe jiers ien nêst fan 2–4 (mar mei útsjitters oant 7) jongen grut. Dy komme nei in [[draachtiid]] fan likernôch 24&nbsp;dagen keal, [[blinens|blyn]] en sûnder [[tosk]]en te wrâld. Binnen in [[wike]] ferdûbelje se yn gewicht. Mei 12&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 17&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei likernôch 3&nbsp;[[wike]]n weagje se har foar it earst bûtendoar. Mei 27&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]] en om dyselde tiid hinne kinne se harsels rêde en geane se by de [[mem]] wei. De [[libbensferwachting]] bedraacht foar Kolumbiagrûniikhoarntsjes trochinoar 2–3&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== It [[fretten]] fan Kolumbiagrûniikhoarntsjes is foar it meastepart [[plant]]aardich. Oan it begjin fan it [[simmer]]healjier, as se krekt út har [[wintersliep]] komme, bestiet it dieet benammen út ûnderskate soarten farske [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Neigeraden dat dy planten âlder en taaier wurde, geane Kolumbiagrûniikhoarntsjes oer op it fretten fan [[sied (plant)|sieden]]. Datoangeande mije se [[lânbougewaaks]]en lykas [[nôt]] alhiel net, wat har wol yn konfrontaasje brocht hat mei [[bou (lânbou)|bouboeren]]. Njonken planteguod frette Kolumbiagrûniikhoarntsjes ek wol [[ynsekten]] en oare lyts [[wringeleas]] [[dierte]], en soms sels lytsere [[sûchdier]]en lykas [[mûzen]] en [[wrotmûzen]]. In ûndersyk yn [[1918]] nei de [[mage]]-ynhâld fan in groep fan 43&nbsp;Kolumbiagrûniikhoarntsjes brocht oan it ljocht dat se allegear plantaardich guod fretten hiene, mar 86% fan 'e bisten hie allinnich mar planten fretten, wylst 14% ek ynsekten iten hie en 2% oare sûchdieren. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje binne de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''). [[File:Urocitellus_columbianus_2_(Glacier_NP,_2009).jpg|right|thumb|250px|In Kolumbiagrûniikhoarntsje.]] ==Status== It Kolumbiagrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Troch [[boer]]en dy't [[lânbou]] bedriuwe yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist wurde Kolumbiagrûniikhoarntsjes wol as [[ûngedierte]] beskôge, om't se yn har fretten gjin ûnderskie meitsje tusken wylde [[plant]]en en [[lânbougewaaks]]en. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje (''Urocitellus columbianus''): *eastlik Kolumbiagrûniikhoarntsje (''U. c. columbianus'') <small>([[Rocky Mountains]])</small> *westlik Kolumbiagrûniikhoarntsje (''U. c. ruficaudus'') <small>(eastlik [[Oregon]] en [[Washington (steat)|Washington]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Columbian_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocitellus columbianus}} }} {{DEFAULTSORT:Kolumbiagruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] cj9usdxtkrru4txey9ylx41us0w6gov Langsturtgrûniikhoarntsje 0 178232 1234064 1195826 2026-07-07T22:37:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234064 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=langsturtgrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Ground squirrel stealing our food (31617998822).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Urocitellus'') |Wittenskiplike namme= Urocitellus undulatus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it langsturtgrûniikhoarntsje (Urocitellus undulatus).png|center|250px]] }} It '''langsturtgrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus undulatus'', foarh. ''Spermophilus undulatus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Sibearje]], [[Mongoalje]] en it easten fan [[Sintraal-Aazje]]. It langsturtgrûniikhoarntsje is de iennichste [[soarte]] fan it skaai fan 'e langsturtgrûniikhoarntsjes dy't yn syn [[ferspriedingsgebiet|ferspireidng]] beheind is ta de [[Alde Wrâld]]. It is in yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libjend, [[wintersliep]] hâldend [[deidier]] mei [[omnivoar]]e [[iten]]sgewoanten. De [[IUCN]] klassifisearret it langsturtgrûniikhoarntsje as net bedrige. ==Fersprieding== Langsturtgrûniikhoartsjes komme foar it suden fan [[Sibearje]], dêr't se libje fan it [[Altaiberchtme]] yn it westen oant it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Amoer (rivier)|Amoer]] yn it easten. It [[ferspriedingsgebiet]] is wat fragmintearre mar foarmet foar it meastepart oant yn 'e [[Transbaikal]] ien gehiel. Der binne twa folslein isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: ien folle noardeastliker, yn it suden fan 'e [[republiken fan Ruslân|dielrepublyk]] [[Sacha]], bewesten de [[rivier]] de [[Lena (rivier)|Lena]] en de [[haadstêd]] [[Jakûtsk]], en ien folle eastliker, yn 'e [[provinsje]] [[Amoer (oblast)|Amoer]] en it oangrinzgjende diel fan [[Mantsjoerije]] yn [[Sina]]. It areaal fan it langsturtgrûniikhoarntsje omfiemet fierders it meastepart fan noardlik, noardwestlik en westlik [[Mongoalje]] (benammen it [[Changajberchtme]] en de [[Mongoalske Altai]]), it noarden en westen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], it noardeasten en dielen fan it easten fan [[Kazachstan]] en in lyts diel fan eastlik [[Kirgyzje]]. [[File:Murmeltier auf einem Obo im Kreis Binder, Provinz Chentii, Mongolei IV.jpg|left|thumb|250px|In langsturtgrûniikhoarntsje op in ''[[ovoo]]'' yn [[Mongoalje]].]] ==Uterlike skaaimerken== It langsturtgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 21–31<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 10–14&nbsp;sm. It gewicht bedraacht 250–580&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], mar fariëarret geandewei it jier, mei it leechste gewicht oan 'e ein fan 'e [[wintersliep]] en it heechste krekt foar't de wintersliep wer begjint. It [[lichem (biology)|lichem]] is langrutsen en hinget op koarte [[poat]]sjes deun by de grûn, mei in lange [[plomsturt]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[brún]] mei in streekt patroan fan lytse [[wite]] en [[grize]] spikkels. De ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) hawwe in bleke, [[readoker]]eftige [[kleur]] dy't nei de [[side (anatomy)|siden]] ta oergiet yn in mear [[readbrún|rodzich brún]]. De sturt hat fan boppen [[grize]] en [[swart]]e streken, mei in opfallende witige râne oan 'e side en in wite sturtpunt. De [[kop]] is op 'e [[krún]] brún, mei [[striegiel]]e [[wang]]en en wyt [[hier (begroeiïng)|hier]] om 'e [[snút]] en de [[bek]] hinne. De swarte [[eagen]] hawwe ek in râne fan wyt hier deromhinne. ==Biotoop== Langsturtgrûniikhoarntsjes binne bisten fan 'e iepen romte. Se libje op 'e [[steppe]], yn 'e [[healwoastyn]] by de râne fan 'e [[Goby]] lâns, yn [[greide]]n en [[berchgreide]]n, oan 'e [[boskrâne|rânen]] fan [[dinnen|dinne]]- en [[bjirken|bjirkewâlden]], op [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn [[wâlden]], oan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en en [[beken]] en op [[ikker]]s. Yn [[berchtme]]n komme se foar oant in hichte fan 3.100&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== It langsturtgrûniikhoarntsje is in [[deidier]], hoewol't de grutste aktiviteit [[krepuskulêr]] is, d.w.s. by [[moarnsdage]] en yn 'e [[jûnsskimer]]. Dit bist libbet yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] mei in labyrint fan eigengroeven [[hoale]]n. Yn [[sân]]ige [[grûn]] kinne dy oant 3&nbsp;[[meter|m]] djip wêze mei ûndergrûnske gongen fan oant 15&nbsp;m lang. De hoalen hawwe ien inkele yn- en útgong mei in [[diameter]] fan 8–13&nbsp;[[sm]], dy't omjûn wurdt troch in grutte heap útgroeven sân fan soms wol 40&nbsp;sm heech en 2&nbsp;m yn diameter. Yn [[klaai]]grûn binne de hoalen sa'n 2&nbsp;m djip mei tunnels fan 5–7&nbsp;m lang en hawwe se ferskate yn- en útgongen. [[File:Суслик на острове Татышев.jpg|right|thumb|250px|In langsturtgrûniikhoarntsje yn [[Krasnojarsk]] slacht in [[koek]]je net ôf.]] De koloanje ferdigenet syn domein, dat trochinoar 160&nbsp;[[are (oerflaktemjitte)|are]] (0,16&nbsp;[[hektare|ha]]) beslacht, fûleindich tsjin soartgenoaten. De [[mantsje]]s markearje harren [[territoarium (biology)|territoarium]] mei [[rookflagge]]n. De ûnderlinge [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] bestiet û.m. út hege, piipjende alaarmroppen yn it gefal fan it neieroankommen fan [[rôfdier]]en (of [[minske]]n), mar dy binne minder skel as de alaarmroppen fan oare soarten [[langsturtgrûniikhoarntsjes]]. It langsturtgrûniikhoarntsje hâldt likernôch de helte fan it jier in [[wintersliep]], dy't foar de mantsjes begjint yn [[septimber]] en foar de [[wyfke]]s yn [[oktober]]. De mantsjes wurde yn [[maart]] wer wekker, en de wyfkes in pear [[wike]]n letter, yn begjin [[april]]. Yn it [[simmer]]healjier lizze se in foarrie fan [[fretten]] oan dy't yn 'e [[wangpûde]]n samle en nei harren hoalen ta oerbrocht wurdt. Sa'n itensfoarrie bestiet út [[hea]] en [[sied (plant)|sieden]] en kin úteinlings wol 6&nbsp;[[kg]] weagje. De [[peartiid]] falt foar langsturtgrûniikhoarntsjes hast daliks nei't de wyfkes út 'e wintersliep kommen binne. De [[draachtiid]] duorret likernôch 30&nbsp;[[dagen]], wêrnei't begjin oant mids [[maaie]] in smeet fan 3–9&nbsp;jongen te wrâld komt. Dy ferlitte de hoale fan harren [[âlden]] foar it earst as se 5&nbsp;wiken âld binne. Langsturtgrûniikhoarntsje produsearje mar ien smeet jongen yn 't jier. Se binne mei in jier [[geslachtsryp]]. ==Fretten== It langsturtgrûniikhoarntsje is in [[omnivoar]], dy't foar it meastepart [[blêd (plant)|blêden]] en oare griene plantdielen en [[sied (plant)|sieden]] fret, mar ek [[knop (plant)|knoppen]], [[woartel (plant)|woartels]] en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it langsturtgrûniikhoarntsje binne de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), [[martereftigen]] lykas de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en de [[Sibearyske wezeling]] (''Mustela sibirica''), en ferskate soarten [[haukfûgels]]. [[File:Spermophilus (Citellus) ground squirrel, spotted suslik fur skin.jpg|right|thumb|250px|De [[pels]] fan in langsturtgrûniikhoarntsje.]] ==Status== It langsturtgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Foarhinne waarden langsturtgrûniikhoarntsjes yn grutte oantallen troch de [[minske]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] omreden fan harren [[pelzen]]. Dy jacht berikte tusken [[1958]] en [[1960]] in hichtepunt, doe't der elts jier 418.000 oant 551.000 eksimplaren om har pels deade waarden. ==Undersoarten== Der binne 6 <small>(stân fan saken yn 2012)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it langsturtgrûniikhoarntsje (''Urocitellus undulatus''): *''U. u. eversmanni'' <small>(it [[Altaiberchtme]] op 'e grins fan [[Ruslân]], [[Mongoalje]], [[Kazachstan]] en [[Sina]])</small> *''U. u. jacutensis'' <small>([[Sacha]] yn noardlik [[Sibearje]])</small> *''U. u. menzbieri'' <small>(oan 'e [[Amoer (rivier)|Amoer]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] en it oanbuorjende diel fan Sineesk [[Mantsjoerije]])</small> *''U. u. stramineus'' <small>(súdwestlik Mongoalje, [[Sinkiang-Oeigoerje]], eastlik Kazachstan en [[Kirgyzje]])</small> *''U. u. transbaikalicus'' <small>(de eastlike [[Transbaikal]] en noardeastlik Mongoalje)</small> *''U. u. undulatus'' <small>(de nominaatfoarm; de westlike en súdwestlik Transbaikal en noardlik Mongoalje)</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_ground_squirrel ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Langschwanzziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocitellus undulatus}} }} {{DEFAULTSORT:Langsturtgruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] kzpntkfpsu3xqrel083m88i3bich1k0 Merriamgrûniikhoarntsje 0 178623 1234102 1178148 2026-07-07T23:01:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234102 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=merriamgrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Urocitellus_canus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Urocitellus'') |Wittenskiplike namme= Urocitellus canus |Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1898 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it merriamgrûniikhoarntsje (Urocitellus canus).png|center|250px]] }} It '''merriamgrûniikhoarntsje''' of '''Merriams grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus canus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). It libbet yn 'e noardwestlike [[Feriene Steaten]]. It merriamgrûniikhoarntsje is in [[skouwens|skou]], [[omnivoar]] [[deidier]] dat in weromlutsen bestean liedt en in grut part fan it jier [[wintersliep]] hâldt. It is ferneamd nei de foaroansteande [[njoggentjinde-iuwsk]]e Amerikaanske [[mammalooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]]. De [[IUCN]] klassifisearret it merriamgrûniikhoarntsje as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan it merriamgrûniikhoarntsje is beheind ta in relatyf lyts diel fan 'e westlike [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It beslacht it grutste part fan 'e [[Amerikaanske steat|steat]] [[Oregon]] beëasten de [[Cascades]], útsein de [[delling]] fan 'e [[rivier]] de [[Columbia (rivier)|Columbia]] yn it noarden. Fierders komt dit bist ek foar yn 'e súdwestlike grinskrite fan it oanbuorjende [[Idaho]], it noardwesten fan [[Nevada]] en it uterste noardeasten fan [[Kalifornje]]. ==Uterlike skaaimerken== It merriamgrûniikhoarntsje is in lytseftich [[grûniikhoarntsje]] dat der frij ûnopfallend útsjocht. It hat trochinoar in kop-romplingte fan 18,8–21,8&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,1–5,0&nbsp;sm. It gewicht fariëarret neffens de tiid fan it jier, ôfhinklik fan it soarte [[fretten]] dat foarhâns is en fan 'e fraach oft de lange wintersliep krekt efter de rêch is of alwer mei koarten úteinsette sil. In represintatyf [[folwoeksen]] [[mantsje]] weaget 146–300&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], wylst [[wyfke]]s ornaris justjes lichter binne mei 144–210&nbsp;g. De [[pels]] is by merriamgrûniikhoarntsjes koart en hat gjin opfallende karakteristiken lykas streken of spikkels. It [[hier (begroeiïng)|hier]] is fierhinne [[grizich]] oant [[bêzje]] fan [[kleur]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]]) en [[krêm (kleur)|krêmkleurich]] oant [[wyt]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[bealch]], [[kiel]], [[poat]]en). De sturt is yn ferhâlding ta dy fan 'e measte oare [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] frij koart en smel, en de [[ear (anatomy)|earkes]] binne oan 'e lytse kant. Lykwols, twa besibbe [[soarte]]n, it [[townsendgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus townsendii'') en it [[Pajûtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus mollis''), lykje sà op it merriamgrûniikhoarntsje dat de bistkes inkeld troch it útfieren fan in [[DNA|DNA-test]] útinoar holden wurde kinne. Sadwaande waard lang tocht dat dy trije bisten fan ien en deselde soarte wiene. ==Biotoop== It [[biotoop]] dêr't it merriamgrûniikhoarntsje foarkomt, is in [[woastinige]] [[steppe]], begroeid mei [[aalst]] (''Artemisia'') en, yn mindere mjitte, mei [[sjamize]] (''Adenostoma fasciculatum'') en [[stikelige sâltmelt]] (''Atriplex confertifolia''). Soms kin dit bistke ek oantroffen wurde yn marzjinaal [[bosk]]lân begroeid mei [[jeneverbeibeam|jeneverbeistrûken]]. Fierders fiele merriamgrûniikhoarntsjes har ek thús yn [[kultuerlân]] besteande út sawol [[greide]]n as [[ikker]]s dy't yn [[agrarysk]] gebrûk binne. ==Hâlden en dragen== It merriamgrûniikhoarntsje is in [[deidier]], dat de [[nacht]] trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]]. Ek oerdeis bejout er him mar komselden fier fan 'e yngong ôf. Merriamgrûniikhoarntsjes libje yn 'e regel har hiele libben op in [[oerflak]] fan minder as in [[hektare]]. It binne stille bistkes dy't in weromlutsen bestean liede en tige [[skouwens|minskeskou]] binne. Merriamgrûniikhoarntsjes kinne goed [[swimmen|swimme]] en der is waarnommen hoe't se yn lege [[strûk]]en klimme op 'e sneup nei [[fretten]]. Se hawwe in skelle, piipjende [[dierlike kommunikaasje|alaarmrop]]. It grutste diel fan it jier bringe se troch yn [[wintersliep]]. Der bestiet ditoangeande al wat fariaasje tusken ferskillende [[populaasje (biology)|populaasjes]], dy't ferbân hâldt mei de omstannichheden fan it pleatslike [[habitat]]. Mar oer it algemien kin steld wurde dat se oan it begjin fan [[maart]] foar 't ljocht komme tsjin begjin [[augustus]] wer út 'e wei geane. De [[peartiid]] falt koart nei de ein fan 'e wintersliep. Merriamgrûniikhoarntsjes produsearje jiers mar ien smeet jongen, dy't ein [[april]] of begjin [[maaie]] [[berte|te wrâld komme]]. Mar dy iene smeet kin wol út 10&nbsp;jongen bestean. De doer fan 'e [[draachtiid]] en de âldens dêr't de jongen op [[ôfwûn]] wurden, binne (noch) ûnbekend. As it merriamgrûniikhoarntsje op dit punt net bot ferskilt fan nau besibbe soarten [[langsturtgrûniikhoarntsje]]s, moat de draachtiid omtrint de 25&nbsp;[[dagen]] duorje. ==Fretten== Merriamgrûniikhoarntsjes hawwe in [[omnivoar]] dieet, dat bestiet út in wiid ferskaat oan [[sied (plant)|sieden]] en [[woartel (plant)|woartels]] en [[planteknop|knoppen]] fan [[planten]], mar ek út [[ynsekten]], lykas [[sikaden]]. Hoewol't mar in relatyf lyts diel fan syn [[ferspriedingsgebiet]] foar [[agrarysk]]e doelen brûkt wurdt, fret dit bistke dêr't dat àl sa is ek [[lânbougewaaks]]en lykas [[alfalfa]] en ûnderskate soarten [[nôt]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] binne foar it merriamgrûniikhoarntsje de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en ferskate soarten [[haukfûgels|hauken]], en teffens en [[lânrôfdier]]en lykas [[slange]]n, de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). ==Status== It merriamgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Troch [[boer]]en wurdt dit bistke gauris as [[ûngedierte]] beskôge (en bestriden) om't it [[lânbougewaaks]]en oanfret en [[hoale]]n graaft dêr't [[fee]] yn weisakje en sa [[ferwûne]] reitsje kin. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2009)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it merriamgrûniikhoarntsje (''Urocitellus canus''): *''U. c. canus'' <small>(sintraal en súdlik [[Oregon]], noardeastlik [[Kalifornje]] en noardwestlik [[Nevada]])</small> *''U. c. vigilis'' <small>(delling fan 'e rivier de [[Snake (rivier)|Snake]] yn eastlik Oregon en súdwestlik [[Idaho]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Merriam's_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocitellus canus}} }} {{DEFAULTSORT:Merriamgruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] so9vuj7xc3qadysurv3bey8kagnucvy Noardlik Idahogrûniikhoarntsje 0 178628 1234116 1195827 2026-07-07T23:09:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234116 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=noardlik Idahogrûniikhoarntsje |Ofbyld= [[File:Northern Idaho Ground Squirrel Profile Payette NF Bill Rautsaw (11826332904).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Urocitellus'') |Wittenskiplike namme= Urocitellus brunneus |Beskriuwer, jier= [[A.H. Howell|Howell]], 1928 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje (Urocitellus brunneus).png|center|250px]] }} It '''noardlik Idahogrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus brunneus''; foarh. ''Spermophilus brunneus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist komt inkeld foar yn in pear lytse gebieten yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Idaho]]. Foarhinne waarden it noardlik Idahogrûniikhoarntsje en it [[súdlik Idahogrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus endemicus'') ta deselde [[soarte]] rekkene, mar yn [[2018]] wiisde [[DNA|DNA-ûndersyk]] út dat it eins twa ferskillende soarten binne. It noardlik Idahogrûniikhoarntsje lit in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] sjen en hâldt der in [[herbivoar]] dieet op nei. It bistke [[sliep|fersliept]] acht [[moanne (tiid)|moannen]] fan it [[jier]] mei syn [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret it noardlik Idahogrûniikhoarntsje as [[bedrige bistesoarte|bedrige]]. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje is behindich en omfettet inkeld in diskontinu areaal yn 'e [[Rocky Mountains]] fan it westen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Idaho]]. It beslacht trije [[enklave]]s yn 'e [[delling]] fan [[rivier]] de [[Weiser (rivier)|Weiser]]. Dat is in [[sydrivier]]ke fan 'e [[Snake (rivier)|Snake]], in gruttere rivier dy't op dat punt de [[grins (line)|grins]] foarmet fan Idaho mei [[Oregon]]. Dêrnjonken is der in fjirde enklave in stik súdeastliker, yn it [[Salmrivierberchtme]], oan 'e súdeastkant fan 'e [[Cascade-opslachmar]]. [[File:Fersprieding fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje (Urocitellus brunneus) (close-up).png|left|thumb|180px|It [[ferspriedingsgebiet]] fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje yn westlik [[Idaho]].]] ==Uterlike skaaimerken== It noardlik Idahogrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16,8–19,4&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,9–6,5&nbsp;sm. De [[ear (anatomy)|earkes]] binne lyts en mjitte mar 1,3–1,8&nbsp;sm, en de [[efterpoat]]en binne koarter as 4&nbsp;sm. It gewicht rint útinoar fan 109–258&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dit bist fertoant in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje]]s ornaris grutter en swierder binne as de [[wyfke]]s. Fierders is it gewicht oan 'e ein fan 'e [[simmer]] fierwei it grutst, wylst de bistkes oan 'e ein fan 'e [[wintersliep]] sterk fermeagere en dus folle lichter binne. De [[pels]] hat in [[readbrún|rodzich]] [[grize]] kleur mei [[readbrune]] plakken en is op 'e [[bealch]] ljochter as op 'e [[rêch]]. Om 'e [[eagen]] hinne sit in ring fan [[witich]] [[hier (begroeiïng)|hier]], wylst de [[kiel]] griis is. ==Biotoop== Noardlike Idahogrûniikhoarntsjes hâlde fan in iepen [[biotoop]]. Har wenstige [[habitat]] bestiet út drûch, [[rots]]ich [[greidlân]] mei djippe [[ierde (grûn)|ierde]] om [[hoale]]n yn te graven. It leafste moat dat [[lânskip]] hjir en dêr wat [[beam]]men hawwe, benammen besteande út 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa'') en de [[douglasspjirre]] (''Pseudotsuga menziesii''). It noardlik Idahogrûniikhoarntsje komt foar op in hichte fan 1.150–1.550&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Noardlike Idahogrûniikhoarntsjes grave trije ûnderskate soarten [[hoale]]n. Nêsthoalen binne bedoeld foar de [[fuortplanting]] en om jongen [[opfieding|grut te bringen]]. Dy binne ornaris 5–11&nbsp;sm djip en oanlein yn ierde mei in goede ôfwettering. De eigentlike nêstkeamer befynt him yn it djipste diel fan 'e hoale. Saneamde 'helphoalen' binne simpelwei bedoeld as beskûl yn gefal fan need, bgl. as der in [[rôffûgel]] oerfljocht. Helphoalen binne minder as 50&nbsp;sm lang en wurde net tichter as op in ôfstân fan 100&nbsp;[[meter|m]] by de nêsthoale wei oanlein. Ta einbeslút hawwe noardlike Idahogrûniikhoarntsjes ek noch in aparte soarte hoale foar de wintersliep, dy't bestiet út ien inkele gong. De ierde dy't de bistkes opdolle by it graven fan harren hoalen litte se net by de yngong op in bulte lizzen, mei't dat de yngong maklik gewaar te wurden meitsje soe. Ynstee ferspriede se it yn it om-en-by fan 'e hoale. It noardlik Idahogrûniikhoarntsje hâldt fan [[augustus]] oant ein [[april]] in [[wintersliep]] fan 8&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Yn 'e earste beide [[wike]]n fan 'e aktive perioade yn begjin [[maaie]] set de [[peartiid]] útein, dy't mar 12–13&nbsp;[[dagen]] duorret. Dêrby wurde [[tyldrift]]ige [[wyfke]]s claimd troch [[mantsje]]s en beskerme tsjin oare mantsjes. Nei de eigentlike [[pearing]] wurdt it mantsje troch it wyfke út har hoale ferjage. Fan dat punt ôf is it fuortplantingsproses wat dêr't mantsjes neat mear mei te krijen hawwe. De [[draachtiid]] duorret 24–25&nbsp;dagen, wêrnei't in smeet fan 2–7 mar ornaris 5&nbsp;jongen te wrâld komt. Dy bliuwe yn 'e hoale oant se [[ôfwûn]] wurde. Wyfkes produsearje mar ien smeet jongen yn 't jier. Mantsjes fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje binne mei 2&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]], mar wyfkes al mei 1&nbsp;jier. [[File:20190408-FS-Payette-001_-_48127975212.jpg|right|thumb|250px|In noardlik Idahogrûniikhoarntsje oan it foerazjearjen yn in [[strûk]].]] ==Fretten== Op it menu fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje steane fral [[planteknop]]pen, [[gerzen]], [[rusken]], [[siggen]] en de griene dielen fan [[strûk]]en en [[beam]]men. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[rôffûgel]]s, benammen de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''), de [[cooperhauk]] (''Astur cooperii''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus hudsonius''). ==Status== It noardlik Idahogrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", mei't it noch mar yn in pear lytse gebieten foarkomt. It [[ferspriedingsgebiet]] besloech foarhinne in [[oerflak]] fan 1.600&nbsp;[[km²]], mar omfettet no noch mar sa'n 20&nbsp;km². De wichtichste reden foar dy tebekgong is [[habitatferlies]]. In telling út [[2022]] troch it [[Departemint fan Fisk en Wyld fan Idaho]] (IDFG) suggerearre dat de hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan it noardlik Idahogrûniikhoarntsje noch út sa'n 2.000 eksimplaren bestiet. Yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]] libben noardlike Idahogrûniikhoarntsjes yn ponderosadinnebosken, dy't periodyk platbaarnd waarden troch de [[Yndianen|Yndiaanske]] [[befolking]] fan westlik [[Idaho]]. De [[boskbrân]]en skoepen mear iepen terrein middenmank de bosken, dêr't de noardlike Idahogrûniikhoarntsjes fan profitearren. Nei de [[kolonisaasje]] fan Idaho troch de [[Feriene Steaten|Amerikanen]] yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]], ûntstie der om [[1910]] hinne in [[maatskiplik]]e beweging dy't derop rjochte wie om 'e [[natoer]] te beskermjen en dêrom it near lei op it opsetlik oanstekken fan boskbrannen. Iroanysk genôch waard it noardlik Idahogrûniikhoarntsje dêr de dupe fan, mei't de [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn 'e bosk tichtgroeiden. Wol waard der noch [[houtkap|wâld kappe]] foar de [[hout]]- en [[papier]]yndustry, mar de folsleine kealslach dêr't dat mei mank gie, hie ta gefolch dat de bosk tichter (want mei beammen fan allegear deselde âldens) weromgroeide, sadat der alhiel gjin iepen plakken mear oerbleaune. It iepen lân dat der noch wie, waard brûkt foar it [[weidzjen]] fan [[fee]], dat deselde soarte [[planten]] fret as noardlike Idahogrûniikhoarntsjes en dus mei de bistkes [[konkurrinsje (biology)|konkurrearret]]. [[File:Northern Idaho Ground Squirrel Payette NF Bill Rautsaw (11825910005).jpg|right|thumb|250px|In noardlik Idahogrûniikhoarntsje sjocht ris bûtendoar.]] Fierders binne ek in protte noardlike Idahogrûniikhoarntsjes opsetlik [[fergiftiging|fergiftige]] troch de [[minske]] om't se as [[ûngedierte]] beskôge waarden. Sa hiene [[boskwachter]]s yn it [[Nasjonaal Wâld Payette]] it fan [[1933]] oant [[1942]] foar de moade om grûniikhoarntsjes "op te romjen" fanwegen de (misse) ûnderstelling dat se beammen oanfrieten. Tusken [[1930]] en [[1980]] waarden ek troch [[feehâlderij|feeboeren]] yn westlik Idaho in protte grûniikhoarntsjes fergiftige om't se it gers frieten dat de boeren harren fee tahawwe woene en om't se hoalen groeven dêr't it fee en de [[hynder]]s fan 'e boeren yn weisakje koene mei in [[brutsen bonke|brutsen]] [[skonk]] ta gefolch. Sûnt [[2000]] hat it noardlik Idahogrûniikhoarntsje in beskerme status ûnder de Amerikaanske [[Endangered Species Act]]. Yn [[2003]] waard in beskermingsplan ynsteld troch de [[U.S. Fish & Wildlife Service]], in [[ynstânsje]] fan 'e Amerikaanske federale [[oerheid]], mei as eindoel om 'e populaasje noardlike Idahogrûniikhoarntsjes wer nei 5.000 eksimplaren ta te bringen. Dêrta waard 13&nbsp;km² fan it Nasjonaal Wâld Payette útroppen ta habitat foar it noardlik Idahogrûniikhoarntsje. Mei de oanbuorjende OX Ranch, dy't in oerflak hat fan 3.113&nbsp;km², waard in saneamde ''Safe Harbor Agreement'' ("Feilige Haven Oerienkomst") tekene, sadat noardlike Idahogrûniikhoarntsjes dêr gjin striebreed mear yn 'e wei lein waard. ==Undersoarten== It noardlik Idahogrûniikhoarntsje is in [[monotypysk]]e soarte, wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. ==Sjoch ek== * [[súdlik Idahogrûniikhoarntsje]] {{boarnen|boarnefernijing= *[https://animaldiversity.org/accounts/Spermophilus_brunneus/ It noardlik Idahogrûniikhoarntsje op AnimalDiversity.org] Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_Idaho_ground_squirrel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Urocitellus brunneus}} }} {{DEFAULTSORT:Noardlik Idahogruniikhoarntsje}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] 8gcj119n4byw9o5135b1zgz8wok0mv9 Liuw 0 179755 1234080 1183847 2026-07-07T22:48:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234080 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Liuw |Ofbyld = [[Ofbyld:020 The lion king Snyggve in the Serengeti National Park Photo by Giles Laurent.jpg|250px]]<small><br>Mantsje.</small><br>[[Ofbyld:Lioness at Working with Wildlife South Africa.jpg|250px]]<br><small>Liuwinne.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai = [[loaihoarsen]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera leo |Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = [[Ofbyld:Lion distribution.svg|250px]]<br><small>Fersprieding liuw yn Afrika.</small><br>[[Ofbyld:Map Guj Nat Parks Sanctuary.png|250px]]<br><small>It Gir-reservaat yn 'e Yndiaaske steat Gujarat, it lêste bolwurk fan 'e pear hûndert Aziatyske liuwen.</small> }} De '''liuw''' (''Panthera leo'') is in bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[loaihoarsen]] (''Panthera'') út de famylje [[kateftigen]] (''Felidae''). Fan alle kateftigen is allinne de [[tiger]] grutter. It formaat en de moannen fan it mantsje jouwe it bist in ymposant oansjen, sadat de liuw op in soad plakken bekend stiet as de 'kening fan 'e bisten'. Yn Europa naam de liuw dy rol earst yn 'e rin fan 'e [[midsiuwen]] oer fan de [[brune bear]]. De liuw hat fakentiden ûnderwerp fan symbolyk west. Sa is de liuw populêr yn 'e heraldyk. Ek op it Nederlânske wapen stiet in liuw. Eartiids libbe de liuw yn [[Afrika]], grutte dielen fan Súdwest-[[Aazje]], it [[Midden-Easten]] en it súdwesten fan [[Europa]], mar hjoed-de-dei is syn ferspriedingsgebiet beheind ta fragmintearre dielen fan Afrika en in lyts isolearre gebiet fan Noardwest-[[Yndia]]. Liuwen libje foar it measte yn groepen en dat is foar in kateftige útsûnderlik. De wyfkes geane yn 'e regel tegearre op jacht en ha in grutter oandiel yn 'e jacht as de mantsjes. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Lion male.jpg|thumb|left|Mantsje yn it Nasjonaal Park Maasai Mara, Kenia.]] De liuw is in grutte kafeftige mei in brede kop, in koarte snút en relatyf lytse, rûne earen. Syn hier is griis of sângiel (fariearjend fan okerbrún oant hast wyt) mei oan 'e sturt in donkere kwast. Oer it hier lizze faak dizige plakken, dy't fral by de jonge bisten goed binne te sjen. De plakken wurde mei it âlder wurden dizenich en ferdwine op it lêst. De meast mantsjes hawwe swarte, brune of giele moannen op 'e kop, hals en de skouders. By de tsjintwurdich útstoarne soarten fan Noard-Afrika en de Kaap rûnen de moannen ek oer de búk. It duorret meastentiids in jier of seis as de moannen goed útgroeid binne. Wyfkes ha gjin moannen. De sturt is tusken 60 sm oant in meter lang en de skouderhichte is 100 oant 128 sm. Mantsjes binne grutter as wyfkes. It mantsje hat in kop-romplingte fan 172 oant 250 sm en in gewicht fan 150 oant 280 kg, wyfkes ha in kop-romplingte fan 140 oant 192 sm en in lichemsgewicht fan 100 oant 182 kg. De liuw hat anatomysk in soad fan 'e [[tiger]], alhoewol't it hier, syn wengebiet en libbenwize oars is. == Fersprieding == Liuwen libje yn iepen savannes, gersflakten, gebieten mei strewellen, healwoastinen en iepen bosk súdlik fan 'e [[Sahara]]. It is it grutste rôfdier dêr. Dêrnjonken wennet yn it Yndiaaske Gir Forest National Park in isolearre populaasje fan Perzyske liuwen. === Histoarysk gebiet === [[Ofbyld:Lions painting, Chauvet Cave (museum replica).jpg|thumb|left|Rotstekeningen fan liuwinnen yn 'e Grotte Chauvet yn Frankryk.]] Eartiids libbe de liuw yn Euraazje fan [[Portegal]] oant [[Yndia]] en yn it grutste part fan Afrika, mei útsûndering fan 'e tichte reinwâlden en de drûge woastinen. Yn Europa binne pleistosene en ierholosene bonken fûn, wêrút bliken docht dat de liuw dêr ek libbe. Ek tekeningen op rotsen fan bygelyks de Grotte Chauvet yn Midden-Frankryk tsjûgje dêr fan. De liuw ferdwûn om 1000 f.Kr hinne út [[Egypte]]. Fan antike boarnen fan bygelyks [[Herodotus]] en [[Aristoteles]] is it bekend dat de liuw oan it begjin fan 'e jiertelling noch op 'e [[Balkan]] libbe. Sûnt de 2e iuw nei Kristus ferdwûnen de liuwen út Sintraal-Europa, nei alle gedachten troch it jeijen op 'e bisten. De lêste liuwen fan Europa libben oant de 10e iuw yn 'e [[Kaukasus]]. Yn it begjin fan 'e 20e iuw waard de liuw yn Noard-Afrika en de [[Kaap]] útroege. De lêste liuw yn [[Iran]] waard yn 1942 deade. === Hjoeddeiske fersprieding === [[Ofbyld:Fersprieding fan de liuw (Panthera leo).png|250px|thumb|left|{{Color box|#13642C}} hjoeddeistige fersprieding fan de liuw<br>{{Color box|#26C656}} histoaryske fersprieding fan de liuw]] Hjoed-de-dei is it ferspriedingsgebiet fan liuwen beheind ta Sintraal- en East-Afrika en in lyts stikje Yndia. De oantallen geane hurd efterút. Liuwen ha benammen te lijen fan 'e jacht, fral om't liuwen ek fee deadzje. Neffens rûzingen yn 2023 bestiet de totale Afrikaanske populaasje tusken de 20.000 en 25.000 liuwen, ferdield oer 62 populaasjes yn 25 lannen. Mear as de helte fan 'e populaasjes bestiet út minder as 100 bisten. De grutste bedrigingen foar de liuwen foarmje it ferlies oan it biotoop, konflikten mei minsken en it tebekrinnen fan potinsjele proaien.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2023-09-12-lions-brink-new-analysis-reveals-differing-threats-african-lion-populations University of Oxford, Lions on the Brink, ''New analysis reveals the differing threats to African lion populations''.]</ref> Oan it begjin fan 'e 20e iuw wiene der noch mar in pear liuwepearkes yn Yndia. Dy groep bestie yn 1955 út 270 liuwen en stiet sûnt ûnder beskerming. Hjoed-de-dei bestiet de populaasje yn it Gir Forest National Park út likernôch 400 liuwen. Der binne plannen in twadde populaasje út te setten yn it Palpur-Kunoreservaat. Yn dieretunen libje oer de hiele wrâld tûzenen liuwen. == Undersoarten == [[Ofbyld:AsiaticLionMale.jpg|thumb|250px|De Aziatyske liuw is tsjintwurdich yndield by de ûndersoarte fan 'e noardlike liuw.]] Yn 2017 waard de klassifikaasje troch de IUCN SSC Cat Specialist Group oanpast troch de likernôch tolve ûndersoarten op basis fan fylogeografysk stúdzjes oer de evolúsje fan 'e liuw werom te bringen nei twa ûndersoarten: * ''Panthera leo leo'' (Linnaeus, 1758) − de nominaatfoarm, dêr't ek de Aziatyske liuw, de útstoarne [[Barbarijske liuw]] en de populaasjes yn 'e westlike en noardlike dielen fan Sintraal-Afrika ûnder falle. Under de synonimen hearre de ''Panthera leo persica'' (Meyer, 1826), ''Panthera leo senegalensis'' (Meyer, 1826), ''Panthera leo kamptzi'' ([[Paul Matschie|Matschie]], 1900) en ''Panthera leo azandica'' ([[Joel Asaph Allen|Allen]], 1924). De soarte wurdt troch in soad skriuwers ek de noardlike liuw of de noardlike ûndersoarte neamd. * ''Panthera leo melanochaita'' ([[Charles Hamilton Smith|Smith]], 1842) − de útstoarne [[Kaapske liuw]] en de populaasjes fan 'e gebieten eastlik en súdlik Afrika. Under de synonimen hearre ''Panthera leo somaliensis'' (Noack 1891), ''Panthera leo massaica'' ([[Oscar Neumann|Neumann]], 1900), ''Panthera leo sabakiensis'' ([[Einar Lönnberg|Lönnberg]], 1910), ''Panthera leo bleyenberghi'' (Lönnberg, 1914), ''Panthera leo roosevelti'' (Heller, 1914), ''Panthera leo nyanzae'' ([[Edmund Heller|Heller]], 1914), ''Panthera leo hollisteri'' (Allen, 1924), ''Panthera leo krugeri'' ([[Austin Roberts|Roberts]], 1929), ''Panthera leo vernayi'' (Roberts, 1948) en ''Panthera leo webbiensis'' (Zukowsky, 1964). De ûndersoarte wurdt faak de súdlike ûndersoarte of súdlike liuw neamd. === Oant 2017 erkende en twifelriedige ûndersoarten === Oant 2017 waard meastentiids in klassifikaasje fan acht [[Holoseen|holosene]] ûndersoarten en fjouwer twifelriedige ûndersoarten hantearre: De oant 2017 erkende holosene ûndersoarten: * ''Panthera leo persica'', bekend as de Aziatyske-, Perzyske- of Yndiaaske liuw. Libbe eartiids fan [[Turkije]] oant Súdwest-Aazje oant yn [[Pakistan]], Yndia en sels [[Bangladesj]]. Troch jacht fan minsken waard de liuw yn in grutste part fan it ferspriedingsgebiet útroege. It lêste bolwurk fan 'e Aziatyske liuw is it Gir-wâld yn it noardwesten fan Yndia. * ''Panthera leo leo'', bekend as de Barbarijske- of Berberliuw. De Barbarijske liuw stoar troch ekstreme jacht op it dier yn 'e natuer út. Yn finzenskip kinne der lykwols noch bisten bestean. De Marokkaanske Keninklike liuwen wurde troch ferskillende taksonomen beskreaun as in fanselssprekkend oerbliuwsel fan 'e genepoal fan 'e oarspronklike Barbarijske liuw. De Barbarijske liuw wie mei in lingte fan 3 oant 3,3 m en in gewicht oant 200 kg ien fan 'e grutste liuwen. Se kamen fan [[Marokko]] oant Egypte foar. De lêste dokumintearre waarnimming yn 'e natuer wie yn 1942 yn it Marokkaanske [[Atlasberchtme]]. Guon tinke dat de lêste wylde Barbarijske liuw yn 1958 mei it ferneatigjen fan 'e bosken noardlik fan [[Sétif]], [[Algerije]] yn 'e Algerijske Unôfhinlikheidskriich útstoar. * ''Panthera leo senegalensis'', bekend as de Westafrikaanske liuw, ferspriedingsgebiet yn West-Afrika fan [[Senegal]] oant [[Nigearia]]. * ''Panthera leo azandica'', bekend as de Noardeastlike Kongoliuw, ferspriedingsgebiet yn 'e noardeastlike dielen fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]]. * ''Panthera leo nubica'', bekend as de Eastafrikaanske liuw, ferspriedingsgebiet yn East-Afrika fan [[Etioopje]] en [[Kenia]] oant [[Tanzania]] en [[Mozambyk]]. * ''Panthera leo bleyenberghi'', bekend as de Súdwestafrikaanske liuw of Katangaliuw, ferspriedingsgebiet yn Súdwest-Afrika, [[Namybje]], [[Botswana]], [[Angoala]], [[Katanga]], [[Sambia]] en [[Simbabwe]]. * ''Panthera leo krugeri'' bekend as de Súdeastafrikaanske liuw of Transvaalske liuw, ferspriedingsgebiet yn [[Transvaal]] of Súdeast-Afrika yn û.o. it [[Nasjonaal Park Kruger|Krugerpark]]. * ''Panthera leo melanochaita'', bekend as de Kaapske liuw, dy't om 1860 hinne yn syn natuerlike omjouwing útstoar. Mitogondriale DNA-tests ûnderstipe net de teory dat it in aparte ûndersoarte wie en der waard fanút gien dat de Kaapske liuw de meast súdlike populaasje fan 'e ''Panthera leo krugeri'' wie. * ''Panthera leo nubica'', bekend as de Tsavoliuw. Ferspriedingsgebiet yn East-Afrika yn Kenia en it [[Nasjonale Park Tsavo-East]]. De twifelriedige ûndersoarten: * ''Panthera leo sinhaleyus'', bekend as de Srylankaanske liuw, dy't likernôch 39.000 jier lyn útstoarn wêze soe. De fynst fan twa tosken by Kuruwita foarmje it iennige bewiis dat it bist libbe. Op basis dêrfan hat Paulus Deraniyagala yn 1939 de liuw as in nije ûndersoarte beskreaun. * ''Panthera leo europaea'', bekend as de Europeeske liuw. Nei alle gedachten identyk oan 'e Perzyske liuw (''Panthera leo persica'') of de hoaleliuw (''Panthera leo spelaea''). Syn klassifisearing as ûndersoarte wie net mei bewiis ûnderboud. De soarte stoar om 100 nei Kristus út troch ferfolging en libbe op de Balkan, [[Itaalje]], it suden fan [[Frankryk]] en it Ibearyske skiereilân en wie foar de antike Griken en Romeinen in populêre jachttrofee. * ''Panthera leo youngi'' of ''Panthera youngi''. Libbe sûnt 350.000 jier lyn yn grutte oantallen. De relaasje mei de besteande liuwe-ûndersoarten is net dúdlik, it kin om in oare diersoarte gean. * ''Panthera leo maculatus'', bekend as de Marozi of de bûnte liuw. In bûnte kateftige dy't liket op in liuw mei loaihoarseftige plakken en oan it begjin fan 'e 20e iuw yn Kenia waarnommen waard. Der wurdt sein dat der hûden fan sketten eksimplaren besteane, mar gjin dêrfan binne oan biologen beskikber steld, sadat der gjin definityf útslutsel jûn wurde kin oer de aard fan it bist. Neffens in publikaasje yn 1963 soe de marozi in kleurmorf fan in bekende ûndersoarte wêze, wêrby't guon bisten harren welpplakken yn 'e facht net ferlearen by it folwoeksen wurden. Mocht it in aparte soarte west ha, dan is it bist yn 1931 útstoarn. It is net oannimlik dat dit dier in krusing west hat tusken in liuw en in loaihoars. === Wite liuwen === [[Ofbyld:Animal Lion 1.jpg|thumb|260px|Wite liuw.]] De wite liuwen binne gjin aparte ûndersoarte, mar in bysûndere foarm mei de genetyske oandwaning [[leukisme]], dat in wite fachtkleur feroarsaket, lykas dy fan wite tigers. De oandwaning is te ferlikenjen mei [[melanisme]], itjinge resultearret yn swarte loaihoarsen. Wite liuwen binne gjin [[albino]]'s, om it pigmint fan 'e eagen en hûd normaal is. De wite Transvaalske liuw (''Panthera leo krugeri'') wurdt út en troch oantroffen yn en om it Krugerpark en it oangrinzgjende wyldreservaat Timbavati yn it easten fan Súd-Afrika, mar komt faker yn finzenskip foar, dêr't fokkers selektyf wurkje. De ûngewoane rjemmekleurige pels is fan it resessive gen ôfkomstich. Iuwenlang waard it bestean fan wite liuwen as in leginde ôfdien. De earste waarnimmingen wiene der sûnt it begjin fan 'e 20e iuw, mar it duorre frjemd genôch noch oant 1975 dat in nêst wite liuwen ûntdutsen waard yn it wyldreservaat Timbavati. === Pleistoseenliuwen === Yn it [[Pleistoseen]] bestiene der ferskate oare soarten liuwen. Dy waarden histoarysk as ûndersoarten fan 'e liuw sjoen, mar troch nije [[DNA|DNA-ûndersyk]] is yn 'e ienentweintichste iuw dúdlik wurden dat it eins sustersoarten wiene, dy't op deselde hichte as de liuw stiene: [[Ofbyld:Cave lion range.png|thumb|250px|Fersprieding hoaleliuwen]] * ''Panthera atrox'', bekend as de [[Amerikaanske liuw]] of de Amerikaanske hoaleliuw. Libbe 130.000 oant 12.800 jier ferlyn fan [[Kanada]] oant [[Meksiko]]. De liuw wie likernôch 25% grutter as de moderne liuw en ien fan 'e grutst bekende kateftigen ea. * ''Panthera spelaea'', bekend as de [[hoaleliuw]]. Libbe tusken 700.000 oant 13.000 jier lyn fan West-Europa oant Noardwest-Amearika. * ''Panthera fossilis'', de [[âldere hoaleliuw]], in soarte werfan't yn Euraazje fossilen fûn binne. Libbe fan it Midden-Pleistoseen oant mooglik it Ier-Pleistoseen. Wurdt histoarysk as in ûndersoarte fan 'e liuw beskôge, mar hjoed-de-dei as in foarâlder of in grono-ûndersoarte fan 'e hoaleliuw. == Gedrach == De liuw is de iennige kateftige dy't yn in groep libbet. Trochstrings bestiet sa'n groep út fiif folwoeksen wyfkes (twa oant twintich), ien of twa folwoeksen mantsjes (oant acht) en harren jongen en ûnfolwoeksen neiteam. Somtiden bestiet in groep út mear as 30 liuwen. It is in losse groep en se kinne ek lytsere groepkes foarmje. As liuwen fan 'e selde groep inoar tsjinkomme folget der in ritueel fan wriuwe, slikje en spinne. Frjemde liuwen wurde meast fuortjage, of it no mantsjes of wyfkes binne. Liuwinnen bliuwe harren hiele libben by deselde groep, mantsjes meastentiids trije as fjouwer jier. Mantsjes sûnder in groep swalkje en dogge dat allinne of mei oare mantsjes. Sokke swalkjende mantsjes wurde yn 'e regel minder âld. De groep hat dêrfoaroer in fêst territoarium. Yn 'e [[Serengeti]] folgje se lykwols faak de trekkende [[gnoe]]'s, [[sebra]]'s en [[gazelle]]n. [[Ofbyld:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|left|Mantsje en wyfke mei proai.]] In grutste diel fan 'e dei docht in liuw neat. Se lizze somtiden wol 20 oeren deis yn it skaad te rêsten en binne allinne aktyf om te jeijen. De liuw yt benammen proaien tusken de 50 en 300 kg, mar as dy net oanwêzich binne siket er lytsere of gruttere bisten. It binne benammen de liuwinnen dy't jeije; 81% fan al it fretten yn in groep wurdt fongen troch wyfkes. Mantsjes kinne lykwols ek in proai deadzje. [[Ofbyld:Lion and Eland, Nossob Valley, Kgalagadi Transfrontier Park (13337558803).jpg|thumb|250px|Jeijende liuw.]] De liuw jaget allinne, yn pearkes of yn gruttere groepen. Wat grutter de jachtgroep, wat grutter de proai. In groep liuwen jaacht fral op antilopen, sebra's, [[buffel]]s, [[hart]]en (yn Yndia) en oare grutte [[herbivoar]]en. Se besykje de proai nei in plak te jeijen, dêr't in stik of wat oare liuwinnen wachtsje om him te fangen. De liuw beslûpt earst de proai en falt dêrnei mei in flugge sprint oan. By sa'n oanfal kin de liuw 60 km yn it oere helje. Gruttere proaidieren wurde smoard, wylst de lytsere dieren deade wurde troch yn 'e kop, nekke of it boarst te biten. As in proai fongen is, wurdt de hierargy fan 'e groep sichtber. De folwoeksen mantsjes meie earst ite. As dy sêd binne, krije de liuwinnen en de welpen fan wat der oer is. In liuw fret ek wol kringen oan en somtiden stelt er it iten fan oare bisten, lykas [[hyena]]'s, loaihoarsen of jachtloaihoarsen. Minsken wurde yn 'e regel net oanfallen. Sike of ferwûne bisten akseptearje ek frij lytse proaien, lykas rotten, hagedissen, fisken en sels nuten. As de lieder fan in groep útdage wurdt troch in swalkend mantsje, sil er fechtsje foar syn posysje. Soms bart it ek troch de grutter wurdende manlike welpen. Dominante liuwen en útdagers binne meastentiids tusken de fiif en tsien jier âld. De ferliezer moat de groep ferlitte en de winner wurdt of bliuwt de lieder. In nije lieder sil earst alle welpen dy't op dat stuit yn 'e groep libje, deadzje. Sa soarget er der foar dat de wyfkes wer fruchtber wurde. Salang wyfkes jongen ha wurde se dat net. De liuw kin dan foar eigen neiteam soargje. [[Ofbyld:Asiatic Lions Mating in Gir Forest.jpg|thumb|left|Pearjende liuwen yn it Gir-wâld.]] Liuwen ha gjin fêste peartiid. It komt geregeld foar dat liuwinnnen yn in groep tagelyk yn 'e [[joeitiid]] reitsje, sadat meastentiids welpen tagelyk berne wurde. Wyfkes sûgje ek de welpen fan oare wyfkes. Der stjerre in soad welpen mei't nije mantsjes de welpen deadzje en swakke welpen meastentiids oan harren lot oerlitten wurde. [[Ofbyld:Lion Cubs, Chobe National Park, Botswana.jpg|thumb|250px|Welpen.]] Nei de draachtiid fan hûndert dagen wurde twa oant seis jongen berne op in skûlplak tusken lang gers, yn tichte strewellen of tusken rotsen. De welpen binne by de berte blyn; de eagen geane earst trije oant alve dagen letter iepen. Nei in moanne begjinne se om te swalkjen en nei twa moannen geane se mei de folwoeksen bisten mei as dy te jeijen gean. De sûchtiid duorret likernôch acht moannen. Nei 18 moannen binne se selsstannich en nei fiif jier folgroeid. De liuw âlet lûd, it mantsje âlet lûder. Fral nachts is it âljen fan 'e liuw goed te hearren, somtiden wol op in ôfstân fan 8 km. Mei it âljen hâldt de liuw kontakt mei de rest fan 'e groep. Hy jout dêrmei syn oanwêzigens en posysje oan en mooglik ek syn status yn 'e groep. Yn it wyld wurdt in liuw likernôch 10 oant 14 jier, yn finzenskip kin in liuw wol 20 jier âld wurde. == Minskefretters == [[Ofbyld:Lionsoftsavo2008.jpg|thumb|left|De minskefretters fan Tsavo (Field Museum of Natural History, Chicago).]] Minsken foarmje yn 'e regel gjin proai foar de liuw. Bekend binne lykwols de oanfallen fan liuwen op minsken by de bou fan in brêge oer de Tsavorivier yn Kenia yn 1898. Yn 'e njoggen moannen dat de brêge boud waard foelen liuwen 28 spoarweiarbeiders oan. In oar bekend gefal wie de minskefretter fan Mfuwe út 1991, dy't ferantwurdlik wie foar de dea fan seis minsken yn 'e delling fan 'e Luangwa, Sambia. De jagers dy't de minskefretters deaden beskreaune it rôfsuchtige gedrach fan 'e bisten yn 'e boeken. Der wiene opfallende oerienkomsten tusken de minskefretters fan Tsavo en Mfuwe. It gie yn beide gefallen om útsûnderlik grutte liuwen sûnder moannen en dy't te lijen hiene fan toskbedjer. Oanfallen op minsken troch liuwen wurdt struktureel ûndersocht. Amerikaanske en Tanzaniaanske wittenskippers berjochten dat oanfallen op minsken op it Tanzaniaanske plattelân tusken 1990 en 2005 tanommen binne. Teminsten 871 minsken waarden yn dat tiidrek oanfallen en in soad dêrfan opfretten, in oantal dat folle heger is as de ferneamde Tsavo-oanfallen fan in iuw earder. De foarfallen fûnen plak yn 'e omkriten fan it Nasjonale Park Selous, yn it Rufiji-district en yn 'e provinsje Lindi by de grins mei Mozambyk. Troch de befolkingsgroei nimme needlottige moetings mei wylde bisten ta. Yn Tanzania is bygelyks de befoking tusken 1988 en 2002 mei in tredde tanommen (1988: 23,1 miljoen, 2002: 34,6 miljoen) en de taname fan moetings tusken minsken en liuwen rint dêr parallel mei. Dêrnjonken binne de populaasjes fan 'e favorite proaien fan liuwen drastysk ôfnommen. Dêrfoaroer is oantal boskbargen foars groeid. Yn gebieten wêr't minsken de omjouwing fan 'e Serengeti feroare ha, binne boskbaren no de belangrykste proai fan liuwen woarn. By ûndersyk die bliken fan 39% fan 'e oanfallen barde yn 'e tiid fan 'e rispinge tusken maart en maaie as boeren op it fjild sliepe om it gewaaks te beskermjen tsjin de foerazjearende boskbargen. It docht bliken dat de boskbargen de liuwen nei de minsken lokke.<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104360 US National Science Foundation: ''Lion Attacks on Humans Increase in Tanzania'', 17 augustus 2005.]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:nl:Leeuw]] en [[:sa:Leeu]] (Undersoarten) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Panthera leo|liuw}} }} [[Kategory:Liuw| ]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 9rre5l8ijpkslclno6cyuk3pdstex9n 1234081 1234080 2026-07-07T22:48:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1234081 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Liuw |Ofbyld = [[Ofbyld:020 The lion king Snyggve in the Serengeti National Park Photo by Giles Laurent.jpg|250px]]<small><br>Mantsje.</small><br>[[Ofbyld:Lioness at Working with Wildlife South Africa.jpg|250px]]<br><small>Liuwinne.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai = [[loaihoarsen]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera leo |Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Lion distribution.svg|250px]]<br><small>Fersprieding liuw yn Afrika.</small><br>[[Ofbyld:Map Guj Nat Parks Sanctuary.png|250px]]<br><small>It Gir-reservaat yn 'e Yndiaaske steat Gujarat, it lêste bolwurk fan 'e pear hûndert Aziatyske liuwen.</small> }} De '''liuw''' (''Panthera leo'') is in bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[loaihoarsen]] (''Panthera'') út de famylje [[kateftigen]] (''Felidae''). Fan alle kateftigen is allinne de [[tiger]] grutter. It formaat en de moannen fan it mantsje jouwe it bist in ymposant oansjen, sadat de liuw op in soad plakken bekend stiet as de 'kening fan 'e bisten'. Yn Europa naam de liuw dy rol earst yn 'e rin fan 'e [[midsiuwen]] oer fan de [[brune bear]]. De liuw hat fakentiden ûnderwerp fan symbolyk west. Sa is de liuw populêr yn 'e heraldyk. Ek op it Nederlânske wapen stiet in liuw. Eartiids libbe de liuw yn [[Afrika]], grutte dielen fan Súdwest-[[Aazje]], it [[Midden-Easten]] en it súdwesten fan [[Europa]], mar hjoed-de-dei is syn ferspriedingsgebiet beheind ta fragmintearre dielen fan Afrika en in lyts isolearre gebiet fan Noardwest-[[Yndia]]. Liuwen libje foar it measte yn groepen en dat is foar in kateftige útsûnderlik. De wyfkes geane yn 'e regel tegearre op jacht en ha in grutter oandiel yn 'e jacht as de mantsjes. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Lion male.jpg|thumb|left|Mantsje yn it Nasjonaal Park Maasai Mara, Kenia.]] De liuw is in grutte kafeftige mei in brede kop, in koarte snút en relatyf lytse, rûne earen. Syn hier is griis of sângiel (fariearjend fan okerbrún oant hast wyt) mei oan 'e sturt in donkere kwast. Oer it hier lizze faak dizige plakken, dy't fral by de jonge bisten goed binne te sjen. De plakken wurde mei it âlder wurden dizenich en ferdwine op it lêst. De meast mantsjes hawwe swarte, brune of giele moannen op 'e kop, hals en de skouders. By de tsjintwurdich útstoarne soarten fan Noard-Afrika en de Kaap rûnen de moannen ek oer de búk. It duorret meastentiids in jier of seis as de moannen goed útgroeid binne. Wyfkes ha gjin moannen. De sturt is tusken 60 sm oant in meter lang en de skouderhichte is 100 oant 128 sm. Mantsjes binne grutter as wyfkes. It mantsje hat in kop-romplingte fan 172 oant 250 sm en in gewicht fan 150 oant 280 kg, wyfkes ha in kop-romplingte fan 140 oant 192 sm en in lichemsgewicht fan 100 oant 182 kg. De liuw hat anatomysk in soad fan 'e [[tiger]], alhoewol't it hier, syn wengebiet en libbenwize oars is. == Fersprieding == Liuwen libje yn iepen savannes, gersflakten, gebieten mei strewellen, healwoastinen en iepen bosk súdlik fan 'e [[Sahara]]. It is it grutste rôfdier dêr. Dêrnjonken wennet yn it Yndiaaske Gir Forest National Park in isolearre populaasje fan Perzyske liuwen. === Histoarysk gebiet === [[Ofbyld:Lions painting, Chauvet Cave (museum replica).jpg|thumb|left|Rotstekeningen fan liuwinnen yn 'e Grotte Chauvet yn Frankryk.]] Eartiids libbe de liuw yn Euraazje fan [[Portegal]] oant [[Yndia]] en yn it grutste part fan Afrika, mei útsûndering fan 'e tichte reinwâlden en de drûge woastinen. Yn Europa binne pleistosene en ierholosene bonken fûn, wêrút bliken docht dat de liuw dêr ek libbe. Ek tekeningen op rotsen fan bygelyks de Grotte Chauvet yn Midden-Frankryk tsjûgje dêr fan. De liuw ferdwûn om 1000 f.Kr hinne út [[Egypte]]. Fan antike boarnen fan bygelyks [[Herodotus]] en [[Aristoteles]] is it bekend dat de liuw oan it begjin fan 'e jiertelling noch op 'e [[Balkan]] libbe. Sûnt de 2e iuw nei Kristus ferdwûnen de liuwen út Sintraal-Europa, nei alle gedachten troch it jeijen op 'e bisten. De lêste liuwen fan Europa libben oant de 10e iuw yn 'e [[Kaukasus]]. Yn it begjin fan 'e 20e iuw waard de liuw yn Noard-Afrika en de [[Kaap]] útroege. De lêste liuw yn [[Iran]] waard yn 1942 deade. === Hjoeddeiske fersprieding === [[Ofbyld:Fersprieding fan de liuw (Panthera leo).png|250px|thumb|left|{{Color box|#13642C}} hjoeddeistige fersprieding fan de liuw<br>{{Color box|#26C656}} histoaryske fersprieding fan de liuw]] Hjoed-de-dei is it ferspriedingsgebiet fan liuwen beheind ta Sintraal- en East-Afrika en in lyts stikje Yndia. De oantallen geane hurd efterút. Liuwen ha benammen te lijen fan 'e jacht, fral om't liuwen ek fee deadzje. Neffens rûzingen yn 2023 bestiet de totale Afrikaanske populaasje tusken de 20.000 en 25.000 liuwen, ferdield oer 62 populaasjes yn 25 lannen. Mear as de helte fan 'e populaasjes bestiet út minder as 100 bisten. De grutste bedrigingen foar de liuwen foarmje it ferlies oan it biotoop, konflikten mei minsken en it tebekrinnen fan potinsjele proaien.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2023-09-12-lions-brink-new-analysis-reveals-differing-threats-african-lion-populations University of Oxford, Lions on the Brink, ''New analysis reveals the differing threats to African lion populations''.]</ref> Oan it begjin fan 'e 20e iuw wiene der noch mar in pear liuwepearkes yn Yndia. Dy groep bestie yn 1955 út 270 liuwen en stiet sûnt ûnder beskerming. Hjoed-de-dei bestiet de populaasje yn it Gir Forest National Park út likernôch 400 liuwen. Der binne plannen in twadde populaasje út te setten yn it Palpur-Kunoreservaat. Yn dieretunen libje oer de hiele wrâld tûzenen liuwen. == Undersoarten == [[Ofbyld:AsiaticLionMale.jpg|thumb|250px|De Aziatyske liuw is tsjintwurdich yndield by de ûndersoarte fan 'e noardlike liuw.]] Yn 2017 waard de klassifikaasje troch de IUCN SSC Cat Specialist Group oanpast troch de likernôch tolve ûndersoarten op basis fan fylogeografysk stúdzjes oer de evolúsje fan 'e liuw werom te bringen nei twa ûndersoarten: * ''Panthera leo leo'' (Linnaeus, 1758) − de nominaatfoarm, dêr't ek de Aziatyske liuw, de útstoarne [[Barbarijske liuw]] en de populaasjes yn 'e westlike en noardlike dielen fan Sintraal-Afrika ûnder falle. Under de synonimen hearre de ''Panthera leo persica'' (Meyer, 1826), ''Panthera leo senegalensis'' (Meyer, 1826), ''Panthera leo kamptzi'' ([[Paul Matschie|Matschie]], 1900) en ''Panthera leo azandica'' ([[Joel Asaph Allen|Allen]], 1924). De soarte wurdt troch in soad skriuwers ek de noardlike liuw of de noardlike ûndersoarte neamd. * ''Panthera leo melanochaita'' ([[Charles Hamilton Smith|Smith]], 1842) − de útstoarne [[Kaapske liuw]] en de populaasjes fan 'e gebieten eastlik en súdlik Afrika. Under de synonimen hearre ''Panthera leo somaliensis'' (Noack 1891), ''Panthera leo massaica'' ([[Oscar Neumann|Neumann]], 1900), ''Panthera leo sabakiensis'' ([[Einar Lönnberg|Lönnberg]], 1910), ''Panthera leo bleyenberghi'' (Lönnberg, 1914), ''Panthera leo roosevelti'' (Heller, 1914), ''Panthera leo nyanzae'' ([[Edmund Heller|Heller]], 1914), ''Panthera leo hollisteri'' (Allen, 1924), ''Panthera leo krugeri'' ([[Austin Roberts|Roberts]], 1929), ''Panthera leo vernayi'' (Roberts, 1948) en ''Panthera leo webbiensis'' (Zukowsky, 1964). De ûndersoarte wurdt faak de súdlike ûndersoarte of súdlike liuw neamd. === Oant 2017 erkende en twifelriedige ûndersoarten === Oant 2017 waard meastentiids in klassifikaasje fan acht [[Holoseen|holosene]] ûndersoarten en fjouwer twifelriedige ûndersoarten hantearre: De oant 2017 erkende holosene ûndersoarten: * ''Panthera leo persica'', bekend as de Aziatyske-, Perzyske- of Yndiaaske liuw. Libbe eartiids fan [[Turkije]] oant Súdwest-Aazje oant yn [[Pakistan]], Yndia en sels [[Bangladesj]]. Troch jacht fan minsken waard de liuw yn in grutste part fan it ferspriedingsgebiet útroege. It lêste bolwurk fan 'e Aziatyske liuw is it Gir-wâld yn it noardwesten fan Yndia. * ''Panthera leo leo'', bekend as de Barbarijske- of Berberliuw. De Barbarijske liuw stoar troch ekstreme jacht op it dier yn 'e natuer út. Yn finzenskip kinne der lykwols noch bisten bestean. De Marokkaanske Keninklike liuwen wurde troch ferskillende taksonomen beskreaun as in fanselssprekkend oerbliuwsel fan 'e genepoal fan 'e oarspronklike Barbarijske liuw. De Barbarijske liuw wie mei in lingte fan 3 oant 3,3 m en in gewicht oant 200 kg ien fan 'e grutste liuwen. Se kamen fan [[Marokko]] oant Egypte foar. De lêste dokumintearre waarnimming yn 'e natuer wie yn 1942 yn it Marokkaanske [[Atlasberchtme]]. Guon tinke dat de lêste wylde Barbarijske liuw yn 1958 mei it ferneatigjen fan 'e bosken noardlik fan [[Sétif]], [[Algerije]] yn 'e Algerijske Unôfhinlikheidskriich útstoar. * ''Panthera leo senegalensis'', bekend as de Westafrikaanske liuw, ferspriedingsgebiet yn West-Afrika fan [[Senegal]] oant [[Nigearia]]. * ''Panthera leo azandica'', bekend as de Noardeastlike Kongoliuw, ferspriedingsgebiet yn 'e noardeastlike dielen fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]]. * ''Panthera leo nubica'', bekend as de Eastafrikaanske liuw, ferspriedingsgebiet yn East-Afrika fan [[Etioopje]] en [[Kenia]] oant [[Tanzania]] en [[Mozambyk]]. * ''Panthera leo bleyenberghi'', bekend as de Súdwestafrikaanske liuw of Katangaliuw, ferspriedingsgebiet yn Súdwest-Afrika, [[Namybje]], [[Botswana]], [[Angoala]], [[Katanga]], [[Sambia]] en [[Simbabwe]]. * ''Panthera leo krugeri'' bekend as de Súdeastafrikaanske liuw of Transvaalske liuw, ferspriedingsgebiet yn [[Transvaal]] of Súdeast-Afrika yn û.o. it [[Nasjonaal Park Kruger|Krugerpark]]. * ''Panthera leo melanochaita'', bekend as de Kaapske liuw, dy't om 1860 hinne yn syn natuerlike omjouwing útstoar. Mitogondriale DNA-tests ûnderstipe net de teory dat it in aparte ûndersoarte wie en der waard fanút gien dat de Kaapske liuw de meast súdlike populaasje fan 'e ''Panthera leo krugeri'' wie. * ''Panthera leo nubica'', bekend as de Tsavoliuw. Ferspriedingsgebiet yn East-Afrika yn Kenia en it [[Nasjonale Park Tsavo-East]]. De twifelriedige ûndersoarten: * ''Panthera leo sinhaleyus'', bekend as de Srylankaanske liuw, dy't likernôch 39.000 jier lyn útstoarn wêze soe. De fynst fan twa tosken by Kuruwita foarmje it iennige bewiis dat it bist libbe. Op basis dêrfan hat Paulus Deraniyagala yn 1939 de liuw as in nije ûndersoarte beskreaun. * ''Panthera leo europaea'', bekend as de Europeeske liuw. Nei alle gedachten identyk oan 'e Perzyske liuw (''Panthera leo persica'') of de hoaleliuw (''Panthera leo spelaea''). Syn klassifisearing as ûndersoarte wie net mei bewiis ûnderboud. De soarte stoar om 100 nei Kristus út troch ferfolging en libbe op de Balkan, [[Itaalje]], it suden fan [[Frankryk]] en it Ibearyske skiereilân en wie foar de antike Griken en Romeinen in populêre jachttrofee. * ''Panthera leo youngi'' of ''Panthera youngi''. Libbe sûnt 350.000 jier lyn yn grutte oantallen. De relaasje mei de besteande liuwe-ûndersoarten is net dúdlik, it kin om in oare diersoarte gean. * ''Panthera leo maculatus'', bekend as de Marozi of de bûnte liuw. In bûnte kateftige dy't liket op in liuw mei loaihoarseftige plakken en oan it begjin fan 'e 20e iuw yn Kenia waarnommen waard. Der wurdt sein dat der hûden fan sketten eksimplaren besteane, mar gjin dêrfan binne oan biologen beskikber steld, sadat der gjin definityf útslutsel jûn wurde kin oer de aard fan it bist. Neffens in publikaasje yn 1963 soe de marozi in kleurmorf fan in bekende ûndersoarte wêze, wêrby't guon bisten harren welpplakken yn 'e facht net ferlearen by it folwoeksen wurden. Mocht it in aparte soarte west ha, dan is it bist yn 1931 útstoarn. It is net oannimlik dat dit dier in krusing west hat tusken in liuw en in loaihoars. === Wite liuwen === [[Ofbyld:Animal Lion 1.jpg|thumb|260px|Wite liuw.]] De wite liuwen binne gjin aparte ûndersoarte, mar in bysûndere foarm mei de genetyske oandwaning [[leukisme]], dat in wite fachtkleur feroarsaket, lykas dy fan wite tigers. De oandwaning is te ferlikenjen mei [[melanisme]], itjinge resultearret yn swarte loaihoarsen. Wite liuwen binne gjin [[albino]]'s, om it pigmint fan 'e eagen en hûd normaal is. De wite Transvaalske liuw (''Panthera leo krugeri'') wurdt út en troch oantroffen yn en om it Krugerpark en it oangrinzgjende wyldreservaat Timbavati yn it easten fan Súd-Afrika, mar komt faker yn finzenskip foar, dêr't fokkers selektyf wurkje. De ûngewoane rjemmekleurige pels is fan it resessive gen ôfkomstich. Iuwenlang waard it bestean fan wite liuwen as in leginde ôfdien. De earste waarnimmingen wiene der sûnt it begjin fan 'e 20e iuw, mar it duorre frjemd genôch noch oant 1975 dat in nêst wite liuwen ûntdutsen waard yn it wyldreservaat Timbavati. === Pleistoseenliuwen === Yn it [[Pleistoseen]] bestiene der ferskate oare soarten liuwen. Dy waarden histoarysk as ûndersoarten fan 'e liuw sjoen, mar troch nije [[DNA|DNA-ûndersyk]] is yn 'e ienentweintichste iuw dúdlik wurden dat it eins sustersoarten wiene, dy't op deselde hichte as de liuw stiene: [[Ofbyld:Cave lion range.png|thumb|250px|Fersprieding hoaleliuwen]] * ''Panthera atrox'', bekend as de [[Amerikaanske liuw]] of de Amerikaanske hoaleliuw. Libbe 130.000 oant 12.800 jier ferlyn fan [[Kanada]] oant [[Meksiko]]. De liuw wie likernôch 25% grutter as de moderne liuw en ien fan 'e grutst bekende kateftigen ea. * ''Panthera spelaea'', bekend as de [[hoaleliuw]]. Libbe tusken 700.000 oant 13.000 jier lyn fan West-Europa oant Noardwest-Amearika. * ''Panthera fossilis'', de [[âldere hoaleliuw]], in soarte werfan't yn Euraazje fossilen fûn binne. Libbe fan it Midden-Pleistoseen oant mooglik it Ier-Pleistoseen. Wurdt histoarysk as in ûndersoarte fan 'e liuw beskôge, mar hjoed-de-dei as in foarâlder of in grono-ûndersoarte fan 'e hoaleliuw. == Gedrach == De liuw is de iennige kateftige dy't yn in groep libbet. Trochstrings bestiet sa'n groep út fiif folwoeksen wyfkes (twa oant twintich), ien of twa folwoeksen mantsjes (oant acht) en harren jongen en ûnfolwoeksen neiteam. Somtiden bestiet in groep út mear as 30 liuwen. It is in losse groep en se kinne ek lytsere groepkes foarmje. As liuwen fan 'e selde groep inoar tsjinkomme folget der in ritueel fan wriuwe, slikje en spinne. Frjemde liuwen wurde meast fuortjage, of it no mantsjes of wyfkes binne. Liuwinnen bliuwe harren hiele libben by deselde groep, mantsjes meastentiids trije as fjouwer jier. Mantsjes sûnder in groep swalkje en dogge dat allinne of mei oare mantsjes. Sokke swalkjende mantsjes wurde yn 'e regel minder âld. De groep hat dêrfoaroer in fêst territoarium. Yn 'e [[Serengeti]] folgje se lykwols faak de trekkende [[gnoe]]'s, [[sebra]]'s en [[gazelle]]n. [[Ofbyld:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|left|Mantsje en wyfke mei proai.]] In grutste diel fan 'e dei docht in liuw neat. Se lizze somtiden wol 20 oeren deis yn it skaad te rêsten en binne allinne aktyf om te jeijen. De liuw yt benammen proaien tusken de 50 en 300 kg, mar as dy net oanwêzich binne siket er lytsere of gruttere bisten. It binne benammen de liuwinnen dy't jeije; 81% fan al it fretten yn in groep wurdt fongen troch wyfkes. Mantsjes kinne lykwols ek in proai deadzje. [[Ofbyld:Lion and Eland, Nossob Valley, Kgalagadi Transfrontier Park (13337558803).jpg|thumb|250px|Jeijende liuw.]] De liuw jaget allinne, yn pearkes of yn gruttere groepen. Wat grutter de jachtgroep, wat grutter de proai. In groep liuwen jaacht fral op antilopen, sebra's, [[buffel]]s, [[hart]]en (yn Yndia) en oare grutte [[herbivoar]]en. Se besykje de proai nei in plak te jeijen, dêr't in stik of wat oare liuwinnen wachtsje om him te fangen. De liuw beslûpt earst de proai en falt dêrnei mei in flugge sprint oan. By sa'n oanfal kin de liuw 60 km yn it oere helje. Gruttere proaidieren wurde smoard, wylst de lytsere dieren deade wurde troch yn 'e kop, nekke of it boarst te biten. As in proai fongen is, wurdt de hierargy fan 'e groep sichtber. De folwoeksen mantsjes meie earst ite. As dy sêd binne, krije de liuwinnen en de welpen fan wat der oer is. In liuw fret ek wol kringen oan en somtiden stelt er it iten fan oare bisten, lykas [[hyena]]'s, loaihoarsen of jachtloaihoarsen. Minsken wurde yn 'e regel net oanfallen. Sike of ferwûne bisten akseptearje ek frij lytse proaien, lykas rotten, hagedissen, fisken en sels nuten. As de lieder fan in groep útdage wurdt troch in swalkend mantsje, sil er fechtsje foar syn posysje. Soms bart it ek troch de grutter wurdende manlike welpen. Dominante liuwen en útdagers binne meastentiids tusken de fiif en tsien jier âld. De ferliezer moat de groep ferlitte en de winner wurdt of bliuwt de lieder. In nije lieder sil earst alle welpen dy't op dat stuit yn 'e groep libje, deadzje. Sa soarget er der foar dat de wyfkes wer fruchtber wurde. Salang wyfkes jongen ha wurde se dat net. De liuw kin dan foar eigen neiteam soargje. [[Ofbyld:Asiatic Lions Mating in Gir Forest.jpg|thumb|left|Pearjende liuwen yn it Gir-wâld.]] Liuwen ha gjin fêste peartiid. It komt geregeld foar dat liuwinnnen yn in groep tagelyk yn 'e [[joeitiid]] reitsje, sadat meastentiids welpen tagelyk berne wurde. Wyfkes sûgje ek de welpen fan oare wyfkes. Der stjerre in soad welpen mei't nije mantsjes de welpen deadzje en swakke welpen meastentiids oan harren lot oerlitten wurde. [[Ofbyld:Lion Cubs, Chobe National Park, Botswana.jpg|thumb|250px|Welpen.]] Nei de draachtiid fan hûndert dagen wurde twa oant seis jongen berne op in skûlplak tusken lang gers, yn tichte strewellen of tusken rotsen. De welpen binne by de berte blyn; de eagen geane earst trije oant alve dagen letter iepen. Nei in moanne begjinne se om te swalkjen en nei twa moannen geane se mei de folwoeksen bisten mei as dy te jeijen gean. De sûchtiid duorret likernôch acht moannen. Nei 18 moannen binne se selsstannich en nei fiif jier folgroeid. De liuw âlet lûd, it mantsje âlet lûder. Fral nachts is it âljen fan 'e liuw goed te hearren, somtiden wol op in ôfstân fan 8 km. Mei it âljen hâldt de liuw kontakt mei de rest fan 'e groep. Hy jout dêrmei syn oanwêzigens en posysje oan en mooglik ek syn status yn 'e groep. Yn it wyld wurdt in liuw likernôch 10 oant 14 jier, yn finzenskip kin in liuw wol 20 jier âld wurde. == Minskefretters == [[Ofbyld:Lionsoftsavo2008.jpg|thumb|left|De minskefretters fan Tsavo (Field Museum of Natural History, Chicago).]] Minsken foarmje yn 'e regel gjin proai foar de liuw. Bekend binne lykwols de oanfallen fan liuwen op minsken by de bou fan in brêge oer de Tsavorivier yn Kenia yn 1898. Yn 'e njoggen moannen dat de brêge boud waard foelen liuwen 28 spoarweiarbeiders oan. In oar bekend gefal wie de minskefretter fan Mfuwe út 1991, dy't ferantwurdlik wie foar de dea fan seis minsken yn 'e delling fan 'e Luangwa, Sambia. De jagers dy't de minskefretters deaden beskreaune it rôfsuchtige gedrach fan 'e bisten yn 'e boeken. Der wiene opfallende oerienkomsten tusken de minskefretters fan Tsavo en Mfuwe. It gie yn beide gefallen om útsûnderlik grutte liuwen sûnder moannen en dy't te lijen hiene fan toskbedjer. Oanfallen op minsken troch liuwen wurdt struktureel ûndersocht. Amerikaanske en Tanzaniaanske wittenskippers berjochten dat oanfallen op minsken op it Tanzaniaanske plattelân tusken 1990 en 2005 tanommen binne. Teminsten 871 minsken waarden yn dat tiidrek oanfallen en in soad dêrfan opfretten, in oantal dat folle heger is as de ferneamde Tsavo-oanfallen fan in iuw earder. De foarfallen fûnen plak yn 'e omkriten fan it Nasjonale Park Selous, yn it Rufiji-district en yn 'e provinsje Lindi by de grins mei Mozambyk. Troch de befolkingsgroei nimme needlottige moetings mei wylde bisten ta. Yn Tanzania is bygelyks de befoking tusken 1988 en 2002 mei in tredde tanommen (1988: 23,1 miljoen, 2002: 34,6 miljoen) en de taname fan moetings tusken minsken en liuwen rint dêr parallel mei. Dêrnjonken binne de populaasjes fan 'e favorite proaien fan liuwen drastysk ôfnommen. Dêrfoaroer is oantal boskbargen foars groeid. Yn gebieten wêr't minsken de omjouwing fan 'e Serengeti feroare ha, binne boskbaren no de belangrykste proai fan liuwen woarn. By ûndersyk die bliken fan 39% fan 'e oanfallen barde yn 'e tiid fan 'e rispinge tusken maart en maaie as boeren op it fjild sliepe om it gewaaks te beskermjen tsjin de foerazjearende boskbargen. It docht bliken dat de boskbargen de liuwen nei de minsken lokke.<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104360 US National Science Foundation: ''Lion Attacks on Humans Increase in Tanzania'', 17 augustus 2005.]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:nl:Leeuw]] en [[:sa:Leeu]] (Undersoarten) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Panthera leo|liuw}} }} [[Kategory:Liuw| ]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] co7fwj5ubv6577v2seg56joc1ibd9sr Hoaleliuw 0 179846 1233992 1206277 2026-07-07T15:49:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1233992 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hoaleliuw |Ofbyld= [[File:W._Gornig_-_P._spelaea_spelaea.png|250px]] <br><small>Artistike rekonstruksje.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera spelaea |Beskriuwer, jier= [[Georg August Goldfuß|Goldfuß]], 1810 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de hoaleliuw (Panthera spelaea).png|center|250px]] }} De '''hoaleliuw''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera spelaea''), inkeld ek wol de '''steppeliuw''' neamd, is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] of loaihoarsen (''Panthera''). Dit bist libbe fan likernôch 600.000 oant 13.000 jier lyn en wie lânseigen yn in grut diel fan [[Jeraazje]] en it noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. Undersyk nei it [[DNA]] fan 'e hoaleliuw hat útwiisd dat it beslist in selsstannige [[soarte]] wie, dy't los stie fan (mar wol nau besibbe wie oan) de moderne [[liuw]] (''Panthera leo''). Aldere [[fossilen]] fan 'e hoaleliuw litte sjen dat it ien fan 'e grutste kateftigen wie dy't ea libbe hat. It wie in wichtich lid fan 'e ([[Let-Pleistosene massa-ekstinksje|letter hast hielendal útstoarne]]) [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[megafauna]] en ien fan 'e gefaarlikste [[predaasje|rôfdieren]] fan syn tiid. De [[minsken]] dy't doe libben, sawol de [[Neändertaler]]s as [[Cro-Magnonminske|ier moderne minsken]], hiene ynteraksje mei de hoaleliuw, wat bewiisd wurdt troch de weromfûne bewurke [[pels|pelzen]] fan it bist, dy't se as [[klean]] brûkten, en troch ôfbyldings fan hoaleliuwen yn [[grotskildering]]s en oare [[keunst]]foarmen. ==Taksonomy== De hoaleliuw waard yn [[1810]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun, doe noch ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Felis spelaea'', troch de [[paleöntolooch]] [[Georg August Goldfuß]]. Dyselde basearre him op in [[fossile]] [[plasse]] dy't yn in [[grot]] yn súdlik [[Dútslân]] fûn wie en mooglik datearre út 'e [[Würm-glasiaal]] (115.000–11.700 jier lyn yn 'e [[Alpen]]). Yn lettere jierren beskôgen ferskate wittenskippers de hoaleliuw as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[liuw]] (''Panthera leo''), en sadwaande droech it bist lange tiid de wittenskiplike namme ''Panthera leo spelaea''. J.Th.&nbsp;Groiß skreau yn [[1996]] dat de hoaleliuw op basis fan 'e foarm fan syn plasse nauwer besibbe wêze moast oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris'') en dêrom ''Panthera tigris spelaea'' hjitte moast, mar dy teory krige gjin neifolging. [[File:Panthera_leo_spelaea_in_Vienna.jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in hoaleliuw yn it [[Natoerhistoarysk Museum (Wenen)|Natoerhistoarysk Museum]] te [[Wenen]].]] Ut [[morfology]]ske ûndersiken dy't yn 'e [[1990-er jierren|1990-er]] en [[2000-er jierren]] dien waarden, kaam nei foarren dat de hoaleliuw dúdlik fan oare [[kateftigen]] ôfwiek wat de [[anatomy]] fan syn plasse en [[gebit]] oanbelange. Der waard doe oppenearre dat soks de status fan in selsstannige [[soarte]] foar dit bist rjochtfeardigje soe. [[DNA|DNA-ûndersiken]] brochten tusken [[2008]] en [[2016]] oan it ljocht dat de hoaleliuw yndie in selsstannige soarte wie, dy't dan wol nau besibbe wie oan 'e (gewoane) liuw, mar gjin ûndersoarte fan dat bist wie. ==Fersprieding== De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e hoaleliuw besloech it grutste part fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kontinint]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] lei de noardgrins fan it areaal by in nei it suden ta ynbûgde line fan súdlik [[Wales]] oant it [[Ingelske greefskip|greefskip]] [[Lincolnshire]] yn eastlik [[Ingelân]]. Fierders ûntbriek de hoaleliuw yn Jeropa allinnich yn [[Iislân]], op it [[Skandinavysk Skiereilân]] en op 'e eilannen yn 'e [[Eastsee]] en de [[Middellânske See]]. It bist liket fral in soad foarkommen te hawwen op it [[Ibearysk Skiereilân]], yn it suden fan [[Grut-Brittanje (eilân)|Ingelân en Wales]], yn [[Midden-Jeropa]], op 'e [[Balkan]], op 'e [[Pontysk-Kaspyske Steppe]] en yn 'e [[Oeral]]. Yn [[Aazje]] kaam de hoaleliuw foar oant en mei de kust fan 'e [[Beringsee]] op it [[Tsjûkotkaskiereilân]] en it [[Kamtsjatkaskiereilân]]. De noardgrins fan it ferspriedingsgebiet lei yn it hege noarden fan [[Sibearje]], wylst yn it suden [[Transkaukaazje]], [[Sintraal-Aazje]], it noarden fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], it meastepart fan [[Mongoalje]] en it noardwesten fan [[Mantsjoerije]] der noch ta hearden. Der besteane oanwizings dat de hoaleliuw ek foarkaam op it [[Koreaanske Skiereilân]], mar dat is net wis. [[File:Panthera_leo_spelaea_MHNT.PAL.2009.0.1_Montmaurin_Pl%C3%A9istoc%C3%A8ne.jpg|right|thumb|250px|De [[plasse]] fan in hoaleliuw, te sjen yn it [[Museum fan Toulouse]] yn [[Frankryk]].]] Oare kant de [[Beringstrjitte]], yn [[Noard-Amearika]], kaam de hoaleliuw foar op it hiele fêstelân fan wat no de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] is, útsein de súdlike helte fan [[Súdeast-Alaska]]. Teffens libbe er yn dielen fan wat no de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske territoaria|gebietsdielen]] [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]] binne. De uterste eastgrins fan it ferspriedingsgebiet omfieme de [[Grutte Bearemar]] en berikte hast de [[Grutte Slavemar]]. ==Evolúsje== Op liuwen lykjende [[panters (skaai)|panterynske]] [[kateftigen]] ûntjoegen har [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] foar it earst tusken 1,7 en 1,2&nbsp;miljoen jier lyn yn 'e [[Olduvaikleau]] yn wat no [[Tanzania]] is. Dy bisten wreiden har dêrwei út oer hiele [[Afrika]] en ûntwikkelen har ûnderwilens geandewei fierder. Om 'e ein fan it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]] en it begjin fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] hinne ferspraten se har fia it [[Midden-Easten]] ek oer [[Jeropa]] en westlik [[Sibearje]]. De âldste [[fossilen]] út dy tiid (±700.000 jier lyn) binne fan 'e [[âldere hoaleliuw]] (''Panthera fossilis'' of ''Panthera spelaea fossilis''). Dat bist kin as in aparte [[soarte]] sjoen wurde, mar ek as in [[ûndersoarte]] fan 'e hoaleliuw. As de âldere hoaleliuw der los fan sjoen wurdt, ûntwikkele de hoaleliuw him omtrint 600.000 jier lyn as in selsstannige soarte. Undersyk yn [[2020]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten wiisde út dat hoaleliuwen en (gewoane) liuwen har oant 500.000 jier lyn noch mei-inoar [[fuortplanting|fuortplanten]], mar nei 470.000 jier lyn net mear. [[File:18_PanneauDesLions(PartieDroite)BisonsPoursuivisParDesLions.jpg|left|thumb|250px|Hoaleliuwen en [[wisint]]en ôfbylde yn in [[grotskildering]] yn 'e [[Grot fan Chauvet]] yn [[Frankryk]].]] ==Undersoarten== Der wurde oer it algemien twa [[ûndersoarte]]n fan 'e hoaleliuw erkend. De gewoane hoaleliuw (''Panthera spelaea spelaea'') libbe yn [[Jeropa]] en westlik en sintraal [[Noard-Aazje]], wylst de Beringhoaleliuw (''Panthera spelaea vereshchagini'') yn it [[Beringlân]] oan wjerskanten fan 'e [[Beringstrjitte]] yn it noardeasten fan Aazje en it noardwesten fan [[Noard-Amearika]] foarkaam. De ierste fossilen fan 'e hoaleliuw, dy't fan 700.000 jier lyn datearje, wurde gauris as in aparte soarte beskôge, de [[âldere hoaleliuw]] (''Panthera fossilis''), mar soms wurdt dat bist as in trêde ûndersoarte fan 'e hoaleliuw oantsjut, mei de [[wittenskiplike namme]] ''Panthera spelaea fossilis''. [[Spesimen|Spesimina]] mei skaaimerken dy't de midden hâlde tusken de âldere hoaleliuw en de (echte) hoaleliuw, wurde oantsjut as de tuskenbeiden hoaleliuw (''Panthera spelaea intermedia''). De [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox''), dy't oan 'e ein fan it [[Pleistoseen]] libbe yn wat no de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] binne, stamme grif fan 'e hoaleliuw ôf, mar wie beslist in selsstannige soarte. It wie in sustersoarte fan 'e hoaleliuw sa't dy yn it [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]] bestie en in dochtersoarte fan 'e ierdere hoaleliuw út it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]]. De ôfspjalting fan 'e Amerikaanske liuw fan 'e hoaleliuw waard feroarsake trochdat de [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it súdlike diel fan [[Noard-Amearika]] op in stuit fan 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]] skaat rekke troch de útwreiding fan 'e [[Kordillera-iiskape]] yn 'e noardlike [[Rocky Mountains]]. Earst tochten saakkundigen dat de ôfspjalting omtrint 340.000 jier lyn plakfûn hie, mar út lettere ûndersiken die bliken dat it om 165.000 jier lyn hinne west hawwe moat, om't de hoaleliuw him pas tusken 190.000 en 130.000 jier lyn foar it earst nei Noard-Amearika fersprate. [[File:Panthera_spelaea_size_comparison.jpg|right|thumb|250px|It by de tiid lâns belúnjen yn grutte fan 'e hoaleliuw werjûn yn ôfbyldings op deselde skaal fan [[plasse]]n en byhearrende artistike rekonstruksjes. F.b.n.û.: in [[âldere hoaleliuw]] (''P. (spelaea) fossilis'', [[♂]]) út [[Château (Saône-et-Loire)|Château]] yn [[Frankryk]], 600.000 jier lyn; in hoaleliuw (♂ of [[♀]]) út 'e [[Niedźwiedziagrot]] yn [[Poalen]], 130.000–80.000 jier lyn; in hoaleliuw (♂) út [[Siegsdorf]] yn [[Dútslân]], 57.000–29.000 jier lyn; in hoaleliuw (♀) út [[Zandobbio]] yn [[Itaalje]], 130.000–115.000 jier lyn; en in hoaleliuw (♀) út 'e [[Krysjtalevagrot]] yn 'e [[Oekraïne]], 21.000–22.000 jier lyn.]] ==Uterlike skaaimerken== Opdobbe [[fossilen]] fan 'e hoaleliuw toane ûntsjinstriidber it formaat fan it bist, wylst kontemporêne ôfbyldings fan 'e hoaleliuw, yn 'e foarm fan [[grotskildering]]s en [[byldhouwurk|byldsjes]], oanwizings jouwe oangeande it uterlik. Ta ferliking: de moderne [[liuw]] (''Panthera leo'') hat trochinoar in kop-romplingte fan 160–208&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[skouder|skofthichte]] fan 107–123&nbsp;sm en in gewicht fan 110–225&nbsp;[[kg]]. Dêrby is sprake fan in oansjenlike mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't de [[mantsje]]s in slach grutter en swierder binne as de [[liuwinne]]n en har boppedat ûnderskiede troch [[moannen (hier)|moannen]] yn 'e [[nekke]] en op 'e [[hals]], dy't dûnkerder fan [[kleur]] binne as de rest fan 'e [[pels]]. Iere hoaleliuwen wiene in hiel stik grutter as de liuw, mei in kop-romplingte fan nei skatting 250–290&nbsp;sm, in skofthichte fan 140–150&nbsp;sm en in gewicht fan 400–500&nbsp;kg. Dêrmei wiene dy bisten de grutste [[kateftigen]] dy't ea libbe hawwe. Hoaleliuwen út it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] wiene lykwols lytser, hoewol doe noch altyd de grutste kateftigen op 'e wrâld, mei in kop-romplingte fan nei skatting 200–221&nbsp;sm en in skofthichte fan 110–120&nbsp;sm. De hoaleliuw kromp geandewei syn evolúsje hieltyd fierder, en de lêste leden fan dizze soarte, dy't oerlibben oant likernôch 13.000 jier lyn, hiene in kop-romplingte fan 120–130&nbsp;sm, in skofthichte fan 70–75&nbsp;sm en in gewicht fan 70–90&nbsp;kg. Krekt as by de liuw wiene by de hoaleliuw ek hieltyd de mantsjes oansjenlik grutter en swierder as de liuwinnen. Op it mêd fan 'e [[morfology]] ûnderskate de hoaleliuw him fan 'e (gewoane) liuw troch in ferhâldingsgewiis langere en smellere [[snút]]. Mar fierders lieken hoaleliuwen kwa lichemsfoarm tige op 'e liuwen fan hjoed de dei. Yn [[2016]] die bliken dat in [[mummy|mummifisearre]] bistelyk mei noch wat [[hier (begroeiïng)|hier]] derop, dat fûn wie yn 'e neite fan 'e [[rivier]] de [[Maly Anjûj]] op it [[Tsjûkotkaskiereilân]] yn it [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], in [[folwoeksen]] hoaleliuw wie. Ferliking mei hier fan 'e (gewoane) liuw brocht oan it ljocht dat de hoaleliuw nei alle gedachten in [[pels]] hie fan in selde [[giel]]ige [[kleur]] as de liuw, mar dan in [[tint]] ljochter en wat mear útskaaiend nei [[griis]]. As oanpassing oan it folle [[kâld]]ere [[klimaat]] yn it [[Jeraazje]] fan 'e [[iistiid]] (yn ferhâlding mei it klimaat fan [[Afrika]]) tinke saakkundigen dat de hoaleliuw [[ûnderhier]] hân hawwe moat dat bestie út in laach tige ticht, giel oant [[wyt]], [[dûns (hier)|dûnseftich]] hier. It [[hier (begroeiïng)|boppehier]] wie minder ticht en wat dûnkerder fan kleur. In grotskildering yn 'e [[Grot fan Chauvet]] yn [[Frankryk]] fan in hoaleliuw mei in [[skroatum]] mar sûnder moannen liket te suggerearjen dat manlike hoaleliuwen, oars as mantsjes fan 'e gewoane liuw, gjin of mar amper moannen hiene. [[File:Landesmuseum_W%C3%BCrttemberg_-Vogelherdh%C3%B6hle-L%C3%B6wenk%C3%B6pfchen536.jpg|left|thumb|250px|In hoaleliuwekop útsnien yn bonke, opdobbe yn 'e [[Vogelherdgrot]] yn [[Dútslân]] en datearjend fan 40.000–35.000 jier lyn.]] ==Paleobiology== ===Biotoop=== Hoaleliuwen wiene bisten dy't har relatyf maklik oanpasten oan ferskillende [[lânskip]]stypen. Saakkundigen binne fan tinken dat se de foarkar joegen oan iepen [[flakte]]n, lykas [[steppe]]s en [[toendra's]], mar se libben ek yn [[berchtme]]n. [[Fossilen]] binne yn 'e [[Alpen]] en yn it [[Jablonovyberchtme]] yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[republiken fan Ruslân|dielrepublyk]] [[Boerjaasje]] oantroffen oant op in hichte fan 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Dêrby moat oantekene wurde dat se [[biotoop|berchbiotopen]] op dy hichte nei alle gedachten net it hiele jier rûn bewennen. De beneaming 'hoaleliuw' en it soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Panthera spelaea'' ferwize allebeide nei it húsmanjen yn [[grot]]ten. Lykwols kamen hoaleliuwen dêr nei alle gedachten mar komselden. De nammen tsjutte dan ek mear op it plak dêr't de earste hoaleliuwefossilen oantroffen waarden as op 'e eigentlike libbenswize fan 'e bisten. ===Ekology=== De hoaleliuw wie ien fan 'e grutste en gefaarlikste [[rôfdier|toprôfdieren]] fan syn tiid en in wichtich lid fan 'e [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[megafauna]], dy't letter fierhinne [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Oare grutte rôfdieren, dêr't de hoaleliuw mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moast, wiene yn [[Jeraazje]] û.o. de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[hoalehyena]] (''Crocuta spelaea''), de [[Aziatyske hoalehyena]] (''Crocuta ultima''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos'') en it [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea''), en yn [[Noard-Amearika]] û.o. de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum'') en de [[Beringwolf]] (in histoaryske populaasje fan 'e grize wolf). [[File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Ant%C3%B3n.jpg|right|thumb|300px|In artistike ympresje fan it libben op 'e [[steppe]]s fan 'e [[lêste iistiid]], mei hoaleliuwen dy't in [[rindier]] opfrette. Ek ôfbylde: [[wylde hynder]]s, [[wolhierrige mammoet]]en en in [[wolhierrige noashoarn]]. Keunstner: [[Mauricio Antón]].]] Wat [[proai]]en oangiet, makke, neffens de útkomsten fan ûndersiken nei it [[kollageen]] yn 'e [[bonke]]n fan hoaleliuwen út Jeropa en it [[Beringlân]], fral it [[rindier]] (''Rangifer tarandus'') in wichtich part fan har dieet út. Oare proaidieren wiene it [[reuzehart]] (''Megaloceros giganteus''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), it [[wylde hynder]] (''Equus ferus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), de [[oerokse]] (''Bos primigenius''), de [[wisint]] (''Bison bonasus''), de [[steppewisint]] (''Bison priscus'') en jongen fan 'e [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus''), de [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis'') en de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''). ===Sosjaal hâlden en dragen=== Oft hoaleliuwen ek yn [[troep (bistegroep)|troepen]] libben fan ien [[mantsje]] mei ferskate [[liuwinne]]n en harren [[liuw|welpen]], sa't [[liuw]]en dat dogge, is ûndúdlik. In [[isotoop|isotopyske]] analyze dy't Hervé Bochems yn [[2015]] útfierde, suggerearre dat hoaleliuwen, alteast yn [[Jeropa]], skoan ris [[solitêr]] libbe hawwe kinne. Hy basearre dy teory op it fersille karakter fan hoaleliuwefynsten, dat in folle yndividualistysker byld jout as in gelikense analyze fan 'e liuw. Ferskate oare saakkundigen hawwe útholden dat it ûntbrekken fan [[moannen (hier)|moannen]] by mantsjeshoaleliuwen derop wiist dat se net yn troepen libben, de wichtigens yn acht nommen fan moannen yn 'e sosjale hierargy fan liuwetroepen. Oan 'e oare kant oppenearren Boekorov et al. yn [[2021]] de [[hypoteze]] dat hoaleliuwen yn sawol Jeropa as it [[Beringlân]] yn gruttere troepen [[jacht (aktiviteit)|jagen]] as gewoane liuwen, om't [[seksuele dimorfy]] kwa lichemsgrutte en -gewicht by hoaleliuwen sterker oanwêzich wie as by hjoeddeistige liuwen en by solitêr libjende grutte [[kateftigen]] lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Se joegen lykwols ta dat de beskikbere ynformaasje op dit mêd ûntarikkend is om mei wissichheid konklúzjes te lûken. [[File:Panthera fossilis size diagram.svg|left|thumb|300px|Ferliking yn grutte fan 'e hoaleliuw mei de [[minske]]. Yn read de iere [[âldere hoaleliuw]] (''P. (s.) fossilis'') en yn giel de lettere, lytsere hoaleliuw út it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]].]] ==Relaasje mei minsken== Hoaleliuwen waarden [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch [[minsken]] by wat in tige nuodlik dwaan west hawwe moat. Der binne bewizen opdobbe foar de jacht op hoaleliuwen troch de [[Neändertaler]] (''Homo neanderthalensis'') yn it [[Paleolitikum|Mid-Paleolitikum]] en teffens troch de [[Cro-Magnonminske|iere moderne minske]] (''Homo sapiens'') yn it [[Paleolitikum|Let-Paleolitikum]]. De bewizen binne fan it dragen fan 'e bewurke [[pels|pelzen]] fan 'e hoaleliuw troch minsken, û.m. yn [[La Garma]] yn [[Spanje]], in [[argeology]]sk fynplak dat tebekgiet oant it [[Magdalenyn]], 17.000 oant 12.000 jier ferlyn. In oar bewiis foar de omgong tusken hoaleliuwen en minsken is dat de ier moderne minske hoaleliuwen ek ôfbylde yn syn [[keunst]]uterings, bygelyks yn úthoude [[byldhouwurk|byldsjes]], [[grotskildering]]s en [[gravearjen|gravearrings]] op [[bonke]]n en yn [[stien]]nen. Sa binne hoaleliuwen te sjen op 'e grotskilderings yn 'e saneamde Keamer fan 'e Kateftigen yn 'e ferneamde [[Grotten fan Lascaux]] yn [[Frankryk]], dy't datearje fan 17.000 oant 12.000 jier lyn. In oar bekend foarbyld is de saneamde [[Löwenmensch]], in byldsje fan in man mei in hoaleliuwekop fan 41.000 oant 35.000 jier âld, dat fûn is yn 'e [[Hohlenstein-Stadel]]grot yn [[Dútslân]]. Ek binne op ferskate plakken [[hoektosk]]en fan hoaleliuwen weromfûn mei gatsjes deryn boarre. It tinken is dat dy troch minsken as [[sieraad|sieraden]] of [[jachttrofee]]ën oan in koarde om 'e [[hals]] droegen waarden. [[File:Sparta_body_lateral_view.png|right|thumb|250px|"Sparta", in 28.000 jier âld [[mummy|mummifi-searre]] [[lyk]] fan in hoaleliuwewelpke, dat opdobbe is oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Semjûeljach]] yn [[Sibearje]].]] ==Utstjerren== [[Koalstofdatearring]] fan hoaleliuwerestanten hat útwiisd dat de soarte troch syn hiele [[ferspriedingsgebiet]] hinne oeral likernôch tagelyk [[útstjerren (biology)|útstoar]]. Dat barde oan 'e ein fan it [[Pleistoseen]], omtrint 15.000 oant 14.000 jier lyn as ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. It hat wol kâns dat de hoaleliuw it noch 1.000&nbsp;jier langer úthold, oant 13.000 jier lyn, yn it uterste eastlike part fan syn Noardamerikaanske areaal, yn wat no de [[Noardwestlike Territoaria]] fan [[Kanada]] binne. De tiid fan dit útstjerren komt rûchwei oerien mei it begjin fan 'e [[Bølling-Allerød-ynterstadiaal]], in [[waarm]]ere perioade dy't oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] de ynstoarting fan it [[ekosysteem]] op 'e noardlike [[steppe]]s fan [[Jeraazje]] en it [[Beringlân]] feroarsake. De krekte oarsaak fan it útstjerren fan 'e hoaleliuw is ûnbekend. It tinken is dat ferskate faktoaren deroan bydroegen hawwe, mar yn hokker mjitte is no net mear nei te gean. Yn it foarste plak hiene de hoaleliuw en de oare Pleistosene megafauna (mammoeten, reuzeharten, hoalebearen ensfh.) har sa spesjalisearre yn 'e iistiid dat se har net (fluch genôch) oanpasse koene oan it hommels feroarjende [[klimaat]]. De kym fan dat probleem liket al earder lein te wêzen, mei't de hoaleliuw tusken 47.000 en 18.000 jier lyn in [[populaasjeflessehals]] trochmakke dêr't syn [[genetika|genetysk]] ferskaat oansjenlik troch belune. Dy ûntwikkeling liket alteast foar in part oandreaun te wêzen troch it hieltyd ynstabiler wurden fan it iistiidklimaat. It makke dat de hoaleliuw oan 'e ein fan it Pleistoseen nammenste kwetsberder wie. In oare faktor yn it útstjerren wie [[habitatferlies]], mei't in grut diel fan it steppebiotoop dêr't de hoaleliuw ôfhinklik fan wie, troch de opwaarmjende [[temperatuer]]en feroare yn ticht begroeide [[wâld]]en dêr't de bisten har net rêde koene. Ek in ôfname yn 'e beskikberens dan [[proai]]dieren, dy't krektlyk ûnder de [[klimaatferoaring]] te lijen hiene, moat it oerlibjen fan 'e hoaleliuw dreger makke hawwe. Ta einbeslút is ek bejaging troch minsken oantsjut as ien fan 'e oarsaken fan it útstjerren. ==Sjoch ek== * [[âldere hoaleliuw]] * [[Amerikaanske liuw]] * [[liuw]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_spelaea ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera spelaea}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Abgaazje]] [[Kategory:Fossyl yn Albaanje]] [[Kategory:Fossyl yn Armeenje]] [[Kategory:Fossyl yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Fossyl yn Belgje]] [[Kategory:Fossyl yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]] [[Kategory:Fossyl yn Denemark]] [[Kategory:Fossyl yn Dútslân]] [[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]] [[Kategory:Fossyl yn Estlân]] [[Kategory:Fossyl yn Frankryk]] [[Kategory:Fossyl yn Georgje]] [[Kategory:Fossyl yn Grikelân]] [[Kategory:Fossyl yn Guernsey]] [[Kategory:Fossyl yn Hongarije]] [[Kategory:Fossyl yn Ingelân]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Jersey]] [[Kategory:Fossyl yn Kazachstan]] [[Kategory:Fossyl yn Kosovo]] [[Kategory:Fossyl yn Kroaasje]] [[Kategory:Fossyl yn Letlân]] [[Kategory:Fossyl yn Litouwen]] [[Kategory:Fossyl yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Fossyl yn Moldaavje]] [[Kategory:Fossyl yn Montenegro]] [[Kategory:Fossyl yn Nederlân]] [[Kategory:Fossyl yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Fossyl yn de Oekraïne]] [[Kategory:Fossyl yn Poalen]] [[Kategory:Fossyl yn Portegal]] [[Kategory:Fossyl yn Roemeenje]] [[Kategory:Fossyl yn Servje]] [[Kategory:Fossyl yn Sibearje]] [[Kategory:Fossyl yn Sloveenje]] [[Kategory:Fossyl yn Slowakije]] [[Kategory:Fossyl yn Spanje]] [[Kategory:Fossyl yn Switserlân]] [[Kategory:Fossyl yn Tsjechje]] [[Kategory:Fossyl yn Turkije]] [[Kategory:Fossyl yn Wales]] [[Kategory:Fossyl yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Iran]] [[Kategory:Fossyl yn Kirgyzje]] [[Kategory:Fossyl yn Mongoalje]] [[Kategory:Fossyl yn Oezbekistan]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] [[Kategory:Fossyl yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Fossyl yn Turkmenistan]] [[Kategory:Fossyl yn Alaska]] [[Kategory:Fossyl yn Kanada]] hziefesr0v7vw36w487bn17ql6m1uaz Loaihoars 0 179988 1234082 1202961 2026-07-07T22:49:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234082 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=loaihoars |Ofbyld= [[File:Male_leopard_-_Mara.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera pardus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it loaihoars (Panthera pardus).png|center|250px]] <small>{{Color box|#ED1C24}} Hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#F26067}} Histoaryske fersprieding <br> {{Color box|#F9AEB3}} Prehistoaryske fersprieding </small> }} It '''loaihoars''' of de '''panter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera pardus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). In [[wyfke]] is in '''loaihoarsinne''' of '''panterinne''', en in jong is '''welp'''. Dizze [[soarte]] komt foar yn grutte dielen fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] en fan [[West-Aazje|West]]-, [[Súd-Aazje|Súd]]-, [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[East-Aazje]]. [[Histoarysk]] libbe dit bist ek yn dielen fan [[Noard-Afrika]]. Yn [[Jeropa]] [[útstjerren (biology)|stoar it út]] oan it begjin fan it [[Holoseen]] (11.700 jier lyn). It loaihoars is in grutte, krêftige en tige gefaarlike [[karnivoar]] mei in treflike [[skutkleur]]. Dy bestiet út in spikkelbûnte [[pels]] belein mei swarte plakjes dy't groepearre binne yn [[rozet]]ten op in bleek [[giel]]e oant [[goud (kleur)|gouden]] grûnkleur. Dit bist hat him oanpast oan it bestean yn in ferskaat oan [[biotopen]], fan it [[tropysk reinwâld]] oant de [[taiga]] en fan [[berchtme]]n oant de [[steppe]]. Loaihoarsen libje [[solitêr]] en binne benammentlik [[nachtdier|by nacht aktyf]]. De wichtichste bedrigings foar dizze soarte binne [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]], [[streuperij]] en [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. De [[IUCN]] klassifisearret it loaihoars as kwetsber, it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]]. ==Etymology== It [[Frysk]]e [[wurd]] "loaihoars" is in [[lienfertaling]] fan it [[Nederlânsk]]e ''luipaard''. "Hoars" (mei in [[stomme letter|stomme]] [[r]], rymt op "noas") is in âlde oantsjutting foar "hynder"; ferlykje it [[Ingelsk]]e ''horse''. It Nederlânske ''luipaard'' is in [[ferbastering]] fan it [[Aldfrânsk]]e ''leupart'' of mooglik it [[Midfrânsk]]e ''liepart'', beide ôfkomstich fan it [[Latyn]]ske ''leopardus''. Dat giet sels wer werom op it [[Aldgryksk]]e λέοπάρδος, ''leopardos''. Dat wurd is in gearstalling fan λέων, ''leōn'', dat "[[liuw]]" betsjut, en πάρδος, ''pardos'', dat "spikkelbûnt" betsjut, mei-inoar dus "spikkelbûnte liuw". Oarspronklik wie ''leopardos'' yn it Aldgryksk net de beneaming foar it loaihoars, mar foar it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''). De oare oantsjutting foar dit bist, "panter", komt fan it Latynske ''panther'', dat ek wer tebekgiet op in Aldgryksk wurd, πάνθηρ, ''pánthēr'', mei deselde betsjutting as yn it Frysk. ==Taksonomy== It loaihoars waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] foar syn ''[[Systema Naturæ]]''. Hy parte it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis pardus'' ta. Tsjintwurdich is ''Felis'' it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]], mar oarspronklik waarden alle [[kateftigen]] dêryn gearbrocht. De [[Dútslân|Dútske]] biolooch [[Lorenz Oken]] wie yn [[1816]] de earste dy't it loaihoars (mei alle oare spikkelbûnte kateftigen) yn it skaai fan 'e [[panters]] (''Panthera'') pleatste. Dy yndieling krige doedestiden net folle neifolging, en sadwaande behold it loaihoars foar it meastepart oant yn 'e iere [[tweintichste iuw]] de wittenskiplike namme ''Felis pardus'', of soms ''Leopardus pardus''. [[File:Leopard_(Panthera_pardus_pardus)_Kruger.jpg|left|thumb|250px|In loaihoars op stap yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]].]] Yn [[1902]] waard it loaihoars as [[typesoarte]] foar it skaai fan 'e panters keazen troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] biolooch [[Joel Asaph Allen]]. It wie de [[Ingelân|Ingelske]] taksonoom [[Reginald Innes Pocock]] dy't yn [[1917]] it skaai fan 'e panters gearstalde sa't dat no noch fierhinne bestiet, mei as libbene soarten it loaihoars, de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en de [[jagûar]] (''Panthera onca''). Oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] is dêr op basis fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') noch oan tafoege. Op dy manear krige it loaihoars syn hjoeddeistige wittenskiplike namme, ''Panthera pardus'', dat letterlik "spikkelbûnte panter" betsjut. ==Evolúsje== Undersyk nei it [[nukleêr DNA]] en it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] hat útwiisd dat it loaihoars him omtrint 4.350.000&nbsp;jier lyn fan 'e oare soarten ôfspjalte. Binnen de it panterskaai is it loaihoars it naust besibbe mei in [[klade]] dy't sawol de [[liuw]] (''Panthera leo'') as de [[jagûar]] (''Panthera onca'') omfettet, en minder nau mei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia''). Dêr moat by oantekene wurde dat in ûndersyk út [[2016]] oan it ljocht brocht dat it [[mitogondriaal genoom]] fan it loaihoars en de liuw mear op dat fan it snieloaihoars lykje as dat harren [[nukleêr genoom]] op dat fan it snieloaihoars liket. Dêrút waard ôflaat dat de [[foarâlden]] fan it loaihoars en de liuw (en nei't men oannimme mei ek de jagûar) op in stuit yn harren [[evolúsjeteory|evolúsje]] harsels [[krusing (biology)|hybridearre]] hawwe mei de foarâlden fan it snieloaihoars. [[File:Leopard_skeleton_(black_background).jpg|right|thumb|250px|It [[skelet]] fan in loaihoars.]] Dêr wurdt fan útgien dat de loaihoars-liuwegroep fanôf it [[Plioseen|Ier Plioseen]] (likernôch 5&nbsp;miljoen jier lyn) in grutte [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hie yn [[Afrika]] en [[Aazje]]. De âldste [[fossilen]] dy't ûntsjinstriidber fan it loaihoars binne, komme út [[East-Afrika]] en datearje fan likernôch 2&nbsp;miljoen jier lyn. Ut dy regio wei fersprate it loaihoars him úteinlings oer it hiele Afrikaanske [[kontinint]], en tusken 1,2&nbsp;miljoen en 600.000&nbsp;jier lyn wreide er syn fersprieding fia it [[Midden-Easten]] út nei [[Aazje]] en [[Jeropa]]. [[File:Leopard.ogv|loaihoars|thumb|Fideo fan in loaihoars yn it wyld.]] ==Fersprieding== ===Afrika=== De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan it loaihoars beslacht grutte dielen fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], hoewol't de [[populaasje (biology)|populaasjes]] dêr fragmintearre binne en oanhâldend fierder belúnje. Fral yn [[West-Afrika]] is it mei dit bist slim yn it neigean rekke troch in ynkrimping fan it areaal dy't 95% berint. Yn [[Mauretaanje]] en [[Togo]] is it loaihoars lanlik [[útstjerren (biology)|útstoarn]] en yn [[Gambia]] en [[Lesoto]] nei alle gedachten ek. Op it eilân [[Sansibar]], dat foar de eastkust fan [[Tanzania]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]] leit, is de pleatslike populaasje (it [[Sansibarloaihoars]]) wierskynlik ek útstoarn. Yn 'e [[Sahara]] komt it loaihoars hast hielendal net mear foar, útsein in lytse isolearre populaasje yn it [[Ahaggarmassyf]] fan súdlik [[Algerije]]. Yn [[Noard-Afrika]], d.w.s. benoarden de Sahara, komt it loaihoars noch foar yn [[Egypte]], dêr't yn [[2017]] in eksimplaar dea oantroffen waard yn it súdeasten fan it lân. Dat wie de earste kear yn 65&nbsp;jier dat yn Egypte in loaihoars waarnommen wie. Yn it [[Atlasberchtme]] fan 'e [[Magreb]]lannen [[Marokko]], [[Algerije]] en [[Tuneezje]], dêr't it loaihoars histoarysk ek foarkaam, is de pleatslike populaasje, it [[Barbarijsk loaihoars]], no hast hielendal ferdwûn. Inkeld yn 'e wâlden op 'e noarderskeanten fan 'e [[Hege Atlas]] yn Marokko komme noch inkele eksimplaren foar. ===West-Aazje=== Yn it [[Midden-Easten]] rûn it ferspriedingsgebiet fan it loaihoars oarspronklik alhiel by de kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] lâns, mar tsjintwurdich binne der inkeld noch in pear lytse restpopulaasjes oer yn 'e [[Hidjas]] fan [[Saûdy-Araabje]], yn it berchlân fan noardlik [[Jemen]] en yn [[Dofar]] yn súdwestlik [[Omaan]]. De pleatslike populaasje op it [[Sinaïskiereilân]], it [[Sinaïloaihoars]], wie sûnt de ein fan 'e [[1990-er jierren]] neat mear fan fernommen oant der yn [[2014]] in eksimplaar deade waard. Yn 'e [[Negevwoastyn]] fan súdlik [[Israel]] komt noch in lytse populaasje foar, mar it loaihoars is útstoarn yn 'e [[Levant]]lannen [[Palestina]], [[Jordaanje]], [[Syrje]] en [[Libanon]] en ek yn 'e [[Golfsteaten]] [[Koeweit]], [[Katar]], [[Bachrein]] en de [[Feriene Arabyske Emiraten]]. [[File:David_Raju_Leopard0827.jpg|left|thumb|250px|In loaihoars yn [[Yndia]] klimt yn in [[beam]].]] Yn [[Lyts-Aazje]] is dit bist tige by tige seldsum en yn 'e [[Kaukasus]]regio, dêr't it ferspriedingsgebiet oarspronklik oant djip yn 'e [[Koeban (regio)|Koeban]] fan súdlik [[Ruslân]] trochrûn, komt er no inkeld noch foar yn eastlik [[Georgje]] en noardwestlik [[Azerbeidzjan]]. Yn [[2007]] waard yn súdlik Ruslân úteinset mei in reyntroduksje fan it loaihoars yn it [[Natoerreservaat De Kaukasus]] yn it [[kraj|territoarium]] [[Krasnodar (kraj)|Krasnodar]] en it [[Nasjonaal Park Alaanje]] yn 'e [[republiken fan Ruslân|dielrepublyk]] [[Noard-Osseesje]]. Yn noardlik [[Irak]] libbet noch in restpopulaasje. Eastliker komt it loahoars foar yn dielen fan sintraal [[Iraan]], by de súdkust fan 'e [[Kaspyske See]] lâns en by de eastkust fan 'e [[Perzyske Golf]] lâns oant yn [[Balûtsjistan]]. Ek is er noch te finen yn ôfhandige, bercheftige dielen fan [[Afganistan]] en de bergen fan 'e [[Kopet Dag]] yn súdlik [[Turkmenistan]]. Yn súdlik [[Oezbekistan]] en [[Tadzjikistan]] is er útstoarn. ===Súd-Aazje=== Op it [[Yndysk subkontinint]] komme loaihoarsen noch frij folle foar, hoewol't ek dêre de fersprieding fragmintearre is. Guon loaihoarsepopulaasjes yn [[Yndia]] libje tige deun by [[minsklik]]e [[delsetting]]s en sels yn gebieten dy't al [[kultuerlân|yn kultuer]] brocht binne. Trochdat it loaihoars in temûk [[nachtdier]] is, binne minsken har faak net bewust fan 'e oanwêzigens fan sokke gefaarlike rôfdieren tichteby harren wenplak. De loaihoarsepopulaasje yn Yndia telde yn [[2020]] nei skatting 12.000–13.500 eksimplaren, dy't konsintrearre wiene yn 'e [[berchtme]]n fan 'e [[West-Ghats]] yn it súdwesten en de [[East-Ghats]] yn it súdeasten, op 'e [[Gangetyske Flakte]] yn it noarden en yn it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Brahmaputra]] yn it noardeasten. Loaihoarsen libje ek yn [[Sry Lanka]], dat in eilân foar de súdkust fan it Yndysk subkontint is. Dêre besteane konsintraasjes fan 'e bisten yn it [[Nasjonaal Park Yala]] en yn [[oerwâld]]gebieten sûnder [[natoergebiet|beskerme status]]. [[File:Edgar_Grooming_(49611421486).jpg|right|thumb|250px|In loaihoars wasket himsels.]] ===Súdeast-Aazje=== Yn [[Birma]] komme loaihoarsen bylâns de westgrins (mei Yndia) foar en yn ferskate oare dielen fan it lân. De [[oerwâld]]en fan 'e noardlike [[Tenasserim]], yn it súdeasten, wurdt beskôge as in bolwurk fan dizze bisten. Yn [[Tailân]], [[Laos]], [[Kambodja]] en [[Fjetnam]] binne de gebieten dêr't it loaihoars noch foarkomt, krap oan it wurden. Yn Tailân giet it fral om 'e krite by de Birmeeske grins lâns en op 'e [[Lâningte fan Kra]] yn it noarden fan it [[skiereilân]] [[Malakka]]. Yn Laos libje se benammen yn it noarden fan it lân en yn Kambodja binne se konsintrearre yn it easten, by de Fjetnameeske grins lâns. Yn [[Maleizje]] komme loaihoarsen op 'e útein fan it skiereilân Malakka noch foar yn it binnenlân, by de kusten wei. Dêr binne se konsintrearre yn trije [[nasjonale parken]]: [[Nasjonaal Park Belum-Telengor|Belum Telengor]], [[Nasjonaal Park Taman Negara|Taman Negara]] en [[Nasjonaal Park Endau-Rompin|Endau-Rompin]]. Yn [[Singapoer]] is it loaihoars útstoarn. Yn [[Yndoneezje]] heart inkeld it grutte [[eilân]] [[Java]] ta it ferspriedingsgebiet fan dit bist. Dêr komme se foar yn beskerme natoergebieten ferspraat oer it hiele eilân, mar se binne ek waarnommen bûten dy gebieten, yn regio's dy't bestiene út lân dat yn [[agrarysk]] gebrûk wie fermongen mei [[sekundêr wâld]] en [[produksjewâld]]. ===East-Aazje=== Yn [[East-Aazje]] kamen loaihoarsen eartiids foar yn hiel súdlik en súdeastlik [[Sina]], oan it súdeasten fan [[Tibet]] ta, en teffens yn eastlik en sintraal Sina en it noardeasten fan dat lân oant yn súdlik en eastlik [[Mantsjoerije]]. Yn it suden, it easten en de midden fan Sina binne de bisten no tige seldsum en is har ferspriedingsgebiet boppedat slim fragmintearre. Yn Mantsjoerije komme se inkeld noch foar yn in lytse krite by de [[Ruslân|Russyske]] [[grins (line)|grins]] lâns. Deselde populaasje, fan it [[Amoerloaihoars]] (''Panthera pardus orientalis''), libbet ek oarekant dy grins, yn it súdwesten fan it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]]. Amoerloaihoarsen libben foarhinne ek yn 'e [[Sichote-Alin]], fierder nei de kust fan 'e [[Japanske See]] ta, mar dêr komme se no frijwol net mear foar. Ek op it [[Koreaansk Skiereilân]] binne de bisten útstoarn, sawol yn [[Noard-Koreä|Noard]]- as yn [[Súd-Koreä]]. [[File:African_leopard_male_(cropped).jpg|left|thumb|220px|In mantsjesloaihoars yn in [[beam]] yn it [[Nasjonaal Reservaat De Masaï Mara]] yn [[Kenia]].]] ===Prehistoaryske fersprieding yn Jeropa en East-Aazje=== De [[prehistoarysk]]e fersprieding fan it loaihoars wie grutter as it gebiet dêr't it bist yn 'e dokumintearre [[skiednis]] foarkaam. Dat is bleken út 'e fynsten fan ferskate [[fossilen]]. Yn [[Jeropa]] libbe oant syn útstjerren oan it begjin fan it [[Holoseen]], 11.000&nbsp;jier lyn, it [[hoaleloaihoars]] of Jeropeesk loaihoars (''Panthera pardus spelaea''), in [[ûndersoarte]] fan it loaihoars. Dat bist kaam foar yn it suden fan [[Ingelân]] en yn [[kontinint]]aal Jeropa besuden in slingerjende tinkbyldige line dy't rûn fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] kust fia [[Súd-Limburch]] en it [[Ruhrgebiet]] nei [[Berlyn]] en dan troch [[Poalen|Poalsk]] [[Sileezje]] en nei it suden dwers troch [[Slowakije]], [[Hongarije]] en [[Servje]], om mei in bocht ôf te bûgen nei it easten en troch it noarden fan [[Bulgarije]] by de kust fan 'e [[Swarte See]] út te kommen. Fossilen fan loaihoarsen binne ek oantroffen op 'e haadeilannen fan [[Japan]] en op [[Taiwan]]. ==Uterlike skaaimerken== It loaihoars is in ranke mar krêftich boude [[kateftige]], mei relatyf koarte [[poat]]en, in brede [[kop]], rûne [[ear (anatomy)|earen]] en lange, fjoerskerpe ynlûkbere [[klau]]wen oan 'e [[poat]]en. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 92–183&nbsp;[[sintimeter|sm]], ôfhinklik fan [[geslacht (sekse)|geslacht]] en [[ûndersoarte]], mei in sturtlingte fan 66–102&nbsp;sm. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't de [[skouder|skofthichte]] by [[mantsje]]s 60–70&nbsp;sm is en by [[wyfke]]s 57–64&nbsp;sm. Ek it gewicht ferskilt neffens it geslacht: mantsjes weagje trochinoar 31–72&nbsp;[[kg]] en wyfkes 20<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–43&nbsp;kg. Soms kinne foars útfallen mantsjes in gewicht fan 91–96&nbsp;kg berikke. De lytste loaihoarsen komme út 'e provinsje [[West-Kaap]] yn [[Súd-Afrika]]; dêr hawwe mantsjes in gewicht fan mar 20–45&nbsp;kg. [[File:Persian_Leopard_Fur_02.JPG|right|thumb|250px|It spikkelbûnte patroan fan 'e [[pels]] fan in loaihoars.]] De [[pels]] fan it loaihoars is ornaris tige ticht en merkber sêfter op 'e [[bealch]] as op 'e [[rêch]]. De [[kleur]] fariëarret fan bleek [[giel]] oant waarm [[goud (kleur)|goud]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] (rêch, [[nekke]], [[kop]], [[side (anatomy)|siden]], bûtenkant fan 'e [[poat]]en en boppekant fan 'e [[sturt]]), en fan [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt]] op 'e ûnderste lichemsdielen (bealch, [[hals]], [[kin]], binnenkant fan 'e poaten en ûnderkant fan 'e sturt). Dy grûnkleur is belein mei [[dûnkerbrune]] oant [[swart]]e spikkels dy't groepearre binne yn 'e foarm fan [[rozet]]ten. Dy ferdizenje stadichoan nei de ûnderbealch ta en ek oan 'e binnenkant fan 'e poaten. De rozetten binne by [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn [[East-Afrika]] lyts en rûn, mar hawwe by populaasjes út [[Súdlik Afrika]] in mear fjouwerkantige foarm, en binne by populaasjes út [[Aazje]] in slachje grutter. It krekte patroan fan 'e rozetten is foar elts loaihoars unyk. Op 'e sturt foarmje de rozetten nei de útein ta stadichoan swarte ringen, dy't lykwol ynkompleet bliuwe. De sturtpunt is wyt. De spikkelbûnte pels jout loaihoarsen in treflike [[skutkleur]], nammenste mear om't dy by ûnderskate populaasjes oanpast is oan it ferskillende om-en-by. Sa is de grûnkleur by loaihoarsen dy't op 'e [[steppe]] en yn [[woastyn|woastinige]] kriten libje, folle ljochter as by eksimplaren dy't yn it [[oerwâld]] foarkomme. Yn [[kâld]]ere [[klimaat|klimaten]] skaait de grûnkleur mear nei [[griis]] ta út. [[File:Blackleopard.JPG|left|thumb|250px|In [[swarte panter]] is in loaihoars dat oanhelle is mei de ôfwiking [[melanisme]].]] [[Swarte panter]]s binne gjin oare soarte [[kateftige]], mar loaihoarsen mei [[melanisme]]. Dat is in ôfwiking dy't harren in folslein swarte pels jout, feroarsake troch in [[genetika|oererfber]] [[resessyf gen]]. Swarte panters komme relatyf in soad foar. [[Albinisme]], in resessive genetyske ôfwiking dy't in folslein wite pels feroarsaket, komt by loaihoarsen ek foar, mar lang sa folle net. Tusken [[1905]] en [[1967]] waarden yn [[Yndia]] mar 9 wite loaihoarsen waarnommen. Dan binne der ek noch loaihoarsen mei [[erytrisme]], in ôfwiking dy't se in [[read|rodzich]] uterlik jout. Sokke "rôze panters", sa't se wol neamd wurde, waarden bygelyks tusken [[1990]] en [[2015]] waarnommen yn it [[Wyldreservaat Madikwe]] en yn 'e provinsje [[Mpumalanga]], beide yn [[Súd-Afrika]]. Wat erytrisme krekt feroarsaket, is noch net dúdlik. ==Biotoop== It loaihoars bewennet foar it meastepart gebieten mei [[tropysk reinwâld]] of [[savanne]], mar kin him oan in protte ferskillende [[biotopen]] oanpasse. Yn 'e [[Himalaya]] fan [[Súd-Aazje]], de [[Kopet Dag]] en de [[Hindoe Kûsj]] fan [[Sintraal-Aazje]] en it [[Atlasberchtme]] fan [[Noard-Afrika]] komt er foar yn [[berchwâld]]en. Yn 'e [[Sahel]]lannen yn [[West-Afrika|West]]- en [[Sintraal-Afrika]] en de [[Kalahary]] fan [[Súdlik Afrika]] libbet er op 'e [[steppe]], en yn 'e [[Namybwoastyn]] fan [[Namybje]] en oan 'e rânen fan 'e [[Sahara]] komt er foar yn 'e [[woastyn]]. In oar biotoop dêr't wol loaihoarsen libje, wurdt foarme troch [[rivierwâld]]en. Yn it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]] en yn oangrinzgjende dielen fan [[Mantsjoerije]] bewenje loaihoarsen benammen [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]]. Hoewol't dit bist him skoan oan [[minsklik]]e fersteurings yn syn wengebiet oanpasse kin, hawwe loaihoarsen wol ferlet fan sûne [[proai]]populaasjes en genôch dekking fan opgeande [[fegetaasje]] om in súksesfolle [[jacht (aktiviteit)|jacht]] mooglik te meitsjen. Dy betingsten slute it besteane fan loaihoarsen yn tichtbefolke [[kultuerlân]] út. [[File:Leopard_davidraju_68.jpg|right|thumb|250px|In loaihoars dat út in [[beam]] klimt mei de [[kop]] nei ûnderen.]] ==Hâlden en dragen== ===Aktiviteitsspanne=== Loaihoarsen binne oer it algemien [[nachtdier]]en, dy't foar it meastepart fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] aktyf binne. De [[dei]], en gauris ek in diel fan 'e [[nacht]], bringe se rêstend troch. Dat dogge se faak lizzend op in grouwe [[tûke (beam)|tûke]] heech yn in [[beam]], of oars yn in skûle dy't ferburgen leit middenmank [[leechhout]] of [[rots]]en. Yn ien nacht kin in loaihoars kalm [[rinnen]]d in ôfstân fan wol 25&nbsp;[[km]] ôflizze. As ien fersteurd wurdt en dêrom gong makket, kin dat wol 75&nbsp;km wêze. Yn 'e [[oerwâld]]en fan [[West-Afrika]] binne loaihoarsen yn 'e regel [[deidier|oerdeis]] en yn 'e [[krepuskulêr|skimer aktyf]], en rêste se nachts. ===Fermogens=== It loaihoars kin [[draven]]de in [[faasje]] fan 58&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke, en hy kin [[horizontale]] sprongen meitsje fan 6&nbsp;m fier. [[Klimmen]] is in fermogen dat loaihoarsen folslein behearskje. Heech yn [[beam]]men fiele se har alhiel op har gemak, en dêr binne se ek feilich foar natuerlike fijannen lykas de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[tiger]] (''Panthera tigris''), dy't te grut en te swier binne om har dêr te folgjen. Se kinne út stân wei 3&nbsp;[[meter|m]] omheech [[springen|springe]]. Ut in beam klimme dogge loaihoarsen mei de kop nei ûnderen. Loaihoarsen binne der twer fan om wiet te wurden, dat [[swimmen]] sille se inkeld dwaan as it wier net oars kin. [[File:Leopard_walking.jpg|left|thumb|180px|In wyfkesloaihoars lit de [[wite]] punt fan 'e [[sturt]] sjen.]] ===Kommunikaasje=== Loaihoarsen uterje in stikmannich ûnderskate [[stim|fokalisearrings]], wêrûnder [[grânzgjen]], snauwen, [[blazen (kateftigen)|blazen]] en [[spinnen]]. Lykas (hast) alle [[panters]] kinne se ek [[brullen|brulle]], hoewol't de brul fan in loaihoars eins bestiet út in rige oaninoar reaune [[kroanjen (lûd)|kroanjende]] [[lûd]]en. Welpen roppe oan har mem mei in ''urrr-urrr''-lûd. Wat [[non-ferbale kommunikaasje]] oangiet, wurdt wol tocht dat de wite plakken op 'e bûtenkant fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] in rol spylje. Der is ek in [[hypoteze]] dat de wite punt fan 'e [[sturt]] by [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje tusken soartgenoaten]] in "folgje-my"-sinjaal ynhâldt, mar dêr wie anno [[2025]] (noch) gjin slutend bewiis foar fûn. ===Underlinge kontakten en territoaria=== It loaihoars is in [[solitêr]] libjend bist dat in sterke [[territoarium (biology)|territoriaal]] oandrang hat. [[Folwoeksen]] eksimplaren sykje inoar inkeld op om te [[pearjen]], hoewol't [[wyfke]]s faak de omgong mei de jongen in skoft lang oanhâlde, ek nei't dy al [[ôfwûn]] binne. Soms diele se har [[proai]]en sels mei folwoeksen jongen as dy sels noch net súksesfol genôch by it [[jacht (aktiviteit)|jeien]] binne. Mantsjes hawwe bûten de [[peartiid]] om út en troch ris freonlike ynteraksje mei de wyfkes dêr't se mei peare hawwe en mei harren jongen. Der binne inkele útsûnderlike gefallen bekend dat sokke ynteraksje útwreide waard nei de folgjende [[generaasje]], dus nei de jongen fan in jong fan it mantsje. [[Agresje|Agressive]] konfrontaasjes tusken loaihoarsen binne seldsum en besteane frijwol altyd út in [[dominânsje (biology)|dominant]] mantsje dat syn territoarium ferdigenet tsjin in jongere ynkringer dy't it besiket oer te nimmen. Der is ien gefal bekend út [[Súd-Afrika]], wêrby't in mantsje [[ferwûne]] rekke yn in gefjocht mei in oar mantsje om it [[kadaver]] fan in [[proai]] [[File:Day_47_Leopard_(Panthera_pardus)_male_marking_a_bush_with_urine_..._(53310719953).jpg|right|thumb|250px|In mantsjesloaihoars set syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf troch in [[strûk]] te besproeien mei [[urine]].]] Territoaria wurde markearre troch [[beam]]men en oare [[planten]] en teffens [[rots]]en mei [[urine]] te besproeien, mar ek troch der mei de sydkant fan 'e [[kop]] by lâns te wriuwen of troch yn [[hout]] en yn 'e grûn om te klauwen. Mantsjes hawwe in territoarium dat de lytsere territoaria fan ferskate wyfkes foar in diel oerlapet. In wyfke hat op dy manear almeast tagong ta omgong mei twa of trije mantsjes, dy't elts in diel fan har territoarium ta har eigen domein rekkenje. Der is ien gefal bekend út [[Ivoarkust]], wêrby't it territoarium fan in wyfke folslein omsletten waard troch it territoarium fan in mantsje. Ek de territoaria fan wyfkes ûnderling oerlaapje inoar sterk. It is ûndúdlik oft dat by de (folle gruttere) territoaria fan mantsjes ek sa is. Mantsjes en wyfkes sille beiden besykje om soartgenoaten fan itselde geslacht fuort te jeien as dy te tichtby komme. Yn it [[Nasjonaal Park Kruger]], yn it easten fan Súd-Afrika, hâlde de measte loaihoarsen likernôch 1&nbsp;[[km]] ôfstân fan soartgenoaten. In ûndersyk yn [[Namybje]] út [[2005]] wiisde út dat de grutte fan it territoarium fan in loaihoars net op neamensweardige wize beynfloede wurdt troch [[delslach (waar)|delslach]]patroanen of [[jiertiid]]. It iennichste kritearium fan belang liket de beskikberens fan proaidieren te wêzen. Wat minder proai der yn in gebiet libbet, wat grutter it territoarium wêze moat as it loaihoars oerlibje wol, en wat mear proai der is, wat lytser in territoarium wêze kin. Oarsom kin men ek sizze: wat mear proai der yn in krite libbet, wat heger de [[populaasjetichtens]] fan loaihoarsen wêze sil. De iennichste fersteurende faktor yn dat patroan is minsklike oanwêzigens en aktiviteit yn in gebiet, mei't dy de populaasjetichtens fan loaihoarsen omleech twingt. Yn absolute sifers berint de grutte fan loaihoarsterritoaria op 'e [[Serengeti]] yn [[Kenia]] en [[Tanzania]] foar mantsjes 33–38&nbsp;[[km²]] en foar wyfkes 14–16&nbsp;km². Yn it [[Nasjonaal Park Bardia]] yn [[Nepal]] beslane de territoaria fan mantsjes trochinoar 48&nbsp;km² en dy fan wyfkes 5–7&nbsp;km². Yn it noardeasten fan [[Namybje]], in folle [[drûchte|drûger]] gebiet mei minder proaidieren, hawwe mantsjes in territoarium fan trochinoar 451&nbsp;km², wylst dy fan wyfkes yn trochsneed 188&nbsp;km² mjitte. Yn [[woastyn|woastinige]] kriten en [[berchtme]]n binne de territoaria sels noch grutter. [[File:Leopards_mating.jpg|left|thumb|250px|Twa loaihoarsen oan it [[pearjen]].]] ===Fuortplanting=== Yn guon dielen fan harren [[ferspriedingsgebiet]] [[pearje]] loaihoarsen it hiele jier rûn. Dêrby giet it benammen om 'e [[tropen]], dêr't [[jiertiden]] eins gjin of hast gjin rol spylje foar it [[opfieding|grutbringen]] fan jongen. Yn [[Mantsjoerije]] en it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] falt de [[peartiid]] yn [[jannewaris]] en [[febrewaris]]. It [[wyfke]] is dêrby 6–7&nbsp;[[dagen]] [[maartsk]], mei tuskenskoften fan likernôch 40&nbsp;dagen. Wyfkes [[befalling|befalle]] op in besletten plak, bgl. yn in [[grot]], in [[rots]]spjalt, in [[holle beam]] of op in beskut plak middenmank it [[leechhout]]. Nei in [[draachtiid]] fan 90–105&nbsp;dagen wurde der dan 2–4&nbsp;welpkes smiten, dy't 280&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 1&nbsp;[[kg]] weagje en [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme. De [[pels]] fan 'e jongen is langer en grizer as dy fan folwoeksen eksimplaren. Mei 4–9&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei likernôch 9&nbsp;[[wike]]n begjinne de welpen foar it earst [[fleis]] te fretten en begjint it ôfwenningsproses. Mei 3&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se alhiel [[ôfwûn]] en begjinne de jongen harren mem te folgjen as dy op jacht giet. De [[stjerte]] foar loaihoarsjongen bedraacht yn it earste libbensjier 41–50%. De wichtichste deadsoarsaak wurdt foarme troch oanfallen troch gruttere rôfdieren, benammentlik de [[liuw]] (''Panthera leo'') of de [[tiger]] (''Panthera tigris''). Mar [[ynfantiside]] troch mantsjesloaihoarsen (dy't net de [[heit]] binne) komt ek foar, mei't it wyfke nei de dea fan har jongen wer maartsk wurdt. As se 1&nbsp;[[jier]] âld binne, kinne de jongen foar harsels soargje, mar likegoed bliuwe se dan noch 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–2&nbsp;jier langer by de mem. Nei't se úteinlik by de mem weigien binne, kinne jongen út itselde nêst noch moannenlang byinoar bliuwe. Mantsjes binne mei 2–3&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]] en wyfkes mei 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–3&nbsp;jier. De [[libbensferwachting]] foar loaihoarsen bedraacht yn it wyld 12–17&nbsp;jier. It âldste bekende loaihoars wie in wyfke dat yn finzenskip in [[leeftyd]] fan 24&nbsp;jier, 2&nbsp;moanne en 13&nbsp;dagen berikte. [[File:Leopard_(Panthera_pardus_pardus)_stalking.jpg|right|thumb|250px|In loaihoars beslûpt syn [[proai]].]] ==Fretten en jeien== ===Fretten=== Der binne foar it loaihoars mear as hûndert proaisoarten dokumintearre. De meast foarkommende binne lytse oant middelgrutte [[evenhoevigen]]. Yn [[Afrika]] giet it dêrby om û.o. it [[boskswyn]] (''Potamochoerus larvatus''), it [[pinsielswyn]] (''Potamochoerus porcus''), de [[noardlike boskbok]] (''Tragelaphus scriptus''), de [[Kaapske boskbok]] (''Tragelaphys sylvaticus''), de [[sitatûnga]] (''Tragelaphus spekii''), de [[reebokantilope]] (''Pelea capreolus''), de [[reidbok]] (''Redunca arundinum''), de [[klipspringer]] (''Oreotragus oreotragus''), de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''), de [[blauwe dûker]] (''Philantomba monticola''), de [[swartrêchdûker]] (''Cephalophus dorsalis''), de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''), de [[grantgazelle]] (''Nanger granti''), de [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii'') en ferskate oare soarten [[gazelle]]n. Foarbylden út [[Aazje]] binne û.o. it [[aksishart]] (''Axis axis''), de [[Yndyske gazelle]] (''Gazella bennettii''), de [[Sibearyske ree]] (''Capreolus pygargus'') en it [[everswyn]] (''Sus scrofa''). Dêrnjonken frette loaihoarsen yn Afrika en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] ek wol [[apen]] lykas ferskate soarten [[wyteachmangabeys]] (''Cercocebus''), [[echte markatten]] (''Cercopithecus'') en [[hûlmans]] of grize langoeren (''Semnopithecus''). Fierders pakke se lytsere [[rôfdier]]en, lykas de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), de [[grutearfoks]] of leppelhûn (''Otocyon megalotis''), de [[sjenetkat]] (''Genetta genetta'') en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''). Op plakken dêr't loaihoarsen [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn troch minsken bewenne gebieten, foarmje ek [[hûn]]en in wichtige itensboarne. De grutste dokumintearre proai dy't ea troch in loaihoars deade waard, wie in mantsje fan 'e [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx''), dat 900&nbsp;kg weage. In ûndersyk út [[1993]], dat yn [[Sina]] dien waard yn it [[Nasjonaal Natoerreservaat Wolong]], brocht oan it ljocht dat it dieet fan ien-en-itselde loaihoars meitiid troch feroarjende omstannichheden meiferoarje kin. Yn Wolong frieten de loaihoarsen earst benammentlik eksimplaren fan it [[toefhart]] (''Elaphodes cephalophus''), mar doe't dy proai minder beskikber waard, stapten se fierhinne oer nei it bejeien fan 'e [[grize bamboerôt]] (''Rhizomys pruinosus'') en oare lytsere proaien. [[File:Leopard_hunting_a_bush_pig_-_DPLA_-_57da78c992bc6073d2751f3f8936aad0.jpg|left|thumb|250px|In loaihoars efterfolget in [[boskswyn]].]] Wat [[drinken]] oangiet, rêde loaihoarsen har mei [[wetter]] út [[rivier]]en, [[beken]], [[puollen]] en oare [[oerflaktewetter]]s, oanfolle mei it [[bloed]] fan har proaidieren. Yn 'e [[healwoastyn]] fan 'e [[Kalahary]], yn [[Súdlik Afrika]], dêr't wetter net rûnom beskikber is, drinke de pleatslike loaihoarsen mar ienris yn 'e 2–3&nbsp;dagen. Dêrnjonken frette se fochtrike [[planten]], lykas de [[gimsbokkomkommer]] (''Acanthosicyos naudinianus''), de [[wettermeloen (plant)|wettermeloen]] (''Citrullus lanatus'') en de [[mearjierrige Kalaharysânkweek]] (''Schmidtia pappophoroides''). ===Jeien=== It loaihoars brûkt foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] benammen syn tige skerpe [[gehoar]] en [[gesichtsfermogen]]. De [[rooksin]] is fan minder belang. Yn 'e measte dielen fan syn [[ferspriedingsgebiet]] jaget it loaihoars [[nachtdier|by nacht]], mar yn [[West-Afrika]] en yn it [[Nasjonaal Park Tsavo]], yn [[Kenia]], is waarnommen dat se ek [[deidier|by dei]] jeie. De meast brûkte jachttaktyk is om 'e [[proai]] middenmank opgeande [[planten|fegetaasje]] leech by de grûn lâns te beslûpen, mar op 'e [[Serengeti]] fan [[East-Afrika]] bespringe loaihoarsen harren proaien ek út beammen wei. As it loaihoars syn proai ticht genôch benei kommen is, of as de proai sûnder euvelmoed ticht genôch nei it wachtsjende loaihoars ta doarme is, springt it loaihoars hommels te foarskyn. Hy bespringt de proai en skuort dy nei de grûn ta. De optimale ôfstân foar syn oanfal is 5&nbsp;[[meter|m]] of minder. Lytsere proaien wurde deade mei in [[biten|byt]] yn 'e [[efterholle]], wylst gruttere proaien [[ferstikking|smoard]] wurde troch se yn 'e [[kiel]] te biten en de [[luchtpiip]] ticht te knipen. [[File:Leopardo_(Panthera_pardus)_devorando_un_ant%C3%ADlope,_parque_nacional_Kruger,_Sud%C3%A1frica,_2018-07-26,_DD_06.jpg|right|thumb|250px|In loaihoars hat it [[kadaver]] fan syn [[proai]] yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] heech yn in [[beam]] tilt.]] Lytsere proaien wurde frijwol daliks opfretten, de [[kadaver]]s fan gruttere proaien wurde nei in gaadlike [[beam]] ta sleept, wêrnei't it loaihoars nei boppen ta klimt mei de proai yn 'e bek. Heech yn 'e beam kinne liuwen, tigers of [[hyena's]] it loaihoars [[kleptoparasitisme|syn proai net ûntstelle]], en de iennichste [[ies (kadaver)|iesiters]] dy't derby kinne, binne [[gieren]]. Loaihoarsen binne sterkernôch om in kadaver hûnderten [[meter]]s mei te slepen en om yn in beam te klimmen mei in kadaver dat folle swierder is as sysels. Yn it Nasjonaal Park Tsavo waard yn 'e [[1970-er jierren]] in loaihoars waarnommen dat mei in [[sjiraffe]]keal fan krapoan 125&nbsp;kg yn 'e bek 5,7&nbsp;m heech yn in beam klom. It loaihoars is in [[karnivoar]] dy't de foarkar jout oan proaidieren mei in lichemsgewicht yn 'e oarder fan 10–40&nbsp;[[kg]]. Dêrby pakke se faker proaien dy't yn mear begroeide [[habitat]]s libje as bisten fan 'e iepen [[flakte]]. Oft dat allinnich mar is om't bisten middenmank opgeande fegetaasje makliker te beslûpen binne of dat der ek oare faktoaren in rol spylje, is ûnbekend. In [[folwoeksen]] mantsjesloaihoars moat yn trochsneed deis 3,5&nbsp;kg [[fleis]] beplúzje, en foar wyfkes leit dat sifer op 2,8&nbsp;kg. Dat wol net sizze dat se eltse dei jeie. Mei ien proai kinne se oer it algemien ferskate dagen ta. En lang net eltse jacht is súksesfol, dat se geane ek wolris in pear dagen efterinoar foarby fan iten. [[File:Leopard_kill_-_KNP_-_001.jpg|left|thumb|250px|In loaihoars deadet in [[noardlike boskbok]] troch de [[luchtpiip]] ticht te knipen.]] ==Natuerlike fijannen en konkurrinten== Der binne gjin bisten dy't it loaihoars spesifyk as [[proai]] sjogge en der mei opset sin op jeie, mar yn syn grutte [[ferspriedingsgebiet]] libbet it loaihoars wol gear mei ferskate oare grutte [[rôfdier]]en dêr't it loaihoars mei [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] moat. Yn [[Afrika]] giet it dêrby benammen om 'e [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[brune hyena]] (''Parahyaena brunnea''), de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') en, yn mindere mjitte, it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''). It loaihoars kin inkeld it lytsere en rankere jachtloaihoars dominearje, wylst de oare neamde soarten rôfdieren it foardiel oer him hawwe fanwegen lichemsgrutte, nûmerike oermacht (trochdat se yn [[troep (bistegroep)|troepen]] of [[ridel]]s libje), of beide. It grutste gefaar hâlde liuwen yn, dy't loaihoarsen deadzje wannear't se mar kinne. Dat dogge se net om't se it loaihoars as proai sjogge, mar om 'e konkurrinsje út te skeakeljen. Yn guon kriten binne liuwen ferantwurdlik foar mear as <sup><small>1</small></sup>/<sub><small>5</small></sub>&nbsp;part fan alle stjergefallen fan loaihoarsen. Wannear't in liuw him tenei komt, sil in loaihoars besykje om yn in beam te klimmen, dêr't de liuw him troch syn grutte en lichemsgewicht net folgje kin. De liuw giet dan ûnder de beam sitten te wachtsjen oant it loaihoars wer nei ûnderen ta komt, en dan wurdt it in spultsje fan wa't de langste azem hat. Oer it algemien is dat it loaihoars, want de liuw moat ek ite en drinke en docht it him dêrom net oan tiid om dagenlang by dy beam omhingjen te bliuwen. Liuwen stelle ek geregeldwei proaien fan loaihoarsen, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit. Dat is de reden dat loaihoarsen de kadavers fan har proaien yn beammen slepe dêr't liuwen (en oare potinsjele dieven) der net (of alteast minder maklik) by kinne. [[Hyena's]], yn 't bysûnder bûnte hyena's, hâlde in minder persoanlike bedriging yn foar loaihoarsen, mar ûntstelle har likegoed geregeldwei har proai. Hyenahûnen binne no sa seldsum dat de loaihoarspopulaasje yn syn gehiel net folle mear mei har te stellen hat. Yn [[Aazje]] binne binne de wichtichste konkurrinten fan it loaihoars de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] of ''dhole'' (''Cuon alpinus''). Beide soarten dominearje it loaihoars: de tiger om't dy folle grutter is en de Aziatyske wylde hûn fanwegen de nûmerike mearderheid dy't syn ridels him ferskaffe. Ynteraksjes tusken de trije rôfdieren berinne it hiele spektrum fan fuortjeien, kleptoparasitisme en deadzjen. Wannear't der tigers yn in krite libje, sille dy yn it djipste [[oerwâld]] tahâlde en wurde sawol loaihoarsen as Aziatyske wylde hûnen mear nei de [[wâldsigge]] ta ferkrongen. De trije rôfdieren kinne yn itselde gebiet oerlibje trochdat se jacht meitsje op proaidieren fan ferskillende grutte. Loaihoarsen kinne yn tigerhabitat in súksesfol bestean liede as der mar genôch proai foarhâns is. Oars tinnet yn sa'n gebiet de loaihoarsepopulaasje út yn it foardiel fan 'e tigerpopulaasje. [[File:Indian_male_leopard_(cropped).jpg|right|thumb|250px|In loaihoars yn [[Yndia]] lit sjen hoe goed oft syn [[skutkleur]] is.]] ==Status== It loaihoars hat de grutste [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan alle [[kateftigen]], mei't er foarhinne sawol yn [[Afrika]] as heal [[Aazje]] rûnom foarkaam. Hjoed oan 'e dei belúnje de [[populaasje (biology)|populaasjes]] lykwols oanhâldend, wylst it areaal fragmintearret en ynkrimpt. De hjoeddeistige fersprieding fan it loaihoars befiemet mar 25% fan it oarspronklike wengebiet fan it bist. It loaihoars hat dêrom de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. Loaihoarsen hawwe benammen te lijen ûnder [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]], [[streuperij]] en [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. Habitatferlies wurdt feroarsake trochdat de [[minske]] almar mear earder loaihoarshabitat yn besit nimt om der [[lânbou]]grûn fan te meitsjen of om it [[oerwâld]] dêre te [[houtkap|kapjen]] foar de [[hout]]- en [[papier]]yndustry. Dat soarget ek foar habitatfragmintearring, wêrby't lytse en op 'e lange termyn miskien net libbensfetbere populaasjes loaihoarsen faninoar skaat wurde trochdat it tuskenlizzende lân foar minsklike aktiviteiten brûkt wurdt. By de [[streuperij]] giet it benammen om yllegale [[hannel]] yn 'e [[hûd]]en en [[bonke]]n fan it loaihoars. De hûden, faak mei de kop der noch oan, wurde as [[wandkleed|wand]]- of [[flierkleed|flierkleden]] ferkocht of (sûnder kop) brûkt foar it meitsjen fan djoere, eksklusive [[klean]]. De bonken wurdt fermeald ta [[poeier]] en brûkt yn 'e [[tradysje|tradisjonele]] [[genêskunde]] fan benammen [[Sina]], ek al hawwe se gjin inkele genêskrêftige wurking. Fierders wurde yn [[Afrika]] loaihoarsen (en hast alle wylde bisten dy't dêr foarkomme) bejage om har [[fleis]] as "[[bushmeat]]" foar [[iten|konsumpsje]] te ferkeapjen. En dan is der noch de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op loaihoarsen, benammen troch [[rykdom|rike]] [[Westerske wrâld|Westerlingen]], om [[jachttrofee]]ën. Ynternasjonale hannel yn libbene loaihoarsen en dielen fan deade eksimplaren is ferbean ûnder it [[CITES]]-[[ferdrach]]. Nettsjinsteande dat waard rûsd dat er tusken [[2002]] en [[2012]] yn [[Yndia]] allinnich al teminsten 4 loaihoarsen yn 'e wike streupt waarden. Konflikten mei minsken, ta einbeslút, komme oer it algemien fuort út oanfallen fan loaihoarsen op [[fee]]. Mar in sitewaasje wêrby't in loaihoars op [[kultuerlân]] op jacht giet nei fee komt frijwol net foar. Wat der ornaris bart, is dat [[boer]]en en [[hoeder]]s har fee begjinne te weidzjen yn loaihoarshabitat. Dêrby ferdriuwe of ferkringe se de wenstige proaidieren fan it loaihoars, dat dan gjin oare kar hat as om oer te gean op it bejeien fan it fee. Nettsjinsteande dy gong fan saken krije loaihoarsen oer it algemien de skuld fan it konflikt. Der wurdt dan yn 'e regel [[fergif]] tsjin 'e bisten ynset of se wurde bejage en ôfsketten. [[File:Fersprieding fan it loaihoars (Panthera pardus) (ûndersoarten).png|right|thumb|350px|[[Geografy]]ske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte|ûnder-soarten]] fan it loai-hoars. <small>(Ljochte kleuren: histoaryske fersprieding; dûnkere kleuren: hjoeddeistige sitewaasje.)</small><br> {{Color box|#F26067}}{{Color box|#ED1C24}} Afrikaansk loaihoars <br> {{Color box|#A861E9}}{{Color box|#5A1599}} Arabysk loaihoars <br> {{Color box|#C67506}}{{Color box|#523103}} Amoerloaihoars <br> {{Color box|#26D55A}}{{Color box|#13662C}} Yndysk loaihoars <br> {{Color box|#FC7714}}{{Color box|#AC4A02}} Yndosineesk loaihoars <br> {{Color box|#F764E8}}{{Color box|#A80998}} Javaansk loaihoars <br> {{Color box|#FFC90E}}{{Color box|#8A6B00}} Perzysk loaihoars <br> {{Color box|#00FFFF}}{{Color box|#008282}} Sineesk loaihoars <br> {{Color box|#5B5BD2}}{{Color box|#161650}} Srylankaansk loaihoars]] ==Undersoarten== ===Libbene ûndersoarten=== Tusken [[1794]] en [[1956]] waarden der troch ûnderskate [[biologen]] 27 ferskillende libbene [[ûndersoarte]]n fan it loaihoars (''Panthera pardus'') beskreaun. Sûnt der yn [[1996]] in [[genetysk]]e analyze útfierd waard, wurde lykwols noch mar 8 ûndersoarten erkend, dêr't yn [[2001]] op basis fan nij ûndersyk it [[Arabysk loaihoars]] as 9e oan tafoege waard. Yn [[2017]] erkende de Taakgroep oangeande de Klassifikaasje fan Kateftigen (CCTF) fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan de Natoer]] (IUCN) noch mar 8 ûndersoarten (ynkl. it Arabysk loaihoars). De libbene ûndersoarten binne: * it [[Afrikaansk loaihoars]] (''P. p. pardus'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>([[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. Regionaal [[útstjerren (biology)|útstoarn]] yn 'e [[Magreb]] fan [[Noard-Afrika]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Dit is de meast wiidfersprate ûndersoarte, mar hy is troch [[IUCN]] noch net beoardiele.)</small> **<small>geografysk ûnderskate [[populaasje (biology)|populaasjes]]: it [[Barbarijsk loaihoars]] fan 'e [[Magreb]], it [[Sansibarloaihoars]] fan [[Sansibar]]</small> * it [[Amoerloaihoars]] (''P. p. orientalis'' <small>[[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1857</small>) <small>([[Mantsjoerije]] yn noardeastlik [[Sina]] en it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]]. Regionaal útstoarn op it [[Koreaansk Skiereilân]]. Sûnt 1996 algemien erkend. It Sineesk loaihoars wurdt yn 'e klassifikaasje fan 'e IUCN as populaasje fan dizze ûndersoarte beskôge. Troch de IUCN klassifisearre as krityk bedrige.)</small> * it [[Arabysk loaihoars]] (''P. p. nimr'' <small>[[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1830)</small> <small>(It [[Arabysk Skiereilân]], it suden fan 'e [[Levant]] en it [[Sinaïskiereilân]]. Yn 2001 op basis fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] oan 'e yndieling tafoege en sûnt algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as [[krityk bedrige]].)</small> **<small>geografysk ûnderskate [[populaasje (biology)|populaasjes]]: it [[Sinaïloaihoars]] fan it [[Sinaïskiereilân]]</small> * it [[Efteryndysk loaihoars]] of Yndosineesk loaihoars (''P. p. delacouri'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1930</small>) <small>(Op it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]], ynkl. it skiereilân [[Malakka]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as krityk bedrige.)</small> * it [[Yndysk loaihoars]] (''P. p. fusca'' <small>[[Friedrich Albrecht Anton Meyer|Meyer]], 1794</small>) <small>(It [[Yndysk subkontinint]], de [[Himalaya]], súdlik [[Tibet]] en westlik [[Birma]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as gefoelich.)</small> * it [[Javaansk loaihoars]] (''P. p. melas'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1809</small>) <small>(Op it eilân [[Java]] yn [[Yndoneezje]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as [[bedrige soarte|bedrige]].)</small> * it [[Perzysk loaihoars]] of Anatoalysk loaihoars (''P. p. tulliana'', syn. ''P. p. ciscaucasia'', ''P. p. saxicolor'' <small>[[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1856</small>) <small>(Fan eastlik [[Anatoalje]] en de [[Koeban (regio)|Koeban]]regio yn súdlik [[Ruslân]] benoarden de [[Grutte Kaukasus]] fia it noarden en easten fan 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] yn it [[Midden-Easten]], gebieten yn sintraal [[Iraan]], de súdkust fan 'e [[Kaspyske See]] en de eastkust fan 'e [[Perzyske Golf]] oant yn [[Balûtsjistan]], de [[Hindoe-Kûsj]], de westlike [[Himalaya]] en it súdwesten fan [[Sintraal-Aazje]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as bedrige.)</small> * it [[Sineesk loaihoars]] of Noardsineesk loaihoars (''P. p. japonensis'' <small>[[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1857</small>)</small> <small>(Eastlik, súdeastlik en sintraal [[Sina]] besuden [[Mantsjoerije]]. Yn 'e yndieling fan 1996 algemien erkend, mar yn 2017 troch de IUCN ta in populaasje fan it Amoerloaihoars bestimpele.)</small> * it [[Srylankaansk loaihoars]] of Seylonloaihoars (''P. p. kotiya'' <small>[[Paulus Edward Pieris Deraniyagala|Deraniyagala]], 1956</small>) <small>([[Sry Lanka]]. Sûnt 1996 algemien erkend. Troch de IUCN klassifisearre as kwetsber.)</small> ===Fossile ûndersoarten=== Njonken de libbene ûndersoarten binne der ek ferskate [[fossile]] ûndersoarten fan it loaihoars bekend. Loaihoarseftige fossile [[bonke]]n en [[tosk]]en, dy't mooglik tebekgeane oant it [[Plioseen]] (5,3–2,6&nbsp;jier lyn), binne op ferskate plakken yn [[Jeropa]] opdobbe: yn [[Frankryk]] by [[Perrier (Puy-de-Dôme)|Perrier]] yn it [[Sintraal Massyf]], yn [[Ingelân]] noardeastlik fan [[Londen]] en yn [[Itaalje]] by [[Valdarno]] yn [[Toskane]]. Fossilen fan lettere datum binne ûntdutsen yn [[löss]]grûn en [[grot]]ten op mear as fjirtich plakken ferspraat oer in grut part fan it [[wrâlddiel]], fan [[Portegal]] en [[Gibraltar]] oant it [[Ingelske greefskip]] [[Derbyshire]], de [[Tsjechyske Republyk]] en [[Hongarije]]. [[File:Amur_leopard._Frame_from_a_camera_trap_(cropped).jpg|left|thumb|250px|In [[Amoerloaihoars]] yn it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]].]] Nettsjinsteande dat guon saakkundigen de ierste fynsten weromdatearje nei it Plioseen, wurdt der ornaris fan útgien dat loaihoarsen tusken 1,2&nbsp;miljoen en 600.000 jier lyn út [[Afrika]] wei yn Jeropa (en [[Aazje]]) arrivearren. Der binne yn Jeropa fjouwer opinoar folgjende ûndersoarten fan it loaihoars foarsteld, wêrfan't de âldste ''P. p. begoueni'' is, út it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]]. Dy ûntjoech him omtrint 600.000 jier lyn ta ''P. p. sickenbergi'', dy't likernôch 300.000 lyn oergie yn ''P. p. antiqua''. It úteinlike produkt fan dy lange [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] ûntwikkeling wie it [[hoaleloaihoars]] of Jeropeesk loaihoars (''P. p. spelaea''), dat fanôf likernôch 100.000 jier lyn libbe oant syn [[útstjerren (biology)|útstjerren]] yn it iere [[Holoseen]] omtrint 11.000 jier lyn (dus yn rûchwei [[9000&nbsp;f.Kr.]]) as ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. De [[Swartkranspoema]], in fossyl út 'e [[Transfaal]] fan [[Súd-Afrika]] dat earder lange tiid bekendstie as in ûndersoarte fan it loaihoars mei de wittenskiplike namme ''Panthera pardus incurva'', waard yn [[2023]] identifisearre as in neie sibbe fan 'e [[poema]] (''Puma concolor'') en waard dêrom ferpleatst nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). ==Krusings mei oare grutte katten== Yn it [[ferline]] is ferskate kearen besocht om in loaihoars te [[krusing (biology)|krusen]] mei in oare soarte [[grutte kat]]. Yn [[1953]] slagge it [[Japan]]ske [[wittenskipper]]s foar it earst om in mantsjesloaihoars [[fuortplanting|fuort te plantsjen]] mei in [[liuwinne]] (''Panthera leo''). It jong waard in "loaihiuw" neamd. Sokke bisten waarden yn [[1959]] en [[1961]] op 'e nij produsearre. Alle jongen wiene spikkelbûnt en grutter as in loaihoarsejong. Krewearjen om in loaihiuw te krusen mei in [[tigerinne]] (''Panthera tigris'') mislearren. Tsjintwurdich wurde sokke yntersoartlike krusings as [[etyk|ûnetysk]] beskôge, om't de produsearre jongen oer it algemien te lijen hawwe ûnder oanberne en mooglik libbensbedriigjende ôfwikings, en teffens om't it gjin doel tsjinnet, mei't sokke loaihiuwen en soartgelikense [[hybride (biology)|hybriden]] net yn it wyld oerlibje kinne. [[File:Female_animal_trainer_and_leopard,_c1906.jpg|right|thumb|250px|In loaihoars mei syn [[dompteur]] yn in [[sirkus]] (sa. [[1906]]).]] ==Loaihoarsen en minsken== ===Loaihoarsen yn finzenskip=== Loaihoarsen waarden troch minsken yn 'e [[Aldheid]] al fongen en yn finzenskip holden. Yn it [[Romeinske Ryk]] waarden de bisten û.m. foar [[gladiator]]gefjochten en de [[eksekúsje]]s fan [[kriminelen]] brûkt. Yn 'e [[Midsiuwen]] waarden yn it [[Keninkryk Ingelân]] troch [[kening]] [[Jan fan Ingelân|Jan Sûnderlân]] ferskate loaihoarsen holden yn in [[menazjery]] yn 'e [[Toer fan Londen]]. Trije fan dy bisten wiene omtrint [[1235]] troch [[keizer]] [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark&nbsp;II]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] kado dien oan 'e Ingelske kening [[Hendrik III fan Ingelân|Hindrik&nbsp;III]]. Yn moderne tiden waarden loaihoarsen gauris holden yn [[sirkus]]sen en traind om keunstkes te ferrjochtsjen foar in beteljend [[publyk]]. Yn moderne [[dieretunen]] wurde ek loaihoarsen holden, mar dêr binne se no ûnderbrocht yn romme ferbliuwen dy't sa natuerlik mooglik ynrjochte binne. Boppedat wurdt der war dien om goed foar de bisten te soargjen en se te stimulearjen troch foarwerpen en aktiviteiten ta [[ferriking (dieretún)|ferriking]] fan harren bestean ta te foegjen. ===Oanfallen op minsken=== {{Apart|minskesliner}} It loaihoars is oer it algemien tige [[minskeskouwens|minskeskou]] en [[wachens|wach]], mar men moat him net it gefoel jaan dat er yn it nau dreaun wurdt, want dan sil er raar fan him ôfbite, ek as er dêrfoar minsken oanfalle moat. Yn útsûnderlike gefallen kinne loaihoarsen har lykwols spesjalisearje yn oanfallen op minsken. Sokke [[minskesliner]]s binne faak âld of [[ferwûne]] en kinne dêrom har wenstige [[proai]] net mear fange. Minsken binne lykwols folle trager, en yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] merke se in loaihoars pas op as it bist harren op 'e hûd springt. Hoewol't soks grif ek yn [[Afrika]] foarkommen wêze sil, binne der ditoangeande fral foarbylden bekend út it eardere [[Britsk-Ynje]] en it moderne [[Yndia]]. Sa hold it [[Loaihoars fan Rudraprayag]] dêr fan [[1918]] oant [[1926]] hûs en deade mear as 125&nbsp;minsken. En fan it [[Loaihoars fan Panar]], dat fan [[1907]] oant [[1910]] as minskesliner aktyf wie, is it tinken dat er mear as 400&nbsp;minsken út 'e ljochten holpen hat. Beide bisten waarden úteinlik ôfsketten troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[jacht (aktiviteit)|jager]] en [[natoerbeskerming (maatskiplike beweging)|natoerbeskermer]] [[Jim Corbett]]. [[File:Sousse_museum_Smirat-retouched.jpg|left|thumb|250px|Loaihoarsen ôfbylde op it [[Romeinske Ryk|Romeinske]] [[Mageariusmozayk]], ôfkomstich út in [[ruïne]] yn it moderne [[Tuneezje]].]] ===It loaihoars yn 'e minsklike kultuer=== De âldste ôfbyldings fan loaihoarsen yn 'e minsklike kultuer binne de [[grotskildering]]s fan it [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea'') yn 'e [[Chauvetgrot]] yn [[Frankryk]], dy't datearje fan 37.000 oant 28.000 jier lyn. Yn 'e [[Klassike Aldheid]] spilen loaihoarsen in rol yn û.o. de [[Grykske mytology]] as ien fan 'e [[symboal]]en fan [[Dionysus]], de [[god]] fan 'e [[wyn (drank)|wyn]] en [[dronken]]ens. Dyselde ferpleatste him op 'e rêch fan in loaihoars (of fan in [[tiger]]). Neffens ien [[myte]] waard er ris troch [[seerôver]]s finzen nommen mar rêden troch twa loaihoarsen. Yn it diel fan it [[Romeinske Ryk]] dat yn [[Noard-Afrika]] lei, binne yn [[ruïne]]s in grut tal [[fresko|fresko's]] weromfûn dêr't bisten op ôfbylde wurde dy't no inkeld noch besuden de [[Sahara]] foarkomme, wêrûnder loaihoarsen. Yn it [[Keninkryk Benyn]] ([[1180]]–[[1897]]), yn wat no [[Nigearia]] is, wie it hiel gewoan om ôfbyldings fan loaihoarsen te meitsjen, benammen troch [[gravearjen]] en [[byldhouwuk|byldhouwen]]. It bist wie it symboal fan 'e [[kening]] en waard beskôge as de hearsker fan it oerwâld. Foar de [[Asjanty (folk)|Asjanty]] út [[Gana]] wie it loaihoars ek in symboal fan liederskip, en inkeld de kening mocht plaknimme op in [[kruk (meubel)|krukje]] beklaaid mei loaihoarsepels. Guon [[kolonialisme|prekoloniale]] Afrikaanske [[kultuer]]en beskôgen it loaihoars as in fernimstigere en bettere jager as de [[liuw]], dy't boppedat foar minsken dreger te deadzjen wie. De [[Ingelân|Ingelske]] [[auteur]] [[Rudyard Kipling]] skreau yn [[1902]] foar syn [[ferhalebondel]] ''Just So Stories'' it [[koarte ferhaal]] ''How the Leopard Got His Spots'' ("Hoe't it Loaihoars oan syn Spikkels Kaam"). Dat is in [[fabel]] wêryn't útlein wurdt dat it earste loaihoars effen goudkleurich wie, mar spikkels op syn pels skildere om in bettere [[skutkleur]] te hawwen foar wannear't er op jacht gie. De [[inket]] loek yn syn hûd, sadat de spikkels permanint waarden. Yn Kipling syn ''[[The Jungle Book (ferhalebondel)|Jungle Book]]'', út [[1894]], wurdt ien fan 'e wichtichste rollen ferfolle troch de [[swarte panter]] Bagheera. In loaihoars spilet fierders in wichtige rol yn 'e [[fantasy (sjenre)|fantasyroman]] ''[[Yn it Skaad fan de Wolf]]'' ([[2005]]), fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skriuwster]] [[Lois McMaster Bujold]]. It loaihoars krong ek de [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] binnen, mei as bekendste foarbyld de klassiker ''[[Bringing Up Baby (film)|Bringing Up Baby]]'' út [[1938]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Cary Grant]] en [[Katharine Hepburn]]. Yn 'e Westerske [[heraldyk]] komt it loaihoars foar as [[skylddrager]] fan 'e [[wapen (heraldyk)|wapens]] fan in stikmannich moderne Afrikaanske lannen, te witten: [[Benyn]], [[Gabon]], de [[Demokratyske Republyk Kongo]], [[Malawy]] en [[Somaalje]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Leopard ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera pardus}} }} [[Kategory:Loaihoars| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Fossyl yn Japan]] [[Kategory:Fossyl yn Taiwan]] 3taiozyob0m3oanav1clcw8x6npoix8 Krabbeslinende waskbear 0 180805 1234060 1186225 2026-07-07T22:35:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234060 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=krabbeslinende waskbear |Ofbyld= [[File:Mano_pelada_(Procyon_cancrivorus_nigripes).JPG|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') |Skaai= [[waskbearen]] (''Procyon'') |Wittenskiplike namme= Procyon cancrivorus |Beskriuwer, jier= [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1798 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de krabbeslinende waskbear (Procyon cancrivorus).png|center|250px]] }} De '''krabbeslinende waskbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Procyon cancrivorus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[waskbearen]] (''Procyon''), dat lânseigen is yn dielen fan [[Súd-Amearika]] en it súdlikste eintsje fan [[Midden-Amearika]]. Dit bist is ien fan 'e neiste sibben fan 'e bekendere (gewoane) [[waskbear]] (''Procyon lotor''), dy't foarkomt yn [[Noard-Amearika]]. Nettsjinsteande syn wat misliedende namme fret de krabbeslinende waskbear net inkeld [[krabben]], mar is it krekt as yn noardlike neef in [[opportunisme|opportunistyske]] [[omnivoar]]. It is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]], dat him folle minder goed as de gewoane waskbear oan 'e ynfloed en oanwêzigens fan 'e [[minske]] oanpasse kin. De [[IUCN]] klassifisearret de krabbeslinende waskbear as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e krabbeslinende waskbear omfettet it grutste part fan [[Súd-Amearika]], wêrûnder hiel [[Brazylje]], [[Guyana]], [[Suriname]] en [[Frânsk-Guyana]], it noarden fan [[Oerûguay]] en [[Argentynje]], it easten fan [[Bolivia]], [[Perû]] en [[Ekwador]], it suden, easten en noarden fan [[Kolombia]] en it noarden fan [[Fenezuëla]]. Yn [[Paraguay]] ûntbrekt dit bist inkeld yn 'e [[Gran Chaco]], yn it westen fan it lân. Bûten Súd-Amearika omfiemet de fersprieding fan 'e krabbeslinende waskbear ek it súdlike diel fan [[Midden-Amearika]]. Dêr komt er foar yn hiel [[Panama]] en it súdeasten fan [[Kosta Rika]]. Fierders hearre ek [[Trinidad en Tobago]] ta syn ferspriedingsgebiet, in lân dat ta it [[Karibysk Gebiet]] rekkene wurdt, mar lyk foar de [[kust]] fan Fenezuëla leit. ==Uterlike skaaimerken== De krabbeslinende waskbear is fan omtrint deselde grutte as syn noardliker tahâldende neef, de gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 41–80&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 20–56&nbsp;sm. De skofthichte bedraacht omtrint 23&nbsp;sm en it gewicht berint sa'n 5–7&nbsp;[[kg]], mei útsjitters nei 12&nbsp;kg. De [[mantsje|bearen]] binne oer it algemien wat foarser as de [[wyfke|sûgen]]. [[File:Szop_rakojad.jpg|left|thumb|250px|In krabbeslinende waskbear op 'e siik nei fretten.]] Krekt as de gewoane waskbear hat ek de krabbeslinende waskbear in [[swart]] '[[masker]]' oer de [[eagen]] hinne en in plommige [[sturt]] dy't in patroan fan swarte ringen hat. Dat is lykwols dêr't de likenis einiget, en wa't ea in gewoane waskbear sjoen hat, sil dêr nea in krabbeslinende waskbear foar oansjen. Krabbeslinende waskbearen binne ranker fan stal, mei in koartere, [[grizich]] [[brune]] [[pels]], dy't lykwols folle bruner is as de grizere pels fan 'e gewoane waskbear. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op it [[nekfel]] fan 'e krabbeslinende waskbear groeit nei de [[kop]] ta, wylst dat fan 'e gewoane waskbear fan 'e kop ôf groeit. ==Biotoop== Krabbeslinende waskbearen libje yn it [[tropysk reinwâld]], dêr't se har benammen ophâlde yn 'e neite fan [[rivier]]en, [[beken]], [[mar]]ren en [[puollen]]. Yn [[Kosta Rika]] en westlik [[Panama]], dêr't de [[ferspriedingsgebiet]]en fan 'e krabbeslinende waskbear en de (gewoane) [[waskbear]] (''Procyon lotor'') inoar oerlaapje, komt de krabbeslinende waskbear útslutend foar oan 'e [[igge]]n fan [[oerflaktewetter]]s yn it binnenlân, wylst de gewoane waskbear yn 'e [[mangrove]]wâlden en [[sompe]]n by de [[kust]] lâns libbet. ==Hâlden en dragen== De krabbeslinende waskbear libbet foar it meastepart oer de [[grûn]], mar bringt ek in oansjenlik diel fan syn tiid troch yn [[beam]]men. Dit bist is better op in [[beam|arboreäle]] libbenswize tarist as de (gewoane) [[waskbear]] (''Procyon lotor''), mei't er bgl. skerpere, smellere [[klau]]wen hat, dy't ideaal binne foar it [[klimmen]] yn beammen. Krabbeslinende waskbearen liede bûten de peartiid om in [[solitêr]] bestean. It binne [[nachtdier]]en, dy't har [[dei|oerdeis]] oer it algemien net sjen litte. Oars as de gewoane waskbear, dy't syn foardiel docht mei [[minsklik]]e oanwêzigens yn syn ferspriedingsgebiet en him op in protte plakken yn [[Noard-Amearika]] ta in stedsbewenner ûntwikkele hat, kin de krabbeslinende waskbear him mar min oan 'e ynfloed fan minsken oanpasse. [[File:Raccoons_of_North_%26_Middle_America_(1950)_Skins_of_subgenera_procyon_%26_euprocyon.png|right|thumb|180px|[[Pelzen]] fan 'e (gewoane) [[waskbear]] (''Procyon lotor'') lofts en de krabbeslinende waskbear rjochts.]] De [[peartiid]] falt foar de krabbeslinende waskbear fan [[juny]] oant en mei [[septimber]]. De [[draachtiid]] duorret 60–73&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de [[wyfke|sûch]] yn in [[rotsspjalt]], [[holle beam]] of it ferlitten nêst fan in oarsoartich bist 2–7&nbsp;jongen smyt. Trochinoar bestiet in smeet by de krabbeslinende waskbear út 3&nbsp;jongen. Ornaris plantsje krabbeslinende waskbearen har mar ien kear yn it jier fuort, mar as in sûch ier yn 'e peartiid alle jongen ferliest, wurdt se wer [[tyldrift|rûzich]] en sil der in twadde [[pearing]] plakfine mei in nije smeet jongen as resultaat. [[Mantsje|Bearen]] hawwe gjin inkeld oandiel yn it [[opfieding|grutbringen]] fan 'e jongen. Wannear't se jongen hawwe, wurde sûgen tige [[territoarium (biology)|territoriaal]] en duldzje se gjin oare krabbeslinende waskbearen om harren hinne. ==Fretten== Krabbeslinende waskbearen ite yndie [[krabben]], [[kreeften]], [[rivierkreeften]] en oare [[kreefteftigen]], mar nettsjinsteande harren wat misliedende namme makket sok guod net it meastepart fan harren dieet út. (En trouwens fret de gewoane [[waskbear]] likegoed kreefteftigen.) Krabbeslinende waskbearen binne [[omnivoar]]en dy't op [[opportunisme|opportunistyske]] wize nei fretten foerazjearje. Hoewol't se har iten wol foar it meastepart út 'e neite fan [[rivier]]en en [[beken]] helje, bestiet harren menu ek út [[oesters]], [[moksels]], [[amfibyen]], [[fisk]]en, [[ynsekten]], lytse [[skylpodden]], de [[aai]]en fan skylpodden en [[fûgels]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[plant|griene planten]]. ==Status== De krabbeslinende waskbear hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 4 erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e krabbeslinende waskbear (''Procyon cancrivorus''): *ekwatoriale krabbeslinende waskbear (''P. c. aequatorialis'') *gewoane krabbeslinende waskbear (''P. c. cancrivorus'') *Panameeske krabbeslinende waskbear (''P. c. panamensis'') *swartpoatige krabbeslinende waskbear (''P. c. nigripes'') {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Crab-eating_raccoon ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Procyon cancrivorus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Waskbear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] f6iisqg5u3g2n1t87n009asgse4y9rq Jagûar 0 181120 1234013 1202848 2026-07-07T22:06:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234013 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=jagûar |Ofbyld= [[File:Standing_jaguar.jpg|250px]] |lûd=[[File:Jaguar_saw.flac|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera onca |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de jagûar (Panthera onca).png|center|250px]] <small>{{Color box|#774931}} Hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#B97A57}} Histoaryske fersprieding </small> }} De '''jagûar''' ([[útspr.]]: [ˈjaɡuar], likernôch: "<u>jah</u>-gû-ar") ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera onca'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist is lânseigen yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. It is de grutste kateftige yn 'e [[Nije Wrâld]] en de op twa nei grutste yn 'e hiele wrâld (nei de [[liuw]] en de [[tiger]]). De jagûar is in grutte, krêftige en tige gefaarlike [[karnivoar]] mei in treflike [[skutkleur]], dy't bestiet út in spikkelbûnte [[giel]]ige [[pels]] belein mei [[swart]]e plakjes. Hy libbet benammen yn [[tropysk reinwâld|tropysk]] en [[subtropysk reinwâld]]. Jagûars libje [[solitêr]] en binne fral [[nachtdier|nachts aktyf]]. Bedrigings dêr't dizze kateftige mei te krijen hat, binne [[habitatferlies]], [[habitatfragmintaasje]], [[streuperij]] en [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. De [[IUCN]] klassifisearret de jagûar as gefoelich, mar (noch) net [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Namme== De namme fan 'e jagûar moat [[útspraak|útsprutsen]] wurde as [ˈjaɡuar] (werjûn yn it [[IPA]]), oftewol likernôch as "<u>jah</u>-gû-ar". De útspraak is beslist <u>net</u> [ˈʤɛɡuar] ("<u>dzjeh</u>-gû-ar"). Dat is de [[Ingelsk]]e útspraak, dy't yn it [[Frysk]] (en [[Nederlânsk]]) allinne mar brûkt wurdt foar it [[Feriene Keninkryk|Britsk]] [[auto]]merk [[Jaguar (automerk)|Jaguar]], dat nei de jagûar ferneamd is. "Jagûar" is in [[lienwurd]] dat it Frysk fia it [[Spaansk]] of [[Portegeesk]] binnenkrongen is. It giet mooglik tebek op ''yaguara'', in [[wurd]] út 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[Tûpy-Gûarany-talen]], dy't sprutsen wurde yn [[Paraguay]], súdwestlik [[Brazylje]] en eastlik [[Bolivia]]. De betsjutting fan ''yaguara'' is "wyld bist dat syn proai oermânsk wurdt mei in sprong". [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Panthera_onca_skull).jpg|left|thumb|250px|Tekening fan 'e [[plasse]] fan in jagûar.]] It soartspesifyke diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Panthera onca'' komt fan it Portegeeske wurd ''onça'' foar in spikkelbûnte kateftige dy't grutter is as in [[lynksen|lynks]]. De oarspronklike foarm fan dat wurd wie ''lonça'', in ôfsliten [[ferbastering]] fan it [[Latyn]]ske ''lynx'', mar meitiid waard de [[inisjaal|earste letter]] misbegrepen as in ôfkoarte [[beskaat lidwurd]] ''l’'', sadat dy foutyf by it wurd wei helle waard. ==Taksonomy== De jagûar waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de bekende [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] foar de tsiende [[edysje]] fan syn ''[[magnum opus]]'', de ''[[Systema Naturæ]]''. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis onca''. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'' omfettet hjoed oan 'e dei inkeld de [[wylde katten]], mar doedestiden wie it in sammelbak foar alle [[kateftigen]]. It wie de [[Ingelân|Ingelske]] taksonoom [[Reginald Innes Pocock]] dy't yn [[1917]] it skaai fan 'e [[panters]] (''Panthera'') gearstalde sa't dat no noch fierhinne bestiet, mei as libbene soarten de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de jagûar. (Oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] is dêr op basis fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') noch oan tafoege.) Op dy wize kaam de jagûar oan syn hjoeddeistige wittenskiplike namme, ''Panthera onca''. [[File:Jaguar_(Panthera_onca_palustris)_female_Piquiri_River.JPG|right|thumb|250px|In jagûar oan it rêsten.]] ==Evolúsje== Binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera'') is de jagûar it neist besibbe oan 'e [[liuw]] (''Panthera leo'') en wat minder nau oan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Mei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') fertoant de jagûar de minste [[besibskip]]. De jagûar ûntjoech him oarspronklik troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] yn [[Afrika]], wierskynlik 9,3–4,5&nbsp;miljoen jier lyn. Likernôch 2,0–1,8&nbsp;miljoen jier lyn fersprate er him út Afrika wei nei [[Jeraazje]]. In gauris neamde [[teory]] is dat de jagûar sa't dy hjoed de dei bestiet, ôfstammet fan 'e [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis''), in jagûar-eftige [[grutte katten|grutte]] [[kateftige]] dy't 2&nbsp;miljoen oant 350.000&nbsp;jier lyn yn [[Jeropa]] libbe. Guon saakkundigen ûntstride lykwols dat der in nauwe bân tusken dy beide bisten bestiet. Hoe dan ek, úteinlings berikte de jagûar yn it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]], omtrint 850.000–820.000&nbsp;jier lyn, fia de [[Beringlânbrêge]] [[Noard-Amearika]]. Dêrwei fersprate dizze soarte him oer it hiele [[Amearika|Amerikaanske kontinint]], hielendal oan [[Fjoerlân]] ta, dat oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]] leit. Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan moderne jagûars hat útwiisd dat alle hjoeddeistige [[populaasje (biology)|populaasjes]] har yn it noarden fan [[Súd-Amearika]] ûntjûn hawwe. Dêrwei hawwe se [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Noard-Amearika]] op 'e nij kolonisearre nei't de oarspronklike jagûarpopulaasjes dêre (fan 'e [[ûndersoarte]] ''[[Panthera onca augusta]]'') yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wiene. Sawol Noard-Amearika as de súdpunt fan Súd-Amearika (dêr't de ûndersoarte ''[[Panthera onca mesembrina|P. o. mesembrina]]'' libbe) giene letter op 'e nij foar de jagûar ferlern. [[File:El-jefe-jaguar-fws1.jpg|left|thumb|250px|In jagûar [[foto]]grafearre mei in [[kamerafâle]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Arizona]].]] ==Fersprieding== It [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar besloech om [[1900]] hinne nei skatting noch sa'n 19&nbsp;miljoen&nbsp;[[km²]], hoewol't it sûnt likernôch [[1800]] al stadichwei oan it ynkrimpen wie. It striek him doe út fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] en [[West-Teksas]] oer [[Midden-Amearika]] en it meastepart fan [[Súd-Amearika]], útsein de [[Atakamawoastyn]] oan 'e westkust en [[Patagoanje]] yn it suden. Tsjin it jier [[2000]] wie dêr noch likernôch 8.750.000&nbsp;km² (oftewol 46%) fan oer. It measte gebiet dat yn 'e tuskenlizzende [[iuw]] foar de jagûar ferlern gien wie, lei yn 'e súdwestlike [[Feriene Steaten]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], eastlik en sintraal [[Brazylje]] en noardlik en sintraal [[Argentynje]]. Tsjintwurdich libje jagûars noch yn it meastepart fan it [[Amazônegebiet]], mei dêropta de noardkust fan Súd-Amearika yn [[Kolombia]], [[Fenezuëla]], [[Guyana]], [[Suriname]] en [[Frânsk-Guyana]], dielen fan eastlik [[Brazylje]] en noardlik [[Argentynje]], it meastepart fan [[Sintraal-Amearika]], súdlik [[Meksiko]] en it [[Jûkatanskiereilân]]. Der binne isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn westlik en noardlik Meksiko. Yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] komme jagûars noch mar sporadysk foar, mei 62 waarnimmings yn 'e hiele [[tweintichste iuw]]. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] libbe dit bist noch safier noardlik as [[Monterey (Kalifornje)|Monterey]], yn [[Kalifornje]], en oan 'e [[Noardlike Platte]] yn [[Kolorado]], en safier eastlik as de kustsompen fan [[Louisiana]]. Yn Kalifornje waard de jagûar om [[1860]] hinne útrûge, en de lêste jagûar yn [[Teksas]] waard yn [[1948]] by [[Kingsville (Teksas)|Kingsville]] deasketten. Tusken [[1996]] en [[2024]] waarden mei [[kamerafâle]]n acht ûnderskate jagûars [[foto]]grafearre yn it [[Peloncilloberchtme (Cochise County)|Peloncilloberchtme]] yn súdeastlik [[Arizona]]. Fan [[2012]] oant [[2015]] doarme in jagûar, dy't de troch [[skoalbern]] yn [[Tucson]] keazen namme El Jefe ([[Spaansk]] foar "De Baas") krige, troch it [[Santa Ritaberchtme]] yn súdlik Arizona. [[File:Cheetah,_leopard_%26_jaguar_(en).jpg|right|thumb|250px|Ferliking fan 'e lichemsfoarm en spikkels fan 'e trije bekendste spikkelbûnte [[kateftigen]]. F.b.n.û.: it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de jagûar.]] ==Uterlike skaaimerken== ===Lichemsbou=== De jagûar hat trochinoar in kop-romplingte fan 112–185&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 45–75&nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 57–81&nbsp;sm. It gewicht is ôfhinklik fan it [[geslacht (sekse)|geslacht]] en it [[geografy|plak fan foarkommen]] fan it oangeande yndividu, en berint ornaris 56–96&nbsp;[[kg]]. Wat súdliker men komt yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist, wat mear oft lichemsgrutte en gewicht oanwinne. De jagûars fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] westkust binne it lytst, wylst eksimplaren út [[Brazylje]] en [[Fenezuëla]] it grutst binne. Utsûnderlik grutte [[mantsje]]s út it [[Amazônegebiet]] kinne soms in gewicht fan 158&nbsp;kg berikke, wylst de lytste [[wyfke]]s út westlik Meksiko en [[Sintraal-Amearika]] mar 36&nbsp;kg weagje. De jagûar is gnobsk boud en tige [[spier]]sterk. It grutste ferskil mei besibbe soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera'') is dat by de jagûar it liif grutter en grouwer is, wylst de [[poaten]] krekt koarter binne. Troch syn spikkelbûnte [[pels]] wurdt de jagûar troch leken yn [[Jeropa]] gauris betize mei it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), dat ek sa'n kleuring hat. Mar de jagûar hat in folle foarsere lichemsbou, dy't teffens leger by de grûn bliuwt. De [[kop]] is fjouwerkantiger en de [[kaken]] binne swierder. Jagûars hawwe de op twa nei grutste [[biten|bytkrêft]] fan alle [[kateftigen]], nei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en de [[liuw]] (''Panthera leo''). ===Pels=== De grûnkleur fan 'e [[pels]] fan 'e jagûar fariëarret op 'e boppeste lichemsdielen ([[rêch]], [[nekke]], [[kop]], [[side (anatomy)|siden]], [[poaten]] en [[sturt]]) fan bleek [[giel]] fia [[goud (kleur)|goud]] oant [[read|rodzich]]. De [[bealch]], de [[kiel]], it [[kin]] en de binnenkanten fan 'e poaten binne altyd [[witich]]. Oer it hiele [[lichem (biology)|lichem]] is de pels oerdutsen mei [[swart]]e spikkels, dy't útinoar rinne wat foarm oangiet. Op 'e siden wurde it [[rozet]]ten, mei faak ien of mear spikkels yn 'e midden fan in sirkel. De spikkels op 'e kop en yn 'e nekke binne yn 'e regel ticht, en datselde jildt foar dy op 'e sturt, hoewol't se dêr op nei de punt ta ringen foarmje kinne. Midden op 'e rêch binne de spikkels wat ferlinge, en faak kloftsje se dêr gear om in swarte streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] te lûken. Op 'e bealch binne de spikkels grutter en dizeniger. De pels fan 'e jagûar is in treflike [[skutkleur]] foar de mei [[skaad|skaden]] oerleine [[wâldflier]] dêr't er ornaris [[jacht (aktiviteit)|jaget]]. [[File:Black_Jaguar_(Panthera_onca).JPG|left|thumb|250px|In [[melanisme|melanistyske]] jagûar, dy't krekt as melanistyske eksimplaren fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') ek wol bekendstiet as in [[swarte panter]].]] Krekt as by it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') komt by de jagûar frij geregeldwei in hielendal swarte kleurfariant foar, dy't krekt as by it loaihoars bekenstiet as in [[swarte panter]]. De kleurfariant wurdt feroarsake troch [[melanisme]], dat in [[dominânsje (genetika)|dominante]] [[genetysk]]e ôfwiking is. Swarte jagûars komme benammen foar yn it [[tropysk reinwâld]] en binne [[dei|oerdeis]] aktiver as spikkelbûnte jagûars. Dat suggerearret dat de swarte pelskleur eins in bettere skutkleur is as in spikkelbûnte pels. ==Biotoop== De jagûar jout de foarkar oan [[biotopen]] mei ticht [[wâld]], it leafst mei [[rivier]]en en [[moeras]]sen. Hy komt foar yn [[leafwâld]] dat [[hjerst]]mis de [[blêd (plant)|blêden]] falle lit, [[tropysk reinwâld]], [[subtropysk reinwâld]] en [[dizewâld]]. Dêrnjonken libbet dizze soarte ek yn [[wetland]]s dy't der in diel fan it jier ûnder strûpe, en op drûch [[gerslân]] lykas de [[pampa]] yn [[Argentynje]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] kaam er [[histoarysk]] foar yn [[iik|ikewâlden]]. Jagûars binne waarnommen oant in hichte fan 3.800&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar se mije [[berchwâld]]en. Ut in ûndersyk yn súdlik [[Meksiko]] en [[Gûatemala]] die bliken dat [[wyfke]]s weibliuwe út gebieten mei sels mar in bytsje [[minsklik]]e aktiviteit, wylst [[mantsje]]s har dêr minder fan oanlûke. [[File:Jaguar_(Panthera_onca)_male_back_in_the_water_(29173428825).jpg|right|thumb|250px|Oars as by de measte [[kateftigen]] is ôfkear fan [[wetter]] jagûars frjemd.]] ==Hâlden en dragen== ===Aktiviteitsspanne=== Jagûars binne ornaris benammen aktyf [[nachtdier|yn 'e nacht]] en de [[krepuskulêr|skimer]]. Yn it [[Amazônegebiet]] binne se mear [[deidier|dei-aktyf]], wat ferklearre kinne wurde soe trochdat se dêr yn it tichte [[tropysk reinwâld]] op 'e grûn yn frijwol konstante [[skaad|skaden]] libje. Mar yn it mear iepen [[moeras]]gebiet fan 'e [[Pantanal]], yn súdlik [[Brazylje]], binne jagûars oerdeis ek aktiver as nachts. ===Klimmen en swimmen=== Jagûars kinne goed yn [[beam]]men [[klimmen|klimme]], mar dogge dat minder faak as [[poema|poema's]] (''Puma concolor''). Yn 'e mande mei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') is de jagûar de iennichste [[grutte katten|grutte kat]] dy't gjin ôfkear fan [[wetter]] hat. Jagûars binne goede [[swimmen|swimmers]], dy't waarnommen binne by it oerstekken fan [[seestrjitte]]n tusken it [[fêstelân]] en (net al te fierôf lizzende) [[eilannen]]. Se [[boartsjen|boartsje]] en [[jacht (aktiviteit)|jeie]] ek yn it wetter. ===Omgong mei soartgenoaten=== De jagûar is oer it algemien in [[solitêr]] libjend bist, útsein yn 'e [[peartiid]] en as it giet om [[wyfke]]s mei welpen. Yn [[1977]] waarden lykwols twa troepen jagûars, de iene besteande út in mantsje, in wyfke en ferskate welpen, en de oare út twa mantsjes en twa wyfkes, mear as ien kear waarnommen yn 'e neite fan 'e [[rivier]] de [[Paraguay (rivier)|Paraguay]]. Yn guon gebieten is it net ûngewoan foar twa mantsjes om in koälysje te foarmjen, dy't tegearre ien [[territoarium (biology)|territoarium]] beset en markearret, deselde proai bejaget en mei deselde wyfkes [[pearjen|pearet]]. [[File:Jaguar_(Panthera_onca)_male_meeting_a_young_female_(back)_..._-_Flickr_-_berniedup.jpg|left|thumb|250px|In [[mantsje]]sjagûar (omsjend) moetet in jong [[wyfke]] yn [[Mato Grosso]].]] ===Territoarium=== Jagûars hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se markearje mei [[rookflagge]]n. Om dy oan te bringen, brûke se [[urine]] en [[dong]]. Ek klauwe se wol mei de [[klau]]wen yn in [[beam]] of de [[grûn]] om. De grutte fan jagûarterritoaria is ôfhinklik fan it nivo fan [[ûntbosking]] en fan 'e [[minsklik]]e [[befolkingstichtens]]. Territoaria fan wyfkes fariëarje fan 15,3&nbsp;[[km²]] yn it moerasgebiet fan 'e [[Pantanal]], yn súdwestlik [[Brazylje]], oant 53,6&nbsp;km² yn it [[Amazônegebiet]] yn noardwestlik Brazylje, oant 233,5&nbsp;km² yn it [[Atlantysk Wâld]] oan 'e Brazyljaanske eastkust. Territoaria fan mantsjes mjitte 25&nbsp;km² yn 'e Pantanal oant 180,3&nbsp;km² yn it Amazônegebiet oant 591,4&nbsp;km² yn it Atlantysk Wâld. De territoaria fan wyfkes oerlaapje inoar foar in part, wylst it territoarium fan in mantsje dat fan ferskate wyfkes oerlapet. Territoaria fan mantsjes oerlaapje inoar, ynsafier bekend, net. ===Kommunikaasje=== Krekt as de measte oare [[grutte katten]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] kinne jagûars [[brullen|brulle]]. Dat fermogen brûke se foar [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] oer de lange ôfstân. Der hawwe waarnimmings west fan yntinsyf gebrul en tsjingebrul troch twa yndividuën, dat langere tiid oanhold. It brullen fan 'e jagûar wurdt omskreaun as "heas" mei fiif of seis mei [[kiel]]klank utere [[noat (muzyk)|noaten]]. In oar [[lûd]] dat jagûars meitsje is "puffen", in soartemint [[snuven]] mei útgeande [[lucht]] en in lege yntinsiteit. It is mooglik bedoeld om fredigens en passiviteit oer te bringen. Puffen wurdt dien by wize fan [[begroeting]] tusken twa eksimplaren dy't inoar kenne, en ek as ûnderdiel fan 'e [[hofmakkerij]] tusken in mantsje en in wyfke, en troch in mem dy't har welpen gerêststelle wolle. Welpen kommunisearje mei de mem troch in kombinaasje fan [[mjêkjen]], [[miaukjen]] en [[goarreljen]]. [[File:Parque_Estadual_Encontro_das_%C3%81guas_Thomas-Fuhrmann_(2023-_11)_Jaguar_mating_-_Panthera_onca.jpg|right|thumb|250px|Jagûars oan it [[pearjen]] yn 'e [[Pantanal]].]] ===Fuortplanting=== Jagûars hawwe net in fêste [[peartiid]]; ynstee kin de peartiid it hiele jier troch falle, ôfhinklik fan oare faktoaren as it [[klimaat]], dat yn 'e [[tropen]] en [[subtropysk klimaat|subtropen]] in rol fan ûndergeskikt belang spilet. [[Maartsk]]ens duorret 7–15&nbsp;[[dagen]]. As in wyfke maartsk wurdt, kinne mantsjes dat [[rooksin|rûke]] oan har urine en oare territoriale markearrings. Ek fertoant sa'n wyfke rêstleas [[hâlden en dragen]], lykas rôljen en oanhâldend brullen. In mantsje dat har maartskens gewaardwurdt, sil har opsykje, wêrnei't de [[pearing]] folget. Yn 'e [[Pantanal]] bliuwe jagûarspantsjes soms wol 5&nbsp;[[dagen]] byinoar, wêrby't se om it hoartsje op 'e nij pearje. Nei't it mantsje him úteinlings ôfjûn hat, is syn oandiel yn 'e [[fuortplanting]] útspile. De [[draachtiid]] duorret by de jagûar 91–111&nbsp;dagen. wêrnei't it wyfke yn 'e regel 1–2 jongen [[befalling|te wrâld bringe]]. Dat docht se op in beskut plak tusken opgeande [[fegetaasje]] of yn in [[grot]] of [[rots]]spjalt. De jongen binne by de [[berte]] noch [[blinens|blyn]], mar kinne mei likernôch 14&nbsp;dagen [[gesichtsfermogen|sjen]]. Mei 3&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] wurde de welpen [[ôfwûn]], mar se bliuwe op it berteplak oant se likernôch in healjier âld binne. Dêrnei beselskipje se har mem oeral dêr't dy giet, ek op [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. Se bliuwe by de mem oant se 2&nbsp;[[jier]] âld binne, wêrnei't se op eigen manneboet de wrâld yn tsjogge. Wyfkes binne (yn finzenskip) mei likernôch 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;jier [[geslachtsryp]], mar mantsjes pas mei 3–4&nbsp;jier. Yn it wyld wurde jagûars [[libbensferwachting|mar komselden âlder]] as 11&nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se wol 22&nbsp;jier wurde. [[File:Panthera_onca_at_the_Toronto_Zoo_2.jpg|left|thumb|250px|In [[gapjen]]de jagûar lit syn [[hoektosk]]en sjen.]] ==Fretten en jeien== ===Fretten=== De jagûar is in [[karnivoar]], en ien dy't, oars as bygelyks it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), hielendal neat oars as [[fleis]] yt. Yn finzenskip moat in eksimplaar fan 34&nbsp;[[kg]] deis likernôch 1,4&nbsp;kg fleis frette om fit te bliuwen. It gewicht (en dêrmei de grutte) fan [[proaidier]]en berint it hiele spektrum fan 1 oant 130&nbsp;kg, mar jagûars jouwe ornaris de foarkar oan proaien fan 45–85&nbsp;kg. De meast foarkommende proaidiersoarten oer it hiele [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar binne de [[kapibara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris''), wrâlds grutste [[kjifdier]], en de [[reuze-eameliter]] (''Myrmecophaga tridactyla''). Oare gauris bejage proaien fan 'e jagûar binne it [[moerashart]] (''Blastocerus dichotomus''), de [[súdlike beameameliter]] (''Tamandua tetradactyla''), de [[halsbânpekary]] (''Dicotyles tacaju'') en de [[Moaragoety|Moar-agoety]] (''Dasyprocta fuliginosa''). Yn [[moeras]]sen, op splis steande [[flakte]]n en by de [[igge]]n fan [[rivier]]en lâns bejeie jagûars ek [[skyldpodden]] lykas de [[gielbûnte Amazôneskyldpod]] of terekay (''Podocnemis unifilis'') en de [[Brazyljaanske reuzeskyldpod]] (''Chelonoidis denticulatus''), en fierders alle seis soarten [[kaaimannen]] en sels grutte [[wjirchslang]]en as de [[griene anakonda]] (''Eunectes murinus''). It fretten fan [[reptilen]] liket mear foar te kommen by jagûars as by oare [[grutte katten]]. Ien ôfhandige isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[Pantanal]] fret benammen [[fisk]] en yn it wetter libjende reptilen. Op plakken dêr't wylde proaidieren krap te besetten binne, frette jagûars ek geregeldwei [[fee]], benammen [[kij]]. [[File:3_Jaguars_killing_a_Caiman,_Parque_Estadual_Encontro_das_%C3%81guas_Thomas-Fuhrmann.jpg|right|thumb|250px|In pear jagûars deadzje in [[yacarekaaiman]] (''Caiman yacare'').]] ===Jeien=== Jagûars [[jacht (aktiviteit)|bejeie]] harren proaien troch se te beslûpen en dan te bespringen of troch se op in ferskûle plak op te wachtsjen en se te bespringen as se út eigen beweging sûnder euvelmoed ticht genôch by komme. It efterfolgjen fan proaidieren oer langere ôfstân dogge jagûars lykwols net oan. It bespringen kin ek bestean út it springen fan 'e igge yn it wetter. [[Sûchdier]]en makket de jagûar dea op in wize dy't ûngewoan is foar [[grutte katten]]: troch se troch de [[plasse]] hinne yn 'e [[harsens]] te [[biten]] yn 'e efterholle of boppe-op 'e holle tusken de [[ear (anatomy)|earen]]. Jagûars deadzje skyldpodden troch se troch it [[rêchskyld]] hinne te biten. Nei't de proai deade is, sleept de jagûar it [[kadaver]] nei in beskûle plak tusken opgeande [[fegetaasje]], dêr't er it yn alle rêst lytsman meitsje kin. Yn [[moeras]]sen of gebieten dy't der yn 'e [[reintiid]] ûnder strûpe, sykje jagûars mei harren proai gauris in beam op. Se binne sterkernôch om sels mei in [[rier]] yn 'e bek yn in beam te klimmen. ==Natuerlike fijannen en konkurrinten== De jagûar is it [[rôfdier|toprôfdier]] fan elts [[biotoop]] dêr't er foarkomt en hat gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], útsein de [[minske]]. Foar jongen foarmje benammen jagûarmantsjes in gefaar, mei't dat [[kannibalisme|kannibalen]] binne dy't der net foar tebekskrilje om welpen te ferslinen, sels net as dy har eigen [[neiteam]] binne. Sa bestiet der in goed dokumintearre gefal fan in manlike jagûar, dy't yn [[2001]] yn it [[Nasjonaal Park Emas]] yn súdlik [[Brazylje]] twa welpen foar in diel opfriet. [[DNA|DNA-ûndersyk]] wiisde út dat hysels de [[heit]] wie. Yn [[2013]] waarden der yn 'e noardlike [[Pantanal]] nochris twa fan sokke gefallen fan [[ynfantiside]] optekene. Om harren jongen tsjin sa'n [[lotsbestimming|lot]] te beskermjen, ferbergje jagûarwyfkes gauris de eigen welpkes en besykje se in mantsje ôf te lieden troch te bearen as binne se [[maartsk]] en ree om te [[pearjen]]. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar oerlapet yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] it areaal fan in oare grutte [[kateftige]], de [[poema]] (''Puma concolor''), al wurdt dy op [[taksonomy]]sk mêd op basis fan komôf by de [[lytse katten]] (''Felidae'') yndield. Jagûar en poema binne direkte [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], mei't se foar in diel deselde [[proai]]dieren hawwe. Yn sintraal [[Meksiko]], bygelyks, dêr't de beide [[kateftigen]] fan ferlykbere grutte binne, meitsje [[wytsturthart]]en (''Odocoileus virginianus'') 54% fan it dieet fan 'e jagûar út en 66% fan it dieet fan 'e poema. Yn Súd-Amearika binne de jagûars grutter as de poema's en fange dêrom navenant gruttere proaien, swierder as 22&nbsp;[[kg]], wylst poema's proaien fange dy't 2–22&nbsp;kg weagje. It tinken mank [[biologen]] is dat de poema, dy't ek bestean kin fan lytsere proaien, eins yn it foardiel is, mei't er him makliker as de jagûar oanpasse kin oan [[kultuerlân]]skippen. [[File:Colonel_Roosevelt%27s_first_South_American_jaguar.jpg|left|thumb|250px|De eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Theodore Roosevelt]] yn [[1915]] mei de earste troch him sketten jagûar.]] ==Status== De jagûar hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", wat betsjut dat it noch gjin [[bedrige soarte]] is, mar dat de sitewaasje al goed yn 'e rekken holden wurde moat. Reden foar soarch is dat anno [[2022]] de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan 'e jagûar sûnt de midden fan 'e [[1990-er jierren]] mei 20–25% efterútbuorke is. De grutste bedriging foar dit bist is [[ûntbosking]], wat liedt ta [[habitatferlies]] (it weiwurden fan gaadlike wengebiet) en ta [[habitatfragmintearring]] (it opdielen fan in wengebiet dat earder oaniensletten wie yn lytse, isolearre en mooglik net libbensfetbere populaasjes). Habitatferlies hat him yn 'e earste [[desennia]] fan 'e [[ienentweintichste iuw]] benammen foardien yn [[drûchte|drûgere]] kriten, lykas op 'e [[pampa|pampa's]] fan [[Argentynje]] en op 'e [[steppe]] yn noardlik [[Meksiko]]. Mar ek yn wietere, boskeftige regioanen ferliest de jagûar fluch terrein. Sa is berekkene dat tusken [[2000]] en [[2012]] 83.759&nbsp;[[km²]] oan [[habitat]] troch ûntbosking ferlern gien is. Fral yn Meksiko is ek [[streuperij]] in grut probleem. Yn guon oare lannen komme jagûars [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|yn konflikt mei minsken]]; sa wurde se yn [[Belize]] troch [[feehâlder]]s deade as [[ûngedierte]]. Yn it [[departeminten fan Kolombia|departemint]] [[Chocó (departemint)|Chocó]], yn noardlik [[Kolombia]], wurde jagûars [[tradysje|tradisjoneel]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch leden fan 'e [[Afro-Kolombianen|Afro-Kolombiaanske]] [[etnysk]]e [[minderheid]], dy't it [[fleis]] fan 'e bisten as in [[delikatesse]] beskôgje. Yn [[Bolivia]] wurde jagûars deade of libben fongen om yllegaal nei [[Sina]] ta [[hannel|ferhannele]] te wurden, mei't de lichemsdielen fan 'e bisten brûkte wurde kinne yn [[tradysje|tradisjonele]] Sineeske [[genêskunde]]. Om 'e jagûar te beskermjen tsjin [[útstjerren (biology)|útstjerren]], is dizze soarte opnommen yn Taheakke&nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat alle ynternasjonale hannel yn 'e bisten en lichemsdielen fan 'e bisten ferbiedt. De jagûar is in beskerme bistesoarte dêr't net op jage wurde mei yn [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Ekwador]], [[Fenezuëla]], de [[Feriene Steaten]], [[Frânsk-Guyana]], [[Guyana]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], [[Nikaragûa]], [[Panama]], [[Paraguay]] en [[Suriname]]. Yn [[Gûatemala]] en [[Perû]] is it bejeien fan jagûars oan bannen lein en is der in [[fergunning]] foar nedich. Yn [[Belize]] hat de jagûar gjin beskerme status, mar dêr waard yn [[1986]] wol it [[Faunareservaat Cockscomb Basin]] oprjochte, it earste beskerme [[natoergebiet]] dat spesjaal foar de jagûar ynsteld wie. [[File:Panthera_onca_augusta.JPG|right|thumb|200px|In [[fossile]] [[plasse]] fan 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[ûndersoarte]] ''[[Panthera onca augusta]]''.]] [[File:Jaguars (Panthera onca) couple (Female right).webm|thumb|In fideo fan in pear jagûars.]] ==Undersoarten== Fan 'e jagûar (''Panthera onca'') waarden yn 'e [[njoggentjinde iuw|njoggentjinde]] en [[tweintichste iuw]] ferskate [[ûndersoarte]]n beskreaun. It ûnderskie tusken dy ûndersoarten waard foarme troch [[geografy]]ske oarsprong yn kombinaasje mei lytse [[morfology]]ske ferskillen oan 'e bou fan 'e [[plasse]]. Yn [[1939]] neamde de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] yn syn wurk acht ûndersoarten. Hy hie lykwols gjin tagong ta genôch [[spesimina]] om der in [[kritysk]]e evaluaasje fan te meitsjen dy't him nei it sin wie, en spriek syn twifel út oer de status fan ferskate ûndersoarten. Yn [[2005]] bestie der fierhinne [[wittenskiplike konsensus]] oer de erkenning fan njoggen ûndersoarten 'e jagûar. Dat wiene: *''P. o. arizonensis'' <small>[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1932</small> <small>([[Arizona]])</small> *''P. o. centralis'' <small>[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1901</small> <small>([[Kosta Rika]])</small> *''P. o. goldmani'' <small>[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1901</small> <small>([[Jûkatanskiereilân]] yn [[Meksiko]])</small> *''P. o. hernandesii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1857</small> <small>(súdlik [[Meksiko]])</small> *''P. o. onca'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small> <small>([[Brazylje]])</small> *†''P. o. palustris'' <small>[[Florentino Amgeghino|Ameghino]], 1888</small> <small>([[fossyl]] út [[Argentynje]])</small> *''P. o. paraguensis'' <small>[[Ned Hollister|Hollister]], 1914</small> <small>([[Paraguay]])</small> *''P. o. peruviana'' <small>[[Henri de Blainville|Blainville]], 1843</small> <small>([[Perû]])</small> *''P. o. veraecrucis'' <small>[[Edward William Nelson|Nelson]] & [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1933</small> <small>(eastlik [[Meksiko]])</small> [[File:Jaguar_(Panthera_onca_palustris)_male_Three_Brothers_River_2.jpg|left|thumb|250px|In jagûar yn 'e [[Pantanal]], yn súdwestlik [[Brazylje]].]] Sûnt [[1917]] wurdt de jagûar lykwols op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] beskôge as in [[monotypyske soarte]], dy't gjin ûndersoarten hat. Wol wurdt de libbene jagûar (''P. o. onca'') noch ûnderskaat fan twa [[útstjerren (biology)|útstoarne]], [[fossile]] ûndersoarten: de [[reuzejagûar]] (''P. o. augusta'') út [[Noard-Amearika]] en de saneamde [[Patagoanyske panter]] (''P. o. mesembrina'') út 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]]. ==Relaasje mei de minske== ===Oanfallen op minsken=== {{Apart|Minskesliner}} De [[Spanje|Spaanske]] ''[[conquistador]]es'' wiene [[eangst|spûkbenaud]] fan 'e jagûar, dy't se as in [[minskesliner]] seagen. Neffens de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch]] [[Charles Darwin]] fertelden beskate [[Yndianen]] yn [[Súd-Amearika]] him dat je nea bang foar in oanfal troch in jagûar hoegden te wêzen salang't der noch genôch [[kapibara|kapibara's]] omrûnen. Der binne lykwols inkele gefallen bekend fan jagûars dy't minsken oanfoelen, soms mei [[dea]]dlike gefolgen foar it [[slachtoffer]]. Mar der is noch nea waarnommen dat in jagûar it [[stoflik omskot]] fan 'e deade minske neitiid opiet. It meastepart fan 'e bekende oanfallen op minsken barde doe't de jagûar yn it nau dreaun waard of [[ferwûne]] rekke wie. [[File:MocheJaguarLarcoMuseum.jpg|right|thumb|250px|In jagûarbyldsje út 'e [[Motsje (kultuer)|Motsje]]-kultuer út noardlik [[Perû]], datearjend fan omtrint it jier [[300]].]] ===Jagûars yn 'e minsklike kultuer=== Yn 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[kultuer]]en út it [[Pre-Kolumbiaanske Tiidrek]] fan [[Meso-Amearika]] en [[Súd-Amearika]] wie de jagûar in [[symboal]] fan [[macht]] en [[krêft]]. Yn 'e [[Andes]] rekke in [[kultus]] om 'e jagûar hinne, dy't ûntstie yn 'e iere [[Chavinkultuer]], tsjin [[900&nbsp;f.Kr.]] oer hast it hiele grûngebiet fan it moderne [[Perû]] ferspraat. De [[Motsje (kultuer)|Motsje]] út noardlik Perû brûkten de jagûar as in symboal fan macht yn harren [[keramyk]]. Yn 'e [[religy]] fan 'e [[Mûyska (folk)|Mûyska]] fan [[Kolombia]] waard de jagûar beskôge as in [[soölatry|hillich bist]]. Om dêr utering oan te jaan ferklaaiden de lju har foar religieuze [[rituelen]] yn jagûarhûden. Op it [[Jûkatanskiereilân]] en yn [[Tabasco (steat)|Tabasco]], yn súdlik [[Meksiko]], binne [[stânbyld|byldsjes]] mei it weromkearende [[motyf (keunst)|motyf]] fan 'e [[Olmeken|Olmeekske]] [[Olmeekske wearjagûar|wearjagûar]] oantroffen. Dy jouwe in stilearre jagûar wer mei in heal-minsklik [[gesicht]]. Yn 'e lette [[Maya-beskaving]] op it Jûkatanskiereilân en yn [[Gûatemala]] en [[Belize]] wie de jagûar in symboal foar [[kriger]]s en foar de [[moed]] en krêft fan 'e [[hegerein]]. De jagûar waard ek assosjearre mei de [[ûnderwrâld (hjirneimels)|ûnderwrâld]] en syn byltenis waard dêrom brûkt om [[grêftombe]]n en [[krûk]]en foar [[grêfjefte]]n mei te fersieren. De [[Azteken]] fan sintraal Meksiko beskôgen de jagûar as de kening fan it [[bisteryk]]. Jagûars waard woestheid en moed tadichte, mar ek [[wiisheid]], [[weardichheid]] en [[hoedenens]]. It [[leger (lânmacht)|leger]] fan it [[Azteekske Ryk]] omfette twa ûnderskate klassen fan krigers: de jagûarkrigers en de earnekrigers. De leden fan beide klassen klaaiden har neffens it bist dêr't se nei neamd wiene. Ek de leden fan 'e Azteekske [[keizer]]like famylje droegen jagûarhûden. De jagûar waard sjoen as it [[toatemisme|toatemdier]] fan 'e wichtige Azteekske [[goaden]] [[Tezcatlipoca]] en [[Tepeyollotl]]. Yn it [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] litte [[rotsskildering]]s makke troch de letter weiwurden [[Anasazy]], mar ek troch de [[foarâlden]] fan 'e hjoeddeisitge [[Hopy (folk)|Hopy]] en [[Pueblo-Yndianen]] eksplisyt in spikkelbûnte grutte kat sjen, dy't omreden fan 'e grutte inkeld in jagûar foarstelle kin. Ek yn 'e moderne kultuer wurdt de jagûar noch as symboal brûkt. It is bygelyks it [[list fan nasjonale bisten|nasjonale bist]] fan [[Guyana]] en makket ek diel út fan it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan dat lân. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jaguar ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera onca}} }} {{DEFAULTSORT:Jaguar}} [[Kategory:Jagûar| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lienwurd út in Yndiaanske taal]] dl1yxgazmbjsv0yt92o4ryl3xvw6cro Jachtloaihoars 0 181831 1234012 1203054 2026-07-07T22:05:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234012 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=jachtloaihoars |Ofbyld= [[File:Cheetah,_Masai_Mara_(52448476886).jpg|250px]] |lûd=[[ File:Acoustic-Structure-and-Contextual-Use-of-Calls-by-Captive-Male-and-Female-Cheetahs-(Acinonyx-pone.0158546.s001.oga|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') |Wittenskiplike namme= Acinonyx jubatus |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1775 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it jachtloaihoars (Acinonyx jubatus).png|center|250px]] <small>{{Color box|#FF0080}} Hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#FF6FB7}} Histoaryske fersprieding </small> }} It '''jachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Acinonyx jubatus''), ek wol de '''cheetah''' neamd (soms ferfryske ta '''tsjita'''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''). Dit bist is lânseigen yn it grutste part fan [[Afrika]] en fan oarsprong ek yn [[West-Aazje|West]]-, [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Sintraal-Aazje]], dêr't er no frijwol [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. It jachtloaihoars is in licht boude [[karnivoar]], dy't ferneamd is om't er fan alle lândieren de grutste [[faasje]] berikke kin, te witten: 104&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. It is in [[deidier]] dat sosjaler is as de measte oare kateftigen. Troch [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]], [[streuperij]], [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]] en in grutte fetberens foar [[sykte]]n is it mei it jachtloaihoars yn 'e [[tweintichste iuw]] yn it neigean rekke. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as kwetsber, it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]]. ==Etymology== It [[wurd]] "jachtloaihoars" foar dit bist is ôflaat fan it feit dat it jachtloaihoars mei syn spikkelbûnte [[pels]] op it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') liket. De tafoeging "jacht-" giet derop tebek dat jachtloaihoarsen [[histoarysk]] wol nuet makke en foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] (op oare bisten) brûkt waarden, benammen troch [[kening]]en en hearskers, mar ek troch oare leden fan 'e [[hegerein]]. Soks kaam yn 'e [[Aldheid]] in protte foar by de [[Egyptyske Aldheid|Egyptners]], de [[Romeinske Ryk|Romeinen]], de [[Arabieren]] en de [[Perzyske Ryk|Perzen]], en yn 'e [[Midsiuwen]] en letter ek yn it [[Keizerryk Sina]] en by de [[Mogol-ryk|Mogol-keizers]] fan [[Ynje]]. De [[Ingelsk]]e namme ''cheetah'' (soms ferfryske ta "tsjita", mei in lange ii-klank) is in [[lienwurd]] dat oernommen is fan it [[Oerdû]] چیتا en [[Hindy]] चीता (beiden: ''ćītā''). Dy beide [[talen]] hawwe it wurd sels wer fan it [[Sanskryt|Sanskrityske]] चित्रय (''chitra-ya''), dat "skakearre", "bûnt" of "fersierd" betsjut. [[File:Gepard-Serengeti.jpg|left|thumb|250px|In jachtloaihoars sjocht op 'e [[Serengeti]] yn [[Tanzania]] ris om him hinne.]] De [[wittenskiplike namme]] fan it jachtloaihoars is ''Acinonyx jubatus''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Acinonyx'' is in ferraning fan twa [[Gryksk]]e wurden: ἁκινητος (''akinitos''), dat "ûnbeweechlik" betsjut, en ὄνυξ (''onyx''), dat "[[neil]]" of "[[hoef]]" betsjut. Yn syn gehiel betsjut it dus "ûnbeweechlike neil", in ferwizing nei de [[klau]]wen fan it jachtloaihoars, dy't, oars as by oare [[kateftigen]], net ynlutsen wurde kinne. De [[soart]]spesifike namme ''jubatus'' komt út it [[Latyn]] en betsjut "mei [[moannen (hier)|moannen]]". ==Taksonomy== It jachtloaihoars waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1777]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]]. Dyselde wurke op basis fan in [[pels]] dy't him tastjoerd wie út 'e [[Steatsk]]e [[Kaapkoloanje (Feriene Eastyndyske Kompanjy)|Kaapkoloanje]]. Hy joech it bist ynearsten de [[wittenskiplike namme]] ''Felis jubatus''. It [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no reservearre is foar de [[wylde katten]], waard doedestiden nammentlik noch brûkt foar alle [[kateftigen]]. De [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Joshua Brookes]] yntrodusearre yn [[1828]] it skaai fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''), sadat it bist de wittenskiplike namme ''Acinonyx jubatus'' krige. [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Acinonyx_jubatus_skull).jpg|right|thumb|180px|De [[plasse]] fan in jachtloaihoars.]] ==Evolúsje en genetika== ===Evolúsje=== Fan alle libbene [[kateftigen]] is it jachtloaihoars it naust besibbe mei de [[poema]] (''Puma concolor'') en de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''). Mei-inoar foarmje dy trije soarten it poema-komôf, ien fan 'e acht kateftige komôflinen. It poemakomôf spjalte him likernôch 6,7&nbsp;miljoen jier lyn ôf fan 'e rest fan 'e kateftigen. De [[fossile]] saneamde [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Miracinonyx'' hearre ek ta it poemakomôf, mar wiene nettsjinsteande har namme nauwer besibbe oan 'e poema as oan it moderne jachtloaihoars. Hoewol't se oarspronklik by de [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') yndield wiene, krigen se dêrom yn [[1979]] in eigen [[ûnderskaai]], dat letter opwurdearre waard ta in selsstannich skaai. It tinken is no dat de likenis yn lichemsbou tusken de jachtloaihoarsen en de Amerikaanske jachtloaihoarsen it gefolch is fan in [[parallelle evolúsje]]. Iere [[fossilen]] fan bisten dy't werkenber binne as [[jachtloaihoarsen]] (d.w.s. leden fan it skaai fan 'e jachtloaihoarsen) binne opdobbe op ferskate plakken yn [[East-Afrika]], de [[Hoarn fan Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] en datearje fan 3,5–3&nbsp;miljoen jier lyn. It âldste fossyl komt út 'e leechste [[sedimint|ôfsettings]] fan 'e Silberberggrot by [[Sterkfontein]] yn [[Súd-Afrika]]. Letter kamen sokke bisten ek foar yn [[West-Afrika]], [[Noard-Afrika]], [[Jeropa]] en [[Aazje]]. Yn it [[Pleistoseen]] libben bgl. it [[reuzejachtloaihoars]] (''Acinonyx pardinensis'') en it [[middelgrut jachtloaihoars]] (''A. intermedius'') yn [[Jeraazje]]. [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Acinonyx_jubatus).jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in jachtloaihoars.]] It âldste fossyl dat mei wissichheid oan it moderne jachtloaihoars (''A. jubatus'') taskreaun wurde kin, waard opgroeven op in plak dat bekendstiet as Cooper's D, ek yn Súd-Afrika, en datearret fan 1,5–1,4&nbsp;miljoen jier lyn. It tinken is dat it moderne jachtloaihoars him om 1,9&nbsp;miljoen jier lyn yn Afrika ûntwikkele hat. Oer it plak fan oarsprong fan 'e [[jachtloaihoarsen]] as groep bestiet gjin [[wittenskiplike konsensus]]. Party [[paleöntologen]] miene dat de jachtloaihoarsen as groep ek út Afrika komme, mar oaren hâlde út dat se har nei alle gedachten ûntjûn hawwe yn [[Noard-Amearika]], om har dêrwei fia de [[Beringlânbrêge]] te fersprieden nei [[Aazje]] en letter nei Afrika. ===Genetika=== It jachtloaihoars hat in tige leech [[genetysk]] ferskaat, wat betsjut dat de hjoeddeistige [[populaasje (biology)|populaasje]] de [[neiteam]] wêze moat fan mar in hiel lytse bytsje [[foarâlden]]. It genetysk ferskaat fan it jachtloaihoars is leger as dat fan oare bisten mei in notoir leech genetysk ferskaat, lykas de [[Tasmaanske duvel]] (''Sarcophilus harrisii''), de [[Sibearyske tiger]] (''Panthera tigris altaicus'') en sels [[kat]]te- en [[hûn]]erassen dy't in hege mjitte fan [[yntylt]] fertoane. [[File:Cheetah_Kruger.jpg|right|thumb|250px|In jachtloaihoars by [[sinne-ûndergong]] yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]].]] Saakkundigen dy't dêr ûndersyk nei dien hawwe, binne ta de konklúzje kommen dat soks by it jachtloaihoars it gefolch is fan net ien, mar twa saneamde [[populaasjeflessehals|populaasjeflessehalzen]], barrens wêrby't hast de hiele populaasje omkommen is. Dy binne datearre op 100.000&nbsp;jier lyn en 12.000&nbsp;jier lyn. De earste populaasjeflessehals hie, neffens de teory dat jachtloaihoarsen oarspronklik út [[Noard-Amearika]] komme, te krijen mei de migraasje nei [[Aazje]] fia de [[Beringlânbrêge]]. De twadde foel gear mei en makke mooglik diel út fan de [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. It leech genetysk ferskaat hâldt in grut gefaar yn foar it fuortbestean fan it jachtloaihoars, mei't dêrtroch [[sykte]]n en [[firus (biology)|firussen]] maklik de hiele wrâldpopulaasje útrûgje kinne. In foarbyld is de útbraak fan it [[kattekoroanafirus]], dy't yn [[1983]] plakfûn yn in fokkerij foar jachtloaihoarsen yn [[Oregon]]. Dy [[oandwaning]] bliek, trochdat jachtloaihoarsen yn genetysk opsjoch mar sa'n bytsje faninoar ferskille, foar dizze bisten 60% deadliker te wêzen as foar lykfol hokker oare kateftige. [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) juvenile (6564759079).jpg|left|thumb|250px|In healwoeksen jachtloaihoars.]] ==Fersprieding== De [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan it jachtloaihoars wie grut en besloech hast hiel [[Afrika]], útsein de eilannen, it súdlike part fan [[West-Afrika]], it [[Etiopysk Heechlân]] yn 'e [[Hoarn fan Afrika]] en it [[Kongoreinwâld]] yn [[Sintraal-Afrika]]. Dêropta kaam dit bist oarspronklik ek foar yn dielen fan [[Aazje]], te witten: it [[Arabysk Skiereilân]], de [[Fruchtbere Healmoanne]] fan it [[Midden-Easten]], de eastlike helte fan [[Transkaukaazje]] mei in útrinner oant boppe de [[Grutte Kaukasus]] yn wat no de [[Ruslân|Russyske]] [[republiken fan Ruslân|dielrepublyk]] [[Dagestan]] is, de westlike helte fan [[Sintraal-Aazje]] en it grutste part fan it [[Yndysk subkontinint]], útsein de súdpunt, de [[Koromandelkust]] en de [[Himalaya]]. Yn 'e [[prehistoarje]] kaam it jachtloaihoars ek foar yn 'e súdlike helte fan [[Jeropa]]. Hjoed de dei is it ferspriedingsgebiet fan it jachtloaihoars slim fragmintearre. Yn Afrika is it fierhinne beheind ta fjouwer regio's: [[Súdlik Afrika]], [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]], [[Sintraal-Afrika]] benoarden it Kongoreinwâld, en de [[Sahara]] (benammen súdlik [[Algerije]]). Fierwei de grutste [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn Súdlik Afrika ([[Namybje]], [[Botswana]], [[Simbabwe]], súdlik [[Angoala]], westlik [[Sambia]], noardlik [[Súd-Afrika]] en súdwestlik [[Mozambyk]]), en yn East-Afrika ([[Tanzania]], [[Kenia]], súdlik [[Etioopje]] en súdeastlik [[Súd-Sûdaan]]). [[File:Iranian_Cheetah_roars.jpg|right|thumb|250px|In [[Aziatysk jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus venaticus'').]] Yn Aazje, dêr't it mei it jachtloaihoars al yn 'e [[njoggentjinde iuw]] yn it neigean rekke, komt dit bist tsjintwurdich inkeld noch foar yn sintraal [[Iraan]]. Oant de midden fan 'e [[tweintichste iuw]] libben der ek noch jachtloaihoarsen op it [[Arabysk Skiereilân]] en by de [[kust]]en fan 'e [[Kaspyske See]] en de [[Aralmar]] lâns yn [[Sintraal-Aazje]]. Yn 'e [[1920-er jierren]] waarden der noch jachtloaihoarsen waarnommen yn 'e omkriten fan [[Basra]], yn súdlik [[Irak]]. Yn 'e [[1950-er jierren]] waard de omfang fan 'e populaasje yn [[Iraan]] stabilisearre troch [[natoerbeskerming (maatskiplike beweging)|natoerbeskermingsmaatregels]], mar troch de gaos fan 'e [[Islamityske Revolúsje]] fan [[1979]] en de [[Iraansk-Iraakske Oarloch]] fan [[1980]]–[[1988]] rekke it mei [[proai]]dieren yn it neigean, sadat ek de populaasje fan it jachtloaihoars wer sterk belune. [[File:Cheetah,_leopard_%26_jaguar_(en).jpg|left|thumb|250px|Ferliking fan 'e lichemsfoarm en spikkelpatroanen fan 'e trije bekendste spikkelbûnte [[kateftigen]]. F.b.n.û.: it jachtloaihoars, it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[jagûar]] (''Panthera onca'').]] Op it [[Yndysk subkontinint]] kaam it jachtloaihoars oant likernôch [[1750]] noch rûnom foar, mar troch weifangen fan eksimplaren út it wyld en [[oerbejaging]] waarden dit bist dêr yn 'e [[njoggentjinde iuw]] suver útrûge. Trije fan 'e lêste oerlibbenen waarden yn [[1947]] sketten troch [[maharadja]] Ramanuj Pratap Singh Deo fan [[Surguja]]. De lêste dokumintearre waarnimming fan in wyld jachtloaihoars yn [[Yndia]] wie in eksimplaar dat yn [[1957]] [[ferdrinking|ferdronken]] oantroffen waard yn in [[wettersaad]] by [[Hyderabad]]. ==Uterlike skaaimerken== ===Lichemsbou=== It jachtloaihoars is in licht boud, rank bist, mei in kop-romplingte fan trochinoar 110–150&nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 60–80&nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 67–94&nbsp;sm. It gewicht is ôfhinklik fan [[âldens]], [[sûnens]], [[geografy]]ske lokaasje, [[geslacht (sekse)|geslacht]] en [[ûndersoarte]], en bedraacht 21–72&nbsp;[[kg]]. It jachtloaihoars ken in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s grutter en swierder binne as [[wyfke]]s, mar dat ferskil is net sa grut as by oare grutte [[kateftigen]]. De [[kop]] is lyts yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en ûngewoan rûn foar in kateftige, mei lytse en rûne [[ear (anatomy)|earen]]. De [[snút]] is koart, mei wide [[noaster]]s dy't by [[draven]] mei hege [[faasje]] de tastream fan foldwaande [[soerstof]] nei de fergrutte [[longen]] bewissigje. De [[snorhierren]] binne koart, fyn en ûnopfallend en de [[hoektosk]]en binne relatyf lyts. De [[sturt]] útsûnderlike lang en sterk, en tsjinnet by efterfolgings as tsjinwicht om it lykwicht te hâlden. [[File:Acinonyx_jubatus_47zz.jpg|right|thumb|250px|De net-ynlûkbere [[klau]]wen oan 'e [[foarpoat]]en fan in jachtloaihoars. Oan 'e fjouwer legere [[tean]]nen binne se stompeftich om't se by it [[rinnen|gean]] de grûn reitsje, mar tink om 'e fyfde klau oan 'e '[[tomme]]' fan 'e fierste poat, dy't fjoerskerp is.]] It [[hier (begroeiïng)|hier]] is rûch, útsein op 'e [[bealch]], dêr't it sidesêft oanfielt. It jachtloaihoars hat koarte, rûge [[moannen (hier)|moannen]] oer in ôfstân fan teminsten 8&nbsp;sm fan 'e [[nekke]] oant de [[skouder]]s. Dy falle by mantsjes mear op as by wyfkes. De [[foarpoat]]en hawwe fiif [[tean]]nen en de [[efterpoat]]en fjouwer. De [[klau]]wen binne, oars as by oare kateftigen, net ynlûkber. Se binne dêrtroch ek minder skerp as de klauwen fan oare kateftigen (om't se allegeduerigen ôfslite) en kinne better ferlike wurde mei de klauwen fan [[hûneftigen]]. De útsûndering op dy regel is de fyfde klau oan 'e foarpoat, dy't by it [[rinnen|gean]] de grûn net rekket en dêrtroch wol skerp bliuwt. ===Pels=== De [[pels]] fan it jachtloaihoars hat in grûnkleur dy't op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[poat]]en en [[sturt]] útinoar rint fan [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[taan (kleur)|taan]]. De dûnkerste dielen binne de rêch en de [[skouder]]s. Op 'e [[bealch]], de [[kiel]], it [[kin]] en de binnenkanten fan 'e poaten is it hier [[witich]] útskaaiend nei krêm. Oer dy grûnkleur hinne leit in patroan fan [[swart]]e spikkelbûnte plakjes, dy't it lytst binne op 'e kop en de rêch, mar op 'e siden en de poaten grutter en dizeniger wurde. De bealch is fan spikkels frij. [[File:Cheetah_portrait_Whipsnade_Zoo.jpg|left|thumb|220px|Close-up fan 'e [[kop]] fan in jachtloaihoars mei it swarte 'triennespoar' oer it [[wang]].]] Op 'e sturt foarmje de spikkels ringen, benammen op it lêste trêdepart. De sturt is tige tichtbehierre, mei in wite punt, dy't almeast mei in bôchje nei efteren of nei boppen ta holden wurdt om net oer de grûn te slepen. Yn it [[gesicht]] hat it jachtloaihoars twa swarte streken, gauris oantsjut as "[[trien]]nespoaren", dy't út 'e binnenste [[eachhoeke]]n wei by de [[noas]] lâns en oer de [[wang]]en rinne. De rol dêrfan is net alhiel dúdlik; der wurdt wol tocht dat se de [[eagen]] beskermje tsjin 'e skittering fan 'e [[sinne]]. ===Kleurfarianten en it keningsjachtloaihoars=== Kleurôfwikings komme ek foar by it jachtloaihoars. [[Melanisme|Melanistyske]] (hielendal swarte) eksimplaren binne seldsum, mar binne waarnommen yn [[Sambia]] en [[Simbabwe]]. Yn [[1877]]–[[1878]] beskreau de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Philip Sclater]] twa foar in diel [[albinisme|albinistyske]] (wite) yndividuën út [[Súd-Afrika]]. In hiel aparte kleurfariant is it saneamde '''keningsjachtloaihoars''', dat in krêmkleurige pels hat mei spikkels dy't sa grou binne dat se oaninoar kloftsje en dy't op 'e rêch oer en njonken de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] fan 'e nekke oant de sturt trije swarte streken foarmje. Yn eastlik [[Simbabwe]] waard sa'n bist in ''nsuifisi'' neamd, en neffens de [[folkloare]] fan 'e lânseigen befolking fan dy krite wie it in [[krusing]] tusken in [[loaihoars]] en in [[hyena's|hyena]]. Iere [[Westerske wrâld|Westerske]] [[jacht (aktiviteit)|jagers]] yn [[Súdlik Afrika]] tochten oan in krusing tusken in jachtloaihoars en in loaihoars. [[File:King_cheetah.jpg|right|thumb|180px|In keningsjachtloaihoars.]] Yn [[1927]] stelde de Ingelske [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] foar om dit bist ûnder de namme keningsjachtloaihoars (''Acinonyx rex'') as in aparte [[soarte]] te erkennen. Yn [[1939]] loek er dat foarstel yn omreden fan it útbliuwen fan ûnderstypjend wittenskiplik bewiis. Sûnt [[1927]] waarden der noch fiif kear keningsjachtloaihoarsen yn it wyld waarnommen, yn [[Simbabwe]], [[Botswana]] en de noardlike [[Transfaal]]. Yn [[1975]] waard sa'n libben eksimplaar foar it earst [[foto]]grafearre. Yn finzenskip komme keningsjachtloaihoarsen soms ek foar en kinne se fokt wurde. Ut ûndersyk is bleken dat it giet om in seldsume [[resessive eigenskip|resessive]] [[genetysk]]e [[mutaasje]] yn it [[gen]] foar [[transmembrane aminopeptidaze]] (Taqpep). ==Biotoop== Jachtloaihoarsen binne bisten fan 'e iepen romte. Yn [[East-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] libje se benammen op [[savanne]]s, lykas de [[Serengeti]] en de [[Masaï Mara]], en yn [[healwoastyn|healwoastinen]] as de [[Kalahary]]. Yn [[Sintraal-Afrika]] en it noarden fan [[West-Afrika]] komme se fral foar yn [[drûchte|drûge]] [[berchtme]]n en [[delling]]en. Yn 'e [[Sahara]] jouwe se de foarkar oan hege berchtmen, dy't mear [[delslach (waar)|delslach]] krije as de omlizzende [[woastyn]]. Jachtloaihoarsen binne waarnommen oant op in hichte fan 4.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. [[Tropysk reinwâld]] mije se oer it algemien. Yn [[Iraan]] komt it [[Aziatysk jachtloaihoars]] foar op [[heuvel]]eftich terrein yn 'e woastyn, op hichten fan 2.000–3.000&nbsp;m boppe seenivo. [[File:Male_cheetah_facing_left_in_South_Africa.jpg|left|thumb|250px|In mantsjesjachtloaihoars yn [[Súd-Afrika]].]] ==Hâlden en dragen== ===Fermogens=== ====Algemien==== Jachtloaihoarsen lizze deis trochinoar sa'n 11&nbsp;[[km]] ôf op 'e siik nei iten, benammen troch te [[rinnen]]. De trochsneed [[faasje]] is dêrby 2,5–3,8&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] (sifers ôfkomstich út 'e [[Kalahary]]). Troch har stompe, net-ynlûkbere [[klau]]wen kinne jachtloaihoarsen min [[klimmen|klimme]]. Hoewol't se wol [[swimmen|swimme]] kinne, dogge se dat sa min mooglik, mei't se, lykas de measte [[kateftigen]], in ôfkear fan wiet wêzen hawwe. [[File:Gepardjagt1_(Acinonyx_jubatus).jpg|right|thumb|250px|In [[draven]]d jachtloaihoars.]] ====Faasje==== It jachtloaihoars stiet der rûnom om bekend dat it wrâlds fluchste lândier is. Skattings fan 'e [[faasje|maksimumfaasje]] fan dit bist rinne útinoar fan 80 oant 128&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. In gauris neamd sifer is in faasje fan 112&nbsp;km/h, dat fêststeld waard yn [[1957]] mei, yn ferliking ta hjoed de dei, ynferieure apparatuer. Dêrom wurdt it wierheidsgehalte fan dat sifer bekreaud. In foarsichtigere, mar wissere topfaasje is 104&nbsp;km/h. Harren fluggens hawwe jachtloaihoarsen ferlet fan foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[gazelle]]n en [[antilope]]n. It is lykwols net sa dat jachtloaihoarsen by eltse jacht har maksimale faasje helje. Eksimplaren dy't tarist wiene mei [[GPS]]-halsbannen toanden oan dat se oer it algemien folle legere faasjes brûkten foar de jacht, nei alle gedachten om't harren [[proai]]en net yn in rjochte line útnaaie, mar sigesaagje om it har efterfolger dreech te meitsjen. De trochsneed faasje bliek 53,6&nbsp;km/h te wêzen en de heechste fêstleine faasje wie 93,2&nbsp;km/h. By it [[draven]] meitsje jachtloaihoarsen [[pas (fuotstap)|passen]] mei in lingte fan 4–7&nbsp;[[meter|m]]. De net-ynlûkbere [[klau]]wen fan it jachtloaihoars ferfolje by it draven in krúsjale funksje om gryp op 'e grûn te hâlden, net wanlyk oan 'e [[nop]]pen ûnder de [[skuon]] fan [[fuotballer]]s. [[File:Cheetahs_on_the_Edge_(Director%27s_Cut).ogv|left|thumb|250px|[[Slowmotion]]bylden fan in [[draven]]d jachtloaihoars.]] ===Aktiviteitsspanne=== It jachtloaihoars is in [[deidier]], dat mar komselden [[nacht]]s op 'e lapen komt. Dat is krekt oarsom as mei de [[liuw]] (''Panthera leo'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de oare grutte [[kateftige]]n fan [[Afrika]], dy't krekt benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] binne en oerdeis rêst hâlde. Mei't liuwen en loaihoarsen gauris de proaien fan 'e lytsere en lichter boude jachtloaihoarsen stelle, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit, helpt oerdeis aktyf te wêzen jachtloaihoarsen om gruttere [[rôfdier]]en te ûntrinnen. Dat soks de wichtichste reden is om oerdeis aktyf te wêzen, blykt út it feit dat jachtloaihoarsen op plakken dêr't gjin liuwen en loaihoarsen foarkomme, lykas de [[agrarysk]]e gebieten yn [[Namybje]] en [[Botswana]], mear nachts aktyf binne. Ek yn 'e [[Sahara]] fan súdlik [[Algerije]] en de [[Masaï Mara]] fan [[Kenia]], dêr't de [[temperatuer]]en oerdeis wol oprinne kinne oant 43&nbsp;[[°C]], binne jachtloaihoarsen nachts aktiver, mei aktiviteitspiken yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]. [[File:Cheetah_in_the_shade_DVIDS147321.jpg|right|thumb|250px|In jachtloaihoars bekomt eefkes yn it [[skaad]] fan wat [[strewelleguod]].]] Mar foar it meastepart fan it [[ferspriedingsgebiet]] jildt dat jachtloaihoarsen nachts rêste. Dat dogge se ornaris op [[gers|gerzige]] [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken omjûn troch [[strewelleguod]] en [[beam]]men. Ek hâlde se har om-en-by faak yn 'e gaten troch op ferhege observaasjepunten sitten te gean. Dêrwei kinne se yn 'e rekken hâlde oft der gjin gruttere rôfdieren nei-oan binne en teffens oft der tafallich ek proaidieren yn 'e neite komme. Sels by it rêsten kinne se sa noch weardefolle ynformaasje sammelje. ===Sosjaal hâlden en dragen=== Jachtloaihoarsen hawwe in fleksibele en komplekse sosjale struktuer en sykje yn 'e regel mear it selskip fan soartgenoaten op as lykfol hokker oare gruttere [[kateftige]], útsein de [[liuw]] (''Panthera leo''). Dat jildt benammen foar de [[mantsje]]s. [[Wyfke]]s binne oer it algemien net sosjaal en hawwe minimale ynteraksje mei soartgenoaten, útsein yn 'e [[peartiid]] en wannear't se opgroeiende jongen hawwe. [[File:Cheetah_Brothers_AdF.jpg|left|thumb|250px|In pear jachtloaihoarsen dy't inoar oan it [[waskjen (bisten)|waskjen]] binne.]] Mantsjes foarmje lykwols gauris 'koälysjes' fan twa, trije of fjouwer eksimplaren dy't har hiele libben byinoar bliuwe. Yn it meastepart fan 'e gefallen bestiet sa'n koälysje út [[bruorren]] út deselde smeet, mar it komt ek geregeldwei foar dat net besibbe mantsjes yn in koälysje fan bruorren opnommen wurde of dat se in koälysje foarmje mei ferskate oare ûnbesibbe mantsjes. Op 'e [[Serengeti]] yn [[Tanzania]] bestiet 30% fan 'e leden fan sokke koälysjes út ûnbesibbe mantsjes. Sokke ûnbesibbe mantsjes binne ornaris it iennichste manlike jong út in smeet (en hawwe dus gjin eigen bruorren). It komt ek foar dat mantsjes [[solitêr]] libje, mar dêrby giet it yn 'e [[Kalahary]] mar om 40% fan 'e eksimplaren. De leden fan koälysjes fertoane [[affeksje]] nei-inoar ta troch inoar te [[waskjen (bisten)|waskjen]] (slikjen) en oaninoar te roppen as in lid ôfdwaald of weiwurden is. Alle leden fan koälysjes hawwe de deselde tagong ta de [[proai]]en dy't se fange en mooglik ek ta de wyfkes dêr't se mei [[pearje]]. Foardielen fan in koälysje binne dat de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makliker giet, dat de kâns op it tsjinkommen fan en pearjen mei wyfkes grutter is, en dat gruttere rôfdieren har minder maklik oer it mad komme kinne. It neidiel is dat se faker jeie moatte om't der mear mûlen binne om te fieden. [[File:Male_Cheetahs,_Maasai_Mara_(43941746162).jpg|right|thumb|250px|In koälysje fan fjouwer [[mantsje]]s yn 'e [[Masaï Mara]] yn [[Kenia]].]] Sels solitêr libjende jachtloaihoarsen, oft it no mantsjes of wyfkes binne, toane mar selden [[agresje]] foar soartgenoaten oer. Mantsjes kinne soms fjochtsje om [[territoarium (biology)|territoaria]] of om tagong ta [[maartsk]]e wyfkes. By uterst seldsume gefallen kin soks liede ta [[ferwûning]]s of sels ta de [[dea]]. ===Territoaria=== Jachtloaihoarsen hawwe in lege [[populaasjetichtens]] fan 0,3–3,0&nbsp;eksimplaren op 100&nbsp;[[km²]]. Dat is 10–30% leger as de populaasjetichtens fan [[loaihoars]]en en [[liuw]]en. By it jachtloaihoars hawwe wyfkes ornaris gruttere [[territoarium (biology)|territoaria]] as mantsjes. Dat is krektoarsom as by de measte oare [[kateftigen]]. Se ferdigenje har territoarium lykwols net, ek net as in oar wyfke deryn binnenkringt. De grutte fan it territoarium hinget ôf fan 'e beskikberens fan [[proai]]dieren. Yn sintraal [[Namybje]], dêr't de measte soarten proaien mar krap foarkomme, beslane territoaria fan wyfkesjachtloaihoarsen 554–7.063&nbsp;km², wylst se yn it [[Jachtreservaat Phinda]], yn it noarden fan [[Súd-Afrika]], dêr't proaien by 't folop binne, mar in [[oerflak]] hawwe fan 34–157&nbsp;km². [[File:Acinonyx_jubatus_-Southern_Namibia-8.jpg|left|thumb|250px|In mantsjesjachtloaihoars markearret syn [[territoarium (biology)|territoarium]] yn [[Namybje]] troch in [[beam]]ke te [[pisjen|besproeien]] mei [[urine]].]] Mantsjes binne oer it algemien minder [[nomadysk]] as wyfkes en fêstigje gauris lytsere territoaria mei in fêst wenplak. Dat hinget lykwols ôf fan 'e fraach oft de wyfkes yn itselde gebiet in mear [[sedintarisaasje|sedintêre]] of in mear nomadyske libbenswize hawwe. As de wyfkes nomadysker binne, wurde dêrtroch ek de mantsjes twongen om nomadysker te wêzen as se kâns meitsje wolle om te pearjen. Guon mantsjes, dy't 'omswevers' neamd wurde, wikselje nomadisme en territorialiteit ôf, ôfhinklik fan 'e beskikberens fan wyfkes. As in wyfke it territoarium fan in koälysje fan mantsjes binnen komt, sykje dy har op en besingelje har. As se besiket út te naaien [[biten|bite]] se har of driigje dêrmei. De mantsjes sille it wyfke besnuffelje oant se har belangstelling foar har ferlieze, of it moat wêze dat se [[maartsk]] is. ===Kommunikaasje=== It jachtloaihoars is in [[stim|fokale]] kateftige, dy't in wiidweidich rippertwaar oan [[lûd]]en fuortbringt. '[[Tsjirpjen]]' is ornaris in teken fan [[opwining]], bygelyks as ferskate bisten by in troch harren deade [[proai]]dier oan it miel sille. Ek in [[mem]] dy't har ferburgen welpen by har ropt, tsjirpet, en teffens kin dat lûd in [[begroeting]] ynhâlde tusken [[folwoeksen]] bisten dy't inoar kenne. In [[goarreljen]]d lûd makket ek diel út fan in freonlike begroeting. 'Snuorjen' of 'snoarjen' is in lûde, skelle rop dy't twa tellen oanhâldt en dy't yn deselde kontekst as tsjirpjen brûkt wurdt. Undersyk hat lykwols útwiisd dat tsjirpjen folle mear foarkomt. In op tsjirpjen lykjend mar lûder leven, dat troch [[soölogen]] omskreaun wurdt as in 'gjalp', is oer in ôfstân fan oant wol 2&nbsp;[[km]] te hearren. Dat lûd wurdt brûkt troch [[mem]]men dy't om in weiwurden welpke roppe en troch welpen dy't om har mem en smeetgenoaten roppe. [[File:Cheetah, Acinonyx jubatus, at Kgalagadi Transfrontier Park, Northern Cape, South Africa (34100851990).jpg|right|thumb|180px|In pear jonge jachtloaihoarsen oan it stoeien.]] It [[spinnen (kateftigen)|spinnen]] fan jachtloaihoarsen is itselde as it spinnen fan 'e [[hûskat]], mar folle lûder. It wurdt dien as it bist tefreden is, en ek as foarm fan begroeting of by it waskjen faninoar. By it spinnen wurdt oan ien wei troch lûd produsearre, ôfwikseljend mei yngeande en útgeande [[sykheljen|siken]]. '[[Mjêkjen]]' dogge jachtloaihoarsen as teken fan [[smert]], [[eangst]] en [[noed]], bygelyks wannear't in grutter rôfdier in proai stellen hat. [[Grânzgjen]], [[blazen (kateftigen)|blazen]] en [[kroanjen (lûd)|kroanjen]] binne tekens fan [[agresje]], dy't faak mank geane mei ferskate swiere klappen fan ien fan 'e foarpoaten op 'e grûn. [[Miaukjen]] kin fan alles betsjutte, mar ornaris hat it te krijen mei ûnnoflikens of [[yrritaasje]]. Behalven lûd is ek [[rooksin]] tige wichtich by [[dierlike kommunikaasje]]. By jachtloaihoarsen besproeie mantsjes faak hegere lânskipseleminten, lykas [[beamstam]]men, [[rots]]en of [[termiteheuvel]]s, mei [[urine]]. Soartgenoaten kinne oan 'e hân fan sokke [[rookflagge]]n alderhanne ynformaasje oer him gewaarwurde. Nei't se deroan rûkt hawwe, besproeie se itselde plak faak mei har eigen urine. Wyfkes sette minder faak rookflaggen ôf as mantsjes, útsein wannear't se [[maartsk]] binne en dat feit advertearje wolle om gaadlike pearingspartners oan te lûken. By in fysike moeting berûke jachtloaihoarsen faak inoars [[bek]], [[geslachtsdielen]] en [[anus]]. [[File:Cheetah_(Acinonyx_jubatus)_female_2_cubs.jpg|left|thumb|250px|In wyfke mei jongen yn [[Súd-Afrika]] hâldt fan in ferhef ôf har om-en-by yn 'e rekken.]] ===Fuortplanting=== Jachtloaihoarsen hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar plantsje har it hiele jier rûn fuort. Wyfkes hawwe in [[ovulaasje]]syklus fan trochinoar 12&nbsp;[[dagen]], dy't lykwols op yndividuele basis fariëarje kin fan 3&nbsp;dagen oant in [[moanne (tiid)|moanne]]. As in wyfke [[maartsk]] is, pleatst se [[rookflagge]]n besteande út [[urine]] om dat feit te advertearjen. Mantsjes, soms sels leden fan koälysjes ûnderling, kinne inoar befjochtsje om it rjocht te winnen en [[pearje]] mei it maartske wyfke. It is lykwols ek mooglik dat in maartsk wyfke mei ferskate mantsjes pearet, bygelyks alle leden fan in koälysje. De eigentlike [[pearing]] begjint mei it benei kommen fan in maartsk wyfke troch in mantsje. It wyfke giet plat op 'e grûn lizzen. Beide partners tsjirpje, snoarje of gjalpje gauris op dat punt fan 'e fuortgong. [[Hofmakkerij]] dogge jachtloaihoarsen net oan. It mantsje giet fuortendaliks oerskrank oer it wyfke hinne stean en byt har yn it [[nekfel]] wylst de [[kopulaasje]] plakfynt. Nei ôfrin negearje de beide pearingspartners inoar, mar de folgjende 2–3&nbsp;dagen moetsje se inoar 3–5&nbsp;kear deis om 'e pearing te werheljen oant de maartskens fan it wyfke oergiet. It mantsje of de mantsjes jouwe har dêrnei ôf en hawwe fierders gjin rol mear yn it [[fuortplanting]]sproses. [[File:A_little_cheetah_lying_on_his_mom_A.jpg|right|thumb|250px|In mem mei har welp.]] Nei in [[draachtiid]] fan krapoan 3&nbsp;moanne wurdt der troch it wyfke op in beskut plak middenmank opgeande [[fegetaasje]] in nêst fan 1–8 (mar ornaris 3–4) welpkes smiten. De [[befalling]]s fine plak mei tuskenskoften fan 20–25&nbsp;[[minuten]]. De welpkes komme [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld en weagje by de [[berte]] yn it wyld 150–300&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. (Yn finzenskip binne se om noch net ferklearre redens in stik grutter en swierder, mei in gewicht fan likernôch 500&nbsp;g.) De [[nekke]], [[skouder]]s en [[rêch]] fan 'e jongen is oerdutsen mei lang [[blau]]wich [[griis]] [[hier (begroeiïng)|hier]], dat in 'mantel' neamd wurdt. Dat hier falt út nei geraden dat se âlder wurde. In ûndersyk út [[1976]] wiisde derop dat de mantel fan jachtloaihoarsjongen mooglik in foarm fan [[mimikry]] is. It soe harren it oansjen jaan fan in [[hunichdas]] (''Mellivora capensis''), in lyts mar notoir fûleindich en dreech te deadzjen rôfdier, dat de measte gruttere rôfdieren leaver út 'e wei geane. De welpen fan it jachtloaihoars binne benammen yn 'e earste [[wike]]n fan har [[libben]] tige kwetsber foar in grut ferskaat oan rôfdieren. Har mem ferberget harren dêrom de earste pear moannen middenmank tichte begroeiïng en is yn dy perioade ekstreem wach. Se makket in minimum oan leven, giet nea fierder as 1&nbsp;[[km]] by har wei, besiket har gauris om der wis fan te wêzen dat alles noch ynoarder is, ferhuzet harren eltse 5–6&nbsp;dagen nei in oar skûlplak en bliuwt by harren fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]]. It jachtloaihoars is lykwols foar gruttere rôfdieren oer, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), sa warleas dat it de eigen jongen net ferdigenje kin as dy troch sokke rôfdieren ûntdutsen wurde. [[File:Cheetah_Twins_Playing_(10817164135).jpg|left|thumb|250px|In pear [[boartsjen]]de welpen.]] [[Predaasje]] troch gruttere rôfdieren is de wichtichste deadsoarsaak foar jachtloaihoarsjongen. Yn gebieten dêr't sokke rôfdieren net of mar skraachoan foarkomme, lykas de [[agrarysk]]e dielen fan [[Namybje]], oerlibbet 70% fan 'e welpen de earste 14&nbsp;moannen fan har libben, mar op 'e [[Serengeti]] fan [[Tanzania]], dêr't liuwen, loaihoarsen en hyena's rûnom foarkomme, leit dat sifer op mar 17%. Oare deadsoarsaken foar jachtloaihoarsjongen binne [[ferhongering]] as de mem har yn 'e steek lit of sels omkomt, [[natoerbrannen]] en [[longûntstekking]] feroarsake troch [[ûnderkuolling]] by min [[waar]]. Mei 11&nbsp;dagen geane by de jongen de [[each]]jes iepen. Mei 2&nbsp;moanne ferlitte se har skûle en begjinne se de hiele dei har mem te folgjen. Tsjin dy tiid drinke se minder by har en begjint sy harren [[kadaver]]s fan lytse proaien te bringen. Earst skrilje de welpen dêr yn [[eangstme]] foar tebek, mar stadichoan begjinne se [[fleis]] te fretten. Mei 4–6&nbsp;moanne binne se hielendal [[ôfwûn]]. Om 'e welpen te learen hoe't se proaien pakke moatte, fangt de mem lytsere proaidieren lykas [[echte hazzen|hazzen]] en jonge [[gazelle]]n libben en lit dy los foar de eagen fan 'e jongen. In oare learmetoade foar de welpen is harren [[boartsjen]] ûnderling, mei in protte efterfolgjen, slûpen, bespringen en wrakseljen. Hoewol't welpen fan in healjier âld al efter lytsere proaien oan geane, duorret it ornaris noch oant se 15&nbsp;moannen binne, ear't se foar it earst sels mei súkses in proai fange en deadzje. [[File:Cheetah_(Acinonyx_jubatus)_cub.jpg|right|thumb|250px|In jachtloaihoarswelp ferskûlet him yn it lange [[gers]].]] Mei 20&nbsp;moannen kinne jonge jachtloaihoarsen selsstannich oerlibje. Tsjin dy tiid is de mem mooglik alwer [[drachtich]]. De leden fan deselde smeet, mantsjes èn wyfkes, bliuwe faak noch in pear moannen byinoar nei't se by de mem wei gien binne. Uteinlik geane se lykwols útinoar. De solitêre wyfkes fêstigje faak in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat oan dat fan har mem grinzget of der yn elts gefal net fier fanôf leit. De mantsjes, dy't faak foar it libben byinoar bliuwe, swalkje yn 'e regel folle fierder fuort. Wyfkes binne [[geslachtsryp]] mei 2–3&nbsp;jier. Yn finzenskip begjinne mantsjes al te pearjen foar't se 2&nbsp;jier âld binne, mar yn it wyld wurdt dat mooglik fertrage oant se in eigen territoarium fêstige hawwe. De [[libbensferwachting]] by jachtloaihoarsen bedraacht foar mantsjes 10&nbsp;jier en foar wyfkes 14–15&nbsp;jier, hoewol't harren fuortplantingssyklus einiget mei likernôch 12&nbsp;jier. Foartiid kinne wyfkes om 'e 17–20&nbsp;moannen in smeet jongen produsearje, of mei sels noch koartere tuskenskoften as de foargeande smeet yn syn gehiel omkommen is. In ûndersyk út [[2007]] wiisde út dat wyfkes dy't ier yn harren libben in protte smeten jongen produsearje, in koartere libbensferwachting hawwe. [[File:Dinner_for_all.jpg|left|thumb|250px|In groep jachtloaihoarsen oan it miel.]] ==Fretten en jeien== ===Fretten=== It jachtloaihoars is in [[karnivoar]] dy't de foarkar jout oan lytse oant middelgrutte [[proai]]dieren mei in gewicht fan 20–40&nbsp;[[kg]], mei útsjitters nei 60&nbsp;kg. It giet fierhinne om [[gazelle]]n en [[antilope]]n. Wat krekt de proaisoarten binne, ferskilt yn 'e ûnderskate dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] op basis fan hokker soarten yn 'e oangeande krite foarkomme. Yn 'e súdlike [[Kalahary]] bejeie jachtloaihoarsen fral lytsere antilopesoarten, lykas de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''). Op 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[savanne]]s giet it benammen om 'e [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis'') en yn 'e mear [[wâld|beboske]] gebieten fan [[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]] is de [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') in folle foarkommende proai. Op 'e [[Serengeti]] yn [[Tanzania]] giet it fral om 'e [[thomsongazelle]] (''Eudorcus thomsonii''), en yn 'e [[Sahara]] binne benammen de [[deimgazelle]] (''Nanger dama'') en de [[dorkasgazelle]] (''Gazella dorcas'') wichtige proaien. [[File:A_Nighttime_Cheetah_Kill.jpg|right|thumb|250px|Dit jachtloaihoars yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]] is by [[tsjuster]] oan it miel nei't er [[nacht]]s op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] west hat.]] It dieet fan it [[Aziatysk jachtloaihoars]] yn sintraal [[Iraan]] bestiet fierhinne út 'e [[Yndyske gazelle]] (''Gazella bennettii''), de [[woastynhazze]] (''Lepus tibetanus''), de [[oerial]] (''Ovis vignei'') en de [[wylde geit]] (''Capra aegagrus''), oanfolle mei fee. Op it [[Yndysk subkontinint]] frieten jachtloaihoarsen yn it ferline, doe't se dêr noch foarkamen, benammen de [[Yndyske antilope]] (''Antilope cervicapra''). Gruttere [[evenhoevigen]] lit it jachtloaihoars oer it algemien rinne, mar ûndersyk yn it [[Wyldreservaat Phinda]], yn Súd-Afrika hat útwiisd dat dêre de [[nyala]] (''Tragelaphus angasii''), dy't oant 120&nbsp;kg weagje kin, wol in wichtige proai is foar it jachtloaihoars. Yn [[Namybje]] en yn mindere mjitte yn [[Botswana]] binne jachtloaihoarsen de wichtichste rôfdieren dy't it op [[fee]] (benammen [[kij]]) foarsjoen hawwe. [[File:Cheetah_chasing_Thompsons_gazelle_crop.jpg|left|thumb|400px|In jachtloaihoars efterfolget in [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii'').]] ===Jeien=== It súkses fan 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] hinget by jachtloaihoarsen ôf fan ferskate faktoaren: [[âldens]], [[geslacht (sekse)|geslacht]] en it tal jachtloaihoarsen dat by de jacht gearwurket. Aldere bisten, mei mear ûnderfining, binne súksesfoller as jonge eksimplaren. Koälysjes fan mantsjes binne súksesfoller as [[solitêr]]e mantsjes, en memmen mei ferskate healwoeksen welpen binne súksesfoller as solitêre wyfkes. It súksespersintaazje foar de jacht bedraacht by jachtloaihoarsen 25–40%, wêrby't gruttere proaien tichter by de 25% en lytsere proaien tichter by de 40% sitte. Yn ferhâlding mei oare rôfdieren binne jachtloaihoarsen tige súksesfolle jagers. Harren súksespersintaazje by de jacht op [[thomsongazelle]]n bedraacht 70%; ta ferliking: foar de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') leit dat persintaazje op 57%, foar de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') op 33% en foar de [[liuw]] (''Panthera leo'') op 26%. It súksespersintaazje fan jachtloaihoarsen by de jacht op ympala's bedraacht 26%, mar hyenahûnen binne mar yn 15<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>% fan 'e gefallen súskesfol by de jacht op dat bist. De jacht fynt almeast oerdeis plak, wêrmei't jachtloaihoarsen [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] en [[kleptoparasitisme]] ûntrinne fan gruttere [[rofdier]]en dy't benammen [[nachtdier|nachts jeie]], lykas de [[liuw]] (''Panthera leo'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Soms is der yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] in piik yn 'e jachtaktiviteiten fan jachtloaihoarsen. Yn 'e [[Sahara]] fan [[Algerije]] en de [[Masaï Mara]] fan [[Kenia]] jeie jachtloaihoarsen nachts om 'e [[hjittens]] fan 'e dei te mijen. [[File:Cheetah_with_impala.jpg|right|thumb|250px|In jachtloaihoars [[ferstikking|smoart]] in [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') troch de [[luchtpiip]] ticht te knipen.]] It jachtloaihoars is ien fan 'e meast ikoanyske [[efterfolgingsrôfdier]]en. Syn favorite jachttechnyk is om mei oprinnende [[faasje]] op 'e proai ta te gean, wêrby't er sa lang mooglik ûnopgemurken besiket te bliuwen, almeast oant er binnen 60–70&nbsp;[[meter|m]] fan 'e proai is. As de proai him earder sjocht, jout it jachtloaihoars it faak al op sûnder oan 'e efterfolging te begjinnen. Dy efterfoling set útein wannear't de proai de jager úteinlings sjocht en útnaait. It doel fan it jachtloaihoars is om syn proai sa deun benei te kommen, dat er him fan efteren ôf stroffelje litte kin mei in feech fan 'e foarpoat tsjin 'e efterpoaten of de romp fan 'e proai oan. De hege [[faasje]] dy't jachtloaihoarsen ûntwikkelje kinne, komt harren by de efterfolging fan pas, mar suver noch opmerkliker is har fermogen om op dramatyske wize feart te minderjen: yn trije passen kinne se fan 93&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] weromgean nei 23&nbsp;km/h. Sa slagget it it jachtloaihoars om alle bochten en sydstappen fan 'e flechtsjende proai te folgjen. As de proai ûnder fuotten helle wurdt, soarget de faasje fan 'e efterfolging der faak al foar dat er ien of mear poaten [[brutsen bonke|brekt]], sadat er helpleas foar it jachtloaihoars oer is. Jachtloaihoarsen deadzje de measte proaien troch har yn 'e [[kiel]] te biten en dêrby de [[luchtpiip]] ticht te knipen, sadat se troch [[ferstikking]] om it libben komme. Lytsere proaien, lykas [[echte hazzen|hazzen]], wurde soms yn 'e [[nekke]] of dwers troch de [[plasse]] hinne biten om se te deadzjen. [[File:Maharajah_Ramanuj_Pratap_Singh_Deo_with_cheetah_kill_1948_BNHS.jpg|left|thumb|250px|In [[foto]] út [[1947]] fan 'e [[Yndia]]aske [[ealman]] [[maharadja]] Ramanuj Pratap Singh Deo fan [[Surguja]], dy't posearret mei trije fan 'e lêste [[Aziatysk jachtloaihoars|Aziatyske jachtloaihoarsen]] yn syn lân, dy't er krekt deasketten hat.]] Nei de jacht moat in jachtloaihoars faak in skoftsje [[hymjen|úthymje]] en bekomme fan 'e ynspannings, ear't er wer genôch by krêften is om oer syn miel gear. Dêrom wurdt de proai fuortsleept nei in plak dêr't opgeande [[fegetaasje]] beskutting biedt tsjin waarnimming troch oare, gruttere rôfdieren. Sels as se úteinlings begjinne te iten, bliuwe jachtloaihoarsen wach en sjogge se noch geregeldwei om har hinne, alert foar bedrigings lykas liuwen of [[hyena's]]. In jachtloaihoars moat deis trochinoar 4&nbsp;[[kg]] [[fleis]] deis ite om fit te bliuwen. Dat sifer is in gemiddelde, dat net foar eltse dei jildt. As se in proai fongen hawwe, frette jachtloaihoarsen faak samar 10&nbsp;kg fleis efterinoar, dat dus goed is foar 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;dei. ==Natuerlike fijannen== Yn [[Afrika]] binne de wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it jachtloaihoars de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Dy trije soarten sille jachtloaihoarsen deadzje wannear't se mar kinne, fral om't se har as [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]] sjogge. Jachtloaihoarswelpen binne kwetsber oar in grut ferskaat oan oare rôfdieren, fan 'e [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') en de [[hunichdas]] (''Mellivora capensis'') oant ûnderskate soarten [[earnen]]. [[File:CCF_Field_and_Research_Centre.jpg|right|thumb|250px|It Field and Research Centre fan it [[Cheetah Conservation Fund]] yn [[Otjiwarongo]] ([[Namybje]]).]] ==It jachtloaihoars hjoed de dei== ===Status en populaasje=== It jachtloaihoars hat de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. Dat hat te krijen mei it fragmintearre aard fan it [[ferspriedingsgebiet]] en de fetberens fan dit bist foar [[sykte]]n en [[firus (biology)|firussen]] (sjoch [[#Genetika|§ Genetika]]). Ek is it mei de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] sûnt de [[njoggentjinde iuw]] gâns yn it neigean rekke. De grutste hjoeddeistige dielpopulaasje libbet yn [[Súdlik Afrika]] ([[Namybje]], [[Botswana]], [[Simbabwe]], súdlik [[Angoala]], westlik [[Sambia]], noardlik [[Súd-Afrika]] en súdwestlik [[Mozambyk]]) en bestiet út likernôch 4.000&nbsp;bisten. In twadde grutte populaasje, besteande út 1.000 eksimplaren, libbet yn [[East-Afrika]] ([[Tanzania]], [[Kenia]] en súdlik [[Etioopje]]). Alle oare populaasjes yn [[Afrika]] besteane út 100 of minder eksimplaren en belúnje stadichwei. It [[Aziatysk jachtloaihoars]] komt no inkeld noch foar yn sintraal [[Iraan]] yn trije dielpopulaasjes op in mienskiplik [[oerflak]] fan 150.000&nbsp;[[km²]]. De populaasje yn Iraan belune tusken [[2007]] en [[2016]] fan 60–100 bisten nei mar 43&nbsp;eksimplaren. [[File:Jairam_Ramesh_at_the_Cheetah_Outreach_Centre_near_Cape_Town,_during_his_visit_on_April_25,_2010,_to_discuss_cheetah_translocation_from_South_Africa_to_India.jpg|left|thumb|250px|De [[Yndia]]aske [[minister]] fan Mileu en Wâlden [[Jairam Ramesh]] by syn besite yn [[2010]] oan it Cheetah Outreach Centre yn [[Kaapstêd]], dêr't er it oerbringen fan jachtloaihoarsen út [[Súdlik Afrika]] wei nei Yndia beprate.]] ===Bedrigings=== It jachtloaihoars wurdt tsjintwurdich bedrige troch ferskate faktoaren, lykas [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]], beide feroarsake troch de oanhâldende útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten lykas [[lânbou]], [[mynbou]] en [[yndustry]]. Teffens hat dit bist lêst fan [[ekology]]ske degradaasje fan syn wengebiet, lykas it almar fierder [[ynslûpen fan houtplanten]] op 'e [[savanne]]s fan [[Súdlik Afrika]], dy't dêrtroch boskiger wurde en minder gaadlik foar jachtloaihoarsen. Ek it [[ferkear]] hâldt in gefaar yn, fral op plakken dêr't [[wegen]] oanlein binne troch natoergebieten. Der binne út [[Iraan]] ferskate gefallen dokumintearre fan deariden jachtloaihoarsen by [[Kalmand]], [[Bafk]] en yn it [[Nasjonaal Park Char Tûran]]. [[Streuperij]] is ek in probleem. Guon Afrikaanske [[folk]]en, lykas de [[Masaï (folk)|Masaï]] fan [[Kenia]] en [[Tanzania]], skine noch altyd jachtloaihoarshûden te brûken yn harren [[tradysje|tradisjonele]] [[rituelen]] en [[seremoanje]]s. Jachtloaihoarsen wurde ek fongen of deade foar de yllegale [[hannel]] yn (parten fan) wylde bisten, ek al is dizze soarte tafoege oan Taheakke&nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale hannel yn (dielen fan) bedrige bisten. Boppedat hawwe jachtloaihoarsen ferlet fan gâns grûngebiet, harren lege [[populaasjetichtens]] yn acht nommen. Tekoarten oan [[proaidier]]en liede ta it [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] fan [[fee]], dat wer liedt ta [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]], yn 't bysûnder [[boer]]en. It [[ferspriedingsgebiet]] fan it jachtloaihoars bestiet mar foar 24% út beskerme [[natoergebiet]]en. Yn 'e rest fan it areaal wurde jachtloaihoarsen gauris [[ôfskot|ôfsketten]], [[fergiftiging|fergiftige]] of op oare manearen deade troch [[feehâlder]]s, dy't harren as skealik [[ûngedierte]] sjogge. Soks komt benammen yn [[Namybje]] noch in protte foar. Party ekologysk bewuste boeren brûke [[fâle]]n om probleemjachtloaihoarsen te fangen sadat dy op in gaadliker plak wer yn it wyld útset wurde kinne. [[File:Cage trap on a farm, Namibia.jpg|right|250px|thumb|In [[fâle]] foar in jachtloaihoars útset op in [[pleats]] yn [[Namybje]].]] ===Beskerming=== Nettsjinsteande alle bedrigings groeit ek by de lânseigen [[befolking]] fan [[Afrika]] it besef dat [[karnivoar]]en as it jachtloaihoars it fertsjinje om beskerme te wurden. Oant de [[1970-er jierren]] besochten feehâlders noch om jachtloaihoarsen út te rûgjen. Yn [[1987]] sette it earste grutte projekt útein om te ûndersykjen hoe't dizze soarte it bêste beskerme wurde koe. It [[Cheetah Conservation Fund]] (CCF, "Jachtloaihoars Berskermingsfûns") waard yn [[1990]] oprjochte om te fungearjen as in wrâldwiid platfoarm foar de koördinaasje fan alle fjildûndersiken nei en [[edukaasje]] oer jachtloaihoarsen. It CCF runt fierders yn [[Otjiwarongo]], yn [[Namybje]], wrâlds iennichste [[laboratoarium]] dat him spesifyk taleit op [[genetysk]] ûndersyk nei jachtloaihoarsen. Yn [[Malawy]], dêr't it jachtloaihoars [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie, waard dit bist yn [[2017]] wer yn it wyld reyntrodusearre. Yn [[Yndia]], dêr't it jachtloaihoars ek útstoarn is, waarden yn [[septimber]] [[2022]] by wize fan eksperimint 8&nbsp;eksimplaren yn it wyld reyntrodusearre yn it [[Faunareservaat Kuno]], súdlik fan [[Delhi]]. Fanwegen it feit dat it [[Aziatysk jachtloaihoars]] hast útstoarn is, waard dat dien mei bisten fan 'e Súdafrikaanske [[ûndersoarte]], dy't út Namybje helle waarden. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2025)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it jachtloaihoars (''Acinonyx jubatus''): * it [[Aziatysk jachtloaihoars]] (''A. j. venaticus'' <small>[[Edward Griffith (biolooch)|Griffith]], 1821</small>) <small>(histoarysk yn [[West-Aazje|West]]-, [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Sintraal-Aazje]], mar no allinnich noch mar yn sintraal [[Iraan]])</small> * it [[Eastafrikaansk jachtloaihoars]] (''A. j. soemmeringii'' <small>[[Leopold Fitzinger|Fitzinger]], 1855</small>) <small>([[East-Afrika]], de [[Hoarn fan Afrika]] en [[Sintraal-Afrika]])</small> * it [[Súdafrikaansk jachtloaihoars]] (''A. j. jubatus'' <small>[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1775</small>) <small>([[Súdlik Afrika]])</small> * it [[Westafrikaansk jachtloaihoars]] (''A. j. hecki'' <small>[[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1913</small>) <small>([[West-Afrika]] en de [[Magreb]])</small> In fyfde ûndersoarte, ''A. j. raineyi'', genoat earder ek algemiene erkenning, mar waard yn [[2017]] troch de [[IUCN]] ûnjildich ferklearre nei't in ûndersyk út [[2011]] útwiisd hie dat der minimale [[genetysk]]e fariaasje bestie tusken ''A. j. raineyi'' en it Súdafrikaansk jachtloaihoars (''A. j. jubatus''). [[File:Felisjubatus.jpg|right|thumb|250px|In yllustraasje fan it saneamde 'wolhierrich jachtloaihoars', dat yn [[1877]] troch [[Philip Sclater]] foarsteld waard as aparte [[soarte]].]] In type jachtloaihoars mei in tige tichte pels, dat yn [[1877]] troch [[Philip Sclater]] beskreaun waard as in aparte soarte, it wolhierrich jachtloaihoars (''Acinonyx lanea'', syn. ''Felis lanea''), waard fan it begjin ôf oan troch de measte oare [[soölogen]] al net erkend. Tsjintwurdich wurdt it [[spesimen]], dêr't Sclater him op basearre, sjoen as oanhelle mei in adaptaasje dy't lykwols binnen it berik fan yndividuele fariaasje fan eksimplaren fan it jachtloahoars falt. ==Relaasje mei minsken== ===Domestisearring=== Jachtloaihoarsen toane foar [[minske]]n oer mar in hiel lyts bytsje [[agresje]] en kinne frij maklik [[domestikaasje|nuet makke]] wurde. Dat waard yn it [[ferline]] ek geregeldwei dien. Neffens [[histoarisy]] as [[Heinz Friederichs]] en [[Burchard Brentjes]] soe it jachtloaihoars foar it earst nuet makke wêze yn [[Soemearje]], wêrnei't dy praktyk stadichoan dêrwei ferspraat wêze soe nei oare dielen fan it [[Midden-Easten]] en nei [[Noard-Afrika]], en letter ek nei it [[Yndysk subkontinint]]. It bewiis foar de domestisearring fan jachtloaihoarsen troch de âlde [[Soemearjers]] is fierhinne yllustratyf; sa is op in Soemearysk [[segel]] dat datearret fan omtrint [[3000&nbsp;f.Kr.]] in langskonkich bist oan in [[halsrym]] te sjen, dat troch foarstanners fan 'e Soemearyske [[teory]] foar in jachtloaihoars holden wurdt. Oare histoarisy, lykas [[Thomas T. Allsen]], hâlde lykwols út dat it bist in grutte [[hûn]] foarstelt. [[File:War_trophies_Deir_el_Bahari_Wellcome_L0027402.jpg|left|thumb|250px|In [[muorreskildering|wandskildering]] út it [[timpel]]kompleks fan [[Deir el-Bahari]] út 'e [[Egyptyske Aldheid]] mei jachtloaihoarsen dy't oan halsrimen holden wurde.]] In oare teory, dy't oppenearre is troch û.o. [[Frederick Zeuner]], is dat it jachtloaihoars foar it earst yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]] domestisearre is, en dat dy praktyk dêrwei nei it Midden-Easten en it Yndysk subkontinint oerwaaid is. De 'Egyptyske' teory is better ûnderboud. Sa spile it jachtloaihoars dochs al in wichtige rol yn 'e [[Egyptyske mytology]]: [[Mafdet]], ien fan 'e [[goaden]] dy't [[fereare]] waard yn 'e tiid fan 'e [[Earste Dynasty fan Egypte|Earste Dynasty]] ([[3100 f.Kr.|3100]]–[[2900&nbsp;f.Kr.]]), waard soms ôfbylde as in jachtloaihoars, en de Alde Egyptners leauden dat de [[geast]]en fan [[ferstoarn]]e [[farao's]] troch jachtloaihoarsen nei it [[hjirneimels]] begelaat waarden. [[Reliëf (byldhouwurk)|Reliëfs]] yn it [[timpel]]kompleks fan [[Deir el-Bahari]] fertelle fan in Egyptyske [[ekspedysje]] nei it lân [[Punt (lân)|Punt]] (noardlik [[Somaalje]]) ûnder it regear fan 'e froulike farao [[Hatsjepsût]] ([[1479 f.Kr.|1479]]–[[1458&nbsp;f.Kr.]]). Dêr waarden û.m. bisten wei helle dy't "panters" neamd waarden, mar gjin [[loaihoars]]en wiene. Yn it [[Nije Keninkryk fan Egypte|Nije Keninkryk]] ([[16e iuw f.Kr.|16e]]–[[11e iuw f.Kr.]]) wie it hiel gewoan dat de farao's jachtloaihoarsen as [[húsdier]] holden en de bisten taristen mei [[halsbân|halsbannen]] fersierd mei [[goud]] en [[ealstien]]nen. [[File:AkbarHunt.jpg|right|thumb|180px|In skilderij fan 'e [[Mogol-ryk|Mogol-keizer]] [[Akbar de Grutte]] op [[jacht (aktiviteit)|jacht]], beselskippe troch jachtloaihoarsen (sa. [[1602]]).]] De [[Romeinen]] mienden dat it jachtloaihoars in [[krusing (biology)|krusing]] tusken in [[liuw]] en in [[loaihoars]] wie, om't it jachtloaihoars sawol [[moannen (hier)|moannen]] as in spikkelbûnte [[pels]] hie. Ek spile mei dat jachtloaihoarsen yn finzenskip notoir dreech te fokken binne, wat de Romeinen it idee joech dat it gie om in krusing tusken twa oare bisten dy't sels (lykas in [[mûldier]]) [[fruchtberens|ûnfruchtber]] wie. Jachtloaihoarsen waarden troch de Romeinen brûkt foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]], sa't op in [[fjirde-iuwsk]] [[mozayk]] yn [[Lod (Israel)|Lod]], yn it hjoeddeistige [[Israel]], te sjen is. Ek yn it [[Byzantynske Ryk]], dat fuortkaam út it [[Eastromeinske Ryk]] en dat bestie oant [[1453]], waarden jachtloaihoarsen troch de [[hegerein]] foar de jacht brûkt. It op jacht gean mei jachtloaihoarsen is ek bekend út it [[pre-islamityske Araabje]] en teffens út it [[Araabje]] fan it [[Islamityske Ryk]] ([[Iere Midsiuwen]]) en letter. It jachtloaihoars waard út it wyld weifongen en oer in perioade fan in [[jier]] nuet makke. As in [[ealman]] op jacht gie, ried syn jachtloaihoars mei op in spesjaal dêrfoar makke sitsje efter it [[seal (hynsteriden)|seal]] op it [[hynder]], oant it plak berikt wie dêr't de eigentlike jacht plakfûn. Yn [[East-Aazje]] kin, wat it hâlden fan domestisearre jachtloaihoarsen oangiet, net ôfgien wurde op skriftlike boarnen, mei't de regionale oantsjuttings foar it bist ek foar it [[loaihoars]] brûkt waarden. De ierste ôfbyldings fan jachtloaihoarsen yn it [[Keizerryk Sina]] geane tebek oant de [[Tang-dynasty]] ([[618]]–[[907]]) en litte eksimplaren sjen dy't mei halsrimen fêstholden wurde en efter op hynders meiride. Ferskate Sineeske keizers brûkten jachtloaihoarsen en ek [[karakal]]s as [[geskink]]en om goedgeunstigens foar spesifike ûnderhearrigen oer te demonstrearjen. De [[etnysk]] [[Mongoalen|Mongoalske]] keizers fan 'e Sineeske [[Yuan-dynasty]] ([[1271]]–[[1368]]) kochten gâns jachtloaihoarsen oan fan [[islam]]ityske [[keaplju]] út [[Sintraal-Aazje]]. Byldsjes út in [[grêftombe]] dy't datearret fan it regear fan ien fan harren, [[Kubilay Khan]] ([[1260]]–[[1294]]), byldzje jachtloaihoarsen op hynders ôf. Neffens de ''[[Ming Shilu]]'', de keizerlike [[annalen]] fan 'e op 'e Yuan folgjende [[Ming-dynasty]] ([[1368]]–[[1644]]), waard de praktyk fan it oankeapjen fan jachtloaihoarsen út Sintraal-Aazje wei fuortset troch troch de Ming-keizers. [[File:Cheetahs_nawab_oudh1844.jpg|left|thumb|250px|In skets út [[1844]] fan twa jachtloaihoarsen (mei oppassers) dy't eigendom wiene fan in foaroansteande [[Britsk-Ynje|Yndyske]] [[ealman]], de [[nawab]] fan [[Awadh]].]] Yn it [[Mogol-ryk]] op it [[Yndysk subkontinint]] skynt keizer [[Akbar de Grutte]], dy't regearre fan [[1556]] oant [[1605]], wol tûzen jachtloaihoarsen holden te hawwen. Syn soan [[Djahangir]] skreau yn syn [[autobiografy]] ''[[Tuzk-e-Jahangiri]]'' dat mar ien fan al dy bisten ea [[drachtich]] rekke en [[befalling|welpen smiet]]. De Mogol-keizers lieten jachtloaihoarsen en karakals foar de jacht traine, krekt sa't dat yn it [[Midden-Easten]] dien waard, en brûkten de bisten om op [[Yndyske antilope]]s te jeien. It ûnberonge weifangen fan jachtloaihoarsen út it wyld om domestisearre te wurden foar de Yndyske hegerein hie in tige negatyf effekt op 'e wylde populaasje. Tsjin [[1927]] wie dy sa yn it neigean rekke, dat de Yndyske [[adel]] jachtloaihoarsen út Afrika wei ymportearje moast. ===Yn finzenskip=== It earste jachtloaihoars dat yn finzenskip yn in [[dieretún]] holden waard, wie in eksimplaar dat it [[Soölogysk Genoatskip fan Londen]] yn [[1829]] nei de [[Londen|Britske haadstêd]] ta helle. Yn 't earstoan libben jachtloaihoarsen yn [[Westerske wrâld|Westerske]] dieretunen net lang: trochinoar mar 3–4&nbsp;jier. Doe't yn [[1975]] it near lein waard op it weifangen fan nije eksimplaren út it wyld en op 'e ynternasjonale hannel yn 'e bisten, begûnen dieretunen har mear ta te lizzen op it [[fokken]] fan 'e bisten dy't al yn finzenskip holden waarden. Tsjin [[2014]] waard it tal jachtloaihoarsen yn dieretunen wrâldwiid op 1.730 eksimplaren skatten, wêrfan't 87% yn finzenskip berne wie. Nettsjinsteande dat bliuwt de stjerte fan 'e bisten yn finzenskip ûngewoan heech. Deadsoarsaken binne [[miskream]]en, oanberne ôfwikings, [[kannibalisme]], [[ûnderkuolling]], ferwaarleazging troch de mem en [[ynfeksjesykte]]n. Foarbylden fan sokke oandwanings binne [[katteherpes]], [[búkfluesûntstekking]], [[búkgryp]], [[glomeruloskleroaze]], [[leukoensefalopaty]], [[myelopaty]], [[nefroskleroaze]] en [[ierfertichting]]. De hege stjerte oan sykten wurdt witen oan 'e genetyske fetberens fan jachtloaihoarsen foar sykten, it sammeljen fan in stikmannich eksimplaren op ien plak sadat ûnderlinge [[besmetting]] suver net foarkomd wurde kin, de neite ta oare [[kateftigen]] dy't de jachtloaihoarsen mooglik ek besmette kinne, ferkearde behanneling troch [[dieretúnopasser|oppassers]], bleatstelling oan it [[publyk]] en it gauris hinne en wer ferhúzjen fan 'e bisten tusken ferskillende dieretunen. [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|right|250px|In jachtloaihoars stekt de dyk oer.]] Yn it wyld plantsje jachtloaihoarsen har folle makliker fuort as yn finzenskip. Neffens in ûndersyk dat dien waard op 'e [[Serengeti]], yn [[Kenia]] en [[Tanzania]], liedt dêre 95% fan 'e [[pearing]]s ta [[drachtigens]], wylst dat yn dieretunen yn [[Noard-Amearika]] mar 20% is. It tinken is dat soks te krijen hat mei it hege nivo fan [[stress]] dat jachtloaihoarsen yn dieretunen ûnderfine. In seldsum grut súkses wie de berte fan in smeet fan acht welpen fan in wyfkesjachtloaihoars yn 'e [[St. Louis Zoo]] yn [[St. Louis]] yn [[2017]]. In nije teory is dat de kânsen op in súksesfolle dracht fergrutte wurde kinne troch de natuerlike sosjale struktuer fan jachtloaihoarsen (lykas koälysjes fan mantsjes) nei te bearen yn dieretunen. ===Oanfallen op minsken=== Der binne gjin dokumintearre gefallen fan oanfallen fan wylde jachtloaihoarsen op minsken. It komt lykwols wol foar dat minsken [[dea]]dlik [[ferwûne]] reitsje troch oanfallen fan yn finzenskip holden jachtloaihoarsen. Yn [[2007]] waard in 37-jierrige [[frou]] út [[Antwerpen]] dea weromfûn yn in [[Belgje|Belgyske]] dieretún nei't se bûten de iepeningstiden om de [[koai (ynslútplak)|koai]] fan in jachtloaihoars binnenglûpt wie. En yn [[2017]] waard in trijejierrich [[jonkje]] op in [[pleats]] yn [[Philippolis]], yn [[Súd-Afrika]], oanfallen troch in finzen jachtloaihoars. Hoewol't er mei in [[traumahelikopter]] nei it [[sikehûs]] yn [[Blomfontein]] flein waard, [[ferstjerren|stoar]] er letter oan 'e oprûne ferwûnings. [[File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|left|thumb|250px|It [[skilderij]] ''[[Bachus en Ariadne]]'' fan [[Tytsiaan]] út [[1523]].]] ===It jachtloaihoars yn 'e minsklike kultuer=== De ierst bekende ôfbyldings troch [[minske]]n fan it jachtloaihoars binne oantroffen yn 'e [[Grot fan Chauvet]] yn [[Frankryk]], en datearje fan 34.000–28.000&nbsp;jier lyn. Op it [[skilderij]] ''[[Bachus en Ariadne]]'', fan 'e [[16e-iuwsk]]e [[Itaalje|Italjaanske]] [[keunstner]] [[Tytsiaan]], wurdt de [[striidwein]] fan 'e [[god]] [[Bachus]] lutsen troch twa jachtloaihoarsen (dy't yn it [[ferline]] lange tiid foar [[loaihoars]]en oansjoen waarden). Yn [[1764]] lei de [[Ingelân|Ingelske]] [[skilder]] [[George Stubbs]] op syn wurk ''Jachtloaihoars mei Twa Yndyske Oppassers en in Hartebok'' it tafriel fêst fan in jachtloaihoars dat troch de [[gûverneur]] fan [[Madras]], [[sir]] [[George Pigot, 1e baron Pigot|George Pigot]], [[kado]] dien waard oan [[kening]] [[George&nbsp;III fan it Feriene Keninkryk]]. (De hartebok wie bedoeld as iten foar it jachtloaihoars.) ''Hussein, An Entertainment'' is in [[roman]] út [[1938]] fan [[Patrick O'Brian]], dy't spilet yn [[Britsk-Ynje]] en dêr't de praktyk fan it hâlden en trainen fan jachtloaihoarsen troch de Yndyske hegerein yn beskreaun wurdt. Yn [[1969]] skreau [[Joy Adamson]] in [[biografy]] fan har domestisearre jachtloaihoars Pippa, mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''Spotted Sphinx''. It boek ''How It Was with Dooms'', út [[1997]], fertelt it wierbarde ferhaal fan in [[húshâlding]] yn [[Kenia]] dy't it [[wees|ferweesde]] jachtloaihoarswelpke Dooms [[opfieding|grutbringt]]. De film ''[[Duma (film út 2005)|Duma]]'' út [[2005]] wie loskes op dat boek basearre. Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tekenfilmsearje]] ''[[ThunderCats]]'' ([[1985]]–[[1989]]) kaam it [[personaazje]] Cheetara foar, in [[antropomorf]] jachtloaihoars wêrfan't de [[stim]] [[stimakteur|ynsprutsen]] waard troch [[Lynne Lipton]]. In oar antropomorf jachtloaihoars, [[Chester Cheetah]], waard yn [[1986]] troch [[sjips]]merk [[Frito-Lay]] yntrodusearre as [[maskotte]] fan 'e [[snack]] [[Cheetos]]. Yn 'e [[strip]]s oer [[superheldinne]] [[Wonder Woman (personaazje)|Wonder Woman]] kaam de [[supersmjunt]] Barbara Ann Minerva foar, wa har kateftige [[alter ego]] [[Cheetah (supersmjunt)|Cheetah]] wie. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cheetah ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Acinonyx jubatus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jachtloaihoars]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] r4degilb8pfgjvkma4xbofrtjcorun3 Longdantiger 0 181845 1234084 1191142 2026-07-07T22:50:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234084 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Longdantiger |Ofbyld= [[File:Longdan_tiger.png|250px]] <br><small>Restauraasje fan 'e [[plasse]] fan 'e Longdantiger.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera zdanskyi |Beskriuwer, jier= Mazák, Christiansen & Kitchener, 2011 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Longdantiger''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera zdanskyi'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). De namme ferwiist nei it fynplak fan it (earste) [[fossyl]], yn noardwestlik [[Sina]], en wiist teffens op in nauwe besibskip oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris''). De Longdantiger libbe yn it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]]. It is skoan mooglik dat dit bist eins gjin selsstannige [[soarte]] wie, mar [[synonym]] mei de [[Aldsineeske tiger]] (''Panthera palaeosinensis''). ==Namme== De namme 'Longdantiger' ferwiist sawol nei it fynplak fan it [[fossyl]], yn noardwestlik [[Sina]], as nei de nauwe bân fan dit bist mei de [[tiger]] (''Panthera tigris''). It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Panthera zdanskyi'' is in earbetoan oan 'e [[Eastenryk]]ske [[paleöntolooch]] [[Otto Zdansky]], foar syn krúsjale bydragen út 'e earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] oan 'e stúdzje nei [[fossile]] [[karnivoar]]en út [[Sina]]. [[File:Panthera_zdanskyi.png|left|thumb|180px|[[Plasse]] fan 'e Longdantiger.]] ==Untdekking== Twa [[fossile]] [[plasse]]n fan 'e Longdantiger waarden yn [[2004]] opgroeven op 'e skeante fan 'e [[berch]] de [[Longdan]], súdlik fan it [[Autonoom Distrikt Dongxiang]] yn 'e Sineeske provinsje [[Gansu]]. It earst fûne fossyl, it [[holotype]], bestie út in frijwol folsleine plasse mei [[ûnderkaak]] en wie de âldste komplete plasse fan in [[panters|pantersoarte]] dy't ea fûn wie. It letter ûntdutsen fossyl, it [[paratype]], bestiet út in [[snút]] (''rostrum'') mei [[foarboppekaaksbonken]] (''praemaxilla'') en [[boppekaaksbonke]] (''maxilla'') en in grut diel fan it [[gebit]], en waard oarspronklik taskreaun oan 'e [[Aldsineeske tiger]] (''Panthera palaeosinensis''). ==Skaaimerken en datearring== Op basis fan 'e fossilen is konkludearre dat de Longdantiger in langere en hegere [[snút]] hie as de hjoeddeiske [[grutte katten]], mei in plattere boppekant fan 'e [[kop]]. De grutte fan 'e plasse wiist derop dat de Longdantiger rûchwei like grut wie as in hjoeddeistige [[jagûar]] (''Panthera onca''). De fossilen datearje út it iere [[Gelasyn]], dat sels it ierste stadium fan it [[Pleistoseen]] is, omtrint 2.550.000–2.160.000&nbsp;jier lyn. ==Synonym fan 'e Aldsineeske tiger?== Anno [[2025]] binne der teminsten trije ûndersiken dien mei as útkomst dat it wierskynlik is dat de Longdantiger in [[synonym]] is fan 'e yn [[1924]] beskreaune [[Aldsineeske tiger]] (''Panthere palaeosinensis''). De foarsleine ferskillen tusken de beide [[soarte]]n soene neffens de neamde ûndersiken binnen it berik fan fariaasje tusken yndividuën falle. ==Sjoch ek== * [[Aldsineeske tiger]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_zdanskyi ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera zdanskyi}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] 3rxfs7t9h5r9c6wz9d11qa2ipjhnhyl Jeropeeske jagûar 0 181902 1234022 1197970 2026-07-07T22:10:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234022 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Jeropeeske jagûar |Ofbyld= [[File:De_vroeg-pleistocene_sabeltandkat,_Homotherium_crenatidens_(2008)_Panthera_onca_gombaszoegensis.png|250px]] <br><small>Artistike rekonstruksje.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[panters]] (''Panthera'') |Wittenskiplike namme= Panthera gombaszoegensis |Beskriuwer, jier= [[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1938 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Jeropeeske jagûar (Panthera gombaszoegensis).png|center|250px]]<small>De [[Pleistoseen|Pleistosene]] fersprieding fan 'e Jeropeeske jagûar (ynsafier bekend).</small> }} De '''Jeropeeske jagûar''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera gombaszoegensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist kaam yn it [[Pleistoseen]] foar yn [[Jeropa]] en dielen fan 'e [[Magreb]] en [[Sintraal-Aazje]] en libbe fan 2&nbsp;miljoen oant 330.000&nbsp;[[jier]] lyn. De namme wiist op in (net algemien akseptearre) nauwe besibskip oan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca''). De Jeropeeske jagûar wie in grutte [[soarte]] dy't as [[karnivoar]] yn syn [[ferspriedingsgebiet]] mear as in miljoen&nbsp;[[jier]] lang in wichtige rol yn it [[fiedselkeatling]] spile. ==Taksonomy== De [[Hongarije|Hongaarske]] [[paleöntolooch]] [[Miklós Kretzoi]] trof yn [[1938]] yn [[sedimint|ôfsettings]] út it [[Tertiêr]] yn 'e [[Gombasekgrot]] yn [[Slowakije]] ferskate [[fossile]] [[tosk]]en fan in grutte [[kateftige]] oan. Hy betocht foar dy nije [[soarte]] de [[wittenskiplike namme]] ''Leo gombaszoegensis'', nei de [[Hongaarsk]]e [[stavering]] fan 'e namme fan 'e grot, ''Gombaszög''. De betsjutting wie letterlik "Gombasek-liuw". Yn [[1971]] waard dit bist formeel oerpleatst nei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera''), dêr't de moderne [[liuw]] (''Panthera leo'') ek ta heart. De namme waard doe ''Panthera gombaszoegensis''. Op basis fan syn ûnderstelde nauwe [[besibskip]] mei de (Amerikaanske) [[jagûar]] (''Panthera onca'') krige dit bist al rillegau de gebrûksnamme 'Jeropeeske jagûar' taparte. [[Synonimen]] fan ''Panthera gombaszoegensis'' binne: *''Panthera toscana'' foar fossilen dy't yn [[1949]] yn 'e [[Arno (rivier)|Delling fan 'e Arno]] yn [[Toskane]] fûn waarden; *''Panthera schreuderi'' (oarspronklik ''Felis schreuderi'') foar fossilen dy't yn [[1960]] yn [[Tegelen]] yn [[Nederlânsk Limburch]] oantroffen waarden; *''Jansofelis vaufreyi'' foar fossilen dy't yn [[1971]] yn súdeastlik [[Frankryk]] opdobbe waarden. Guon fossilen dy't foarhinne oan 'e Jeropeeske jagûar taskreaun waarden, is yn [[2018]] fan fêststeld dat se eins fan it [[reuzejachtloaihoars]] (''Acinonyx pardinensis'') binne. [[File:Panthera_toscana.JPG|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in Jeropeeske jagûar út 'e kolleksje fan it [[Natoerhistoarysk Museum fan Florâns]].]] ==Evolúsje== De [[foarâlden]] fan 'e Jeropeeske jagûar stammen nei alle gedachten út [[Afrika]], mei't in besibbe kateftige 1,9&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn yn [[Súd-Afrika]] libbe. In oare besibbe kateftige libbe om dyselde tiid hinne yn [[East-Afrika]] en hie uterlike skaaimerken dy't sawol op dy fan in [[liuw]] (''Panthera leo'') as dy fan in [[tiger]] (''Panthera tigris'') lykje. It tinken is dat de Jeropeeske jagûar him omtrint 2&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ûntwikkele en likernôch 1,9&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn [[Jeropa]] berikte. ==Fersprieding== It is mooglik dat de Jeropeeske jagûar yn hast hiel [[Jeropa]] foarkaam, útsein it [[Skandinavysk Skiereilân]] en ûnderskate eilannen, mar dat is noch net fêststeld. Ynsafier't anno [[2025]] bekend is, kaam dit bist foar yn [[Wales]], súdlik [[Ingelân]], [[Nederlân]] besuden de [[Grutte Rivieren]], [[Belgje]], [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]], noardlik, sintraal en súdlik [[Frankryk]], de [[Pyreneeën]], noardlik [[Spanje]], noardwestlik [[Itaalje]], súdwestlik [[Switserlân]], sintraal en noardlik [[Dútslân]], it easten fan [[Sloveenje]] en [[Eastenryk]], súdlik en sintraal [[Poalen]], hiel [[Tsjechje]], [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Kroaasje]] en [[Bosnje-Hertsegovina]], noardlik en súdeastlik [[Servje]], eastlik [[Kosovo]], hiel [[Noard-Masedoanje]], noardlik [[Grikelân]], súdwestlik [[Bulgarije]], westlik [[Roemeenje]], sintraal en noardlik [[Moldaavje]] en dielen fan 'e westlike [[Oekraïne]]. Isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] (of sa liket it oant no ta) kamen foar yn 'e westlike [[Kaukasus]] (it súdwesten fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[Koeban (regio)|Koeban]], [[Abgaazje]], westlik [[Georgje]] en it uterste noardeasten fan [[Turkije]]), [[Sintraal-Aazje]] (súdlik [[Tadzjikistan]], eastlik [[Afganistan]] en noardwestlik [[Pakistan]]) en de [[Magreb]] fan [[Noard-Afrika]] (súdlik [[Marokko]], it noarden fan 'e [[Westlike Sahara]] en de uterste westpunt fan [[Algerije]]). [[Fossilen]] dy't mooglik oan 'e Jeropeeske jagûar taskreaun wurde kinne, binne ek fûn yn 'e [[Levant]], op it [[Arabysk Skiereilân]], yn [[East-Afrika]] en yn [[Súdeast-Aazje]]. ==Uterlike skaaimerken== De Jeropeeske jagûar wie grutter as de hjoeddeistige [[jagûar]] (''Panthera onca''), mei in gewicht fan nei skatting 70–210&nbsp;kg. (Ta ferliking: de jagûar weaget 56–96&nbsp;kg.) It tinken is dat de Jeropeeske jagûar oansjenlike [[seksuele dimorfy]] fertoande, mei't [[mantsje]]s in hiel stik grutter wiene as [[wyfke]]s. Party saakkundigen hâlde út dat de lichemsgrutte fan dit bist meitiid oanwûn, mar oaren bestride dat en sizze gjin bewiis fine te kinnen fan in dúdlik patroan fan tanimmende grutte troch [[evolúsjeteory|evolúsje]]. [[File:Panthera_schreuderi.JPG|right|thumb|250px|De [[ûnderkaak]] fan in Jeropeeske jagûar út 'e kolleksje fan it [[Natoerhistoarysk Museum Rotterdam]].]] ==Ekology== Fan 'e Jeropeeske jagûar waard altyd oannommen dat er foar it meastepart yn [[wâld]]en libbe hie, mar in ûndersyk út [[2002]] liek derop te wizen dat de bân tusken dit bist en it [[biotoop|wâldbiotoop]] net sa sterk wie as earder tocht waard. De Jeropeeske jagûar wie in [[rôfdier|toprôfdier]] dat it fermogen hie om grutte [[proai]]en te oermasterjen. It wie oan it begjin fan it [[Pleistoseen]] de earste [[panters|pantersoarte]] yn [[Jeropa]], hoewol't dêr doe al wol oare grutte [[kateftigen]] libben, lykas it [[reuzejachtloaihoars]] (''Acinonyx pardinensis''), de [[loaihoarspoema]] (''Puma pardoides'') en twa soarten [[sabeltosktigers]]: de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens'') en [[Whites sabeltosktiger]] (''Megantereon withei''). It [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea'') arrivearre letter yn it Ier&nbsp;Pleistoseen of it Mid-Pleistoseen, wylst de grutte [[âldere hoaleliuw]] (''Panthera fossilis'') him yn it Mid-Pleistoseen yn Jeropa fêstige. ==Relaasje mei de jagûar== In protte [[paleöntologen]] binne útgien fan 'e [[teory]] dat de Jeropeeske jagûar de direkte [[foarâlder]] fan 'e moderne (Amerikaanske) [[jagûar]] (''Panthera onca'') is. Guon geane dêrby safier dat se de jagûar sels as in [[ûndersoarte]] fan 'e Jeropeeske jagûar beskôgje. Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] is dy ûnderstelde bân hieltyd mear ûnder druk kommen te stean. In ûndersyk fan Chatar et al. út [[2022]], dat basearre wie op ûndersyk nei in relatyf komplete [[plasse]] fan 'e Jeropeeske jagûar dy't yn [[Belgje]] fûn wie, suggerearre dat de Jeropeeske jagûar eins nauwer besibbe wie oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris'') as oan 'e Amerikaanske jagûar. ==Utstjerren== It [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e Jeropeeske jagûar fûn plak tusken 330.000 en 300.000&nbsp;jier lyn. It is dreech om safier yn it ferline spesifike oarsaken oan te wizen. It tinken is lykwols dat [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] mei de better oanpaste [[âldere hoaleliuw]] (''Panthera fossilis''), fanôf omtrint 660.000&nbsp;jier lyn, in wichtige rol spile hawwe moat. De oankomst fan dat bist wurdt sjoen as it begjin fan in hiel stadich proses fan ferkringing, mei it útstjerren fan 'e Jeropeeske jagûar as einpunt. ==Sjoch ek== * [[jagûar]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_gombaszoegensis ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Panthera gombaszoegensis}} }} {{DEFAULTSORT:Jeropeeske jaguar}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Panter (skaai)]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Abgaazje]] [[Kategory:Fossyl yn Belgje]] [[Kategory:Fossyl yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]] [[Kategory:Fossyl yn Dútslân]] [[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]] [[Kategory:Fossyl yn Frankryk]] [[Kategory:Fossyl yn Georgje]] [[Kategory:Fossyl yn Grikelân]] [[Kategory:Fossyl yn Guernsey]] [[Kategory:Fossyl yn Hongarije]] [[Kategory:Fossyl yn Ingelân]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Jersey]] [[Kategory:Fossyl yn Kosovo]] [[Kategory:Fossyl yn Kroaasje]] [[Kategory:Fossyl yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Fossyl yn Moldaavje]] [[Kategory:Fossyl yn Nederlân]] [[Kategory:Fossyl yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Fossyl yn de Oekraïne]] [[Kategory:Fossyl yn Poalen]] [[Kategory:Fossyl yn Roemeenje]] [[Kategory:Fossyl yn Servje]] [[Kategory:Fossyl yn Sloveenje]] [[Kategory:Fossyl yn Slowakije]] [[Kategory:Fossyl yn Spanje]] [[Kategory:Fossyl yn Switserlân]] [[Kategory:Fossyl yn Tsjechje]] [[Kategory:Fossyl yn Turkije]] [[Kategory:Fossyl yn Wales]] [[Kategory:Fossyl yn Afganistan]] [[Kategory:Fossyl yn Pakistan]] [[Kategory:Fossyl yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Fossyl yn Algerije]] [[Kategory:Fossyl yn Marokko]] [[Kategory:Fossyl yn de Westlike Sahara]] q2u6kllcsysvk3wgo35jw775r94cphd Middelgrut jachtloaihoars 0 182356 1234105 1193490 2026-07-07T23:02:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234105 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=middelgrut jachtloaihoars |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') |Wittenskiplike namme= Acinonyx intermedius |Beskriuwer, jier= [[Erich Thenius|Thenius]], 1954 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} It '''middelgrut jachtloaihoars''' of '''tuskenbeiden jachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Acinonyx intermedius'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''). Dit bist libbe yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] fan likernôch 1,3&nbsp;miljoen oant 500.000 [[jier]] lyn yn [[Jeraazje]]. De gebrûksnamme sawol as it soartespesifike diel fan 'e wittenskiplike namme (''intermedius'') ferwiist nei it feit dat it middelgrut jachtloaihoars in slachje grutter wie as it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), mar net sa grut as it [[reuzejachtloaihoars]] (''Acinonyx pardinensis''). It middelgrut jachtloaihoars waard foar it earst yn [[1954]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Eastenryk]]ske [[paleöntolooch]] [[Erich Thenius]] yn syn [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''Gepardreste aus dem Altquartär von Hundsheim in Niederösterreich'' yn it ''Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie''. Hy basearre him op it [[holotype]] (earst fûne [[fossyl]]) fan dit bist, dat oantroffen wie by [[Hundsheim (Nedereastenryk)|Hundsheim]] yn [[Nedereastenryk]]. Letter waarden der ek fynsten fan fossile resten fan it middelgrut jachtloaihoars dien by [[Saint-Estève]] yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[Provâns]] en by [[Mosbach]] yn súdwestlik [[Dútslân]]. In fossyl dat mooglik fan it middelgrut jachtloaihoars is of oars fan in soartgelikense foarm fan jachtloaihoars, waard opdobbe by [[Zhoukoudian]] yn noardeastlik [[Sina]]. It tinken is dat it middelgrut jachtloaihoars as [[soarte]] troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] fuortkaam út it reuzejachtloaihoars (''Acinonyx pardinensis''), dat earder libbe, fan 'e ein fan it [[Plioseen]] oant en mei it begjin fan it [[Pleistoseen]]. Wannear't it reuzejachtloaihoars beskôge wurdt as [[makrosoarte]], wurdt it middelgrut jachtloaihoars soms as [[ûndersoarte]] dêrfan werjûn, mei de wittenskiplike namme ''A. p. intermedius''. ==Sjoch ek== * [[jachtloaihoars]] * [[Marokkaansk jachtloaihoars]] * [[reuzejachtloaihoars]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Acinonyx_intermedius ''References'', op dizze side]. Sjoch ek de kaart mei tekst op [https://static.wikia.nocookie.net/dinosaurs/images/b/b2/GiantCheetahRange.png/revision/latest?cb=20240303211334 dizze side]. ---- {{commonscat|Acinonyx intermedius}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jachtloaihoars]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Frankryk]] [[Kategory:Fossyl yn Eastenryk]] [[Kategory:Fossyl yn Dútslân]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] 2fj7uontiuqzgyy91gwgq7nsxl17n1w Marokkaansk jachtloaihoars 0 182361 1234085 1193489 2026-07-07T22:50:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234085 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Marokkaansk jachtloaihoars |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') |Wittenskiplike namme= Acinonyx aicha |Beskriuwer, jier= [[Denis Geraads|Geraads]], 1997 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} It '''Marokkaansk jachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Acinonyx aicha'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''). Dit bist libbe yn it [[Plioseen]] (5,3–2,6&nbsp;miljoen [[jier]] lyn) yn [[Noard-Afrika]]. It iennichste bekende [[fossyl]] fan it Marokkaansk jachtloaihoars waard yn 'e [[1990-er jierren]] fûn by in opgraving by [[Ahl al-Oughlam]], yn 'e [[beboude kom]] fan 'e [[stêd]] [[Kasablanka]], yn it noardwesten fan [[Marokko]]. De grûnlaach dêr't it fossyl yn oantroffen waard, datearret út it [[geologysk tiidrek]] fan it [[Piacenzyn]], dat rûn fan 3,6–2,6&nbsp;miljoen jier lyn. It Marokkaansk jachtloaihoars waard foar it earst yn [[1997]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[paleöntolooch]] [[Denis Geraads]], yn it [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''Carnivores du Pliocène de Ahl al-Oughlam (Casablanca, Maroc)'' yn it wittenskiplik [[tydskrift]] ''Géobios''. Dizze soarte liek in protte op it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), mar wie primitiver. Wannear't it [[reuzejachtloaihoars]] (''Acinonyx pardinensis'') beskôge wurdt as [[makrosoarte]], wurdt it Marokkaansk jachtloaihoars soms as [[ûndersoarte]] dêrfan werjûn, mei de wittenskiplike namme ''A. p. aicha''. {{Stobbe|paleöntology}} ==Sjoch ek== * [[jachtloaihoars]] * [[middelgrut jachtloaihoars]] * [[reuzejachtloaihoars]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Acinonyx_aicha ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://fr.wikipedia.org/wiki/Acinonyx_aicha ''Notes et Références'', op dizze side]. Sjoch ek de kaart mei tekst op [https://static.wikia.nocookie.net/dinosaurs/images/b/b2/GiantCheetahRange.png/revision/latest?cb=20240303211334 dizze side]. ---- {{commonscat|Acinonyx aicha}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jachtloaihoars]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Marokko]] da19yrahto2ml3rh7jhz8nz2ja04azs Marpoema 0 182976 1234086 1195274 2026-07-07T22:51:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234086 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=marpoema |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[poema's]] (''Puma'') |Wittenskiplike namme= Puma lacustris |Beskriuwer, jier= [[C. Lewis Gazin|Gazin]], 1933 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''marpoema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma lacustris'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist libbe fan likernôch 4,8–1,8&nbsp;miljoen jier lyn yn [[Noard-Amearika]]. __TOC__ ==Taksonomy== De marpoema waard foar it earst yn [[1933]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[paleöntolooch]] [[C.&nbsp;Lewis Gazin]] op basis fan in fragmint fan 'e rjochterkant fan 'e [[ûnderkaak]] mei in [[hoektosk]] en [[kiezzen]] der noch yn. Dat wie opdobbe yn it [[Nasjonaal Monumint Hagerman Fossil Beds]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Idaho]]. Op basis fan dit [[holotype]] (earst fûne fossyl) gie Gazin derfan út dat de nije kateftige in lytsere sibbe fan 'e [[poema]] (''Puma concolor'') wie. Hy joech it bist dêrom de [[wittenskiplike namme]] ''Puma lacustris'' of "marpoema". Oft de ûnderstelde relaasje mei de poema kloppet, is noch net alhiel wis. Ferskate paleöntologen hawwe ynstee in bân foarsteld mei it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''). ==Fersprieding en datearring== Fossilen fan 'e marpoema binne behalven yn Idaho ek oantroffen yn 'e Amerikaanske steaten [[Washington (steat)|Washington]], [[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Teksas]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]]. De marpoema libbe yn it [[geologysk tiidrek]] fan it [[Blankyn]], fan 'e ein fan it [[Plioseen]] oant en mei it begjin fan it [[Pleistoseen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puma_lacustris ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Poema]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Fossyl yn Meksiko]] pd56xupnxywx96db0z4jrkgq5y6mas5 Loaihoarspoema 0 183094 1234083 1212811 2026-07-07T22:49:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234083 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=loaihoarspoema |Ofbyld= [[File:De_vroeg-pleistocene_sabeltandkat,_Homotherium_crenatidens_(2008)_Puma_pardoides.png|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[poema's]] (''Puma'') |Wittenskiplike namme= Puma pardoides |Beskriuwer, jier= [[Richard Owen|Owen]], 1846 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''loaihoarspoema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma pardoides'') is in [[útstjerren|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist libbe yn it [[Plioseen]] en it [[Pleistoseen]], oant likernôch 850.000&nbsp;[[jier]] lyn. It is bekend fan [[fossilen]] dy't ferspraat oer [[Jeraazje]] fûn binne. ==Taksonomy== De loaihoarspoema waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1846]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[paleöntolooch]] [[Richard Owen]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Felis pardoides''. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat tsjintwurdich brûkt wurdt foar de [[wylde katten]], foarme doe in soarte fan sammelbak foar alle [[kateftigen]]. Letter waard dit bist fanwegen oerienkomsten mei de [[poema]] (''Puma concolor'') by it skaai fan 'e [[poema's]] (''Puma'') yndield. It soartspesifike diel fan 'e wittenskiplike namme, ''pardoides'', betsjut "op in loaihoars lykjend", fan 'e wittenskiplike namme foar it [[loaihoars]], ''(Panthera) pardus''. [[File:Puma_schaubi.JPG|left|thumb|220px|De [[plasse]] fan in loaihoarspoema.]] In folsleine [[plasse]] waard yn [[1954]] troch [[Jean Viret]] beskreaun ûnder de wittenskiplike namme ''Panthera schaubi'', mar waard yn [[1965]] ferpleatst nei in nij skaai ûnder de namme ''Viretailurus schaubi'', fanwegen ferskillen mei oare [[grutte katten]] út it skaai fan 'e [[panters]] (''Panthera''). Yn [[2001]] wiisde de [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch [[Helmut Hemmer]] der lykwols op dat ferskate poema-eftige [[fossilen]] út [[Jeraazje]] allegearre ta ien-en-deselde [[soarte]] hearden, te witten: de loaihoarspoema. ==Fersprieding== Der binne [[fossilen]] fan 'e loaihoarspoema opgroeven op lokaasjes ferspraat oer [[Jeraazje]], û.o. yn 'e lannen [[Frankryk]], [[Dútslân]], [[Itaalje]], [[Spanje]], [[Ingelân]], [[Georgje]], [[Ruslân]] en [[Sina]]. De bekendste fynplakken binne [[Saint-Vallier (Drôme)|Saint-Vallier]] yn it [[Frânske departemint]] [[Drôme]], [[Untermassfeld]] by [[Meiningen]] yn 'e [[Dútske dielsteat]] [[Tueringen]], [[Montopoli in Val d'Arno]] yn 'e [[Italjaanske regio]] [[Toskane]] en [[Kvabebi]] yn eastlik Georgje. ==Beskriuwing== De namme fan 'e loaihoarspoema komt fan it feit dat dit bist likernôch sa grut wie as in [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en ek ferskate [[morfology]]ske oerienkomsten mei dat bist hat. De ûnfolsleinens fan 'e fossilen behindere in juste klassifikaasje oant yn Georgje [[tosk]]en fan 'e loaihoarspoema fûn waarden, dy't dúdlik sjen lieten dat it om in soarte poema gie ynstee fan om in neie sibbe fan it loaihoars. De jongste fossilen fan 'e loaihoarspoema datearje fan omtrint 850.000 jier lyn. Saakkundigen ornearje dat it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e loaihoarspoema mooglik ferbân hâlde kin mei de [[Mid-Pleistosene Oergong]], in feroaring yn it gedrach fan 'e sykly fan [[glasialen]] en [[ynterglasialen]] dy't 550.000 jier duorre en gâns [[klimaat|klimatologyske]] opskuor feroarsake. ==Sjoch ek== * [[Córdobapoema]] * [[marpoema]] * [[Swartkranspoema]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puma_pardoides ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Puma pardoides}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Poema]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Frankryk]] [[Kategory:Fossyl yn Georgje]] [[Kategory:Fossyl yn Ingelân]] [[Kategory:Fossyl yn Dútslân]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Spanje]] [[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Fossyl yn Sibearje]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] k7u9fvvs7lwkxayvsydicq53o3u60rp Jagûarûndy 0 183188 1234014 1204956 2026-07-07T22:06:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234014 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=jagûarûndy |Ofbyld= [[File:Puma_yagouaroundi.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= '''jagûarûndys''' (''Herpailurus'') <br><small>[[Nikolaj Severtsov|Severtsov]], 1858</small> |Wittenskiplike namme= Herpailurus yagouaroundi |Beskriuwer, jier= [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy Saint-Hilaire]], 1803 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de jagûarûndy (Herpailurus yagouaroundi).png|center|250px]] }} De '''jagûarûndy''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Herpailurus yagouaroundi'', foarh. ''Puma yagouaroundi'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''jagûarûndys''' (''Herpailurus''). Dit bist, dat de neiste libbene sibbe fan 'e bekendere [[poema]] (''Puma concolor'') is, komt foar yn dielen fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. De jagûarûndy is likernôch twaris sa grut as de [[hûskat]] (''Felis catus''). It is in [[solitêr]] libjende [[karnivoar]], dy't yn it wyld tige temûk en wach is. Oars as oare kateftigen yn 'e [[Nije Wrâld]] dy't fan ferlykbere grutte binne, is de jagûarûndy [[deidier|oerdeis aktiver as nachts]]. De [[IUCN]] klassifisearret de jagûarûndy as net bedrige. ==Etymology== De namme 'jagûarûndy' is in [[lienwurd]] op basis fan 'e [[Portegeesk]]e en [[Spaansk]]e namme ''jaguarundi''. Dy namme wie wer oernommen út it [[Gûarany (taal)|Gûarany]], in [[Yndianen|Yndiaanske]] [[taal]] dy't sprutsen wurdt yn [[Paraguay]] en súdlik [[Brazylje]]. De oarspronklike foarm wie ''yaguarundi'', en yn it nau besibbe [[Tûpy (taal)|Tûpy]] ''yawaum'di''. Beide wurden betsjutte "dûnkere [[jagûar]]". ==Taksonomy== De jagûarûndy waard yn [[1803]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire]] op basis fan twa [[pelzen]] mei [[plasse]]n dy't ôfkomstich wiene fan in ûnbekende lokaasje yn [[Midden-Amearika]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] foar de jagûarûndy wie ''Felis yagouaroundi'', mei't it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat tsjintwurdich reservearre is foar de [[wylde katten]], foarhinne foar alle kateftigen brûkt waard. Yn [[1858]] yntrodusearre de [[Ruslân|Russyske]] [[biolooch]] [[Nikolaj Severtsov]] it [[monotypyske skaai]] fan 'e [[jagûarûndys]] (''Herpailurus''). Letter waard de jagûarûndy lykwols mear as in iuw lang ûnderbrocht yn it skaai fan 'e [[poema's]] (''Puma''), omreden fan 'e nauwe besibskip fan dit bist mei de [[poema]] (''Puma concolor''). Mar op basis fan nij ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten waard yn [[2017]] besletten om 'e jagûarûndy dochs mar wer yn in eigen skaai te pleatsen. [[File:Herpailurus_yagouaroundi_Jaguarundi_ZOO_D%C4%9B%C4%8D%C3%ADn.jpg |left|thumb|250px|In jagûarûndy yn 'e [[dieretún]] fan it [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[Děčín]].]] ==Evolúsje== De jagûarûndy is fan alle libbene [[kateftigen]] it naust besibbe oan 'e [[poema]] (''Puma concolor''). Mei it wat minder nau besibbe [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') foarmje dy beide [[soarte]]n it saneamde poemakomôf fan 'e lytse katten. De trije neamde soarten hawwe nei alle gedachten in [[lêste mienskiplike foarâlder]] hân dy't libbe yn it [[Mioseen]], 8,3&nbsp;miljoen jier lyn. Dat bist liket fia de [[Beringlânbrêge]] út [[Aazje]] nei [[Noard-Amearika]] oerstutsen te wêzen, dêr't de jagûarûndys en de [[poema's]] útinoar groeiden. De jagûarûndy berikte omtrint 4–3&nbsp;miljoen jier lyn [[Súd-Amearika]] as ûnderdiel fan 'e [[Grutte Amerikaanske Utwikseling]] nei de foarming fan 'e [[Lâningte fan Panama]]. ==Fersprieding== De jagûarûndy hat in mânsk [[ferspriedingsgebiet]], dat him útstrekt fan noardlik [[Meksiko]] oant sintraal [[Argentynje]]. Yn Meksiko komt dit bist foar op it [[Jûkatanskiereilân]], de [[Lâningte fan Tehuantepec]] en by sawol de [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] as de [[Pasifyske Oseaan|Pasifyske kust]] lâns nei it noarden, mar ûntbrekt er yn it [[Heechlân fan Meksiko]]. Yn [[Súd-Amearika]] libbet de jagûarûndy yn it hiele [[Amazônegebiet]], mar net yn 'e [[Andes]]. De súdpunt fan it ferspriedingsgebiet beslacht it uterste noarden fan [[Patagoanje]]. Yn it [[ferline]] rikte it areaal fan 'e jagûarûndy oant yn 'e [[Feriene Steaten]], mar de lêste dokumintearre waarnimming dêre wie fan in [[ferkear|deariden]] eksimplaar yn [[1986]] by [[Brownsville (Teksas)|Brownsville]] yn 'e súdpunt fan [[Teksas]]. Bewearings fan waarnimmings yn 'e [[1990-er jierren]] yn [[Arizona]] waarden troch in ûndersyk út [[1999]] ûntkrêfte. Sûnt [[1907]] komme der ek jagûarûndys foar yn [[Floarida]], dêr't it [[eksoat]]en binne. Nei't it skynt wie de yntroduksje fan 'e bisten dêre it wurk fan in [[skriuwer]] út [[Chiefland (Floarida)|Chiefland]], dy't de kateftigen út Súd-Amearika [[ymport]]earre en by syn wenplak losliet. Tsjin 'e ein fan 'e [[1970-er jierren]] naam it tal waarnimmings fan jagûarûndys yn Floarida ôf, wat de foaroansteande [[herpetolooch]] [[Wilfred T. Neill]] ta de konklúzje brocht dat it mei de [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it neigean rekke wie. Sûnt de [[1980-er jierren]] binne jagûarûndys ek waarnommen yn it kustgebiet fan [[Alabama]], wat betsjutte kinne soe dat de populaasje yn Floarida him yn noardwestlike rjochting oan it ferpleatsen is. [[File:Jaguarondi_2.jpg |right|thumb|250px|In jagûarûndy fan 'e 'reade' kleurfariant.]] ==Uterlike skaaimerken== De jagûarûndy is in middelgrutte [[kateftige]] mei in ranke lichemsbou. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 53-77&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 31–52&nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan krapoan 36&nbsp;sm. Dêrmei is er likernôch twaris sa grut as in gewoane [[hûskat]] (''Felis catus''). It gewicht bedraacht 3<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–7&nbsp;[[kg]], hoewol't der útsjitters nei 9&nbsp;kg dokumintearre binne. [[Seksuele dimorfy]] bestiet yn dizze soarte mar amper, al binne de [[mantsje]]s justjes grutter as de [[wyfke]]s. It [[lichem (biology)|lichem]] is wat ferlinge yn ferhâlding ta de koarte [[poat]]en en de lange [[sturt]] en hat dêrom wol wat fan it lichem fan [[martereftigen]], lykas [[otters]] of [[lytse marters|wezelingen]]. De [[kop]] is lyts yn ferhâlding ta it lichem en ek frij smel en rûn, mei in koarte [[snút]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne ek rûnich fan foarm. De [[pels]] is effen fan [[kleur]] mei op syn measten in pear dizenige ljochtere plakjes op 'e [[bealch]] of yn it [[gesicht]]. Der besteane twa natuerlik foarkommende kleurfarianten: [[griis]] ([[dûnkergriis]] oant [[swart]]ich) en '[[read]]' (eins [[oranje|oranjich]] oant [[kastanjebrún]]). ==Biotoop== Jagûarûndys libje yn in grut ferskaat oan [[biotopen]], fan [[tropysk reinwâld]] oant [[leafwâld]] en fan [[woastyn]] oant [[mangrove]]wâld. Se komme ek wol foar yn [[dizewâld]]en en op [[savanne]]s. Hoewol't se de foarkar jouwe oan tichte [[planten|begroeiïng]], kinne se, oars as de measte oare lytsere kateftigen yn [[Súd-Amearika]], ek ta mei iepen gebieten. Yn [[berchtme]]n komme jagûarûndys foar oant in hichte fan 3.200&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. De jagûarûndy stiet derom bekend dat er him net gau út syn wengebiet ferdriuwe lit troch fersteuring troch de [[minske]], en hy docht it goed yn [[sekundêr wâld]]. [[File:Jaguarundi_seitlich.jpg|left|thumb|250px|In jagûarûndy fan 'e 'grize' kleurfariant.]] ==Hâlden en dragen== Jagûarûndys binne [[skouwens|skou]] en ôfhâldich fan minsken, en nei't it skynt tige dreech te fangen mei in [[fâle]], om't se hiel foarsichtich binne mei dingen dy't se net kenne. Se liede in bestean yn it ferburgene en binne dêrby oer it algemien [[deidier|oerdeis aktyf]], yn tsjinstelling ta oare [[kateftigen]] dy't yn itselde gebiet foarkomme, lykas de [[oselot]] (''Leopardus pardalis''), dy't in [[nachtdier]] is. Jagûarûndys kinne goed genôch [[swimme]] om middelgrutte [[rivier]]en oer te stekken, en [[klimmen]] yn [[beam]]men giet harren ek tige goed ôf. [[Jacht (aktiviteit)|Jeien]] dogge se lykwols ornaris op 'e grûn, dêr't de [[kleur]] fan harren [[pels]] in goede [[skutkleur|kamûflaazje]] biedt. Se kinne oant 2&nbsp;[[meter|m]] rjocht omheech [[springen|springe]] om [[fûgels]] te fangen. De jagûarûndy is foar it meastepart in [[solitêr]] libjend bist, en hoewol't der by fjildûndersyk nei dit bist ek pearkes waarnommen binne, is it tinken dat it dêrby foar 't neist giet om in [[mem]]men mei in healwoeksen jongen of oars om [[mantsje]]s en [[wyfke]]s yn 'e [[peartiid]]. Yn finzenskip kinne jagûarûndys har lykwols sûnder swierrichheden oanpasse ta it libjen yn lytse groepkes. De wengebieten fan wylde jagûarûndys binne frij grut. By in ûndersyk yn [[Brazylje]] waarden foar wyfkes [[territoarium (biology)|territoaria]] opmetten fan 1,4–18&nbsp;[[km²]], ôfhinklik fan 'e gesteldheid fan it terrein en de beskikberens fan [[proai]]dieren, wylst dy fan mantsjes 8,5–25,3&nbsp;km² meaten. By in oar ûndersyk yn [[Belize]] waard ûntdutsen dat twa mantsjes dêre útsûnderlik grutte territoaria hiene fan 88&nbsp;km², resp. 100&nbsp;km². De territoaria fan wyfkes yn itselde gebiet meaten 13–20&nbsp;km². De [[populaasjetichtens]] fan jagûarûndys is yn 'e regel hiel leech, yn Brazylje bygelyks 0,01–0,05 de km², hoewol't dat sifer op 'e [[heechflakte]]n yn [[Tamaulipas]], yn noardeastlik [[Meksiko]], en yn [[Kosta Rika]] folle heger lei, om 0,2 de km² hinne. [[File:Jaguarondi_1.jpg |right|thumb|250px|Jagûarûndys binne goede klimmers.]] Jagûarûndys markearje har territoarium troch mei de [[efterpoat]]en yn 'e grûn om te klauwen, soms kombinearre mei it ôfsetten fan in [[rookflagge]] troch oer de omwrotten grûn hinne te [[urine|pisjen]]. Oare markearrings binne it omklauwen yn omfallen beammen, it mei de kop by beammen en [[rots]]en lâns wriuwen en it ûnbedutsen efterlitten fan [[dong]] (dat normaal, lykas by [[hûskat]]ten, bedobbe wurdt). De jagûarûndy hat in wiidweidich [[stim|fokaal]] repertoire, besteande út teminsten 13 ûnderskate lûden, lykas roppen, janken, [[spinnen (kateftigen)|spinnen]], [[fluitsjen]], [[keffen]], 'eameljen' en in soarte fan [[tsjirpjen]] dat de [[fûgelsang|sang fan fûgels]] net wanlyk is. Jagûarûndys hawwe net in dúdlike [[peartiid]], mar binne ynstee it hiele jier rûn waarnommen by it [[pearjen]]. Der binne datoangeande piken yn ferskillende tiden fan it jier yn ferskillende dielen fan it ferspriedingsgebiet; sa plantsje jagûarûndys yn [[Meksiko]] harren benammen fuort fan [[jannewaris]] oant en mei [[maart]]. It wyfke is dêrby 3–5&nbsp;[[dagen]] [[maartsk]]. Yn dy tiid rôlet se geregeldwei op 'e [[rêch]] en sproeit se mei [[urine]]. Mantsjes hjitfolgje har en negearje har [[agresje]]. By de pearing [[biten|byt]] it mantsje it wyfke yn it [[nekfel]] en uteret it wyfke by de [[penetraasje (seks)|penetraasje]] in lûde gjalp. Nei ôfrin fan 'e pearing hat it mantsje fierder neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 70–75&nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke 1–4 jongen smyt op in beskut plak. Dat kin bestean út in [[holle beam]], in [[rots]]spjalt of in stikje tige tichte [[ûndergroei]]. De jongen binne by de [[berte]] al oerdutsen mei [[hier (begroeiïng)|hier]]. Op 'e [[bealch]] sitte dêr ljochtere plakken yn, dy't nei ferrin fan tiid weiwurde. Mei 3&nbsp;[[wike]]n begjint de mem proaidieren by de jongen te bringen, dy't der op dy [[leeftyd]] lykwols mar wat mei omboartsje oant de mem it úteinlik sels opfret. Pas mei 6&nbsp;wiken kinne de jongen fêst fretten oan en begjint it [[ôfwennen|ôfwenningsproses]]. Jagûarûndys binne mei 1–3&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Yn finzenskip is in [[libbensferwachting]] dokumintearre fan maksimaal 15&nbsp;jier; it is ûnbekend hoe heech oft dat sifer yn it wyld is, mar it sil grif in stik leger lizze. ==Fretten== Jagûarûndys binne [[karnivoar]]en dy't libje fan 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. De [[proai]]en dy't se frette, weagje ornaris minder as 1&nbsp;[[kg]]. Dêrby giet it benammen om [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]], [[fûgels]] dy't op 'e grûn har kostje byinoar sykje, [[hagedis]]sen en lytse [[slangen]], [[kikkerts]] en [[lidpoatigen]]. By ferskate ûndersiken waard in sterke foarkar foar sûchdieren fêststeld. Fral [[rysrotten]] (''Oryzomys''), [[katoenrotten]] (''Sigmodon'') en [[reidmûzen]] (''Zygodontomys'') lykje de jagûarûndy goed te smeitsjen en yn mindere mjitte ek [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Reithrodontomys''), [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') en [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). [[File:Puma_yagouaroundi,_ZOO_Praha_254.jpg |left|thumb|250px|In jagûarûndy oan it miel.]] Ambisjeuze eksimplaren fange soms ek gruttere proaien, lykas beskate soarten [[fisk]]en en [[pinsielaapkes]], [[hazzen en kninen|kninen]] lykas de [[tapety]] (''Sylvilagus brasiliensis'') en soms sels in [[súdlike opossum]] (''Didelphis marsupialis''). By ien ûndersyk waard [[harteftigen|hartefleis]] yn 'e [[mage]] fan in jagûarûndy fûn, mar it tinken is dat dat yndividu ta in [[kadaver]] sitten hie. Om't jagûarûndys ek wol [[hin]]nen en oar [[plomfee]] pakke, meitsje se har net dierber by de [[feehâlderij|feehâlders]] yn harren [[ferspriedingsgebiet]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e jagûarûndy binne: de [[boä konstriktor]] (''Boa constrictor''), de [[poema]] (''Puma concolor'') en de [[hûn]] (''Canis familiaris''). ==Status== De jagûarûndy hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dêrby tekene de [[IUCN]] oan dat de status eins wierskynlik ferlege wurde moatte soe nei "gefoelich", mar dêrfoar wiene te min gegevens beskikber út it hiele areaal fan 'e jagûarûndy. Dizze kateftige hat te lijen ûnder [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]] troch de útwreiding fan minsklike aktiviteiten. [[Streuperij]] is net in grut probleem, om't de [[pels]] fan 'e jagûarûndy fan minne kwaliteit en dêrtroch net folle wurdich is. Mar de bisten wurde wol ferfolge troch [[boer]]en om't se [[plomfee]] frette. De jagûarûndy-populaasjes yn [[Midden-Amearika]] binne dêrom opnommen yn Taheakke&nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) [[bedrige soarte]]n. De jagûarûndy-populaasjes yn [[Súd-Amearika]] binne opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan itselde ferdrach. [[Jacht (aktiviteit)|Bejeien]] fan 'e jagûarûndy kin inkeld mei in dêrta oanfrege [[fergunning]] yn [[Perû]] en is hielendal ferbean yn [[Argentynje]], [[Belize]], [[Bolivia]], [[Brazylje]], de [[Feriene Steaten]], [[Fenezuëla]], [[Frânsk-Guyana]], [[Gûatemala]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Meksiko]], [[Oerûguay]], [[Panama]], [[Paraguay]] en [[Suriname]]. ==Undersoarten== By [[genetysk]] ûndersyk nei de jagûarûndy op basis fan [[spesimina]] út it hiele [[ferspriedingsgebiet]] waard yn [[2013]] gjin bewiis fûn foar it bestean fan [[ûndersoarte]]n. Sûnt [[2017]] wurde jagûarûndy troch de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) erkend as in [[monotypyske soarte]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jaguarundi ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Herpailurus yagouaroundi}} }} {{DEFAULTSORT:Jaguarundi}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Jagûarûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] b0vxwf4tnphk8024pcdh4844o73x520 Karakal 0 183649 1234043 1201605 2026-07-07T22:23:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234043 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=karakal |Ofbyld= [[File:Caracal_on_the_road,_early_morning_in Kgalagadi_(36173878220)_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[karakals]] (''Caracal'') |Wittenskiplike namme= Caracal caracal |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1776 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de karakal (Caracal caracal).png|center|250px]] }} De '''karakal''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caracal caracal'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[karakals]] (''Caracal''). Omreden fan syn relatyf behindige grutte en de toefkes oan 'e punten fan syn [[ear (anatomy)|earen]] wurdt dit bist soms ek wol de '''Afrikaanske lynks''', '''Perzyske lynks''' of '''woastynlynks''' neamd, hoewol't it net nau oan 'e [[lynksen|echte lynksen]] besibbe is. De karakal komt foar yn [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]] oant yn dielen fan [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[Súd-Aazje]]. It is in [[skouwens|minskeskou]] [[nachtdier]], dat in ferburgen bestean liedt en him mar dreech waarnimme lit. Karakals binne [[territoarium (biology)|territoriaal]] en libje [[solitêr]]. It binne [[karnivoar]]en dy't benammen [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]] frette. De [[IUCN]] klassifisearret de karakal as net bedrige. ==Etymology== De [[wittenskiplike namme]] ''caracal'', dêr't de gebrûksnamme "karakal" fan ôflaat is, waard yn [[1761]] foar dit bist foarsteld troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]]. Hy basearre it wurd op 'e namme fan dit bist yn it [[Turksk]], ''karakulak'', dat "swartear" betsjut (fan ''kara'', "[[swart]]", en ''kulak'', "[[ear (anatomy)|ear]]"). [[File:SanWild07a.jpg|left|thumb|250px|In karakal op 'e sneup nei [[proai]]en.]] De "lynks" dêr't yn [[Aldgryksk]]e en [[Romeinske Ryk|Romeinske]] [[Latyn]]ske [[tekst]]en nei ferwiisd wurdt, wie nei alle gedachten yn 'e measte gefallen de karakal, en net de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''). De reden foar de betizing is dat de karakal fan likernôch deselde lichemsgrutte is as de lynks, mei, krekt as de lynks, opfallende opsteande [[hier (begroeiïng)|hiertoefkes]] oan 'e earpunten en in koarte [[sturt]]. De karakal is lykwols minder robúst fan stal en hat lytsere [[poat]]en. Nettsjinsteande de oerflakkige likenis binne de karakal en de fjouwer ûnderskate [[soarte]]n [[lynksen]] (''Lynx'') net bysûnder nau oaninoar besibbe. Dochs wurdt de karakal ek tsjintwurdich noch wol de Afrikaanske lynks, Perzyske lynks of woastynlynks neamd. ==Taksonomy== De karakal waard foar it earst yn [[1776]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]], op basis fan in [[pels]] fan in karakal dy't [[sjitten|sketten]] wie by [[Kaap de Goede Hoop]] yn 'e doetiidske [[Kaapkoloanje (VOC)|Kaapkoloanje]] fan 'e [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan it bist wie ''Felis caracal'', mei't ''Felis'', in [[skaai (taksonomy)|skaai]] dat tsjintwurdich brûkt wurdt foar de [[wylde katten]], doe in soarte fan sammelbak foar alle katefigen wie. De [[Ingelân|Ingelske]] soölooch [[John Edward Gray]] yntrodusearre yn [[1843]] it skaai fan 'e [[karakals]] (''Caracal''), mei de karakal as [[typesoarte]]. It bist krige doe syn hjoeddeistige wittenskiplike namme ''Caracal caracal''. Mear as oardel [[iuw]] lang wie it skaai fan 'e karakals [[monotypysk]], mar nij ûndersyk nei de ûnderlinge relaasjes fan 'e [[lytse katten]] wiisde yn [[2006]] út dat de karakal nau besibbe is twa oare kateftigen, de [[Afrikaanske goudkat]] (''Caracal aurata'') en de [[serval]] (''Leptailurus serval''). De trije soarten foarmje mei-inoar in [[genetysk komôf]], dat him 7,9–4,1&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn [[genetyske ôfspjalting|losmakke]] fan 'e oare kateftigen. Yn [[2017]] waard op basis fan dy nije ynformaasje besletten dat de Afrikaanske goudkat oerpleatst wurde moast út syn eigen [[monotypysk skaai]] fan 'e [[Afrikaanske goudkatten]] (''Profelis'') nei it skaai fan 'e karakals. De wat minder nau besibbe serval behold wol syn eigen monotypysk skaai. ==Fersprieding== De karakal komt foar yn grutte parten fan [[Afrika]] en [[West-Aazje]]. Op it Afrikaanske [[kontinint]] beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] [[Súdlik Afrika]], [[East-Afrika]], de [[Hoarn fan Afrika]], de [[Sahel]]sône oan 'e westkust fan [[West-Afrika]] ta, mei dêropta yn [[Noard-Afrika]]: eastlik [[Egypte]], it [[Atlasberchtme]] yn [[Marokko]] en de kustgebieten fan noardwestlik Egypte, de [[Syrenaika]], [[Tripolitaanje]], noardwestlik [[Tuneezje]] en [[Algerije]]. Eins ûntbrekt de karakal yn Afrika inkeld yn it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]], yn it súdlike part fan [[West-Afrika]] en yn 'e [[Sahara]], hoewol't der yn dat lêste gebiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] bestiet yn it [[Ahaggarmassyf]] fan súdlik [[Algerije]]. Besuden de Sahara komme karakals noch foar by 't folop, mar yn Noard-Afrika wurdt dit bist as seldsum beskôge. Yn [[Aazje]] libje karakals yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan 'e [[Levant]] en [[Mesopotaamje]], it suden fan [[Lyts-Aazje]], by de alle kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] lâns (mar net yn it binnenlân), en fierders yn [[Iraan]], it súdwesten fan [[Sintraal-Aazje]] ([[Turkmenistan]], súdwestlik [[Kazachstan]] en westlik [[Oezbekistan]]), de eastlike helte fan [[Afganistan]] en it westen fan [[Súd-Aazje]] (súdlik [[Pakistan]] en westlik [[Yndia]]). [[File:Lightmatter_caracal.jpg|right|thumb|250px|In karakal wasket syn foarpoat yn 'e [[San Diego Zoo]].]] ==Uterlike skaaimerken== De karakal is in middelgrutte [[kateftige]]. [[Seksuele dimorfy]] uteret him yn dizze soarte inkeld yn it feit dat [[mantsje]]s in bytsje grutter en swierder binne as [[wyfke]]s. Mantsjes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 78–108&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 21–34&nbsp;sm, in [[skouder|skofthichte]] fan 40–50&nbsp;sm en in gewicht fan 7,2–19&nbsp;[[kg]]. Wyfkes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 71–103&nbsp;sm, in sturtlingte fan 18–31,5&nbsp;sm en in gewicht fan 7–15,9&nbsp;kg. De [[sturt]] is opfallend koart, en komt mar oan 'e [[hakke]]n ta (de hakken sitte by kateftigen healwei de [[efterskonk]]en). Karakals hawwe fjouwer [[tean]]nen oan 'e [[efterpoat]]en en fiif oan 'e [[foarpoat]]en. De [[klau]]wen binne ynlûkber en (dêrtroch) fjoerskerp. [[File:Caracal001.jpg|left|thumb|200px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in karakal.]] De [[pels]] is [[brún]] op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], de bûtenkant fan 'e [[poat]]en en de boppekant fan 'e [[sturt]], mar [[krêmkleur]]ich oant [[wyt]] op 'e [[snút]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]], de binnenkant fan 'e poaten en de ûnderkant fan 'e sturt. De [[snorhierren]] binne wyt mar groeie út [[swart]]e spikkels oan 'e sydkant fan 'e snút. De [[noas]] en de [[ear (anatomy)|earen]] binne swart, en midden oer de kop trint in tinne swarte streek. Oan wjerskanten dêrfan sitte twa bredere, mar dizenigere en koartere swarte streken boppe de [[eagen]]. Ek rinne der swarte streken by de sydkant fan 'e snút lâns fan 'e [[eachhoeke]]n nei de noas. Ien fan 'e meast opfallende lichemsskaaimerken 'e karakal wurdt foarme troch de 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm lange toefen [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e earpunten. By jongere bisten steane dy rjochtop, mar neigeraden dat in yndividu op jierren rekket, kinne se begjinne ôf te hingjen. De [[eartoef]]en binne foar in grut part de reden dat de karakal wol betize wurdt mei de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), dy't fan ferlykbere grutte is. Ferskillen tusken dy beide kateftigen binne de spikkelbûnte pels en de robústere lichemsbou fan 'e lynks, en teffens de oergrutte poaten fan 'e lynks, dy't bedoeld binne om oer in [[snie]]tek rinne te kinnen sûnder deryn wei te sakjen. De [[Afrikaanske goudkat]] (''Caracal aurata''), dy't folle nauwer oan 'e karakal besibbe is, kin fan 'e karakal ûnderskaat wurde trochdat er folle dûnkerder is, spikkels hat en de eartoefen mist. In oare neie sibbe, de [[serval]] (''Leptailurus serval''), is lytser en ljochter mei spikkels en mist ek de eartoefen. ==Biotoop== Karakals bewenje [[wâld]]en, [[savanne]]s, [[steppe]]s, [[somp]]ich [[leechlân]] en [[healwoastinen]]. Se jouwe de foarkar oan [[drûchte|drûge]] gebieten mei net al tefolle [[rein (delslach)|rein]], mar dochs genôch [[fegetaasje]] om beskutting te bieden. Yn [[berchtme]]n, lykas yn it [[Etiopysk Heechlân]], komme se foar oant op in hichte fan 3.000&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== De karakal is in [[nachtdier]], hoewol't er soms ek [[dei|oerdeis]] aktyf is. Dizze kateftige is lykwols sa [[skouwens|minskeskou]] en dreech waarnimber dat er by deiljocht mar komselden opmurken wurdt. Ut in ûndersyk dat ferrjochte waard yn [[Súd-Afrika]], die bliken dat karakals dêre it aktyfst binne as de [[temperatuer]] ûnder de 20&nbsp;[[°C]] sakket. Karakals libje oer it algemien in [[solitêr]] bestean, mar yn 'e [[peartiid]] bliuwe in [[mantsje]] en in [[wyfke]] langere tiid byinoar. De iennichste groepen fan mear as twa karakals dy't ea waarnommen binne, wiene [[mem]]men mei harren jongen. [[File:20120219_Olmense_Zoo_(64).jpg|right|thumb|250px|Karakals kinne goed [[klimme]].]] Karakals hawwe troch harren krêftige [[efterpoat]]en it fermogen en [[springen|spring]] mear as 3&nbsp;[[meter|m]] rjocht omheech yn 'e loft. Dêrmei kinne ze opfleanende [[fûgels]] [[fleanen|op 'e wjuk]] gripe. It [[lichem (biology)|lichem]] fan 'e karakal is sa fleksibel dat er sels mei alle fjouwer poaten los fan 'e grûn noch fan rjochting feroarje kin. Dit bist is ek in goede [[klimmen|klimmer]]. De gebrûklike [[jacht (aktiviteit)|jachtmetoade]] fan 'e karakal is om syn [[proai]] te beslûpen oant op in ôfstân fan sa'n 5&nbsp;m, om dan ynienen op te springen en op 'e argeleaze proai ôf te stoarmjen. As er op gruttere ôfstân al opmurken wurdt, brekt er de jacht ôf. Karakals deadzje lytsere proaien mei in [[biten|byt]] yn 'e [[efterholle]], wylst gruttere proaien [[ferstikking|smoard]] wurde troch de [[luchtpiip]] ôf te sluten mei in byt yn 'e [[kiel]]. Karakals fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se ôfsette mei [[rookflagge]]n fan [[urine]] op [[rots]]en en [[planten]], en teffens troch [[dong]] efter te litten sûnder it te bedobjen. Ek klauwe se om yn 'e [[grûn]] en yn it [[hout]] fan [[beam]]men. By in ûndersyk dat dien waard yn [[Israel]], waard fêststeld dat mantsjes dêre in territoarium fan yn trochsneed 220&nbsp;[[km²]] hawwe, wylst dat fan wyfkes trochinoar 57&nbsp;km² mjit. Yn [[Saûdy-Araabje]] hawwe mantsjes in territoarium mei in [[oerflak]] fan 270–1.116&nbsp;km². Yn it [[Nasjonaal Park Mount Zebra]] yn [[Súd-Afrika]] mjitte de territoaria fan wyfkes mar 4,0–6,5&nbsp;km². Territoaria fan sawol mantsjes as wyfkes oerlaapje inoar yn sterke mjitte. Underling [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] karakals mei [[stim|fokalisearrings]] dy't besteane út [[miaukjen]], [[blazen (kateftigen)|blazen]], [[grânzgjen]] en [[spinnen (kateftigen)|spinnen]]. Der is ek waarnommen hoe't se lieken te kommunisearjen troch de kop te skodzjen, sadat de toefen oan 'e [[ear (anatomy)|earen]] hinne en wer beweegden. [[File:Caracal_female_and_kitten_playing.jpg|left|thumb|250px|In karakalwyfke mei har jong.]] Karakals hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar kinne har ynstee it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]]. De wyfkes binne om 'e 2&nbsp;[[wike]]n 1–3&nbsp;[[dagen]] efterinoar [[maartsk]]. Om dat buorkundich te meitsjen en mantsjes oan te lûken, sette se yn dy perioade mear rookflaggen ôf as normaal. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders neat mear mei fuortplanting út te stean. De [[draachtiid]] duorret 62–81&nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–6 mar ornaris 2–3&nbsp;jongen smyt. Dat docht se op in beskut plak tusken opgeande [[planten|fegetaasje]] of yn in ferlitten [[hoale]] dy't groeven is troch in [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer''), in [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), in [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis'') of in [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''). De jongen komme helpeleas te wrâld, mei de [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] ticht en de [[klau]]wen ûnynlûkber, mar al wol oerdutsen mei in eigen [[pels]]. Mei 10&nbsp;dagen geane de eachjes iepen, al duorret it dan noch in skoftke langer ear't it [[gesichtsfermogen]] goed funksjonearret. Mei 3–4&nbsp;wiken geane earen iepen en kinne de klauwen ynlutsen wurde. De jongen begjinne dan harren berteplak te ferkennen en mei 5–6&nbsp;wiken sette se útein mei-inoar te [[boartsjen]]. Om dyselde tiid hinne krije se foar it earst fêst iten en begjint it [[ôfwennen|ôfwenningsproses]]. As se likernôch 4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] âld binne, kinne jonge karakals foar it earst sels in proai deadzje. Mei 10&nbsp;moannen geane se by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen. Karakals binne [[geslachtsryp]] mei 1&nbsp;[[jier]] en hawwe in [[libbensferwachting]] fan krapoan 16&nbsp;jier. ==Fretten== De karakal is in [[karnivoar]] dy't benammen [[sûchdieren]] fret. Dy meitsje sa'n 80% fan syn dieet út. It giet dan yn it foarste plak om [[kjifdieren]], lykas de [[strûkpoelrôt]] (''Myotomys unisulcatus''), mar ek om oare lytsere sûchdieren: [[hazze-eftigen]] lykas de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), [[klipdassen]] lykas de [[rotsklipdas]] (''Procavia capensis'') en lytsere [[apen]], lykas [[echte markatten]] (''Cercopithecus''), [[griene markatten]] (''Chlorocebus'') en [[franje-apen]] (''Colobini''). Karakals bejeie ek [[antilopen]], lykas de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), [[lytse kûdû]] (''Tragelaphus imberbis''), [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), [[gearenûk]] (''Litocranius walleri''), [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''), [[Kaapske griisbok]] (''Raphicerus melanotis''), [[noardlike griisbok]] (''Raphicerus sharpei''), [[ymbabala]] (''Tragelaphus sylvaticus''), [[berchreidbok]] (''Redunca fulvorufula''), [[berchgazelle]] (''Gazella gazella''), [[dorkasgazelle]] (''Gazella dorcas'') en [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''). [[File:Caracal_hunting_in_the_serengeti.jpg|right|thumb|250px|In karakal op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e [[Serengeti]] fan [[East-Afrika]].]] De restearjende 20% fan it menu fan karakals bestiet út [[fûgels]], [[hagedis]]sen, [[slangen]] en [[ynsekten]]. Wat fûgels oangiet, moat men benammen tinke oan trage grûnbewenners lykas [[pearelhinnen]] (''Numididae''). Mar karakals soene neffens skattings tusken [[1999]] en [[2021]] ek ferantwurdlik wêze foar likernôch 11% fan 'e [[stjertesifer|stjerte]] fan 'e [[swartpoatpinguïn]] (''Spheniscus demersus'') yn 'e [[briedkoloanje]] by [[Simon's Town]] yn 'e Súdafrikaanske provinsje [[West-Kaap]]. Fierders sline karakals, op plakken dêr't wylde proaien krap binne, ek wol [[fee]], benammen [[skiep]] en [[geit]]en. Inkeldris frette karakals ek wol [[kadaver]]s. ==Natuerlike fijannen== De karakal hat net in protte [[rôfdier|natuerlike fijannen]] yn 'e sin dat er by oare bisten op it menu stiet. Mar grutte [[rôfdier]]en sille in karakal wol út 'e wei romjen as se him te pakken krije kinne, poer om mei de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] ôf te weven. Dêrom moatte karakals goed oppasse foar bisten as de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') en yn [[Súd-Aazje]] ek de [[tiger]] (''Panthera tigris''). Karakaljongen binne kwetsber foar folle mear bisten, lykas [[martereftigen]] en [[rôffûgels]]. ==Status== De karakal hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is dit bist opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e yn it ferdrach fêstleine bisten. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e karakal is ferbean yn [[Afganistan]], [[Algerije]], [[Egypte]], [[Yndia]], [[Iraan]], [[Israel]], [[Jordaanje]], [[Kazachstan]], [[Libanon]], [[Marokko]], [[Oezbekistan]], [[Pakistan]], [[Syrje]], [[Tuneezje]], [[Turkije]] en [[Turkmenistan]]. De populaasjes fan 'e karakal yn Oezbekistan en Kazachstan steane sûnt [[2009]], resp. [[2010]] op 'e nasjonale reade listen fan dy beide lannen werjûn as [[krityk bedrige]]. Ek yn Pakistan, Jordaanje en de lannen fan [[Noard-Afrika]] is de karakal slim bedrige. Yn guon lannen, wêrûnder Oezbekistan, wurde karakals troch [[feehâlder]]s beskôge as [[ûngedierte]] en bejage om't se har fertaaste oan [[lytsfee]]. Yn [[Turkije]], [[Iraan]] en [[Etioopje]] is fral it [[ferkear]] in grutte bedriging, mei't jiers in protte bisten deariden wurde. Op it [[Arabysk Skiereilân]] is de wichtichste bedriging it út it wyld weifangen fan eksimplaren om as [[húsdier]] ferkocht te wurden. [[File:Hunting_cheetah_Rajasthan.jpg|left|thumb|250px|In [[jachtloaihoars]] (m.) en in karakal (rj.) [[domestisearre]] foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] troch [[adel]] yn [[Radjastan]], yn it westen fan [[Britsk-Ynje]] (omtrint [[1880]]).]] ==Karakals yn 'e minsklike kultuer== Yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]] liket de karakal yn [[religieus]] opsjoch fan belang west te hawwen, mei't ôfbyldings fan dit bist foarkomme as [[muorreskildering]]s en lytse [[byldsje (keunstwurk)|byldsjes]] fan [[brûns]]. Saakkundigen binne fan tinken dat sokke byldsjes de [[grêftombe]]n fan [[farao's]] bewekje moasten. Der binne ek [[balseming|balseme]] karakals út 'e Egyptyske Aldheid weromfûn. Yn 'e [[Midsiuwen]] waarden karakals yn [[Aazje]] út it wyld weifongen om, krekt as [[jachtloaihoars]]en, holden te wurden troch [[foarst]]en. De [[keizer]]s fan it [[Ynje|Yndyske]] [[Mogol-Ryk]] en foàr harren de [[sultan]]s fan [[Sultanaat Delhi|Delhi]] brûkten de bisten om mei op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. Dat gebrûk duorre oant yn 'e [[tweintichste iuw]]. Yndyske [[eallju]] jagen mei karakals op lytser wyld (benammen fûgels, lykas [[trapfûgels]] en [[frankolinen]]) en mei jachtloaihoarsen op grutter wyld. Soms waarden karakals ek middenmank in swaarm [[dofûgels|dowen]] pleatst, sadat it omsteand laach [[weddenskip]]pen ôfslute koe oer hokker karakal de measte dowen deadzje soe. Dat gebrûk (yn 'e doetiidske [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[koloanje]] [[Britsk-Ynje]]) is nei alle gedachten de oarsprong fan it [[Ingelsk]]e [[sprekwurd]] ''to put the cat among the pigeons'' (letterlik: "de kat middenmank de dowen smite", mei de betsjutting: "de boel yn trewyn bringe" oftewol "gaos kreëarje"). [[File:Caracal caracal ssp. caracal.jpg|right|250px|thumb|In karakal yn [[Súd-Afrika]].]] Ek de keizers fan it [[Keizerryk Sina]] holden yn 'e Midsiuwen karakals om mei te jeien. Se brûkten de bisten lykwols ek om se oan [[lienlju]] te skinken en sa harren goedgeunstigens foar sokke persoanen oer foar eltsenien dúdlik te meitsjen. Yn 'e [[trettjinde iuw|trettjinde]] en [[fjirtjinde iuw]] kochten de keizers fan 'e [[Yuan-dynasty]] om dy reden withoefolle karakals, jachtloaihoarsen en ek [[tiger]]s fan [[islam]]ityske [[keaplju]] yn [[Sintraal-Aazje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Dêrfoar waard betelle mei [[goud]], [[sulver]], [[koper]] en [[side (stof)|side]]. Neffens de ''[[Ming Shilu]]'', de [[annalen]] fan 'e [[Ming-dynasty]], setten de keizers fan dy op 'e Yuan folgjende [[dynasty]] deselde praktyk fuort. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn [[2017]])</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e karakal (''Caracal caracal''): *Aziatyske karakal (''C. c. schmitzi'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1912</small>) <small>(it [[Midden-Easten]], súdwestlik [[Sintraal-Aazje]] en westlik [[Súd-Aazje]])</small> *noardlike karakal (''C. c. nubica'' <small>[[Johann Baptist Fischer|Fischer]], 1829</small>) <small>([[Noard-Afrika]] en [[West-Afrika]])</small> *súdlike karakal (''C. c. caracal'' <small>[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1776</small>) <small>([[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caracal ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Caracal}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Karakal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lienwurd út it Turksk]] 5l8q9ga9a89aqf40ctdxbzp4o5fujs6 1234044 1234043 2026-07-07T22:24:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1234044 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=karakal |Ofbyld= [[File:Caracal_on_the_road,_early_morning_in Kgalagadi_(36173878220)_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[karakals]] (''Caracal'') |Wittenskiplike namme= Caracal caracal |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1776 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de karakal (Caracal caracal).png|center|250px]] }} De '''karakal''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caracal caracal'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[karakals]] (''Caracal''). Omreden fan syn relatyf behindige grutte en de toefkes oan 'e punten fan syn [[ear (anatomy)|earen]] wurdt dit bist soms ek wol de '''Afrikaanske lynks''', '''Perzyske lynks''' of '''woastynlynks''' neamd, hoewol't it net nau oan 'e [[lynksen|echte lynksen]] besibbe is. De karakal komt foar yn [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]] oant yn dielen fan [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[Súd-Aazje]]. It is in [[skouwens|minskeskou]] [[nachtdier]], dat in ferburgen bestean liedt en him mar dreech waarnimme lit. Karakals binne [[territoarium (biology)|territoriaal]] en libje [[solitêr]]. It binne [[karnivoar]]en dy't benammen [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]] frette. De [[IUCN]] klassifisearret de karakal as net bedrige. ==Etymology== De [[wittenskiplike namme]] ''caracal'', dêr't de gebrûksnamme "karakal" fan ôflaat is, waard yn [[1761]] foar dit bist foarsteld troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]]. Hy basearre it wurd op 'e namme fan dit bist yn it [[Turksk]], ''karakulak'', dat "swartear" betsjut (fan ''kara'', "[[swart]]", en ''kulak'', "[[ear (anatomy)|ear]]"). [[File:SanWild07a.jpg|left|thumb|250px|In karakal op 'e sneup nei [[proai]]en.]] De "lynks" dêr't yn [[Aldgryksk]]e en [[Romeinske Ryk|Romeinske]] [[Latyn]]ske [[tekst]]en nei ferwiisd wurdt, wie nei alle gedachten yn 'e measte gefallen de karakal, en net de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''). De reden foar de betizing is dat de karakal fan likernôch deselde lichemsgrutte is as de lynks, mei, krekt as de lynks, opfallende opsteande [[hier (begroeiïng)|hiertoefkes]] oan 'e earpunten en in koarte [[sturt]]. De karakal is lykwols minder robúst fan stal en hat lytsere [[poat]]en. Nettsjinsteande de oerflakkige likenis binne de karakal en de fjouwer ûnderskate [[soarte]]n [[lynksen]] (''Lynx'') net bysûnder nau oaninoar besibbe. Dochs wurdt de karakal ek tsjintwurdich noch wol de Afrikaanske lynks, Perzyske lynks of woastynlynks neamd. ==Taksonomy== De karakal waard foar it earst yn [[1776]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]], op basis fan in [[pels]] fan in karakal dy't [[sjitten|sketten]] wie by [[Kaap de Goede Hoop]] yn 'e doetiidske [[Kaapkoloanje (VOC)|Kaapkoloanje]] fan 'e [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan it bist wie ''Felis caracal'', mei't ''Felis'', in [[skaai (taksonomy)|skaai]] dat tsjintwurdich brûkt wurdt foar de [[wylde katten]], doe in soarte fan sammelbak foar alle katefigen wie. De [[Ingelân|Ingelske]] soölooch [[John Edward Gray]] yntrodusearre yn [[1843]] it skaai fan 'e [[karakals]] (''Caracal''), mei de karakal as [[typesoarte]]. It bist krige doe syn hjoeddeistige wittenskiplike namme ''Caracal caracal''. Mear as oardel [[iuw]] lang wie it skaai fan 'e karakals [[monotypysk]], mar nij ûndersyk nei de ûnderlinge relaasjes fan 'e [[lytse katten]] wiisde yn [[2006]] út dat de karakal nau besibbe is twa oare kateftigen, de [[Afrikaanske goudkat]] (''Caracal aurata'') en de [[serval]] (''Leptailurus serval''). De trije soarten foarmje mei-inoar in [[genetysk komôf]], dat him 7,9–4,1&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn [[genetyske ôfspjalting|losmakke]] fan 'e oare kateftigen. Yn [[2017]] waard op basis fan dy nije ynformaasje besletten dat de Afrikaanske goudkat oerpleatst wurde moast út syn eigen [[monotypysk skaai]] fan 'e [[Afrikaanske goudkatten]] (''Profelis'') nei it skaai fan 'e karakals. De wat minder nau besibbe serval behold wol syn eigen monotypysk skaai. ==Fersprieding== De karakal komt foar yn grutte parten fan [[Afrika]] en [[West-Aazje]]. Op it Afrikaanske [[kontinint]] beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] [[Súdlik Afrika]], [[East-Afrika]], de [[Hoarn fan Afrika]], de [[Sahel]]sône oan 'e westkust fan [[West-Afrika]] ta, mei dêropta yn [[Noard-Afrika]]: eastlik [[Egypte]], it [[Atlasberchtme]] yn [[Marokko]] en de kustgebieten fan noardwestlik Egypte, de [[Syrenaika]], [[Tripolitaanje]], noardwestlik [[Tuneezje]] en [[Algerije]]. Eins ûntbrekt de karakal yn Afrika inkeld yn it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]], yn it súdlike part fan [[West-Afrika]] en yn 'e [[Sahara]], hoewol't der yn dat lêste gebiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] bestiet yn it [[Ahaggarmassyf]] fan súdlik [[Algerije]]. Besuden de Sahara komme karakals noch foar by 't folop, mar yn Noard-Afrika wurdt dit bist as seldsum beskôge. Yn [[Aazje]] libje karakals yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan 'e [[Levant]] en [[Mesopotaamje]], it suden fan [[Lyts-Aazje]], by de alle kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] lâns (mar net yn it binnenlân), en fierders yn [[Iraan]], it súdwesten fan [[Sintraal-Aazje]] ([[Turkmenistan]], súdwestlik [[Kazachstan]] en westlik [[Oezbekistan]]), de eastlike helte fan [[Afganistan]] en it westen fan [[Súd-Aazje]] (súdlik [[Pakistan]] en westlik [[Yndia]]). [[File:Lightmatter_caracal.jpg|right|thumb|250px|In karakal wasket syn foarpoat yn 'e [[San Diego Zoo]].]] ==Uterlike skaaimerken== De karakal is in middelgrutte [[kateftige]]. [[Seksuele dimorfy]] uteret him yn dizze soarte inkeld yn it feit dat [[mantsje]]s in bytsje grutter en swierder binne as [[wyfke]]s. Mantsjes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 78–108&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 21–34&nbsp;sm, in [[skouder|skofthichte]] fan 40–50&nbsp;sm en in gewicht fan 7,2–19&nbsp;[[kg]]. Wyfkes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 71–103&nbsp;sm, in sturtlingte fan 18–31,5&nbsp;sm en in gewicht fan 7–15,9&nbsp;kg. De [[sturt]] is opfallend koart, en komt mar oan 'e [[hakke]]n ta (de hakken sitte by kateftigen healwei de [[efterskonk]]en). Karakals hawwe fjouwer [[tean]]nen oan 'e [[efterpoat]]en en fiif oan 'e [[foarpoat]]en. De [[klau]]wen binne ynlûkber en (dêrtroch) fjoerskerp. De [[pels]] is [[brún]] op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], de bûtenkant fan 'e [[poat]]en en de boppekant fan 'e [[sturt]], mar [[krêmkleur]]ich oant [[wyt]] op 'e [[snút]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]], de binnenkant fan 'e poaten en de ûnderkant fan 'e sturt. De [[snorhierren]] binne wyt mar groeie út [[swart]]e spikkels oan 'e sydkant fan 'e snút. De [[noas]] en de [[ear (anatomy)|earen]] binne swart, en midden oer de kop trint in tinne swarte streek. Oan wjerskanten dêrfan sitte twa bredere, mar dizenigere en koartere swarte streken boppe de [[eagen]]. Ek rinne der swarte streken by de sydkant fan 'e snút lâns fan 'e [[eachhoeke]]n nei de noas. [[File:Caracal001.jpg|left|thumb|200px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in karakal.]] Ien fan 'e meast opfallende lichemsskaaimerken 'e karakal wurdt foarme troch de 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm lange toefen [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e earpunten. By jongere bisten steane dy rjochtop, mar neigeraden dat in yndividu op jierren rekket, kinne se begjinne ôf te hingjen. De [[eartoef]]en binne foar in grut part de reden dat de karakal wol betize wurdt mei de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), dy't fan ferlykbere grutte is. Ferskillen tusken dy beide kateftigen binne de spikkelbûnte pels en de robústere lichemsbou fan 'e lynks, en teffens de oergrutte poaten fan 'e lynks, dy't bedoeld binne om oer in [[snie]]tek rinne te kinnen sûnder deryn wei te sakjen. De [[Afrikaanske goudkat]] (''Caracal aurata''), dy't folle nauwer oan 'e karakal besibbe is, kin fan 'e karakal ûnderskaat wurde trochdat er folle dûnkerder is, spikkels hat en de eartoefen mist. In oare neie sibbe, de [[serval]] (''Leptailurus serval''), is lytser en ljochter mei spikkels en mist ek de eartoefen. ==Biotoop== Karakals bewenje [[wâld]]en, [[savanne]]s, [[steppe]]s, [[somp]]ich [[leechlân]] en [[healwoastinen]]. Se jouwe de foarkar oan [[drûchte|drûge]] gebieten mei net al tefolle [[rein (delslach)|rein]], mar dochs genôch [[fegetaasje]] om beskutting te bieden. Yn [[berchtme]]n, lykas yn it [[Etiopysk Heechlân]], komme se foar oant op in hichte fan 3.000&nbsp;[[meter|m]]. ==Hâlden en dragen== De karakal is in [[nachtdier]], hoewol't er soms ek [[dei|oerdeis]] aktyf is. Dizze kateftige is lykwols sa [[skouwens|minskeskou]] en dreech waarnimber dat er by deiljocht mar komselden opmurken wurdt. Ut in ûndersyk dat ferrjochte waard yn [[Súd-Afrika]], die bliken dat karakals dêre it aktyfst binne as de [[temperatuer]] ûnder de 20&nbsp;[[°C]] sakket. Karakals libje oer it algemien in [[solitêr]] bestean, mar yn 'e [[peartiid]] bliuwe in [[mantsje]] en in [[wyfke]] langere tiid byinoar. De iennichste groepen fan mear as twa karakals dy't ea waarnommen binne, wiene [[mem]]men mei harren jongen. [[File:20120219_Olmense_Zoo_(64).jpg|right|thumb|250px|Karakals kinne goed [[klimme]].]] Karakals hawwe troch harren krêftige [[efterpoat]]en it fermogen en [[springen|spring]] mear as 3&nbsp;[[meter|m]] rjocht omheech yn 'e loft. Dêrmei kinne ze opfleanende [[fûgels]] [[fleanen|op 'e wjuk]] gripe. It [[lichem (biology)|lichem]] fan 'e karakal is sa fleksibel dat er sels mei alle fjouwer poaten los fan 'e grûn noch fan rjochting feroarje kin. Dit bist is ek in goede [[klimmen|klimmer]]. De gebrûklike [[jacht (aktiviteit)|jachtmetoade]] fan 'e karakal is om syn [[proai]] te beslûpen oant op in ôfstân fan sa'n 5&nbsp;m, om dan ynienen op te springen en op 'e argeleaze proai ôf te stoarmjen. As er op gruttere ôfstân al opmurken wurdt, brekt er de jacht ôf. Karakals deadzje lytsere proaien mei in [[biten|byt]] yn 'e [[efterholle]], wylst gruttere proaien [[ferstikking|smoard]] wurde troch de [[luchtpiip]] ôf te sluten mei in byt yn 'e [[kiel]]. Karakals fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se ôfsette mei [[rookflagge]]n fan [[urine]] op [[rots]]en en [[planten]], en teffens troch [[dong]] efter te litten sûnder it te bedobjen. Ek klauwe se om yn 'e [[grûn]] en yn it [[hout]] fan [[beam]]men. By in ûndersyk dat dien waard yn [[Israel]], waard fêststeld dat mantsjes dêre in territoarium fan yn trochsneed 220&nbsp;[[km²]] hawwe, wylst dat fan wyfkes trochinoar 57&nbsp;km² mjit. Yn [[Saûdy-Araabje]] hawwe mantsjes in territoarium mei in [[oerflak]] fan 270–1.116&nbsp;km². Yn it [[Nasjonaal Park Mount Zebra]] yn [[Súd-Afrika]] mjitte de territoaria fan wyfkes mar 4,0–6,5&nbsp;km². Territoaria fan sawol mantsjes as wyfkes oerlaapje inoar yn sterke mjitte. Underling [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] karakals mei [[stim|fokalisearrings]] dy't besteane út [[miaukjen]], [[blazen (kateftigen)|blazen]], [[grânzgjen]] en [[spinnen (kateftigen)|spinnen]]. Der is ek waarnommen hoe't se lieken te kommunisearjen troch de kop te skodzjen, sadat de toefen oan 'e [[ear (anatomy)|earen]] hinne en wer beweegden. [[File:Caracal_female_and_kitten_playing.jpg|left|thumb|250px|In karakalwyfke mei har jong.]] Karakals hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar kinne har ynstee it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]]. De wyfkes binne om 'e 2&nbsp;[[wike]]n 1–3&nbsp;[[dagen]] efterinoar [[maartsk]]. Om dat buorkundich te meitsjen en mantsjes oan te lûken, sette se yn dy perioade mear rookflaggen ôf as normaal. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders neat mear mei fuortplanting út te stean. De [[draachtiid]] duorret 62–81&nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–6 mar ornaris 2–3&nbsp;jongen smyt. Dat docht se op in beskut plak tusken opgeande [[planten|fegetaasje]] of yn in ferlitten [[hoale]] dy't groeven is troch in [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer''), in [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), in [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis'') of in [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''). De jongen komme helpeleas te wrâld, mei de [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] ticht en de [[klau]]wen ûnynlûkber, mar al wol oerdutsen mei in eigen [[pels]]. Mei 10&nbsp;dagen geane de eachjes iepen, al duorret it dan noch in skoftke langer ear't it [[gesichtsfermogen]] goed funksjonearret. Mei 3–4&nbsp;wiken geane earen iepen en kinne de klauwen ynlutsen wurde. De jongen begjinne dan harren berteplak te ferkennen en mei 5–6&nbsp;wiken sette se útein mei-inoar te [[boartsjen]]. Om dyselde tiid hinne krije se foar it earst fêst iten en begjint it [[ôfwennen|ôfwenningsproses]]. As se likernôch 4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] âld binne, kinne jonge karakals foar it earst sels in proai deadzje. Mei 10&nbsp;moannen geane se by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen. Karakals binne [[geslachtsryp]] mei 1&nbsp;[[jier]] en hawwe in [[libbensferwachting]] fan krapoan 16&nbsp;jier. ==Fretten== De karakal is in [[karnivoar]] dy't benammen [[sûchdieren]] fret. Dy meitsje sa'n 80% fan syn dieet út. It giet dan yn it foarste plak om [[kjifdieren]], lykas de [[strûkpoelrôt]] (''Myotomys unisulcatus''), mar ek om oare lytsere sûchdieren: [[hazze-eftigen]] lykas de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), [[klipdassen]] lykas de [[rotsklipdas]] (''Procavia capensis'') en lytsere [[apen]], lykas [[echte markatten]] (''Cercopithecus''), [[griene markatten]] (''Chlorocebus'') en [[franje-apen]] (''Colobini''). Karakals bejeie ek [[antilopen]], lykas de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), [[lytse kûdû]] (''Tragelaphus imberbis''), [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), [[gearenûk]] (''Litocranius walleri''), [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''), [[Kaapske griisbok]] (''Raphicerus melanotis''), [[noardlike griisbok]] (''Raphicerus sharpei''), [[ymbabala]] (''Tragelaphus sylvaticus''), [[berchreidbok]] (''Redunca fulvorufula''), [[berchgazelle]] (''Gazella gazella''), [[dorkasgazelle]] (''Gazella dorcas'') en [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''). [[File:Caracal_hunting_in_the_serengeti.jpg|right|thumb|250px|In karakal op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e [[Serengeti]] fan [[East-Afrika]].]] De restearjende 20% fan it menu fan karakals bestiet út [[fûgels]], [[hagedis]]sen, [[slangen]] en [[ynsekten]]. Wat fûgels oangiet, moat men benammen tinke oan trage grûnbewenners lykas [[pearelhinnen]] (''Numididae''). Mar karakals soene neffens skattings tusken [[1999]] en [[2021]] ek ferantwurdlik wêze foar likernôch 11% fan 'e [[stjertesifer|stjerte]] fan 'e [[swartpoatpinguïn]] (''Spheniscus demersus'') yn 'e [[briedkoloanje]] by [[Simon's Town]] yn 'e Súdafrikaanske provinsje [[West-Kaap]]. Fierders sline karakals, op plakken dêr't wylde proaien krap binne, ek wol [[fee]], benammen [[skiep]] en [[geit]]en. Inkeldris frette karakals ek wol [[kadaver]]s. ==Natuerlike fijannen== De karakal hat net in protte [[rôfdier|natuerlike fijannen]] yn 'e sin dat er by oare bisten op it menu stiet. Mar grutte [[rôfdier]]en sille in karakal wol út 'e wei romjen as se him te pakken krije kinne, poer om mei de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] ôf te weven. Dêrom moatte karakals goed oppasse foar bisten as de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') en yn [[Súd-Aazje]] ek de [[tiger]] (''Panthera tigris''). Karakaljongen binne kwetsber foar folle mear bisten, lykas [[martereftigen]] en [[rôffûgels]]. ==Status== De karakal hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is dit bist opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e yn it ferdrach fêstleine bisten. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e karakal is ferbean yn [[Afganistan]], [[Algerije]], [[Egypte]], [[Yndia]], [[Iraan]], [[Israel]], [[Jordaanje]], [[Kazachstan]], [[Libanon]], [[Marokko]], [[Oezbekistan]], [[Pakistan]], [[Syrje]], [[Tuneezje]], [[Turkije]] en [[Turkmenistan]]. De populaasjes fan 'e karakal yn Oezbekistan en Kazachstan steane sûnt [[2009]], resp. [[2010]] op 'e nasjonale reade listen fan dy beide lannen werjûn as [[krityk bedrige]]. Ek yn Pakistan, Jordaanje en de lannen fan [[Noard-Afrika]] is de karakal slim bedrige. Yn guon lannen, wêrûnder Oezbekistan, wurde karakals troch [[feehâlder]]s beskôge as [[ûngedierte]] en bejage om't se har fertaaste oan [[lytsfee]]. Yn [[Turkije]], [[Iraan]] en [[Etioopje]] is fral it [[ferkear]] in grutte bedriging, mei't jiers in protte bisten deariden wurde. Op it [[Arabysk Skiereilân]] is de wichtichste bedriging it út it wyld weifangen fan eksimplaren om as [[húsdier]] ferkocht te wurden. [[File:Hunting_cheetah_Rajasthan.jpg|left|thumb|250px|In [[jachtloaihoars]] (m.) en in karakal (rj.) [[domestisearre]] foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] troch [[adel]] yn [[Radjastan]], yn it westen fan [[Britsk-Ynje]] (omtrint [[1880]]).]] ==Karakals yn 'e minsklike kultuer== Yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]] liket de karakal yn [[religieus]] opsjoch fan belang west te hawwen, mei't ôfbyldings fan dit bist foarkomme as [[muorreskildering]]s en lytse [[byldsje (keunstwurk)|byldsjes]] fan [[brûns]]. Saakkundigen binne fan tinken dat sokke byldsjes de [[grêftombe]]n fan [[farao's]] bewekje moasten. Der binne ek [[balseming|balseme]] karakals út 'e Egyptyske Aldheid weromfûn. Yn 'e [[Midsiuwen]] waarden karakals yn [[Aazje]] út it wyld weifongen om, krekt as [[jachtloaihoars]]en, holden te wurden troch [[foarst]]en. De [[keizer]]s fan it [[Ynje|Yndyske]] [[Mogol-Ryk]] en foàr harren de [[sultan]]s fan [[Sultanaat Delhi|Delhi]] brûkten de bisten om mei op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. Dat gebrûk duorre oant yn 'e [[tweintichste iuw]]. Yndyske [[eallju]] jagen mei karakals op lytser wyld (benammen fûgels, lykas [[trapfûgels]] en [[frankolinen]]) en mei jachtloaihoarsen op grutter wyld. Soms waarden karakals ek middenmank in swaarm [[dofûgels|dowen]] pleatst, sadat it omsteand laach [[weddenskip]]pen ôfslute koe oer hokker karakal de measte dowen deadzje soe. Dat gebrûk (yn 'e doetiidske [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[koloanje]] [[Britsk-Ynje]]) is nei alle gedachten de oarsprong fan it [[Ingelsk]]e [[sprekwurd]] ''to put the cat among the pigeons'' (letterlik: "de kat middenmank de dowen smite", mei de betsjutting: "de boel yn trewyn bringe" oftewol "gaos kreëarje"). [[File:Caracal caracal ssp. caracal.jpg|right|250px|thumb|In karakal yn [[Súd-Afrika]].]] Ek de keizers fan it [[Keizerryk Sina]] holden yn 'e Midsiuwen karakals om mei te jeien. Se brûkten de bisten lykwols ek om se oan [[lienlju]] te skinken en sa harren goedgeunstigens foar sokke persoanen oer foar eltsenien dúdlik te meitsjen. Yn 'e [[trettjinde iuw|trettjinde]] en [[fjirtjinde iuw]] kochten de keizers fan 'e [[Yuan-dynasty]] om dy reden withoefolle karakals, jachtloaihoarsen en ek [[tiger]]s fan [[islam]]ityske [[keaplju]] yn [[Sintraal-Aazje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Dêrfoar waard betelle mei [[goud]], [[sulver]], [[koper]] en [[side (stof)|side]]. Neffens de ''[[Ming Shilu]]'', de [[annalen]] fan 'e [[Ming-dynasty]], setten de keizers fan dy op 'e Yuan folgjende [[dynasty]] deselde praktyk fuort. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn [[2017]])</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e karakal (''Caracal caracal''): *Aziatyske karakal (''C. c. schmitzi'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1912</small>) <small>(it [[Midden-Easten]], súdwestlik [[Sintraal-Aazje]] en westlik [[Súd-Aazje]])</small> *noardlike karakal (''C. c. nubica'' <small>[[Johann Baptist Fischer|Fischer]], 1829</small>) <small>([[Noard-Afrika]] en [[West-Afrika]])</small> *súdlike karakal (''C. c. caracal'' <small>[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1776</small>) <small>([[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caracal ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Caracal}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Karakal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lienwurd út it Turksk]] pbpgmc5xyvy26stnjfg08sj7pb0vzj5 Moarmerkat 0 184733 1234107 1204952 2026-07-07T23:03:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234107 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=moarmerkat |Ofbyld= [[File:Marbled_cat_borneo.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[moarmerkatten]] (''Pardofelis'') |Wittenskiplike namme= Pardofelis marmorata |Beskriuwer, jier= [[William Charles Linnaeus Martin|Martin]], 1836 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de moarmerkat (Pardofelis marmorata).png|center|250px]] }} De '''moarmerkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Pardofelis marmorata'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[moarmerkatten]] (''Pardofelis''). Dit bist komt foar yn [[Súdeast-Aazje]], fan it easten fan [[Nepal]] oant op [[Borneo]]. It is in [[karnivoar]] dy't frijwol like grut is as in [[hûskat]] (''Felis catus'') en dy't benammen yn 'e [[beam]]men fan it [[tropysk reinwâld]] libbet. Oft er [[deidier|oerdeis]] of [[nachtdier|nachts aktyf]] is, liket ôf te hingjen fan 'e pleatslike omstannichheden. De [[IUCN]] klassifisearret de moarmerkat as gefoelich. ==Taksonomy== De moarmerkat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1836]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[William Charles Linnaeus Martin]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy dit bist joech, wie ''Felis marmorata''. It soartspesifike diel fan dy oantsjutting ferwiist nei it 'moarmere' patroan fan 'e [[pels]], wylst it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no brûkt wurdt foar de [[wylde katten]], doedestiden in soartemint sammelbak wie foar alle [[kateftigen]]. ''Felis longicaudata'' (letterlik: "langsturtkat"), beskreaun yn [[1843]] troch [[Henri Marie Ducrotay de Blainville]], en ''Felis charltoni'', beskreaun yn [[1846]] troch [[John Edward Gray]], binne [[synonimen]]. It skaai fan 'e [[moarmerkatten]] (''Pardofelis'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]]. Foarhinne waard wol tocht dat de moarmerkat, nettsjinsteande syn behindige grutte, op basis fan guon [[morfology]]ske skaaimerken ta de [[grutte katten]] (''Pantherinae'') rekkene wurde moast. Tsjintwurdich is lykwols bekend dat de neiste sibben fan dit bist de beide [[soarte]]n [[goudkatten]] (''Catopuma'') binne, dy't yn itselde gebiet foarkomme. Trijeresom spjalten se har likernôch 9,4&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn ôf fan 'e oare [[lytse katten]] (''Felinae''). ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e moarmerkat beslacht it grutste part fan [[Súdeast-Aazje]], mar it is diskontinu en sterk fragmintearre. Op it [[fêstelân]] komt dit bist tsjintwurdich noch foar yn dielen fan sintraal en súdlik [[Fjetnam]], noardlik [[Kambodja]], sintraal, súdlik, westlik en noardwestlik [[Laos]], noardlik, sintraal, súdeastlik en súdwestlik [[Tailân]] en noardlik, westlik en eastlik [[Birma]]. Ek libbet er sawol yn 'e Birmeeske as de Taiske dielen fan it noarden fan it [[skiereilân]] [[Malakka]]. Yn it suden omfettet it ferspriedingsgebiet it meastepart fan it [[Maleizje|Maleizyske]] diel fan datselde skiereilân. Op 'e [[Yndyske Arsjipel]] komt de moarmekat foar op 'e eilannen [[Sumatra]] en [[Borneo]]. Op Sumatra, yn [[Yndoneezje]], is it ferspriedingsgebiet sterk fersnipele en benammen beheind ta de westkust, de noardpunt en de sintrale [[berchtme|heechlannen]]. Op Borneo is de moarmerkat weromkrongen oant yn it binnenlân fan sawol it Yndonezyske diel as it Maleizyske diel fan it eilân. De noardlike útein fan it areaal omfettet in fragmintaryske fersprieding yn 'e súdlike [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Yunnan]]. Teffens is der in útrinner by de súdlike flank fan 'e [[Himalaya]] lâns nei it noardwesten, dy't de eastlike helte fan [[Nepal]] beslacht, mei dêropta súdlik [[Bûtan]] en dielen fan 'e [[Yndia]]aske dielsteaten [[West-Bingalen]], [[Sikkim]], [[Assam]] en [[Arunachal Pradesh]]. ==Uterlike skaaimerken== De moarmerkat is in lytse [[kateftige]] dy't fan ferlykbere grutte is mei de [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–62&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 35–55&nbsp;sm en in gewicht fan 2–4&nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne, oars as by de hûskat, net trijehoekich, mar rûn. De grouwe, tsjûk behierre [[sturt]] is yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] tige lang, yn guon gefallen like lang of sels justjes langer as de kop-romplingte. De [[poat]]en binne grut yn ferhâlding ta it lichem. De [[foarpoat]]en hawwe 5&nbsp;[[tean]]nen, wylst de [[efterpoat]]en mar 4&nbsp;teannen hawwe. Allegearre hawwe dy folslein ynlûkbere, fjoerskerpe [[klau]]wen. Tusken de teannen sit in rekber stik [[hûd]] dat men in [[swimflues]] neame soe as dizze katten wier oan [[swimmen]] diene, wat net (of mar komselden) sa is. De [[hoektosk]]en binne grut en lang, en lykje kwa foarm tige op dy fan [[grutte katten]] (''Pantherinae''). Mei't moarmerkatten net bysûnder nau besibbe binne oan 'e grutte katten, moat dit lykwols in gefal fan [[parallelle evolúsje]] wêze. De [[pels]] fan 'e moarmerkat is tige ticht en hat in [[kleur|grûnkleur]] dy't fariëarret fan brunich [[griis]] oant [[giel]]ich [[brún]] op 'e boppeste dielen fan it lichem en grizich oant [[bêzje]] op 'e ûnderste lichemsdielen. Dêroerhinne leit in patroan fan [[swart]]e streken yn 'e lingterjochting op 'e [[kop]], [[nekke]] en [[rêch]], en fan spikkels op 'e sturt, poaten en [[bealch|ûnderbealch]]. Op 'e [[side (anatomy)|siden]] sitte ûngeregelde dûnkere plakken mei in swarte râne, dy't mei-inoar ferrane ta in grutter dûnker kleure patroan. Dat liket op in "moarmere" patroan (fan 'e [[stien]]soarte [[moarmer]]), dêrfandinne de namme fan it bist. [[File:Pardofelis marmorata - James Eaton - 339015539.jpeg|left|thumb|250px|In moarmerkat fotografearre troch in [[kamerafâle]] yn noardlik [[Borneo]] yn [[2009]].]] ==Biotoop== Moarmerkatten libje benammen yn it [[tropysk reinwâld]]. Mei't se in [[beam|arboreäle]] libbenswize hawwe, komme se ek foar yn (of eins boppe) mei beammen begroeide [[sompe]]n. Op gruttere hichten hâlde se ta yn [[tuskenbeiden leafwâld]]en en [[bamboe]]wâlden. Se komme foar fan [[seenivo]] oant in hichte fan 2.500&nbsp;[[meter|m]]. Yn 'e eastlike [[Himalaya]] binne moarmerkatten yn [[Bûtan]] sels waarnommen op in hichte fan 3.810&nbsp;m. ==Hâlden en dragen== Moarmerkatten dy't yn noardeastlik [[Yndia]] en op [[Borneo]] folge waarden, wiene [[deidier|oerdeis aktyf]], mei in hichtepunt yn 'e aktiviteit om 'e [[middeisoere]] hinne, mar de earste moarmerkat dy't mei in [[radiostjoerder]]ke tarist waard, yn [[Tailân]], wie in [[nachtdier]] dat benammen [[nacht]]s, yn 'e [[jûnsskimer]] en yn 'e [[moarnsdage]] op 'e lapen kaam. Dyselde kat hie in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat sa'n 5,8&nbsp;[[km²]] besloech. Moarmerkatten binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten opsykje. Se libje benammen yn 'e [[beam]]men. De [[populaasjetichtens]] fan moarmerkatten is wat dêr't noch wiidweidiger ûndersyk nei dien wurde moat. Op basis fan bylden dy't fêstlein waarden mei [[kamerafâle]]n, waard rûsd dat op trije lokaasjes yn [[Sabah]], yn it noarden fan Borneo, 7–10&nbsp;yndividuën de km² libje. Wat oer it [[fuortplanting]]sproses fan 'e moarmerkat bekend is, komt fan inkele eksimplaren dy't har yn finzenskip fuortplante hawwe. Dat betsjut dat it net alhiel wis is oft it yn it wyld wol krekt sa om en ta giet. Hoe dan ek, de [[draachtiid]] duorre 66–82&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de mem eltse kear 2&nbsp;jongen smiet. Dy weagen by de [[berte]] 61–85&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en wiene noch [[blinens|blyn]]. De [[each]]jes giene mei likernôch 12&nbsp;dagen iepen, en mei 2&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] waarden de jongkatsjes [[ôfwûn]]. Om dyselde tiid hinne begûnen se aktyf yn 'e beammen te [[klimmen]]. Moarmerkatten wurde mei 21–22&nbsp;moannen [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] is yn finzenskip maksimaal 12&nbsp;[[jier]], mar sil yn it wyld perfoarst koarter wêze. ==Fretten== Lykas oare [[kateftigen]] binne moarmerkatten [[karnivoar]]en. It [[blêdetek]] fan it [[tropysk reinwâld]] is it plak dêr't se oan it meastepart fan harren [[proai]]en komme. Dat binne benammentlik [[fûgels]], [[iikhoarntsjes]] en oare [[kjifdieren]], en ek lytse [[reptilen]], lykas [[hagedis]]sen. Op guon plakken is waarnommen hoe't moarmerkatten ek op lytse [[apen]] jeie, lykas yn it [[Faunareservaat Phu Khieo]] yn [[Tailân]], dêr't in [[Phayre's langoer]] (''Trachypithecus phayrei'') de proai wie. [[File:Pardofelis marmorata Friese.jpg|right|thumb|250px|In yllustraasje fan in moarmerkat yn 'e ''Novy Entsiklopedicheski Slovar'' ([[1911]]) troch [[Richard Friese]] ([[1854]]–[[1918]]).]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e moarmerkat binne fral grutte [[rôffûgels]] lykas [[earnen]]. Jongen binne kwetsber foar folle mear [[rôfdier]]en, wêrûnder ek [[martereftigen]] en [[slangen]]. ==Status== De moarmerkat hat de [[IUCN-status]] fan "gefoelich", in klassifikaasje dy't betsjut dat der om dit bist tocht wurde moat om foar te kommen dat it in [[bedrige soarte]] wurdt. Dêrta is de moarmerkat opnommen yn Taheakke&nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn 'e beskreaune soarten. It [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] fan dit bist is ferbean yn [[Birma]], [[Yndia]], [[Yndoneezje]], [[Kambodja]], [[Maleizje]], [[Nepal]], [[Sina]] en [[Tailân]]. Yn [[Fjetnam]], [[Laos]] en [[Singapoer]] moat foar de jacht op dit bist earst in [[fergunning]] oanfrege wurde. [[Bûtan]] en [[Brûnei]] binne de iennichste lannen dêr't de moarmerkat bûten beskerme [[natoergebiet]]en sûnder mear bejage wurde mei. De wichtichste bedrigings foar de moarmerkat binne [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]] troch de oangeande [[ûntbosking]]. De grûnoarsaken dêrfan binne [[houtkap]] foar de [[hout]]- en [[papier]]yndustry en de útwreiding fan [[lânbou]] en [[delsetting]]s. [[Streuperij]] komt ek foar, mei't sawol de [[pels]] fan 'e moarmerkat as syn [[bonke]]n weardefol binne, it iene foar de [[bûnt]]hannel en it oare foar gebrûk yn [[tradisjonele genêskunde]]. It [[fleis]] wurdt troch guon lânseigen [[folk]]en as in [[delikatesse]] beskôge. De wichtichtse jachtmetoade is it útsetten fan [[strûp (jachtmetoade)|strûpen]], dêr't alderhanne bisten yn fêstkomme kinne te sitten. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2017)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e moarmerkat (''Pardofelis marmorata''): *de noardlike moarmerkat (''P. m. longicaudata'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1843</small>) <small>(de eastlike [[Himalaya]] en it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje]] nei it suden ta oant de [[Lâningte fan Kra]])</small> *de súdlike moarmerkat (''P. m. marmorata'' <small>[[William Charles Linnaeus Martin|Martin]], 1836</small>) <small>([[Sumatra]], [[Borneo]] en súdlik [[Malakka]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Marbled_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Pardofelis marmorata}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Moarmerkat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] 7w9d6kg6kotgju0jq3xgqdxiwj4tk5i Maclearrôt 0 185079 1234089 1201555 2026-07-07T22:52:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234089 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=maclearrôt |Ofbyld= [[File:MusMacleariSmit.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus macleari |Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1887 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de buldochrôt (Rattus nativitatis) en Maclears rôt (Rattus macleari).png|center|250px]] }} De '''maclearrôt''' of '''Maclears rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus macleari'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist wie [[endemysk]] op [[Krysteilân]] yn 'e eastlike [[Yndyske Oseaan]]. It wie ien fan twa rottesoarten dy't allinnich mar op dat eilân foarkamen; de oare wie de [[buldochrôt]] (''Rattus nativitatis''). Beiden stoaren út yn [[1903]] by in yndirekt troch de [[minske]] feroarsake barren. ==Taksonomy== De maclearrôt waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1887]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. Dyselde pleatste it bist oarspronklik yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), foar't it letter oerpleatst waard nei it skaai fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Sawol de [[wittenskiplike namme]] (''Rattus macleari'') as de algemiene gebrûksnamme fan 'e maclearrôt is in ferwizing nei [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] [[John Maclear]] ([[1838]]–[[1907]]) fan it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skip|kartearringsskip]] de HMS&nbsp;''Flying-Fish'', dy't yn [[1886]] it earste [[spesimen]] fan dit bist meinaam fan [[Krysteilân]] nei Ingelân. Foarhinne waard tocht dat de neiste sibben fan 'e maclearrôt de [[gielsturtrôt]] (''Rattus xanthurus'') fan [[Selebes]] en de [[Filipynske boskrôt]] (''Rattus everetti'') fan 'e [[Filipinen]] wiene. In [[DNA|DNA-ûndersyk]] út [[2018]] brocht lykwols oan it ljocht dat de [[sustersoarte]] fan 'e maclearrôt eins [[Hainalds rôt]] (''Rattus hainaldi'') fan [[Floares]] is. De [[klade]] dy't dy beide soarten omfettet is dan sels wer de susterklade fan ien dy't de skaaien fan 'e [[boarstelrotten]] (''Bandicota'') en de [[koartsturtboarstelrotten]] (''Nesokia'') omfiemet. Dy gruttere klade is dan wer de susterklade fan 'e leden fan it skaai fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus'') dy't yn [[Australaazje]] foarkomme. Dat twa oare skaaien middenyn it skaai fan 'e echte rotten pleatst wurde moatte, betsjut dat it skaai fan 'e echte rotten sa't it oant no ta definiëarre is, eins [[parafyletysk]] en dêrom [[taksonomy]]sk ûnjildich is. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] wie de maclearrôt beheind ta [[Krysteilân]], in eilân mei in [[oerflak]] fan 135&nbsp;[[km²]] yn it noardeasten fan 'e [[Yndyske Oseaan]], likernôch 350&nbsp;[[km]] súdwestlik fan it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] haadeilân [[Java]]. It (doe ûnbewenne) eilân waard yn [[1888]] [[anneksearre]] troch it [[Feriene Keninkryk]] en net folle letter troch de [[Feriene Keninkryk|Britten]] [[kolonisearre]]. (Tsjintwurdich is it [[List fan lannen en territoaria#Ofhinklike territoaria|ôfhinklik gebiet]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]].) ==Uterlike skaaimerken== De maclearrôt hie trochinoar in kop-romplingte fan 20,6&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 20–25&nbsp;sm en in gewicht fan 250–300&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] wie [[brún]] op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en, mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, en ljochter op 'e ûnderste lichemsdielen. Op 'e [[ûnderrêch]] groeiden promininte swarte hierren, dy't fier boppe de eigentlike pels útstieken. De [[sturt]] wie foar mear as de helte fan dûnker fan [[kleur]], mar it lêste trêdepart wie [[wyt]] mei [[skob]]ben. De oergong tusken de beide kleuren wie tige hommels. ==Libbenswize== Doe't de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] op [[Krysteilân]] arrivearren, kamen maclearrotten dêr oerfloedich foar op 'e leger leine en minder ticht mei [[tropysk reinwâld]] begroeide dielen fan it eilân. (De [[heuvel]]s en it tichtste [[oerwâld]] wiene it domein fan 'e [[buldochrôt]].) De bisten hiene noch nea in [[minske]] sjoen en wiene alhiel net [[skouwens|minskeskou]]. Mei't se blykber [[nachtdier]]en wiene, kamen se nei it fallen fan it [[tsjuster]] te foarskyn om yn alle rjochtings te foerazjearjen, wêrby't se oan ien wei troch [[rûzje]] makken en har oer it [[gedrach]] fan har soartgenoaten beklagen troch op skelle toan te [[piipjen]]. [[File:MaclearsRatSkull.png|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in maclearrôt.]] Yn [[1886]] krongen se by it foerazjearjen sels de [[tinte]]n binnen dy't de [[bemanning]] fan it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skip]] de HMS&nbsp;''Challenger'' op it eilân opslein hiene, wêrby't se oer de [[sliep]]ende [[seelju]] hinne klommen en alles yn 'e bulten jagen mei har syktocht nei [[fretten]]. It tinken mank [[biologen]] is dat de maclearrôt ferantwurdlik wie foar it yn 'e besnijing hâlden fan 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[Krysteilânske reade krab]] (''Gecarcoidea natalis''). Resinte oantallen fan dat bist binne nammentlik folle grutter as dat se yn it ferline wiene. ==Utstjerren== De gongbere [[teory]] oangeande it frij hommelse [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan 'e maclearrôt is dat dit bist it slachtoffer waard fan in [[epidemy]] fan in ûnbekende [[sykte]] (mooglik in [[trypanosoom]], in [[parasitêr]] [[ienselligen|iensellich]] [[organisme]]). Dy soe op Krysteilân brocht wêze troch [[swarte rôt|swarte rotten]] (''Rattus rattus'') dy't by fersin op it eilân [[eksoat|yntrodusearre]] wiene fan [[Jeropa|Jeropeeske]] [[skip]]pen ôf. Ek de [[buldochrôt]] (''Rattus nativitatis''), de oare [[endemysk]]e rottesoarte op Krysteilân, stoar dêrtroch út. De lêste waarnimming fan in maclearrôt datearret út [[1903]], hoewol't it yn teory mooglik is dat der [[krusing (biology)|krusings]] ûntstiene fan 'e maclearrôt mei de swarte rôt dy't it útstjerren oerlibben. In [[tiken|tiik]], de [[maclearrottetiik]] (''Ixodes nitens''), dy't as in [[ektoparasyt]] (útwindige [[parasyt]]) fan 'e maclearrôt beskreaun waard, stoar nei alle gedachten tagelyk mei syn gasthear út. ==Mooglik werombringen== Yn [[maart]] [[2022]] waard ûntdutsen dat de maclearrôt sa'n 95% fan syn [[DNA]] dielde mei de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''). Dat late ta ideeën om 'e soarte [[de-ekstinksje|wer ta libben te bringen]] troch it missende DNA út 'e bewarre bleaune [[spesimina]] fan 'e maclearrôt te ferfangen troch DNA fan 'e brune rôt. Hoewol't dat slagge troch it gebrûk fan [[CRISPR-genredaksje|CRISPR-technology]], die bliken dat inkelen fan 'e wichtichste [[gen]]en fan 'e maclearrôt misten. Dat betsjutte dat de nije 'maclearrotten', soe it bist wer ta libben brocht wêze, gjin [[genetysk]] poere replika's fan 'e echte maclearrotten west hiene, om't guon kritike eleminten ûntbrieken, wêrûnder har krekte [[rook]] en beskate [[ymmúnstelsel|ymmuniteiten]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Maclear's_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus macleari}} }} {{DEFAULTSORT:Maclearrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]] [[Kategory:Utstoarn sûchdier]] [[Kategory:Bist útstoarn yn 1903]] gejwo02im9g4yl3ky7twr6uh7xbr50o Kaap-Yorkrôt 0 185518 1234029 1225165 2026-07-07T22:16:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234029 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Kaap-Yorkrôt |Ofbyld= [[File:Rattus_leucopus_3170.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus leucopus |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1867 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kaap-Yorkrôt (Rattus leucopus).png|center|250px]] }} De '''Kaap-Yorkrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus leucopus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is lânseigen yn it noardeasten fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en it suden fan [[Nij-Guineä]]. It is in middelgrutte rôt mei in [[nachtdier|nokturnale]] libbenswize en in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de Kaap-Yorkrôt as net bedrige. ==Fersprieding== De Kaap-Yorkrôt is lânseigen yn it noardeasten fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], dêr't er yn it noarden fan 'e dielsteat [[Queenslân]] in diskontinuë [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hat op it grutte [[Kaap-Yorkskiereilân]]. Hy komt dêr foar yn in langrutsen krite by de súdeastkust lâns, rûchwei fan fan [[Cooktown (Queenslân)|Cooktown]] oant [[Townsville (Queenslân)|Townsville]], en teffens op 'e noardpunt fan it [[skiereilân]], oan 'e [[Torresstrjitte]] ta, de [[see-ingte]] dy't it Kaap-Yorkskiereilân fan it [[eilân]] [[Nij-Guineä]] skiedt. Oare kant dat wetter bewennet de Kaap-Yorkrôt ek de hiele súdlike helte fan Nij-Guineä, oan it [[Maokeberchtme]] en it [[Sintraal Berchtme (Nij-Guineä)|Sintraal Berchtme]] ta. Oan 'e eastlike útein, yn [[Papoea Nij-Guineä]], krôlet it ferspriedingsgebiet in lyts eintsje om 'e útein fan it [[Owen-Stanleyberchtme]] hinne nei de noardkust fan it [[Papoeaskiereilân]]. Yn it westen, yn [[Yndoneezje]], bestiet der in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] op 'e noardlikste eilannen fan 'e [[Arû-arsjipel]]. ==Uterlike skaaimerken== De Kaap-Yorkrôt is in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 13<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–21&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–21&nbsp;sm en in gewicht fan 90–205&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]en binne 33–40&nbsp;[[mm]] lang. De krap behierre [[ear (anatomy)|earkes]], dy't [[brún]] binne, mjitte 18–24&nbsp;mm. De brune oant witige [[sturt]] is rank en keal en likernôch like lang as de kop-romplingte. De [[snút]] is lang en spits fan foarm. De [[wyfke]]s hawwe trije pear [[oer]]kes. De [[pels]] is rûchhierrich en hat hjir en dêr sels lytse [[stikel (soölogy)|stikeltsjes]] troch it [[hier (begroeiïng)|hier]] hinne sitten. By jonge eksimplaren is de pels sêfter en binne de stikels noch net ta ûntwikkeling komme. De boppeste [[lichemsdiel]]en, benammen de [[kop]] en de [[rêch]], hawwe in [[swart]]ich [[brune]] oant [[goud (kleur)|goud]]brune [[kleur]], dy't yn 'e [[nekke]] en op 'e [[side (anatomy)|siden]] wat taljochtet. De ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) binne [[ljochtgriis]], [[krêm (kleur)|krêm]] of [[wyt]]. ==Biotoop== Kaap-Yorkrotten komme benammen foar yn ûnoantaast [[tropysk reinwâld]], mar dêrnjonken libje se ek yn [[rivierwâld]]en, [[sekundêr wâld]] en [[tunen]] yn [[urbanisaasje|ferstedske]] gebieten. Yn it súdeasten fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] dielt de Kaap-Yorkrôt syn [[ferspriedingsgebiet]] mei de [[Australyske strûkrôt]] (''Rattus fuscipes''). Yn reinwâldfragminten dominearret de Kaap-Yorkrôt, mar yn gebieten dy't mear troch de minske fersteurd binne, oerhearket de Australyske strûkrôt. Yn [[berchtme]]n komt de Kaap-Yorkrôt foar oant op in hichte fan 1.200&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Hoewol't de Kaap-Yorkrôt wol [[klimme]] kin, docht er dat mar komselden en libbet er fierhinne op 'e [[wâldflier]], dêr't er syn kostje byinoar fandelet troch tusken en ûnder de ôffallen [[blêd (plant)|blêden]] te foerazjearjen. It is in [[nachtdier]], dat de [[dei]] yn rêst yn in ûndergrûnske [[hoale]] trochbringt. Kaap-Yorkrotten libje ornaris yn groepkes fan ferskate [[folwoeksen]] eksimplaren en guon healwoeksen bisten, mar in [[solitêr]]e libbenwize komt ek foar. De yngongen fan 'e hoale, yn 'e wâldflier, wurde ferburgen ûnder ôffallen blêden en oar [[ferrotting|fergeand]] [[plant]]aardich materiaal. Soms wurde hoalen net yn 'e grûn makke, mar tusken de [[woartel (plant)|woartels]] fan in [[beam]] of yn it rotsjende [[hout]] fan in omfallen beam. De hoalen hawwe ferskate yngongen en ferskate ûnderling ferbûne romten. De Kaap-Yorkrôt hat gjin spesifike [[peartiid]], mar kin him ynstee it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. Dêrby moat oantekene wurde dat der yn 'e [[rein (delslach)|reintiid]] in dúdlike pyk yn 'e fuortplanting sit en oan 'e ein fan 'e [[drûchte|drûge tiid]] in dúdlike dip. De [[draachtiid]] duorret 21–24&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] yn 'e hoale in nêst fan 2–5&nbsp;jongen smyt. Ofhinklik fan 'e geunstigens fan it pleatslike [[klimaat]] en de dêrmei gearhingjende beskikberens fan [[fretten]] kin in wyfke maksimaal 3 nêsten jongen yn 't [[jier]] fuortbringe. De jongen komme [[blinens|blyn]], keal en helpleas te wrâld en ûntjouwe har frij stadich yn ferhâlding ta de jongen fan oare soarten [[echte rotten]] dy't yn [[Australaazje]] foarkomme. Mei 22&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei likernôch 25&nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Se binne [[geslachtsryp]] mei likernôch in fearnsjier. Dat betsjut dat wyfkes teminsten 4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] âld binne ear't se foar it earst sels jongen krije kinne. ==Fretten== De Kaap-Yorkrôt is in [[omnivoar]], waans dieet foar it meastepart bestiet út [[ynsekten]], [[nút (frucht)|nuten]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[sied (plant)|sieden]]. Dêrnjonken wurde ek [[poddestuollen]] gauris ferslynd. Mar de foarkar liket dit bist te jaan oan ynsekten. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Kaap-Yorkrôt binne ferskate soarten [[rôffûgels]], [[ûlen]] en [[slangen]]. Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] spilet datoangeande ek de [[dingo]] (''Canis lupus dingo'') in rol, en fierders twa troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat|ynvasive eksoaten]]: de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[kat]] (''Felis catus''). ==Status== De Kaap-Yorkrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De soarte liket boppedat gjin lêst te hawwen fan lykfol hokker earnstige spesifike bedrigings. ==Undersoarten== Der binne 5 <small>(stân fan saken yn 2020)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Kaap-Yorkrôt (''Rattus leuopus''): *''R. l. cooktownensis'' <small>[[George Henry Hamilton Tate|Tate]], 1951</small> <small>(de súdeastkust fan it [[Kaap-Yorkskiereilân]] yn [[Queenslân]])</small> *''R. l. dobodurae'' <small>[[Ellis Le Geyt Troughton|Troughton]], 1946</small> <small>(súdeastlik [[Nij-Guineä]])</small> *''R. l. ingens'' <small>[[Wilhelm Carl Hartwig Peters|Peters]] & [[Giacomo Doria|Doria]], 1880</small> <small>(súdlik sintraal Nij-Guineä)</small> *''R. l. leucopus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1867</small> <small>(de noardpunt fan it Kaap-Yorkskiereilân yn Queenslân)</small> *''R. l. ratticolor'' <small>[[Fredericus Anna Jentink|Jentink]], 1908</small> <small>(súdwestlik Nij-Guineä, nei alle gedachten ynkl. de [[Arû-eilannen]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= *[https://treatment.plazi.org/id/1E30E27534D2FF62E45328FF752087E5 In soölogyske beskriuwing fan 'e Kaap-Yorkrôt] Sjoch foar fierdere boarnen en referinsjes, ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Kap-York-Ratte ''Einzelnachweise'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus leucopus}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapyorkrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] tmv6rp3hqkl2oxmaem4qplttj1x0kmp Kurténloaihoarskat 0 185869 1234061 1204264 2026-07-07T22:35:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234061 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kurténloaihoarskat |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') |Wittenskiplike namme= Prionailurus kurteni |Beskriuwer, jier= Jiangzuo ''et al.'', 2024 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kurténloaihoarskat''' of '''Kurténs loaihoarskat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionaulurus kurteni'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist kaam yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] foar yn [[Sina]]. ==Taksonomy== De kurténloaihoarskat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[2024]] troch de [[paleöntologen]] Jiangzuo Qigao, Lars Werdelin, Zhang Kai, Tong Haowen, Yan Yi, Chen Yiying, Ma Jiao, Liu Jinyi en Wu Xiujie. Hja basearren harren dêrby op ien inkeld [[spesimen]] besteande út in diel fan in [[ûnderkaak]] mei in [[tosk]] en in [[kies]]. Dat [[fossyl]] waard oantroffen yn 'e Hualongdong-[[grot]] yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Anhui]]. De [[grûn]]laach dêr't it yn siet, datearre fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]]. Dat betsjut dat dit bist dêr likernôch 1.250.000&nbsp;[[jier]] lyn foarkaam. De beskriuwers ornearren dat it nije bist ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') hearde. Hja joegen it de [[wittenskiplike namme]] ''Prionailurus kurteni'', wêrfan't it soartspesifike diel it wurk earet fan 'e [[Finlân|Finske]] paleöntolooch [[Björn Kurtén]]. ==Beskriuwing== It [[holotype]] fan 'e kurténloaihoarskat bestiet út in diel fan in [[ûnderkaak]] mei de fjirde [[premolaar]] en de earste [[molaar]] (kies) der noch yn. It gehiel is tige lyts. De kurténloaihoarskat wurdt op basis fan dat fossyl beskreaun as in tige lytse [[kateftige]], dy't yn grutte nei alle gedachten ferlykber west hawwe moat mei de hjoeddeistige [[roastkat]] (''Prionailurus rubiginosa'') út [[Súd-Aazje]] en de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes'') út [[Súdlik Afrika]]. De kop-romplingte fan dy soarten bedraacht maksimaal 48&nbsp;[[sm]], resp. 52&nbsp;sm. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Prionailurus_kurteni ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Kurtenloaihoarskat}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Loaihoarskat]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Sina]] 41z4cknon4uxsd2l62alwr7e1dortux Himalayafjildrôt 0 186121 1233989 1204994 2026-07-07T15:48:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233989 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Himalayafjildrôt |Ofbyld= [[File:Rattus_nitidus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus nitidus |Beskriuwer, jier= [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Himalayafjildrôt (Rattus nitidus).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]</small> }} De '''Himalayafjildrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus nitidus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is lânseigen yn 'e westlike [[Himalaya]], it noarden fan [[Súdeast-Aazje]] en it suden fan [[Sina]], mar komt as [[eksoat]] ek op oare plakken foar. It is in middelgrutte rôt mei in [[nachtdier|nokturnale]] libbenswize en in [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de Himalayafjildrôt as net bedrige. ==Taksonomy== De Himalayafjildrôt waard yn [[1845]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[amtner]], [[biolooch|natoerûndersiker]] en [[etnolooch]] [[Brian Houghton Hodgson]], dy't yn [[Britsk-Ynje]] en [[Nepal]] wurke. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan dit bist wie ''Mus nitidus'', mar letter waard it oerpleatst fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus'') nei it skaai fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). [[Molekulêr]] [[fylogeny|fylogenetysk]] ûndersyk út 'e [[2010-er jierren]] hat oan it ljocht brocht dat de Himalayafjildrôt nau besibbe is oan 'e [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''), in bist dat in [[kosmopolityske fersprieding]] hat. [[Morfology]]ske ûndersiken hawwe dat sûnt befêstige. ==Fersprieding== It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Himalayafjildrôt wreidet him út fan 'e sintrale [[Himalaya]] oant de [[Súdsineeske See]]. Dit bist komt foar yn it hiele súdeasten fan [[Sina]], it grutte eilân [[Hainan]] ynbegrepen. Hy libbet ek yn noardlik en sintraal [[Birma]], noardlik [[Tailân]] en [[Laos]], noardlik [[Fjetnam]] en it [[Annamitysk Berchtme]] fan Fjetnam mei de súdeastlike hoeke fan Laos oant yn noardeastlik [[Kambodja]]. Yn [[Súd-Aazje]] rint it ferspriedingsgebiet fierder nei it westen ta en omfiemet de súdflank fan 'e eastlike Himalaya yn noardeastlik [[Yndia]], súdlik [[Bûtan]] en noardlik [[Bangladesj]], mei dêropta it hiele sintrale diel fan dat [[berchtme]] yn [[Nepal]], noardlik Yndia en súdlik [[Tibet]]. Fierders komt de Himalayafjildrôt as [[eksoat]], nei alle gedachten trochdat er dêr by fersin troch de [[minske]] yntrodusearre is, ek foar op guon plakken yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] en yn 'e regio [[Mikroneezje (regio)|Mikroneezje]]. Sa bestiet der in [[populaasje (biology)|populaasje]] oan 'e noardwestkust fan it eilân [[Luzon]], yn 'e [[Filipinen]]. Teffens komt de Himalayafjildrôt yn [[Yndoneezje]] foar yn it sintrale diel fan it eilân [[Selebes]], op it hiele eilân [[Searam]] yn 'e [[Molukken]], en oan 'e noardeastkust fan it [[Fûgelkopskiereilân]] fan [[Nij-Guineä]]. Ta beslút is dizze soarte ek yntrodusearre yn [[Palau]]. ==Uterlike skaaimerken== De Himalayafjildrôt is in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 15,8–17,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 16–18&nbsp;sm en in gewicht fan 136&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Grutte en gewicht ferskille lykwols nei regio. De grutste Himalayafjildrotten lykje foar te kommen yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Sichuan]], dêr't in [[mantsje]] mei in gewicht fan 273&nbsp;g en in (net [[drachtich]]) [[wyfke]] mei in gewicht fan 320&nbsp;g fongen en opmetten binne. De [[snút]] is lang en breed, en de [[ear (anatomy)|earen]] binne grut en licht [[hier (begroeiïng)|behierre]]. De [[sturt]] is likernôch fan deselde lingte as [[kop]] en [[lichem (biology)|romp]] mei-inoar. De [[soal (anatomy)|soallen]] hawwe ribbels dy't ekstra gryp jouwe by it [[klimmen]]. De [[pels]] is sêft en rint yn [[kleur]] útinoar fan [[brún]] op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en (kop, [[nekke]], [[rêch]]) oant [[bêzje]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]]). De [[side (anatomy)|siden]] litte in stadige oergong fan brún nei bêzje sjen. It hier op 'e [[poaten]] is [[wyt]]. De sturt is fan boppen dûnkerder as fan ûnderen. ==Biotoop== De Himalayafjildrôt is yn it foarste plak in bewenner fan ûnoantaast [[tropysk reinwâld]] en [[berchwâld]] en komt yn [[berchtme]]n foar oant in hichte fan 2.750&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. It is in soarte dy't him maklik oanpast, dat hy libbet ek yn [[sekundêr wâld]], [[plantaazje]]s en [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]] en op [[ikker]]s en oar lân dat yn [[agrarysk]] gebrûk is. As de [[populaasjetichtens]] fan [[konkurrinsje (biology)|konkurrearjende]] soarten lykas de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'') en de [[Aziatyske swarte rôt]] (''Rattus tanezumi'') net al te heech is, kinne Himalayafjildrotten har ek yn en om [[minsklik]]e [[delsetting]]s ophâlde. ==Hâlden en dragen== De Himalayafjildrôt is benammen [[nachtdier|by nacht aktyf]]. Hy kin tige goed [[klimme]], mar bringt it meastepart fan 'e [[tiid]] op 'e [[grûn]] troch. Der is net folle oer bekend wêr't er syn nêst oanleit. Yn it wâld giet it dêrby nei alle gedachten om eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]]n. Yndividuën dy't yn [[kultuerlânskip]]pen libje, lizze har nêst wierskynlik yn 'e ûndergrûn fan ikkers of yn [[gebou]]wen oan. Himalayafjildrotten hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar kinne har suver it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], nei't it skynt útsein fan [[desimber]] oant [[febrewaris]]. Der besteane lykwols dúdlike piken yn 'e fuortplanting yn 'e snuorjes fan [[maart]] oant [[april]] en fan [[augustus]] oant [[septimber]]. Nei alle gedachten hat dat te krijen mei de [[rispinge|rinspingstiden]] fan 'e [[lânbou]], wannear't der mear [[fretten]] foarhâns is. Nei in [[draachtiid]] fan 21–23&nbsp;[[dagen]] (guon boarnen neame in wat bredere perioade fan 21–26&nbsp;dagen) smyt it [[wyfke]] in nêst fan 4–15, mar ornaris likernôch 8&nbsp;jongen. Yn finzenskip produsearje wyfkes oant 4 smeten jongen yn 't [[jier]], mar yn it wyld hâldt it nei alle gedachten mei 2 of 3 wol op. [[Mantsje]]s binne mei 63–80&nbsp;dagen [[geslachtsryp]] en wyfkes mei trochinoar 119&nbsp;dagen (4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]). De trochsneed [[libbensferwachting]] foar de Himalayafjildrôt is likernôch 1&nbsp;jier. ==Fretten== Himalayafjildrotten binne [[herbivoar]]en, dy't benammen besteane op in dieet fan [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. Op [[kultuerlân]] frette se benammen [[lânbougewaaks]]en, lykas [[rys]], [[weet]], [[stynske weet]] en [[jirpel]]s. Se wurde dêrom troch [[boer]]en sjoen as in [[pleachdier]] en ek as sadanich bestriden. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Himalayafjildrôt binne ferskate soarten [[slangen]] en [[ûlen]]. ==Status== De Himalayafjildrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dit bist identifisearrre. ==Undersoarten== Der binne 2 <small>(stân fan saken yn 2012)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Himalayafjildrôt (''Rattus nitidus''): *''R. n. nitidus'' *''R. n. obsoletus'' {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Himalayan_field_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Himalayaratte ''Quellen'', op dizze side] ---- {{commonscat|Rattus nitidus}} }} {{DEFAULTSORT:Himalayafjildrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]] [[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Palau]] k1cgubq2inorl33rrm8hps2agkddh7b Langhierrige rôt 0 186213 1234062 1205337 2026-07-07T22:35:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234062 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=langhierrige rôt |Ofbyld= [[File:Longtailedrat.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus villosissimus |Beskriuwer, jier= [[Edgar Ravenswood Waite|Waite]], 1898 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de langhierrige rôt (Rattus villosissimus).png|center|250px]]<small><center>fersprieding bûten populaasje-eksploazjes om</center></small> }} De '''langhierrige rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus villosissimus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is [[endemysk]] op [[Austraalje (wrâlddiel)|it fêstelân]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]]. De langhierrige rôt stiet bekend om syn [[populaasje (biology)|populaasje-eksploazjes]], dy't grutte dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] beslaan kinne. It bist wurdt dêrom ek wol de '''pleachrôt''' neamd. It measte ûndersyk nei dit bist is ferrjochte wylst sokke populaasje-eksploazjes geande wiene, en sadwaande is winliken net in soad bekend oer syn [[biology]] en [[ekology]] by normale populaasjenivo's. De langhierrige rôt is oan 'e lytse kant foar in echte rôt. It is in [[nachtdier]] dat op 'e [[grûn]] libbet en wierskynlik in fierhinne [[herbivoar]] dieet hat. De [[IUCN]] klassifisearret de langhierrige rôt as net bedrige. ==Fersprieding== De langhierrige rôt is [[endemysk]] op [[Austraalje (wrâlddiel)|it fêstelân]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], mar de krekte [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is frijwat fariabel. By normale omstannichheden beslacht it areaal fan dit bist it westen fan 'e steat [[Queenslân]], it uterste noardeasten fan [[Súd-Austraalje]], it grutste diel fan it [[Noardlik Territoarium]] (útsein de súdwestlike hoeke en it [[tropysk]]e [[Top End]] en [[Arnhimlân]] yn it uterste noarden), en it binnenlân fan 'e [[Kimberley (regio)|Kimberley-regio]] yn it noarden fan [[West-Austraalje]]. As der in populaasje-eksploazje geande is, wreidet de langhierrige rôt syn fersprieding út oer noardlik West-Austraalje, de súdwesthoeke fan it Noardlik Territoarium, sintraal Queenslân, it grutste diel fan Súd-Austraalje en it noardwesten fan [[Nij-Súd-Wales]]. ==Uterlike skaaimerken== De langhierrige rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16,7–18,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–15&nbsp;sm. De [[mantsje]]s binne justjes grutter as de [[wyfke]]s. Dat skeelt mar in pear [[sintimeter]], mar yn it gewicht is it ferskil folle grutter: mantsjes weagje yn trochsneed 156&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], wylst wyfkes mar 112&nbsp;g weagje. [[File:CSIRO ScienceImage 4515 The longhaired rat Rattus villosissimus.jpg|left|thumb|230px|In langhierrige rôt.]] Mank de [[echte rotten|rottesoarten]] dy't yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] foarkomme, kin de langhierrige rôt ûnderskaat wurde troch de tige lange, rûge [[hier (begroeiïng)|boppehierren]], dy't in beskermjende bûtenlaach om it sêftere ûnderhier hinne foarmje. De [[pels]] is ornaris [[grizich]] oant [[brunich]] fan [[kleur]], wêrby't de [[swart]]e boppehierren de yndruk fan in swart bespikkele patroan jouwe. De [[rêch]] is it dûnkerst en oer de [[side (anatomy)|siden]] hinne skaait de kleur hieltyd ljochter út oant er op 'e [[bealch]] [[ljochtgriis]] wurden is. ==Biotoop== Langhierrige rotten binne thús op mei [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] begroeide [[flakte]]n yn [[seeklimaat|tuskenbeiden]], [[lânklimaat|steppe]]-, [[woastyn]]- en [[subtropysk klimaat|subtropyske]] [[klimaten]] deunby [[oerflaktewetter]]s. By in populaasje-eksploazje kinne se lykwols oantroffen wurde yn lykfol hokker natuerlik [[biotoop]], en teffens op [[kultuerlân]] lykas [[ikker]]s beplante mei [[gewaaks]]en as [[sorgum]] en [[hjouwer]], op [[pleats]]en en yn [[bygebou]]wen. ==Hâlden en dragen== De langhierrige rôt is in [[nachtdier]] wêrfan't de mjitte fan aktiviteit lykop skynt te gean mei de hoemannichte [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanneljocht]]. It is in soarte dy't syn hiele bestean op 'e [[grûn]] libbet. De langhierrige rôt bejout him wol op iepen terrein, mar bliuwt deunby tichte, opgeande [[fegetaasje]] om yn gefal fan need beskûl sykje te kinnen. Langhierrige rotten grave ûndergrûnske [[hoale]]n, dêr't se 80% fan 'e tiid yn trochbringe. It grutste part fan 'e aktiviteit boppe de grûn fynt deun by de hoale plak. De hoalen rinne yn kompleksiteit útinoar fan in ienfâldige ûndergrûnske gong mei in iepening oan ien kant, ta struktueren mei 20&nbsp;[[meter|m]] oan inoar krusende tunnels dy't nei ferskate 'keamers' liede. De langhierrige rôt hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], salang't de beskikberens fan [[fretten]] dat talit. Nei in [[draachtiid]] fan 22–24&nbsp;[[dagen]] smyt it [[wyfke]] in nêst fan 5–10&nbsp;jongen. Dy wurde [[blinens|blyn]], keal en helpleas [[berne]] en binne de earste pear [[wike]]n foar fersoarging folslein fan 'e [[mem]] ôfhinklik. Se ûntjouwe har lykwols tige fluch. Mei 70&nbsp;dagen (10&nbsp;wiken) binne se [[geslachtsryp]]. By populaasje-eksploazjes kinne langhierrige-rottewyfkes lykwols eltse 3&nbsp;wiken in nij nêst fan wol 12&nbsp;jongen produsearje. [[File:The Australian zoologist (1973) (20324605676).jpg|right|thumb|250px|In [[foto]] fan in langhierrige rôt út [[1973]].]] ==Fretten== It dieet fan 'e langhierrige rôt wurdt troch [[soölogen]] noch net alhiel trochgrûne. It tinken is dat it foar it meastepart [[herbivoar]] is en bestiet út 'e [[stâle (plant)|stâlen]], [[blêd (plant)|blêden]] en [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[fetplanten]], oanfolle mei [[sied (plant)|sieden]] en [[ynsekten]]. Op [[kultuerlân]] frette se ek [[lânbougewaaks]]en, lykas [[kantalûp]]s en [[sinneblom]]men. Mar bytiden liket de langhierrige rôt syn herbivoare dieet te ferruiljen foar in [[karnivoar]] en soms sels [[kannibalisme|kannibalistysk]] menu. Dat hat wierskynlik op 'e iene of oare manear te krijen mei de geregeldwei foarkommen populaasje-eksploazjes. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e langhierrige rôt binne beskate soarten [[slangen]], lykas de [[ynlânske taipan]] (''Oxyuranus microlepidotus''), [[ûlen]], lykas de [[eastlike goudûle]] (''Tyto javanica''), en [[rôffûgels]], lykas de [[letterglee]] (''Elanus scriptus''). Teffens stiet er op it menu fan 'e [[kjimsturtbûdelrôt]] (''Dasyuroides byrnei''), de [[dingo]] (''Canis lupus dingo'') en ferskate troch de minske yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] yntrodusearre [[eksoat]]en, lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]] (''Felis catus''). ==Status== De langhierrige rôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. [[Bou (lânbou)|Bouboeren]] beskôgje dit bist as skealik [[ûngedierte]], mar de bestriding is [[fergunning]]splichtich en bûn strange betingsten. Tastiene en oanfitere bestridingsmetoaden binne, njonken [[fergiftiging]], bygelyks it stean litte fan net-rispe [[lânbougewaaks]]en op guon [[ikker]]s, yn 'e hoop dat dêrtroch de rest fan 'e [[rispinge]] sparre wurdt, en it oanlokjen fan [[ûlen]] en [[rôffûgels]] troch û.m. it pleatsen fan [[nêstkast]]en. ==Undersoarten== De langhierrige rôt wurdt beskôge as in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-haired_rat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus villosissimus}} }} {{DEFAULTSORT:Langhierrige rot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] 8snsztdliza69v06byy3pxeyspa09jh Lytse rysfjildrôt 0 186240 1234078 1205381 2026-07-07T22:47:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234078 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=lytse rysfjildrôt |Ofbyld= [[File:Lesser_Ricefield_Rat_imported_from_iNaturalist_photo_245797516_on_1_January_2023.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus losea |Beskriuwer, jier= [[Robert Swinhoe|Swinhoe]], 1871 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de lytse rysfjildrôt (Rattus losea).png|center|250px]] }} De '''lytse rysfjildrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus losea'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is lânseigen yn dielen fan [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[East-Aazje]]. It is in middelgrutte [[soarte]], dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De lytse rysfjildrôt hat in [[herbivoar]] dieet dat foar it meastepart út [[rys]] en oare [[lânbougewaaks]]en bestiet. Fan gefolgen wurdt dit bist troch [[bou (lânbou)|bouboeren]] as skealik [[ûngedierte]] beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de lytse rysfjildrôt as net bedrige. ==Taksonomy== De lytse rysfjildrôt waard foar it earste [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1871]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[diplomaat]] en [[biolooch|natoerûndersiker]] [[Robert Swinhoe]]. In [[synonym]] foar de [[wittenskiplike namme]] ''Rattus losea'' is ''Rattus exiguus''. Ek wurdt dit bist bytiden wol foutyf oantsjut as ''Rattus hoxaensis'', wat eins in synonym is foar de (gewoane) [[rysfjildrôt]] (''Rattus argentiventer''). ==Fersprieding== De lytse rysfjildrôt hat in diskontinuë [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn [[Aazje]]. Yn it suden fan [[East-Aazje]] komt dit bist foar by de [[Sina|Sineeske]] [[kust]] lâns fan it noarden fan 'e [[provinsje]] [[Fujian]] oant it westen fan 'e [[autonome regio]] [[Guangxi]]. Dan is der in lytse ûnderbrekking by de [[grins (line)|grins]] mei [[Fjetnam]], wêrnei't it ferspriedingsgebiet yn [[Súdeast-Aazje]] yn it [[leechlân]] fan 'e [[Reade Rivier (Aazje)|Reade Rivier]] by [[Hanoi]] wer begjint en nei it suden ta trochrint oant de omkriten fan [[Hue]] en [[Da Nang]], yn sintraal Fjetnam. De lytse rysfjildrôt komt yn East-Aazje ek foar op 'e [[eilannen]] [[Taiwan]] en [[Hainan]]. Yn Súdeast-Aazje komt dit bist fierders ek foar yn in areaal dat it leechlân fan sintraal, noardlik en eastlik [[Tailân]] omfettet, mei dêropta it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Mekong]] yn westlik [[Laos]], hast hiel [[Kambodja]] útsein de noardeasthoeke fan dat lân, en de [[Mekongdelta]] yn súdlik Fjetnam. In isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] libbet op it Taiske diel fan it [[skiereilân]] [[Malakka]], besuden de [[Lâningte fan Kra]]. ==Uterlike skaaimerken== De lytse rysfjildrôt is in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Fan besibbe soarten út itselde gebiet ûnderskiedt dit bist him troch lytsere [[ear (anatomy)|earen]], sêfter [[hier (begroeiïng)|hier]] en in koartere, ribbele [[sturt]]. In bist út 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[East-Aazje]] en noardlik [[Fjetnam]] hat trochinoar in kop-romplingte fan 12–18<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 10<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–18&nbsp;sm en in gewicht fan 90&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] op 'e [[rêch]] en grizich op 'e [[bealch]]. De hierpunten kinne op 'e bealch lykwols [[wyt]] of [[krêmkleur]]ich wêze. De sturt, dy't altyd 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm koarter is as de kop-romplingte, is twakleurich: dûnker fan boppen en ljocht fan ûnderen. In rôt út 'e populaasje út [[Tailân]] en it streamgebiet fan 'e [[Mekong]] is yn ferhâlding mei de beskriuwing hjirboppe wat lytser en [[bûnt (kleur)|bûnter]]. De kop-romplingte bedraacht 12–17,7&nbsp;sm, mei in wat sturt dy't wat koarter is yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. De pels hat op 'e rêch in brune oant [[readbrune]] kleur, en is op 'e bealch [[dûnkergriis]] mei [[giel]]ich brune hierpunten. De sturt hat mar ien kleur: dûnker, en de [[poat]]en hawwe dyselde kleur. ==Biotoop== Lytse rysfjildrotten komme benammen foar yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas [[sawa|sawa's]] (rysfjilden), [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]] en [[plantaazje]]s. Yn 'e [[Tailân|Taiske]] [[provinsje]] [[Chaiyaphum]] is in [[populaasje (biology)|populaasje]] beskreaun dy't op in ûnoantaaste [[gers]][[flakte]] libbe, wat mooglik it oarspronklike [[biotoop]] fan 'e hiele soarte wêze kinne soe. De lytse rysfjildrôt komt almeast mei oare, wat gruttere soarten [[echte rotten]] foar, lykas de (gewoane) [[rysfjildrôt]] (''Rattus argentiventer''), de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus'') en de [[Aziatyske swarte rôt]] (''Rattus tanezumi''). Wat grutter de pleatslike populaasje fan dy bisten, wat lytser de populaasje fan 'e lytse rysfjildrôt wêze sil. Lytse rysfjildrotten kinne inkeld de dominante rottesoarte wurde yn [[habitat]]s mei in tige hege [[wetterstân]] en ûnregelmjittich foarkommende grutte [[oerstreaming]]s (lykas yn sawa's). ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] en de [[ekology]] fan 'e lytse rysfjildrôt is noch net folle bekend. Dit bist hat in [[herbivoar]] dieet, dat foar it meastepart bestiet út [[rys]] en oare [[lânbougewaaks]]en. Mar trochdat de lytse rysfjildrôt frijwol altyd foarkomt op plakken dêr't ek oare rottesoarten libje dy't ek lânbougewaaksen oanfrette, is it dreech om krekt oan te jaan hoefolle en hokker skea oft spesifyk troch de lytse rysfjildrôt feroarsake wurdt. De [[fuortplanting]] hinget by de lytse rysfjildrôt sterk ôf fan 'e [[agrarysk]]e syklus: de [[peartiid]] set ornaris útein wannear't de rys oanplante wurdt en de sawa's ûnder wetter komme te stean. De [[draachtiid]] duorret likernôch 21&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 2–13, mar yn trochsneed 7–8&nbsp;jongen smyt. Dy komme [[blinens|blyn]], keal en helpleas te wrâld, mar ûntjouwe har fluch. Mei 3&nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]]. De [[libbensferwachting]] fan lytse rysfjildrotten is noch ûnbekend. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e lytse rysfjildrôt binne ferskate soarten [[slangen]] en [[ûlen]]. ==Status== De lytse rysfjildrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Troch de measte [[boer|rysboeren]] wurdt dit bist om foar de hân lizzende redens beskôge as skealik [[ûngedierte]] en ek as sadanich bestriden. ==Undersoarten== De lytse rysfjildrôt komt foar yn twa dúdlik ûnderskate foarmen: de iene yn [[East-Aazje]] en it noarden fan [[Fjetnam]], en de oare yn it streamgebiet fan 'e [[Mekong]] en yn [[Tailân]]. It hat wol kâns dat it dêrby om twa ferskillende [[ûndersoarte]]n giet, mar dat is noch net formeel fêststeld. In oare mooglikheid is dat yngeander ûndersyk oan it ljocht bringe sil dat it eins twa selsstannige [[soarte]]n binne. Fierders is der ek noch de isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] op it skiereilân [[Malakka]]. It is noch folslein ûndúdlik hoe't dy him ta de beide (oare) ferskiningsfoarmen fan 'e lytse rysfjildrôt ferhâldt. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lesser_ricefield_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Kleine_Reisfeldratte ''Quellen'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus losea}} }} {{DEFAULTSORT:Litse risfjildrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] fhx1s9crx0q8cxdkq39j12y44df8b42 Wrâldkampioenskip fuotbal 2026 0 186242 1234126 1233950 2026-07-08T10:05:24Z FreyaSport 40716 /* Knock-outfase */ bywurke 1234126 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje | namme = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026<br />2026 FIFA World Cup | gastlân = {{USAf}}<br>{{CANf}}<br>{{MEXf}} | kampioen = | ôfbylding = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | iepeningswedstryd = [[11 juny]] [[2026]] | finale = [[19 july]] [[2026]] | tiims = 48 | stadions = 16 | foarige = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]] | folgjende = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]] | wedstriden = | doelpunten = | besikers = | topskoarder(s) = | beste spiler = | beste doelman = }} It '''Wrâldkampioenskip fuotbal 2026''' sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament]</ref> <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]</ref> {{clear}} == Stadions == ===Kanada=== {{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}} {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Vancouver]]<br>([[Britsk-Kolumbia]]) | [[BC Place Stadium]] | [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]] |54.500 |- | [[Toronto]]<br>([[Ontario]]) | [[BMO Field]] | [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]] |30.000 |} {{clear}} ===Feriene Steaten=== {{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&T|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]<br>([[Nij-Jersey]]) | [[MetLife Stadium]] | [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]] |82.500 |- | [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]<br>([[Kalifornje]]) | [[SoFi Stadium]] | [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]] |70.240 |- | [[Arlington (Teksas)|Arlington]]<br>([[Teksas]]) | [[AT&T Stadium]] | [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]] |80.000 |- | [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]<br>([[Missoery]]) | [[Arrowhead Stadium]] | [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]] |76.416 |- | [[Houston]]<br>([[Teksas]]) | [[NRG Stadium]] | [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]] |72.220 |- | [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]<br>([[Kalifornje]]) | [[Levi's Stadium]] | [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]] |68.500 |- | [[Seattle]]<br>([[Washington (steat)|Washington]]) | [[Lumen Field]] | [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]] |69.000 |- | [[Atlanta]]<br>([[Georgia]]) | [[Mercedes-Benz Stadium]] | [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]] |71.000 |- | [[Foxborough]]<br>([[Massachusetts]]) | [[Gillette Stadium]] | [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]] |65.878 |- | [[Miami]]<br>([[Floarida]]) | [[Hard Rock Stadium]] | [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]] |64.767 |- | [[Philadelphia]]<br>([[Pennsylvania]]) | [[Lincoln Financial Field]] | [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]] |69.796 |} ===Meksiko=== {{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Meksiko-Stêd]] | [[Estadio Azteca]] | [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]] | 87.523 |- | [[Zapopan]]<br>([[Jalisco]]) | [[Estadio Akron]] | [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]] | 49.850 |- | [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]<br>([[Nuevo León]]) | [[Estadio BBVA]] | [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]] | 53.500 |} == Groepen == ''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.'' {{Kolommen4 |Kolom1= ; Groep A * {{MEXf}} * {{RSAf}} * {{KORf}} * {{CZEf}} ; Groep B * {{CANf}} * {{BIHf}} * {{QATf}} * {{SUIf}} ; Groep C * {{BRAf}} * {{MARf}} * {{HAIf}} * {{SCOf}} |Kolom2= ; Groep D * {{USAf}} * {{PARf}} * {{AUSf}} * {{TURf}} ; Groep E * {{GERf}} * [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] * {{CIVf}} * {{ECUf}} ; Groep F * {{NEDf}} * {{JPNf}} * {{SWEf}} * {{TUNf}} |Kolom3= ; Groep G * {{BELf}} * {{EGYf}} * {{IRIf}} * {{NZLf}} ; Groep H * {{ESPf}} * {{CPVf}} * {{URUf}} * {{KSAf}} ; Groep I * {{FRAf}} * {{SENf}} * {{IRQf}} * {{NORf}} |Kolom4= ; Groep J * {{ARGf}} * {{ALGf}} * {{AUTf}} * {{JORf}} ; Groep K * {{PORf}} * {{CODf}} * {{UZBf}} * {{COLf}} ; Groep L * {{ENGf}} * {{CROf}} * {{GHAf}} * {{PANf}} }} == Groepsfaze == === Groep A === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{RSAf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{KORf}}''' | {{CZEf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''18 juny''</small> | {{CZEf}} | {{RSAf}} | '''1 - 1 ''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{CZEf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{RSAf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0''' |} === Groep B === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{CANf}} | {{BIHf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{QATf}} | {{SUIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SUIf}}''' | {{BIHf}} | '''4 - 1 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CANf}}''' | {{QATf}} | ''' 6 - 0 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SUIf}} | {{CANf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{BIHf}} | {{QATf}} | '''3 - 1''' |} === Groep C === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{BRAf}} | {{MARf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{HAIf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{SCOf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | {{HAIf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | {{HAIf}} | '''4 - 2''' |} === Groep D === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{PARf}} | '''4 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUSf}}''' | {{TURf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{AUSf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{TURf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{PARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{TURf}} | {{USAf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | {{PARf}} | {{AUSf}} | '''0 - 0''' |} === Groep E === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''7 - 1''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | {{ECUf}} | '''1 - 0''' |- |<small>''[[Toronto]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | {{CIVf}} | '''2 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''20 juny''</small> | {{ECUf}} | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''0 - 0''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | '''0 - 2''' |- |<small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ECUf}}''' | {{GERf}} | '''2 - 1''' |} === Groep F === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''14 juny''</small> | {{NEDf}} | {{JPNf}} | '''2 - 2''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SWEf}}''' | {{TUNf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | {{SWEf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''20 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{JPNf}}''' | '''0 - 4''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''25 juny''</small> |{{JPNf}} |{{SWEf}} | '''1 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> |<small>''25 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | '''1 - 3''' |} === Groep G === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Seattle]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{BELf}} | {{EGYf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{IRIf}} | {{NZLf}} | '''2 - 2''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''21 juny''</small> | {{BELf}} | {{IRIf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{EGYf}}''' | '''1 - 3''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{EGYf}} | {{IRIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BELf}}''' | '''1 - 5''' |} === Groep H === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{ESPf}} | {{CPVf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{KSAf}} | {{URUf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''21 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ESPf}}''' | {{KSAf}} | '''4 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{URUf}} | {{CPVf}} |'''2 - 2''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{CPVf}} | {{KSAf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{URUf}} |bgcolor="ccccff"| {{ESPf}} |'''0 - 1''' |} === Groep I === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{SENf}} |'''4 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''16 juny''</small> | {{IRQf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' |'''1 - 4''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{IRQf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' | {{SENf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NORf}} |bgcolor="ccccff"| {{FRAf}} | '''1 - 4''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''26 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SENf}} | {{IRQf}} | '''5 - 0''' |} === Groep J === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{ALGf}} |'''3 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUTf}}''' | {{JORf}} |'''3 - 1''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{AUTf}} |'''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''22 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ALGf}}''' |'''1 - 2''' |- | <small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{ALGf}} | {{AUTf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' |'''1 - 3''' |} === Groep K === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{PORf}} | {{CODf}} |'''1 - 1''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{UZBf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' |'''1 - 3''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{PORf}}''' | {{UZBf}} | '''5 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]<small>'' | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' | {{CODf}} | '''1 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> | {{COLf}} | {{PORf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Atlanta]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{CODf}} | {{UZBf}} | '''3 - 1''' |} === Groep L === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | {{CROf}} | '''4 - 2''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GHAf}}''' | {{PANf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{ENGf}} | {{GHAf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | '''0 - 2''' |- | <small>''[[Philadelpia]]''</small> | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | {{GHAf}} | '''2 - 1''' |} === Klassearring nûmers trije=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Team !width=20|Wed !width=20|W !width=20|G !width=20|V !width=20|Foar !width=20|Tsjin !width=20|DoelS !width=20|Pnt. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- |align="left"| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- |align="left"| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3''' |- |align="left"| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' |- |align="left"| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' |} == Knock-outfase == <small>''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''</small> {{Wedstrydskema lêste 32 | RD1 = Lêste 32 | RD2 = Achtste finale | RD3 = Kwartfinale | RD4 = Heale finale | RD5 = Finale <!-- selbreedte --> | team-width = 175 | score-width = 50 <!-- Lêste 32 --> | RD1-seed01 = | RD1-team01 = {{GERf}} | RD1-score01= 1 (3) | RD1-seed02 = | RD1-team02 = '''{{PARf}}''' | RD1-score02= 1 '''(4)''' | RD1-seed03 = | RD1-team03 = '''{{FRAf}}''' | RD1-score03= '''3''' | RD1-seed04 = | RD1-team04 = {{SWEf}} | RD1-score04= 0 | RD1-seed05 = | RD1-team05 = {{RSAf}} | RD1-score05= 0 | RD1-seed06 = | RD1-team06 = '''{{CANf}}''' | RD1-score06= '''1''' | RD1-seed07 = | RD1-team07 = {{NEDf}} | RD1-score07= 1 (2) | RD1-seed08 = | RD1-team08 = '''{{MARf}}''' | RD1-score08= 1 '''(3)''' | RD1-seed09 = | RD1-team09 = '''{{PORf}}''' | RD1-score09= '''2''' | RD1-seed10 = | RD1-team10 = {{CROf}} | RD1-score10= 1 | RD1-seed11 = | RD1-team11 = '''{{ESPf}}''' | RD1-score11= '''3''' | RD1-seed12 = | RD1-team12 = {{AUTf}} | RD1-score12= 0 | RD1-seed13 = | RD1-team13 = '''{{USAf}}''' | RD1-score13= '''2''' | RD1-seed14 = | RD1-team14 = {{BIHf}} | RD1-score14= 0 | RD1-seed15 = | RD1-team15 = '''{{BELf}}''' | RD1-score15= '''3''' | RD1-seed16 = | RD1-team16 = {{SENf}} | RD1-score16= 2 | RD1-seed17 = | RD1-team17 = '''{{BRAf}}''' | RD1-score17= '''2''' | RD1-seed18 = | RD1-team18 = {{JPNf}} | RD1-score18= 1 | RD1-seed19 = | RD1-team19 = {{CIVf}} | RD1-score19= 1 | RD1-seed20 = | RD1-team20 = '''{{NORf}}''' | RD1-score20= '''2''' | RD1-seed21 = | RD1-team21 = '''{{MEXf}}''' | RD1-score21= '''2''' | RD1-seed22 = | RD1-team22 = {{ECUf}} | RD1-score22= 0 | RD1-seed23 = | RD1-team23 = '''{{ENGf}}''' | RD1-score23= '''2''' | RD1-seed24 = | RD1-team24 = {{CODf}} | RD1-score24= 1 | RD1-seed25 = | RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' | RD1-score25= 3 | RD1-seed26 = | RD1-team26 = {{CPVf}} | RD1-score26= 2 | RD1-seed27 = | RD1-team27 = {{AUSf}} | RD1-score27= 1 (2) | RD1-seed28 = | RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' | RD1-score28= 1 '''(4)''' | RD1-seed29 = | RD1-team29 = '''{{SUIf}}''' | RD1-score29= '''2''' | RD1-seed30 = | RD1-team30 = {{ALGf}} | RD1-score30= 0 | RD1-seed31 = | RD1-team31 = '''{{COLf}}''' | RD1-score31= '''1''' | RD1-seed32 = | RD1-team32 = {{GHAf}} | RD1-score32= 0 <!-- Achtste finales --> | RD2-seed01 = | RD2-team01 = {{PARf}} | RD2-score01= 0 | RD2-seed02 = | RD2-team02 = '''{{FRAf}}''' | RD2-score02= '''1''' | RD2-seed03 = | RD2-team03 = {{CANf}} | RD2-score03= 0 | RD2-seed04 = | RD2-team04 = '''{{MARf}}''' | RD2-score04= '''3''' | RD2-seed05 = | RD2-team05 = {{PORf}} | RD2-score05= 0 | RD2-seed06 = | RD2-team06 = '''{{ESPf}}''' | RD2-score06= '''1''' | RD2-seed07 = | RD2-team07 = {{USAf}} | RD2-score07= 1 | RD2-seed08 = | RD2-team08 = '''{{BELf}}''' | RD2-score08= '''4''' | RD2-seed09 = | RD2-team09 = {{BRAf}} | RD2-score09= 1 | RD2-seed10 = | RD2-team10 = '''{{NORf}}''' | RD2-score10= '''2''' | RD2-seed11 = | RD2-team11 = {{MEXf}} | RD2-score11= 2 | RD2-seed12 = | RD2-team12 = '''{{ENGf}}''' | RD2-score12= '''3''' | RD2-seed13 = | RD2-team13 = '''{{ARGf}}''' | RD2-score13= '''3''' | RD2-seed14 = | RD2-team14 = {{EGYf}} | RD2-score14= 2 | RD2-seed15 = | RD2-team15 = '''{{SUIf}}''' | RD2-score15= 0 '''(4)''' | RD2-seed16 = | RD2-team16 = {{COLf}} | RD2-score16= 0 (3) <!-- kwartfinales --> | RD3-seed01 = | RD3-team01 = {{FRAf}} | RD3-score01= | RD3-seed02 = | RD3-team02 = {{MARf}} | RD3-score02= | RD3-seed03 = | RD3-team03 = {{ESPf}} | RD3-score03= | RD3-seed04 = | RD3-team04 = {{BELf}} | RD3-score04= | RD3-seed05 = | RD3-team05 = {{NORf}} | RD3-score05= | RD3-seed06 = | RD3-team06 = {{ENGf}} | RD3-score06= | RD3-seed07 = | RD3-team07 = {{ARGf}} | RD3-score07= | RD3-seed08 = | RD3-team08 = {{SUIf}} | RD3-score08= <!-- Heale finales --> | RD4-seed01 = | RD4-team01 = | RD4-score01= | RD4-seed02 = | RD4-team02 = | RD4-score02= | RD4-seed03 = | RD4-team03 = | RD4-score03= | RD4-seed04 = | RD4-team04 = | RD4-score04= <!-- Finale --> | RD5-seed01 = | RD5-team01 = | RD5-score01= | RD5-seed02 = | RD5-team02 = | RD5-score02= }} == Keppeling om utens == * [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|FIFA World Cup 2026}} }} {{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}} [[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] aqi7qjkwrqqwzkhlmh6phccxtvx9p5x Maleiske fjildrôt 0 186357 1234092 1205716 2026-07-07T22:53:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234092 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Maleiske fjildrôt |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |Wittenskiplike namme= Rattus tiomanicus |Beskriuwer, jier= [[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1900 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Maleiske fjildrôt (Rattus tiomanicus).png|center|250px]] }} De '''Maleiske fjildrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus tiomanicus''), ek wol de '''Maleiske boskrôt''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is lânseigen yn dielen fan [[Súdeast-Aazje]]. It is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de Maleiske fjildrôt as net bedrige. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Maleiske fjildrôt leit yn [[Súdeast-Aazje]] en omfiemet it [[skiereilân]] [[Malakka]] fan 'e [[Lâningte fan Kra]] oan 'e súdpunt by [[Singapoer]] ta, mei dêropta de trije westlikste [[Grutte Sûnda-eilannen]] fan 'e [[Yndyske Arsjipel]]: [[Sumatra]], [[Java]] en [[Borneo]]. Fierders komt dit bist ek foar op ferskate lytsere omlizzende eilannen, wêrûnder de eilannen yn 'e [[Strjitte Malakka]], tusken Malakka en Sumatra yn; it eilantsje [[Enggano]], súdwestlik fan Sumatra; en [[Baly]], fuort beëasten Java, dat it westlikste fan 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]] is. Ta einbeslút hearre ek [[Palawan]], yn it westen fan 'e [[Filipinen]], de eilantsjes yn 'e [[Balabacstrjitte]] tusken Palawan en Borneo, en de [[Calamianeilannen]] benoarden Palawan ta it ferspriedingsgebiet fan 'e Maleiske fjildrôt. ==Uterlike skaaimerken== De Maleiske fjildrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 14–19&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15–20&nbsp;sm en in gewicht fan 55–150&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[sturt]] is like lang of sels wat langer as it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne grut en frijwol ûnbehierre. De [[poat]]en binne breed en op 'e [[soal (anatomy)|soallen]] sitte fine ribbels foar in bettere gryp by it [[klimmen]]. De [[pels]] is glêd en leit it bist plat oer de lea, mar der sitte hjir en dêr koarte [[stikel (soölogy)|stikels]] trochhinne. Op 'e [[rêch]] en de oare boppeste lichemsdielen hat de pels in nei [[oliif (kleur)|oliif]] oerhingjende [[brune]] [[kleur]], mei dêrtrochhinne fersille langere [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]]. De sturt is ek ticht begroeid mei ienkleurich brún hier. De [[bealch]] en de oare ûnderste lichemsdielen binne [[ljochtgriis]] oant [[wyt]]. De Maleiske fjildrôt kin ûnderskaat wurde fan 'e yn itselde gebiet foarkommende [[rysfjildrôt]] (''Rattus argentiventer'') troch de effen witige bealch en om't er gjin oranje plakken oan 'e foarkant fan 'e earen hat. Fan [[Annandale's rôt]] (''Rattus annandalei'') kin er ûnderskaat wurde troch de stikels yn syn fierders glêde pels en trochdat de [[wyfke]]s minder [[oer]]en hawwe. ==Biotoop== Hoewol't dit bist de namme fan 'fjildrôt' hat, binne syn karakteristike [[biotopen]] [[tropysk reinwâld]] en [[mangrove]]wâld. Ek komt er wol foar yn [[sekundêr wâld]]. Dêrnjonken kin er ek oantroffen wurde yn iepen [[gerslân]], [[plantaazje]]s foar de produksje fan [[palmoalje]], [[savanne]]-eftige kriten en [[tunen]]. Mar [[gebou]]wen mijt er hast altyd. ==Hâlden en dragen== De Maleiske fjildrôt is in [[nachtdier]], dat him oerdeis deljout om te rêsten. Hy graaft lykwols gjin [[hoale]]n, mar bout nêsten yn 'e krunen fan [[palmbeam]]men, bewennet [[beamholte]]n of makket sels holten yn [[ferrotting|rotsjende]] omfallen [[beamstam]]men. Ek ferskûlet er him wol tusken heapen roaide stammen dy't opsteapele lizze. Yn plantaazjes bewenje yndividuën tige lytse [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't soms mar inkele njonkeninoar steande palmbeammen omfiemje kinne. De Maleiske fjildrôt hat gjin spesifike [[peartiid]], mar kin him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. [[Wyfke]]s smite dêrby nei in [[draachtiid]] fan trochinoar 22&nbsp;[[dagen]] in nêst fan 2–7&nbsp;jongen, dy't keal, [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld komme. Se ûntwikkelje har lykwols fluch en wurde mei 21–29&nbsp;dagen [[ôfwûn]]. Mei 5<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] binne de wyfkes [[geslachtsryp]]; Foar de mantsjes duorret dat oant 8<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;moanne. De Maleiske fjildrôt hat in [[libbensferwachting]] fan sa'n 2&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De Maleiske fjildrôt is in [[omnivoar]], dy't sawol [[plant]]aardich materiaal fret as [[ynsekten]] en oar lyts dierlik wrimelt. [[Frucht (plant)|Fruchten]], dy't foar in grut diel fan [[lânbougewaaks]]en komme, meitsje lykwols in grut diel fan it dieet út. Yn palmoaljeplantaazjes kin de Maleiske fjildrôt wol foar 5% fan 'e [[rispinge]] ferneatigje, en dit bist wurdt dêrom troch [[plantaazje|plantaazje-eigners]] en [[bou (lânbou)|bouboeren]] sjoen as skealik [[ûngedierte]]. De Maleiske fjildrôt leit itensfoarrieden oan ûnder bulten ôfgnabbe [[blêd (plant)|blêden]] fan [[palmbeammen]] of [[fearplanten]], en ek wol yn holten yn omfallen beamstammen. It komt foar, mar is seldsum, dat foar dat doel ek de ûndergrûnske [[hoale]]n fan oare [[echte rotten|rottesoarten]] brûkt wurde. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Maleiske fjildrôt binne ferskate soarten [[slangen]], [[ûlen]] en [[rôffûgels]]. ==Status== De Maleiske fjildrôt hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der binne foar dit bist gjin spesifike bedrigings identifisearre, útsein bestriding troch de [[minske]] fanwegen it oanfretten fan [[lânbougewaaks]]en. ==Undersoarten== De Maleiske fjildrôt wurdt anno [[2025]] beskôge in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. Der is yn dizze kontekst lykwols noch in protte ûndúdlik. Sa soene de [[populaasje (biology)|populaasjes]] op [[Malakka]], [[Sumatra]], [[Java]] en [[Borneo]] ferskillende ûndersoarten wêze kinne, of sels ferskillende [[soarte]]n. Ek is it mooglik dat beskate [[echte rotten]] dy't no as selsstannige soarten erkend wurde, yn 'e [[takomst]] ûndersoarten fan 'e Maleiske fjildrôt blike sille te wêzen. Dy twifel bestiet bygelyks oer de [[swarte Mindororôt]] (''Rattus mindorensis'') fan [[Mindoro]], de [[Simalurrôt]] fan 'e [[Simalureilannen]] en de [[Nikobarenrôt]] (''Rattus burrus'') fan 'e [[Nikobaren]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Malayan_field_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Malaiische_Feldratte ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rattus tiomanicus}} }} {{DEFAULTSORT:Maleiske fjildrot}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte rôt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] 0fw8m5xz4i4jg4j9kkqybvtavqhm2po Jeropeeske wylde kat 0 186365 1234024 1216107 2026-07-07T22:12:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234024 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Jeropeeske wylde kat |Ofbyld= [[File:Felis_silvestris_silvestris_Luc_Viatour.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis silvestris |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Jeropeeske wylde kat (Felis sylvestris).png|center|250px]] }} De '''Jeropeeske wylde kat''' of koartwei '''wylde kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis silvestris''), ek wol '''boskkat''' neamd,<ref>{{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy), s. 26.</ref> is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar yn [[Jeropa]]: fan [[Skotlân]] en it [[Ibearysk Skiereilân]] oant de eastlike [[Kaukasus]] (mar net yn [[Fryslân]]). De Jeropeeske wylde kat is oer it algemien mar in bytsje grutter en foarser as in [[hûskat]] (''Felis catus'') en is fierhinne [[kleur]]e as in [[sipertse kat]]. Hy kin dêrom maklik foar in hûskat oansjoen wurde. Jeropeeske wylde katten binne foar it meastepart [[nachtdier]]en, hoewol't se ek wol oerdeis aktyf wêze kinne yn gebieten dêr't net folle [[minsklik]]e aktiviteit is. Se hawwe in [[karnivoar]] dieet en meitsje benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse [[sûchdieren]], lykas [[kjifdieren]] en [[hazze-eftigen]], hoewol't op 'e [[grûn]] libjende of foerazjearjende [[fûgels]] en [[wetterfûgel]]s ek op it menu steane. De [[IUCN]] klassifisearret de Jeropeeske wylde kat as net bedrige. ==Taksonomy en evolúsje== De Jeropeeske wylde kat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1777]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy it bist joech, wie ''Felis silvestris'', dat letterlik "boskkat" betsjut. Neffens de útkomsten fan ûndersyk nei it [[nukleêr DNA]] fan alle soarten [[wylde katten]] soe de Jeropeeske wylde kat him tusken 1,6&nbsp;miljoen en 590.000&nbsp;[[jier]] lyn ôfspjalten hawwe fan 'e [[lêste mienskiplike foarâlder]]. Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan deselde bisten pleatst dy ôfspjalting tusken 4,1&nbsp;miljoen en 20.000&nbsp;jier lyn. Neffens ûndersyk nei it nukleêr DNA soe de Jeropeeske wylde kat it naust besibbe wêze oan 'e [[hûskat]] (''Felis catus''), mar neffens ûndersyk nei it mitogondriaal DNA is de Jeropeeske wylde kat de [[sustersoarte]] fan in kloft dy't sawol [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'') as de hûskat omfettet. [[File:Felis-silvestris-catus2.jpg|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in Jeropeeske wylde kat.]] ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Jeropeeske wylde kat beslacht grutte dielen fan it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]]. Dêrûnder is hast de hiele [[Balkan]], útsein de [[Peloponnesos]] en de [[eilannen]] yn 'e [[Egeyske See|Egeyske]], [[Ioanyske See|Ioanyske]] en [[Adriatyske See]]. Op [[Kreta]] komt wol in [[populaasje (biology)|populaasje]] foar, mar it is noch in striidkwestje oft dy wol ta de Jeropeeske wylde kat rekkene wurde moat. Yn it noarden rint de grins fan 'e fersprieding fan 'e sintrale [[Oekraïne]] fia súdeastlik [[Poalen]] oant yn eastlik en súdlik [[Eastenryk]] en it noardeasten fan [[Itaalje]]. Fierder westlik besteane trije net opinoar oanslutende ferspriedings, wêrfan't ien beheind is ta it [[Apenynsk Skiereilân]] en de twadde ta it [[Ibearysk Skiereilân]], wylst de trêde it gebiet fan sintraal [[Frankryk]] oant sintraal [[Dútslân]] beslacht. Ta dat lêste gebiet hearre ek de [[Ardinnen]] fan [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] en eastlik [[Belgje]]. Yn [[Nederlân]] wie de Jeropeeske wylde kat iuwenlang [[útstjerren (biology)|útstoarn]], mar no komt dit bist wer foar yn [[Súd-Limburch]] (benammen yn 'e [[Vijlenerbosk]]) en op 'e [[Peel]] yn it grinsgebiet fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en [[Noard-Brabân]]. Yn [[2003]] skreaune [[mammalooch]] Rogier Lange ''et al.'' dêroer yn harren ''Zoogdieren van West-Europa'': "De wylde kat is, sanet al yn Nederlân oanwêzich, dan de grins dochs ticht nei-oan kommen."<ref>{{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.</ref> Dêrnjonken waarden yn [[1999]] en [[2004]] Jeropeeske wylde katten waarnommen by [[Nimwegen]], resp. yn Noard-Brabân. It tinken is dat it dêrby om swalkers gie dy't ôfkomstich wiene út Dútslân, dêr't de [[rivier]] de [[Ryn]] in yn 'e praktyk net oer te kommen barriêre foarmet tusken de populaasjes oan 'e eastlike en westlike [[igge]]. Anno [[2021]] waard der [[fuortplanting]] fêststeld by wylde katten yn Limburch en Noard-Brabân en koe de wylde kat as fêstige yn Nederlân beskôge wurde.<ref>{{Aut|Heide, Janneke van der}}, ''Terugkeer van de Wilde Kat'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 maart 2021, s. 15.</ref> Isolearre populaasjes libje yn [[West-Jeropa]] fierders yn 'e noardlike helte fan it eilân [[Sisylje]], yn 'e [[Middellânske See]], en yn 'e [[Skotske Heechlannen]]. It ferspriedingsgebiet fan dy lêste populaasje is sterk [[habitatfragmintearring|fragmintearre]]. (Yn [[Ingelân]], [[Wales]] en súdlik [[Skotlân]] is de Jeropeeske wylde kat al iuwen lyn útstoarn.) Behalven yn Jeropa komt de Jeropeeske wylde kat ek foar yn in hûnderten [[kilometer]]s brede stripe lân by de westlike en noardlike [[kust]]en fan [[Lyts-Aazje]] lâns. Yn [[Kaukaazje]] libbet dit bist yn it [[berchtme|bercheftige]] foarlân oan 'e noardkant fan 'e [[Grutte Kaukasus]] en yn westlik en noardlik [[Transkaukaazje]], benoarden de [[Lytse Kaukasus]]. ==Uterlike skaaimerken== De Jeropeeske wylde kat liket sterk op in [[sipert]]se [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 44–67&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 25–35<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm en in gewicht fan 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–6<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[kg]]. Der is yn dizze soarte wat [[seksuele dimorfy]] oanwêzich, yn 'e sin dat de [[boarre]]n wat grutter binne as de [[poes|poezen]]. De grutste Jeropeeske wylde katten libje op it [[Ibearysk Skiereilân]], dêr't dizze bisten de grutte beholden hawwe dy't se yn 'e [[lêste iistiid]] ek yn [[Sintraal-Jeropa]] hiene. De Jeropeeske wylde kat is wat grutter as in hûskat, mar net yn sa'n mjitte dat it opfalt sûnder dat der in hûskat ta ferliking njonken sit. Hy makket de yndruk foarser boud te wêzen troch it dúdlik langere [[hier (begroeiïng)|hier]], dat in lingte fan teminsten 7&nbsp;sm hat. De [[sturt]] is faak wat koarter en hat maksimaal in lingte fan 50% fan 'e totale lichemslingte. [[File:Felis_silvestris_Kocka_divok%C3%A1_zoo_cropped.jpg|right|thumb|230px|In Jeropeeske wylde kat yn 'e [[snie]].]] De [[pels]] fan 'e Jeropeeske wylde kat fariëarret yn [[kleur]] fan [[brunich]] fia [[bêzje]] oant [[griis]], op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] belein mei 7–11 [[fertikale]] [[dûnkergrize]] of [[dûnkerbrune]] streken. Op 'e sturt sitte nei de útein ta 3–5 [[swart]]e ringen. It hier op 'e sturt stiet wat út, sadat it wol wat wei hat fan in [[plomsturt]]. Op 'e [[kiel]] sit faak in [[wite]] [[bef]]. De [[snút]], dy't frij breed is, en it [[kin]] binne witich, krekt as de [[snorhierren]]. De [[noas]] is brunich. De [[ear (anatomy)|earen]] binne, krekt as by de hûskat, trijehoekich (ynstee fan rûn), mei in dúdlik earpunt. Se lykje lytser as by de hûskat troch de gruttere lingte fan it deromhinne groeiende hier. De [[poat]]en binne yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] wat koarter as dy fan in hûskat. De lingte fan 'e [[efterpoat]] bedraacht 11–15&nbsp;sm. Der sitte fjouwer [[tean]]nen oan 'e efterpoaten en fiif oan 'e foarpoaten, allegearre tarist mei fjoerskerpe en ynlûkbere [[klau]]wen. ==Biotoop== De Jeropeeske wylde kat libbet benammen yn drûch [[bosk]]lân, sawol yn [[leafwâld]]en as [[nullewâld]]en, hoewol't leafwâlden en [[mingde wâlden]] de foarkar lykje te hawwen. Hy komt ek foar yn [[heuvel]]s en [[leechberchtme]], mar ornaris net boppe in hichte fan 500&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Fan oarsprong libbet de Jeropeeske wylde kat ek yn [[leechlân]], mar om't er [[kultuerlânskip]]pen en [[delsetting]]s mijt, sjocht men him dêr tsjintwurdich mar in bytsje mear. Wol is er soms by 't [[simmer]], ûnder ynfloed fan goed [[waar]] en in geunstige [[proai]]tichtens, noch te trappearjen op iepen [[heide]], by de rânen fan [[greide]]n lâns en op [[houtkap|kapflakten]], hast altyd yn 'e neite fan [[oerflaktewetter]]s lykas [[beken]] en [[puollen]]. [[Winter]]deis bliuwt er frijwol altyd yn 'e bosk. [[File:Die_Wildkatze_in_der_Wildnis.jpg|left|thumb|250px|In Jeropeeske wylde kat yn it wyld.]] ==Hâlden en dragen== De Jeropeeske wylde kat is in [[skouwens|skou]] bist, dat him net maklik waarnimme lit en by it minste of geringste teken fan minsklike oanwêzigens gau útpykt. Oan [[agrarysk]] wurk went er stadichoan, wêrnei't er by it leven fan bgl. in neieroan kommende [[trekker (lânbouwurktúch)|trekker]] noch wol in feilich hinnekommen siket, mar net mear yn [[panyk]] rekket. As skûlplakken wurde [[beamholte]]n, [[rots]]spjalten, gatten tusken [[beamwoartel]]s en âlde (ferlitten) [[das]]seboargen en [[wylde knyn|kninehoalen]] brûkt. De Jeropeeske wylde kat is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er op plakken dêr't er net troch [[minsklik]]e aktiviteiten fersteurd wurdt ek wol in diel fan 'e [[dei]] op 'e lapen is om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]] of te [[sinnebaaien]]. Dat is fral [[hjerst]]mis en by 't [[winter]] sa. Yn dy [[jiertiden]] komme Jeropeeske wylde katten by [[rein (delslach)|rein]] en [[mist]] sa min mooglik foar 't ljocht, en mije se yn [[heuvel]]s en [[leechberchtme]] boppedat de [[kâld]]ere noardlike en eastlike skeanten. [[Swimmen]] docht dit bist inkeld ûnfrijwillich. Jeropeeske wylde katten libje [[solitêr]] en sykje inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten op. Se binne territoriaal, yn 't bysûnder de [[wyfke]]s, en krúspunten fan paden dy't troch dizze bisten in in protte brûkt wurde en oare folle besochte plakken wurde mei klauspoaren yn it [[hout]] fan [[beam]]men en [[strûk]]en markearre. De grutte fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] bedraacht 50–300&nbsp;[[hektare|ha]] (0,05–0,3&nbsp;[[km²]]), ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en it foarkommen fan [[proai]]dieren. It territoarium is grutter as it jachtgebiet, dat inkeld de kearn fan it territoarium beslacht. Dêrbûten oerlapet it territoarium de oanbuorjende territoaria fan soartgenoaten fan it oare [[geslacht (sekse)|geslacht]]. De [[peartiid]] falt foar de Jeropeeske wylde kat fan mids [[febrewaris]] oant ein [[maart]]. Nei de [[pearing]] hat de [[boarre]] fierders neat mear mei it hiele [[fuortplanting]]sproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 61–70&nbsp;[[dagen]]. It wyfke leit yn dy tiid in itensfoarried oan troch deade proaien te ferbergjen, sadat se de jongen nei de befalling de earste tiid net lang allinnich hoecht te litten. De [[berte]] fynt plak yn in skûlplak dat gauris in rotsspjalt is of in iepen plakje middenmank opgeand [[strewelleguod]], hoewol't ek waarnommen is hoe't in plak ûnder leechhingjende [[spjirre]]tûken dêrfoar brûkt waard. It skûlplak wurdt mei drûch [[gers]] of [[skrobberheide]] beklaaid. [[File:Felis_silvestris_silvestris.jpg|right|thumb|160px|In close-up fan in Jeropeeske wylde kat.]] It wyfke kin 2–6 jongen smite, hoewol't 3–4&nbsp;jongen in gongberder oantal is. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]], en binne de earste pear [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Mei 4–5&nbsp;[[wike]]n ferhuzet de poes har jongen ien foar ien nei in oar plak ta, faak in ferlitten [[das]]seboarch of [[foks]]ehoale mei in goed jachtgebiet deunby. Mei likernôch 10&nbsp;[[wike]]n binne de jongen [[ôfwûn]] en geane se foar it earst mei op jacht, en mei likernôch 5&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se selsstannich. Yn 'e [[simmer]] is der soms noch in twadde peartiid, wêrfan't de jongen oan it begjin fan 'e [[hjerst]] te wrâld komme. Nei harren earste winter binne de jongen [[geslachtsryp]] en nimme se yn [[febrewaris]] oant [[maart]] fan it folgjende jier diel oan 'e fuortplanting, mar [[folwoeksen]]ens berikke se pas mei 2&nbsp;[[jier]]. De maksimale [[libbensferwachting]] fan 'e Jeropeeske wylde kat bedraacht 12–14&nbsp;jier. ==Fretten== De Jeropeeske wylde kat is in [[karnivoar]], dy't benammen lytsere [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]]. It giet dan fral om [[kjifdieren]], lykas de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''), de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''), de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''), de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), de [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis''), de [[brânmûs]] (''Apodemus agrarius''), de [[nôtmûs]] (''Micromys minutus''), de [[hazzemûs]] (''Muscardinus avellanarius''), de [[ikelmûs]] (''Eliomys quercinus''), de [[sânslieper]] (''Glis glis''), de [[beamslieper]] (''Dryomys nitedula''), de [[hamster]] (''Cricetus cricetus''), de [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis''), de [[eastlike fjildmûs]] (''Microtus mystacinus''), de [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis''), de [[koartearwrotmûs]] (''Microtus subterraneus''), de [[Pyreneeske wrotmûs]] (''Microtus gerbei''), de [[Provansaalske wrotmûs]] (''Microtus duodecimcostatus''), de [[Baskyske wrotmûs]] (''Microtus lusitanicus''), de [[Tatrawrotmûs]] (''Microtus tatricus''), de [[sniemûs]] (''Chionomys nivalis''), de [[reade wrotmûs]] (''Clethrionomys glareolus''), de [[wetterrôt]] (''Arvicola amphibius'') en de [[súdlike wetterrôt]] (''Arvicola sapidus''). Op guon plakken steane ek [[beamiikhoarntsjes]], lykas it (gewoane) [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris''), en [[grûniikhoarntsjes]], lykas de [[sisel]] (''Spermophilus citellus'') en it [[eksoat]]yske [[Sibearysk grûniikhoarntsje]] (''Eutamias sibiricus''), op it menu. Yn 'e [[moeras]]sen oan 'e [[igge]] fan 'e [[Prut]] (de [[rivier]] dy't de [[grins (line)|grins]] foarmet tusken [[Roemeenje]] en [[Moldaavje]]) frette Jeropeeske wylde katten ek de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). Behalven kjifdieren komme ek [[hazze-eftigen]] en [[pipermûzen]] (dy't net besibbe binne oan [[mûseftigen|mûzen en rotten]], mar oan [[mollen (famylje)|mollen]] en [[stikelbargen]]) in protte foar as [[proai]] fan 'e Jeropeeske wylde kat. De pipermûzen smeitsje blykber net lekker, want se wurde wol fongen en deade, mar net opiten. By hazze-eftigen giet it om 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), de [[hazze]] (''Lepus europaeus''), de [[Ibearyske hazze]] (''Lepus granatensis''), de [[Korsikaanske hazze]] (''Lepus corsicanus'') en yn 'e [[Alpen]] en de [[Skotske Heechlannen]] ek om 'e [[sniehazze]] (''Lepus timidus''). By pipermûzen giet it om 'e [[hûspipermûs]] (''Crocidura russula''), de [[lânpipermûs]] (''Crocidura leucodon''), de [[túnpipermûs]] (''Crocidura suaveolens''), de [[Sisyljaanske pipermûs]] (''Crocidura sicula''), de [[lytse pipermûs]] (''Sorex minutus''), de [[Alpenpipermûs]] (''Sorex alpinus''), de [[boskpipermûs]] (''Sorex araneus''), de [[twakleurige boskpipermûs]] (''Sorex coronatus''), de [[Ibearyske boskpipermûs]] (''Sorex granarius''), de [[wetterpipermûs]] (''Neomys fodiens''), de [[Mediterrane wetterpipermûs]] (''Neomys milleri'') en de [[Ibearyske wetterpipermûs]] (''Neomys anomalus''). Fierders pakke Jeropeeske wylde katten ek wolris oare lytse karnivoaren, lykas de [[murd]] (''Mustela putorius''), de [[beamotter]] (''Martes martes''), de [[stienmurd]] (''Martes foina''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''). Ynsidinteel wurde soms ek kealtsjes fan 'e [[ree]] (''Capreolus capreolus''), de [[gims]] (''Rupicapra rupicapra'') of sels fan it [[reahart]] (''Cervus elaphus'') fongen en ferslynd, hoewol't de Jeropeeske wylde kat mei sokke grutte proaien wol tsjin 'e boppegrins fan syn kinnen oan sit. Ek op 'e [[grûn]] libjende of foerazjearjende [[fûgels]] en [[wetterfûgel]]s fret er wol, lykas lytse [[sjongfûgels]], de [[fazant]] (''Phasianus colchicus''), de [[patriis]] (''Perdix perdix''), de [[merkel]] (''Fulica atra''), de [[reidhin]] (''Gallinula chloropus''), de [[bûnte reidhin]] (''Porzana porzana''), de [[brune dûkein]] (''Aythya nyroca'') en de [[eastein (fûgel)|eastein]] (''Mareca strepera''). Simmerdeis fange en frette Jeropeeske wylde katten ek wol [[fisken]] en [[rivierkreeften]]. De fisken, lykas [[forel]] (''Salmo trutta''), slane se op plakken dêr't de fisken obstakels nimme moatte mei ien poat út it wetter. Se frette ek [[ies (kadaver)|ies]], mar allinnich as it farsk is; âlder ies litte se lizze. [[File:2021-09-17_Call_of_the_Wild.jpg|left|thumb|250px|In Jeropeeske wylde kat yn [[Skotlân]].]] ==Natuerlike fijannen== De Jeropeeske wylde kat hat mar amper [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. Jonge bisten wurde soms ferslynd troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), of grutte [[ûlen]], lykas de [[oehoe]] (''Bubo bubo''). ==Status== De Jeropeeske wylde kat hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dat nimt net wei dat de stân fan dit bist sûnt de [[Midsiuwen]] oeral sterk tebekrûn is troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch de [[minske]]. Yn guon gebieten, lykas [[Nederlân]], [[Flaanderen]], [[Ingelân]], [[Wales]] en it suden fan [[Skotlân]], binne Jeropeeske wylde katten sels útrûge om't se as skealik [[ûngedierte]] beskôge waarden dat it op [[plomfee]] foarsjoen hie. Om fierdere tebekrin foar te kommen, hat dit bist no yn 'e measte [[lannen en territoaria|lannen]] in beskerme status, en teffens is it opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. Yn 'e [[Ingelske greefskippen]] [[Cornwall]] en [[Devon]] begûn yn [[2024]] in reyntroduksjeprojekt fan wylde katten út Skotlân wei, wêrby't de Jeropeeske wylde kat foar it earst yn fiifhûndert jier wer yn it wyld yn Ingelân foarkaam. ==Undersoarten== Foarhinne waarden fan 'e Jeropeeske wylde kat (''Felis silvestris'') de folgjende [[ûndersoarte]]n erkend: [[File:Кіт лісовий (Felis silvestris).jpg|right|thumb|250px|In Jeropeeske wylde kat yn in [[beam]] yn 'e [[Oekraïne]].]] *de gewoane wylde kat (''F. s. silvestris'' <small>[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777</small>) <small>(kontinintaal [[Jeropa]] en [[Sisylje]])</small> *de Ibearyske wylde kat (''F. s. tartessia'' <small>[[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1907</small>) <small>(it [[Ibearysk Skiereilân]])</small> *de Kaukazyske wylde kat (''F. s. caucasica'' <small>[[Konstantin Satûnin|Satûnin]], 1905</small>) <small>(de [[Kaukasus]] en [[Lyts-Aazje]])</small> *de [[Kretinzyske wylde kat]] (''F. s. cretensis'' <small>[[Dorothea Bate|Bate]], 1906</small>) <small>([[Kreta]])</small> *de [[Skotske wylde kat]] (''F. s. grampia'' <small>[[Gerrit Smith Miller jr.|Miller]], 1907</small>) <small>(de [[Skotske Heechlannen]])</small> Sûnt [[2017]] wurde troch de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) noch mar twa ûndersoarten as jildich beskôge: *de gewoane wylde kat (''F. s. silvestris'' <small>Schreber, 1777</small>) <small>(kontinintaal Jeropa, it Ibearysk Skiereilân, Sisylje en Skotlân)</small> *de Kaukazyske wylde kat (''F. s. caucasica'' <small>Satûnin, 1905</small>) <small>(de Kaukasus en Lyts-Aazje)</small> De status fan 'e Kretinzyske wylde kat is ûndúdlik en bliuwt in striidkwestje. It soe in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e gewoane wylde kat wêze kinne, mar ek in [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]] populaasje of in [[hybride (biology)|hybride]] fan 'e Jeropeeske wylde kat mei de [[hûskat]]. ==Keppelings om utens== *[https://www.zoogdiervereniging.nl/zoogdiersoorten/wilde-kat Side oer de Jeropeeske wylde kat op it webstee fan 'e Nederlânske ''Zoogdiervereniging''] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 194–197. Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_wildcat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis silvestris}} }} {{DEFAULTSORT:Jeropeeske wilde kat}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] lovte5ifqribmydjs4vbxm33ukz001w Martellikat 0 187069 1234087 1208181 2026-07-07T22:51:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1234087 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=martellikat |Ofbyld= [[File:Felis_lunensis.JPG|250px]] <br><small>In fragmint fan 'e [[fossilisearre]] [[ûnderkaak]] fan in martellikat yn it Paleöntologysk Museum fan [[Florâns]]. |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis lunensis |Beskriuwer, jier= [[Alessandro Martelli|Martelli]], 1906 |IUCN-status= status: status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''martellikat''' of '''Martelli's kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis lunensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist is bekend fan ferskate [[fossilen]] út [[Itaalje]] en [[Hongarije]], dy't datearje út it [[Plioseen]] en it [[Pleistoseen]]. De martellikat libbe fan likernôch 2.500.000 oant 78.000&nbsp;[[jier]] lyn. ==Taksonomy== De martellikat waard foar it earst yn [[1906]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[paleöntolooch]] en [[faksisme|faksistyske]] [[politikus]] [[Alessandro Martelli]]. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lunensis'', mar it waard letter faak nei himsels oantsjut as de martellikat of Martelli's kat. Martelli basearre him foar syn beskriuwing op in fragmintaryske [[ûnderkaak]] dy't fûn wie yn in út it [[Plioseen]] datearjende [[grûn]]laach yn 'e neite fan [[Olivola]] yn [[Toskane]]. Dat [[holotype]] is tsjintwurdich op 'e noed fan it Paleöntologysk Museum fan 'e [[Universiteit fan Florâns]]. Letter binne ferskate oare fossilen fan 'e martellikant opdobbe, sawol yn Itaalje as yn [[Hongarije]], dy't datearje út it Plioseen en it [[Pleistoseen]]. ==Evolúsje== It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''), dat omtrint 12&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ûntstie, spjalte him úteinlings op yn 'e ûnderskate [[soarte]]n wylde katten dy't hjoed de dei besteane. De martellikat, dy't him likernôch 2,5&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ûntjoech yn it [[Plioseen]], wie ien fan 'e earste moderne wylde-kattesoarten. De útkomsten fan ûndersyk nei de [[fossilen]] fan dit bist wize op 'e mooglikheid dat de tsjintwurdige [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] troch [[evolúsje]] út 'e martellikat ûntstien wêze kin. Dat hat derta laat dat de martellikat soms as in fossile [[ûndersoarte]] fan 'e Jeropeeske wylde kat behannele wurdt. ==Sjoch ek== * [[Wężekat]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Felis_lunensis ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis lunensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Hongarije]] r53n762jvagb8t9jb08s2n4xszwn08t 1234088 1234087 2026-07-07T22:51:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1234088 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=martellikat |Ofbyld= [[File:Felis_lunensis.JPG|250px]] <br><small>In fragmint fan 'e [[fossilisearre]] [[ûnderkaak]] fan in martellikat yn it Paleöntologysk Museum fan [[Florâns]]. |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis lunensis |Beskriuwer, jier= [[Alessandro Martelli|Martelli]], 1906 |IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart= }} De '''martellikat''' of '''Martelli's kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis lunensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist is bekend fan ferskate [[fossilen]] út [[Itaalje]] en [[Hongarije]], dy't datearje út it [[Plioseen]] en it [[Pleistoseen]]. De martellikat libbe fan likernôch 2.500.000 oant 78.000&nbsp;[[jier]] lyn. ==Taksonomy== De martellikat waard foar it earst yn [[1906]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[paleöntolooch]] en [[faksisme|faksistyske]] [[politikus]] [[Alessandro Martelli]]. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lunensis'', mar it waard letter faak nei himsels oantsjut as de martellikat of Martelli's kat. Martelli basearre him foar syn beskriuwing op in fragmintaryske [[ûnderkaak]] dy't fûn wie yn in út it [[Plioseen]] datearjende [[grûn]]laach yn 'e neite fan [[Olivola]] yn [[Toskane]]. Dat [[holotype]] is tsjintwurdich op 'e noed fan it Paleöntologysk Museum fan 'e [[Universiteit fan Florâns]]. Letter binne ferskate oare fossilen fan 'e martellikant opdobbe, sawol yn Itaalje as yn [[Hongarije]], dy't datearje út it Plioseen en it [[Pleistoseen]]. ==Evolúsje== It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''), dat omtrint 12&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ûntstie, spjalte him úteinlings op yn 'e ûnderskate [[soarte]]n wylde katten dy't hjoed de dei besteane. De martellikat, dy't him likernôch 2,5&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ûntjoech yn it [[Plioseen]], wie ien fan 'e earste moderne wylde-kattesoarten. De útkomsten fan ûndersyk nei de [[fossilen]] fan dit bist wize op 'e mooglikheid dat de tsjintwurdige [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] troch [[evolúsje]] út 'e martellikat ûntstien wêze kin. Dat hat derta laat dat de martellikat soms as in fossile [[ûndersoarte]] fan 'e Jeropeeske wylde kat behannele wurdt. ==Sjoch ek== * [[Wężekat]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Felis_lunensis ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis lunensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] [[Kategory:Fossyl sûchdier]] [[Kategory:Fossyl yn Itaalje]] [[Kategory:Fossyl yn Hongarije]] hnvka3645cg22w0rthmheycc34gypu7 Merriammûsgoffer 0 187466 1234103 1209625 2026-07-07T23:01:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234103 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=merriammûsgoffer |Ofbyld= [[File:Perognathus merriami merriami 668697.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Perognathus'') |Wittenskiplike namme= Perognathus merriami |Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|Allen]], 1892 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de merriammûsgoffer (Perognathus merriami).png|center|250px]] }} De '''merriammûsgoffer''' of '''Merriams mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus merriami'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''). Dit bistke komt foar yn [[Teksas]] en oanbuorjende kontreien yn [[Meksiko]] en [[Oklahoma]]. De merriammûsgoffer is in [[nachtdier]] mei in yn haadsaak [[herbivoar]] dieet. Yn 'e noardliker leine dielen fan syn [[ferspriedingsgebiet]] hâldt er mooglik in [[wintersliep]]. It bist is ferneamd nei de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]]. De [[IUCN]] klassifisearret de merriammûsgoffer as net bedrige. ==Taksonomy== De merriammûsgoffer waard yn [[1892]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Joel Asaph Allen]]. Dyselde ferneamde dit bistke nei de foaroansteande soölooch [[C.&nbsp;Hart Merriam]] ([[1855]]–[[1942]]), dy't wol de "Heit fan 'e [[Mammalogy]]" neamd wurdt. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e merriammûsgoffer leit yn it suden fan [[Noard-Amearika]]. It omfettet de sintrale en súdlike dielen fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Teksas]], mei dêropta dielen fan [[West-Teksas]] en fan 'e [[Llano Estacado]]. Dit bist ûntbrekt lykwols yn 'e [[Transpecos]] en komt yn 'e [[Teksaanske Panhandle]] inkeld foar yn 'e uterste eastlike [[grins (line)|grinskrite]]. Bûten Teksas omfettet it ferspriedingsgebiet fan 'e merriammûsgoffer yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ek sintraal [[Oklahoma]] en de eastlike râne fan 'e [[Oklahoma Panhandle]], in diel fan súdlik sintraal [[Kansas]] en de uterste súdeasthoeke fan [[Nij-Meksiko]]. Dêropta komt dit bistke ek foar yn it noardwesten fan [[Meksiko]], oarekant de [[Rio Grande]] dy't de grins mei Teksas markearret. It areaal dêre leit ynklamme tusken de [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Eastlike Sierra Madre]] en de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]]. [[File:Perognathus_merriami.png|left|thumb|180px|In merriammûsgoffer fongen om opmetten en ûndersocht te wurden.]] ==Uterlike skaaimerken== De merriammûsgoffer is in lytse [[mûsgoffer]] mei in glêde, [[side (stof)|side]]-eftige [[pels]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 5&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;sm en in gewicht fan 7–9&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mar de grutte en teffens de dûnkerens of ljochtens fan 'e pelskleuren fariëarje nei regio. De boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) hawwe in [[bêzje]] oant [[dûnkergiel]]e [[kleur]] dy't wat dûnkerder liket as er eins is trochdat de langere [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] [[swart]]e punten hawwe. De ûnderste lichemsdielen ([[snút]], [[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) binne [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt]]. De lange [[sturt]] is ûnbehierre en [[grizich]] [[rôze]], mar is fan boppen dûnkerder as fan ûnderen. ==Biotoop== Merriammûsgoffers komme foar op [[prêrje]]s mei koarte [[gers]]soarten, op [[steppe]]s en yn [[woastinige]] gebieten mei [[strewelleguod]]. ==Hâlden en dragen== De merriammûsgoffer is in [[nachtdier]], dat de [[dei]] trochbringt yn in ûndjippe [[hoale]] mei ferskate yngongen. Hy leit ûndergrûnske gongen oan troch te graven mei syn [[foarpoat]]en en de los kommende grûn fuort te skoppen mei syn [[efterpoat]]en. De frijkommen grûn spriedt er út bûten de hoale, sadat syn oanwêzigens net fan fierrens ôf al ferret wurdt troch in bulte grûn foar de yngong. De hoale hat ferskate koarte sydgongen, wêrfan't guon brûkt wurde as [[húske]], wylst oaren foar de opslach fan [[iten]] bedoeld binne. De yngong fan 'e hoale leit faak tsjin in toppe [[gers]] of in oare [[plant]] oan, mei't de [[plantewoartel|woartels]] dêrfan dan de [[ierde (grûn)|ierde]] stabilisearje. Merriammûsgoffers hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat ferskate hoalen omfettet. As men dit bistke bûtendoar oer it mad komt, ferskûlet er him soms ûnder [[rots]]en of omfallen [[meskiit]]beammen. By [[temperatuer]]en fan ûnder de 10&nbsp;[[°C]] wurde merriammûsgoffers [[slûgens|slûch]] en ynaktyf. It soe skoan kinne dat dit bistke yn guon dielen fan noardlik [[Teksas]] of yn [[Oklahoma]] in [[wintersliep]] hâldt om 'e [[kâld]]e jiertiden te oerlibjen. Dêr moat noch fierder ûndersyk nei dien wurde. As in merriammûsgoffer [[nacht]]s yn in [[fâle]] fongen wurdt, kin er de oare [[moarn (deidiel)|moarns]] [[dea]] lykje te wêzen, mar as er opwaarme wurdt, betteret dat gau wer oer. Yn Teksas falt de [[peartiid]] foar de merriammûsgoffer yn 'e perioade fan [[maart]] oant [[novimber]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 26&nbsp;[[dagen]]. In smeet bestiet ornaris út 3–6&nbsp;jongen. In [[wyfke]] kin mear as ien nêst jongen jiers smite. It is noch ûnbekend op hokker [[leeftyd]] merriammûsgoffers [[geslachtsryp]] wurde. Se hawwe yn finzenskip in maksimale [[libbensferwachting]] fan 4&nbsp;jier, mar dat sil yn it wyld perfoarst koarter wêze, mooglik omtrint 2–3&nbsp;jier. ==Fretten== It dieet fan 'e merriammûsgoffer bestiet yn haadsaak út [[sied (plant)|sieden]] fan [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], dy't op nachtlike foerazjeartrips sammele wurde en yn 'e eksterne [[wangpûde]]n, dy't as in soarte fan [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte, mei weromdroegen wurde nei de hoale. It measte fretten wurdt pas nei weromkomst yn 'e hoale bepluze, sadat dêr op 'e flier in isolearjende laach fan [[húl|hulen]] komt te lizzen. Sieden dy't foar it momint oerstallich binne, wurde opslein yn dêrfoar bestimde sydgongen fan 'e hoale. [[File:Perognathus merriami merriami 668698.jpg|right|thumb|250px|In merriammûsgoffer.]] De merriammûsgoffer yt soms ek grien [[plant]]emateriaal en [[ynsekten]]. Hy hoecht gjin [[wetter]] te drinken, mei't er alle wetter dêr't er ferlet fan hat út syn iten hellet. Merriammûsgoffers binne tige goed oan harren [[drûchte|drûge]] [[habitat]] oanpast: se [[pisje]] mar in hiel lyts bytsje, en de [[urine]] dy't derút komt, is tige konsintrearre. Yn finzenskip hat in merriammûsgoffer alris mear as fjouwer jier libbe op in dieet fan sieden sûnder ek mar in inkele drip wetter te krijen. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e merriammûsgoffer binne [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia'') en de [[hoarnûle]] (''Asio otus''), [[deidier|deifûgels]] lykas de [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus''), en [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''). Wannear't in merriammûsgoffer yn ien fâle rint mei in [[noardlike sprinkhoanmûs]] (''Onychomys leucogaster''), hat it wol kâns dat de noardlike sprinkhoanmûs de merriammûsgoffer opfret foar't de [[biolooch]] dy't de fâle pleatst hat, delkomt om te sjen wat de bringst is. It is lykwols de fraach oft soks yn it wyld ek wol in protte foarkomt, mei't de beide soarten dêr net finzen sitte yn in beheinde romte. ==Status== De merriammûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Op guon plakken is er noch oerfloedich oanwêzich, mar de ferdieling oer it ferspriedingsgebiet is ûngelikens en yn beskate kriten fragmintarysk. ==Undersoarten== Fan 'e merriammûsgoffer (''Perognathus merriami'') binne 2 [[ûndersoarte]]n bekend: *''P. m. gilvus'' <small>([[Meksiko]])</small> *''P. m. merriami'' <small>(de [[nominaat]]; [[Teksas]], [[Oklahoma]] en oanbuorjende dielen fan 'e [[Feriene Steaten]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Merriam's_pocket_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Perognathus merriami}} }} {{DEFAULTSORT:Merriammusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] tgod6q4r44d416hb1x3g1jnxt9bqj4x Noardlike sprinkhoannemûs 0 187857 1234118 1210965 2026-07-07T23:09:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234118 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=noardlike sprinkhoannemûs |Ofbyld= [[File:Onychomys leucogaster 66705623.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[sprinkhoannemûzen]] (''Onychomys'') |Wittenskiplike namme= Onychomys leucogaster |Beskriuwer, jier= [[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied-Neuwied]], 1841 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de noardlike sprinkhoannemûs (Onychomys leucogaster).png|center|250px]] }} De '''noardlike sprinkhoannemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Onychomys leucogaster'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sprinkhoannemûzen]] (''Onychomys''). Dit bistke komt foar yn in grut part fan 'e westlike [[Feriene Steaten]] en lytsere dielen fan [[Kanada]] en [[Meksiko]]. It is in bewenner fan [[drûchte|drûgere]] kriten, dêr't er [[nachtdier|nachts aktyf]] is om yn in fierhinne [[karnivoar]] dieet te foarsjen. De [[IUCN]] klassifisearret de noardlike sprinkhoannemûs as net bedrige. ==Fersprieding== De noardlike sprinkhoannemûs komt foar yn in grut gebiet yn 'e westlike helte fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], dat (frijwol) it hiele grûngebiet fan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kansas]], [[Nebraska]], [[Súd-Dakota]], [[Noard-Dakota]], [[Wyoming]], [[Utah]], [[Colorado]] en [[Nij-Meksiko]] beslacht, mei dêropta de eastlike helte fan [[Montana]], de súdlike helte fan [[Idaho]], it súdeasten fan [[Washington (steat)|Washington]], de eastlike helte fan [[Oregon]], de noardeastlike grinskrite fan [[Noardlik Kalifornje]], it noardlike twatrêdepart fan [[Nevada]], de noardlike en eastlike rânen fan [[Arizona]], it westen fan [[Oklahoma]] en de westlike râne fan [[Minnesota]]. Yn [[Teksas]] rint it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e noardlike sprinkhoannemûs troch it sintrale diel fan 'e steat, fan 'e [[Teksaanske Panhandle]] nei de legere [[Rio Grande|Delling fan 'e Rio Grande]]. Yn 'e [[Transpecos]] ûntbrekt dit bist lykwols. Bûten de Feriene Steaten komt de noardlike sprinkhoannemûs yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet ek foar yn 'e súdlike rânen fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]] en [[Saskatchewan]], en yn it uterste súdeasten fan [[Alberta]]. Yn it suden slút de fersprieding yn Teksas oan op in bykommend areaal yn it noardeasten fan [[Meksiko]], dat foar it meastepart yn 'e steat [[Tamaulipas]] leit. ==Uterlike skaaimerken== De noardlike sprinkhoannemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 6–16&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3–6&nbsp;sm en in gewicht fan 30–60&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[sturt]] is hiel koart foar in [[wrotmûseftige]], faak minder as 30% fan 'e kop-romplingte. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) [[brunich]] [[griis]] (of [[swart]], yn it uterste noardeasten fan it [[ferspriedingsgebiet]]), wylst de ûnderste lichemsdielen ([[snút]], [[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) [[wyt]] oant [[krêmkleur]]ich binne. Dêrop wiist it soartespesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] fan dit bist, ''leucogaster'', dat "wytbúk" betsjut. ==Biotoop== Noardlike sprinkhoannemûzen libje benammen yn [[drûchte|drûgere]] gebieten, lykas op [[steppe]]s en yn [[woastinen]], mar se komme ek foar yn [[prêrje]]s mei koart [[gers]] en yn [[greide]]n. By útsûndering komt men dizze bisten ek op [[ikker]]s tsjin. ==Hâlden en dragen== De noardlike sprinkhoannemûs is in [[nachtdier]] dat benammen tige aktyf is by [[tsjustermoanne]] en [[bewolke waar]]. De hiele [[nacht]] lang bringt dit bistke mei de [[snút]] omheech en de [[bek]] wiid iepen heechtoanige piiplûden fuort om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf te beakenjen. Soms assosjearret de noardlike sprinkhoannemûs him mei de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), mooglik fanwegen harren dielde foarkar foar fersteurde gebieten, om't se allebeide ûndergrûnske [[hoale]]n bewenje en omreden fan harren net-oerlaapjende dieet. Syn hoalen graaft de noardlike sprinkhoannemûs sels of stelt er fan oare, lytsere [[kjifdieren]], faak troch de oarspronklike eigner op te fretten. Ien noardlike sprinkhoannemûs hat ferskate hoalen yn gebrûk, dy't elts foar in beskaat haaddoel bedoeld binne. De nêsthoale is wêr't dit bist de [[dei]] rêstend trochbringt, nei't er de yngong tichtstoppe hat om 'e [[hjittens]] bûtendoar te hâlden. In flechthoale, mei in gong dy't mei in hoeke fan 45° oant 25&nbsp;[[sm]] ûnder de grûn liedt, tsjinnet foar in flugge ûntsnapping oan [[rôfdier]]en. De opslachhoale is foar it oanlizzen fan in itensfoarrie, besteande út lang hâldbere [[sied (plant)|sieden]]. En beakenhoalen wurde folle mei útskiedings út [[klier]]en wêrmei't de grins fan it territoarium ôfset wurdt. De [[peartiid]] rint foar de noardlike sprinkhoannemûs fan mids [[july]] oant mids [[desimber]]. Mei't de [[draachtiid]] 32–47&nbsp;[[dagen]] duorret, wurde de jongen [[berne]] tusken [[septimber]] en [[febrewaris]]. It [[mantsje]] foerazjearret foar it [[wyfke]] salang't sy [[drachtich]] is, en helpt dêrnei om 'e jongen grut te bringen. [[Wyfke]]s smite 2–3&nbsp;nêsten [[jier]]s, dy't elts út 2–7, mar trochinoar 4&nbsp;ûnderskate jongen besteane. Dy komme keal, [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld, en binne yn 't earstoan foar fersoarging folslein ôfhinklik fan 'e [[âlden]]. By de berte weagje se likernôch 3&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mei 3&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne sawol de mantsjes as de wyfkes [[geslachtsryp]], mar de [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht ek mar inkele moannen, dat in hiel soad noardlike sprinkhoannemûzen komme foar har [[dea]] net iens oan [[fuortplanting]] ta. [[File:Onychomys leucogaster ruidosae 347651.jpg|right|thumb|250px|In noardlike sprinkhoannemûs.]] ==Fretten== Oars as de measte [[wrotmûseftigen]] hat de noardlike sprinkhoannemûs in fierhinne [[karnivoar]] dieet, dat bestiet út [[ynsekten]] en oar lyts [[wringeleas]] [[dierte]] (wêrûnder [[skorpioenen]]), mar ek út lytse wrotmûseftigen en [[mûseftigen]] en sels [[slangen]]. De noardlike sprinkhoannemûs fret ek wol [[plant]]aardich guod, mar it komt mar selden foar dat soks oan in fjirdepart fan it totale dieet takomt. Plantaardich materiaal wurdt benammen om [[midwinter]] hinne fretten. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e noardlike sprinkhoannemûs binne [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), en [[haukfûgels]] lykas de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), mar ek de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en ferskate [[soarte]]n [[slangen]], lykas de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis''), de [[Grutte-Dobberattelslange]] (''Crotalus lutosus''), de [[westlike rattelslange]] (''Crotalus oreganus'') en de [[Teksaanske rattelslange]] (''Crotalus atrox''). ==Sykten== Noardlike sprinkhoannemûzen hawwe soms wol 57 ûnderskate [[soarte]]n [[flieën]], wêrfan't in grut diel [[fektor (epidemiology)|fektoaren]] binne fan 'e [[pestbaktearje]] (''Yersinia pestis''). Mei't dizze bisten nauwe omgong hawwe mei de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), wurdt de noardlike sprinkhoannemûs beskôge as in wichtige oarsaak fan it yn stân bliuwen fan 'e pest as endemyske sykte mank de [[prêrjehûnen|prêrjehûnepopulaasje]]. ==Status== De noardlike sprinkhoannemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== De noardlike sprinkhoannemûs wurdt beskôge as in [[monotypyske soarte]], wat ynhâldt dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_grasshopper_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Nördliche_Grashüpfermaus ''Eizelnachweise'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Onychomys leucogaster}} }} {{DEFAULTSORT:Noardlike sprinkhoannemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Sprinkhoannemûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 3qarflglb2hu5j65bcn6frytc1ylhdp Moeraskat 0 188252 1234109 1213888 2026-07-07T23:04:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234109 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=moeraskat |Ofbyld= [[File:FelisChausMunsiari1.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') |Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') |Wittenskiplike namme= Felis chaus |Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de moeraskat (Felis chaus).png|center|250px]] }} De '''moeraskat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis chaus''), ek wol de '''reidkat''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar yn [[West-Aazje|West]]-, [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]-, [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], en teffens yn dielen fan [[Egypte]], [[Kaukaazje]] en de [[Koeban (regio)|Koeban]]. Sa't de namme al seit, is de moeraskat fral thús yn [[sompe]]n en oare [[wetland]]s. It is in [[solitêr]] libjend [[deidier]] mei in foar it meastepart [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en [[hazze-eftigen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de moeraskat as net bedrige. ==Taksonomy== De earste kear dat in moeraskat oan in [[wittenskip]]lik ûndersyk ûnderwurpen waard, wie yn [[1776]], doe't de [[Baltyske Dútsers|Baltyske Dútser]] [[Johann Anton Güldenstädt]] in eksimplaar fong en deade oan 'e [[rivier]] de [[Terek (rivier)|Terek]] yn 'e [[Koeban (regio)|Koebanregio]] fan súdlik [[Jeropeesk Ruslân]]. Güldenstädt naam diel oan in [[ekspedysje]] dy't dat gebiet fan [[1768]] oant [[1775]] yngeand ferkende yn opdracht fan [[tsarina]] [[Katarina de Grutte]]. Syn beskriuwing miste lykwols in korrekte [[wittenskiplike namme|binomiale namme]], mei't er it bist ''Felis auriculus apice nigro barbatis'' neamde en op in oare plak ''chaus'', mar nearne oantsjutte mei in twaliddige namme. Hoewol't Güldenstädt lang as de formele auteur (beskriuwer) te boek stie, waard dat yn 'e [[1920-er jierren]] ynlutsen, nei't [[Paul Matschie]] (yn [[1912]]) en [[Joel Asaph Allen]] (yn [[1920]]) dêr om boppeneamde reden protest tsjin oantekene hiene. Sûnt wurdt ornearre dat de earste jildige wittenskiplike beskriuwing fan 'e moeraskat, wêryn't it bist oantsjut waard as ''Felis chaus'', yn [[1777]] ferskynde fan 'e hân fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]]. [[File:ChausCaudatusWolfSmit.jpg|left|thumb|250px|In yllustraasje fan 'e moeraskat út [[1874]] troch [[Joseph Smit]].]] Yn 'e neifolgjende jierren waard in grut tal moeraskatten út it mânske [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist beskreaun as selsstannige soarten. Foarbylden binne ''Felis affinis'' ([[John Edward Gray]], [[1830]]), ''F.&nbsp;kutas'' ([[John Thomas Pearson]], [[1832]]), ''Lynchus erythrotus'' ([[Brian Houghton Hodgson]], [[1836]]), en ''F.&nbsp;jacquemontii'' ([[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire]], [[1844]] út ûnderskate dielen fan [[Britsk-Ynje]], en ''F.&nbsp;ruppellii'', letter omneamd ta ''F.&nbsp;nilotica'' ([[Johann Friedrich von Brandt]], [[1832]]) út [[Egypte]]. De [[Ruslân|Russyske]] [[biolooch]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Nikolaj Severtsov]] sloech yn [[1858]] foar en fier in nij [[skaai (taksonomy)|skaai]] yn foar de moeraskatten, dat er ''Catolynx'' neame woe. De [[Eastenryk]]ske biolooch [[Leopold Fitzinger]] woe it bist yn [[1869]] omneame ta ''Chaus catolynx''. De [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]], dy't yn [[1917]] de klassifikaasje fan 'e kateftigen op 'e nij beseach, pleatste de groep moeraskatten lykwols yn it skaai fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Yn 'e [[1930-er jierren]] weefde er boppedat ôf mei in protte oant dy tiid as selsstannige soarten beskôge moeraskatten, en dejingen dy't oerbleaune, dielde er yn as [[ûndersoarte]]n fan 'e moeraskat. ==Fersprieding== De moeraskat hat in grut [[ferspriedingsgebiet]], dat him útwreidet fan 'e [[Sahara]] en de kust fan 'e [[See fan Marmara]] yn it westen oant súdlik [[Fjetnam]] yn it easten. Yn 'e westlike helte fan it areaal is de fersprieding diskontinu en sterk fragmintearre. Yn [[Egypte]] binne der [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn 'e [[Nyl]]delling, by de kust fan 'e [[Middellânske See]] lâns en yn [[Balaat]] en [[Kasr Farafra]], twa [[oäze]]s yn 'e Sahara. Ek yn 'e westlike en noardlike dielen fan [[Lyts-Aazje]] besteane ferskate isolearre populaasjes. In grutter ferspriedingsgebiet beslacht de kust fan 'e [[Levant]] fan [[Adana]] yn [[Turkije]] oant [[Jericho]] yn [[Palestina]]. Yn [[Irak]] komme moeraskatten foar yn it streamgebiet fan 'e [[rivier]]en de [[Eufraat]] en de [[Tigris]], en yn [[Kaukaazje]] libje se by de kust fan 'e [[Kaspyske See]] lâns, besuden de [[Lytse Kaukasus]] en tusken de Lytse en de [[Grutte Kaukasus]] yn. It areaal by de Kaspyske See lâns folget de kust nei it noarden yn 'e [[Koeban (regio)|Koeban]] fan súdlik [[Ruslân]] oant en mei de [[Wolga]]mûning yn 'e [[Kaspyske Lichte]]. [[File:FelisChausMunsiari2.jpg|right|thumb|250px|In moeraskat giet der eefkes by lizzen.]] Fierder eastlik komt de moeraskat foar fyn noardik [[Iraan]], by de súdkust fan 'e Kaspyske See lâns, mar ek yn it [[Sagrosberchtme]] yn it westen fan dat lân, en yn it suden, deunby de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] lâns. Yn [[Sintraal-Aazje]] folget de fersprieding fan 'e moeraskat de rin fan 'e rivieren de [[Syr Darja]] en de [[Amû Darja]] fan har [[mûning]]s yn 'e [[Aralmar]] nei it súdeasten ta, en yn [[Tadzjikistan]] de [[Vachsj (rivier)|Vachsj]], in [[sydrivier]] fan 'e Amû Darja, nei it noardeasten ta oant foarby de [[haadstêd]] [[Dûsjanbe]]. De [[Kopet Dag]] en oanbuorjende [[berchtme]]n op 'e [[grins (line)|grins]] fan Iraan en [[Turkmenistan]] hearre ta it areaal, en teffens dielen fan westlik en sintraal [[Afganistan]]. Fan 'e [[Yndus]]delling yn [[Pakistan]] ôf is it ferspriedingsgebiet fan dit bist fierhinne oaniensletten. It omfiemet dêrwei it hiele [[Yndysk subkontinint]] besuden de [[Himalaya]], útsein it tichtstbefolke diel fan 'e [[Ganges-Brahmaputradelta]] yn [[Banglades]]. In isolearre populaasje libbet op it eilân [[Sry Lanka]], foar de súdpunt fan [[Yndia]]. De moeraskat komt ek foar yn it súdlike part fan [[Sina]], yn 'e [[provinsje]]s [[Yunnan]] en [[Guizhou]] en yn 'e [[autonome regio]] [[Guangxi]]. It eastlikste part fan it ferspriedingsgebiet bestiet út 'e leechleine dielen fan [[Súdeast-Aazje]], wêrûnder it streamgebiet fan 'e [[Irrawaddy]] en it noardlike part fan [[Tenasserim]] yn [[Birma]], it [[leechlân]] fan 'e [[Menam (rivier)|Menam]] yn [[Tailân]] en de ûnderrin fan 'e [[Mekong]] yn [[Laos]], [[Kambodja]] en súdlik [[Fjetnam]]. [[File:Jungle_Cat_on_tree_at_Sundarban,_West_Bengal,_India.jpg|left|thumb|180px|In moeraskat yn in [[beam]] yn 'e [[Sundarbans]] (de [[sompe]]n fan 'e [[Ganges-Brahmaputradelta]]) yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[West-Bingalen]].]] ==Uterlike skaaimerken== De moeraskat is de grutste fan 'e libbene [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 59–76&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 20–31&nbsp;sm. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht krapoan 36&nbsp;sm en it gewicht berint 2–16&nbsp;[[kg]]. Grutte en gewicht binne oer it mânske [[ferspriedingsgebiet]] tige fariabel; de westlikste [[populaasje (biology)|populaasjes]] binne it grutst en swierst, mar de bisten belúnje almar mear neigeraden dat men fierder nei it easten ta komt. [[Biologen]] skriuwe dat ferskil ta oan 'e gruttere [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] dy't de moeraskat yn it easten fan oare [[lytse katten]] ûnderfynt. De moeraskat fertoant in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[poes|poezen]] lytser en lichter binne as de [[boarre]]n. Wat it stal oangiet, hat de moeraskat foar in [[wylde katten|wylde kat]] tige lange [[skonk]]en yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[kop]] is lang en smel, mei in [[wite]] [[snút]], en de [[eagen]] binne [[giel]]. De deun byinoar steande [[ear (anatomy)|earen]] binne grut en puntich, mei in lingte fan 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–8&nbsp;sm en in lyts [[eartoefke]] fan [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] op 'e punt. De [[pels]] is oer it algemien effen [[sân (kleur)|sânkleurich]], [[read|rodzich]] [[brún]] of [[griis]], sûnder spikkels of streken, útsein op 'e binnenkant fan 'e [[foarpoat]]en, dy't 4–5 dûnkere ringen hawwe. Oan 'e bûtenkant fan 'e poaten binne dy mar dizenich sichtber. Jongkatsjes hawwe wol streken en spikkels, in patroan dat har in bettere [[skutkleur]] jout, en it kin foarkomme dat [[folwoeksen]] bisten guon fan dy spikkels en streken behâlde. Fan it [[Yndysk subkontinint]] binne ek [[albinisme|albinistyske]] (hielendal wite) en [[melanisme|melanistyske]] (hielendal swarte) eksimplaren bekend. By guon wite moeraskatten út 'e [[Westlike Ghats]] ûntbrekke de [[read]]e eagen dy't in skaaimerk fan echte albino's binne, en de útkomsten fan in ûndersyk út [[2014]] wiisden derop dat by dy bisten de pelskleur wolris in gefolch fan [[yntylt]] wêze kinne soe. [[File:Jungle_Cat_near_Thol_Bird_Sanctuary,_Mehsana,_Gujarat_India.jpg|right|thumb|180px|In moeraskat yn 'e neite fan it [[Fûgelreservaat Thol]] yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Gûdjarat]].]] ==Biotoop== Sa't de namme fan it bist al oanjout, komt de moeraskat benammen foar yn [[moeras]]sen en oare [[wetland]]s, mar ek by de [[see]]kust lâns en oan 'e [[igge]]n fan [[swiet wetter|binnenwetter]]s, lykas [[rivier]]en, [[beken]], [[mar]]ren en [[puollen]]. Mar moeraskatten kinne har ek ridlik maklik oanpasse oan in protte oare [[biotopen]], wêrûnder [[berchtme]]n en iepen [[flakte]]n dy't begroeid binne mei lang [[gers]]. Yn 'e [[Himalaya]] komt dit bist foar oant in hichte fan 3.300&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. [[Tropysk reinwâld]] en oarsoartige [[bosk]]en moat de moeraskat net folle fan hawwe, mar oan [[kultuerlânskip]]pen kin er him wol oanpasse. Sa komt er ek geregeldwei foar op [[bou (lânbou)|boulân]] beplante mei [[beane]] en oare [[griente]]n, en op [[sûkerreid]][[plantaazje]]s. ==Hâlden en dragen== It [[hâlden en dragen]] fan 'e moeraskat is anno [[2025]] noch net yngeand bestudearre. Lykas de measte [[kateftige]]n is it in [[solitêr]] libjend bist, dat inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten opsiket. De iennichste promininte ynteraksje oer de langere termyn tusken ferskillende moeraskatten liket de relaasje tusken in mem en har jongen te wêzen. Moeraskatten hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se ôfsette mei [[rookflagge]]n troch foarwerpen mei [[urine]] te besproeien of de [[kop]] derby lâns te wriuwen. As in moeraskat in bedriging gewaar wurdt (dy't net sa grut is dat er daliks útnaaie moat om te oerlibjen), [[stim|fokalisearret]] er foar't er oanfalt. Dat [[lûd]] klinkt as in soarte fan [[brullen]] yn it lyts, in gedrach dat foar in [[lytse katten|lytse kat]] hiel ûngewoan is. It [[miaukjen]] fan 'e moeraskat is ek oansjenlik leger fan toan as dat fan 'e [[hûskat]] (''Felis catus''). De moeraskat is ornaris in [[deidier]] dat by deiljocht [[jacht (aktiviteit)|jaget]] en him [[nacht]]s [[sliep|deljout]]. Syn aktiviteit belunet oer it algemien neigeraden dat de dei [[waarm]]er wurdt, en it hjitste part fan 'e dei bringt er, fral by 't [[simmer]], faak rêstend troch yn it [[skaad]] fan [[strewelleguod]], lang [[gers]] of yn 'e ferlitten ûndergrûnske [[hoale]] fan bygelyks in [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''). Op [[winter]]dagen geane moeraskatten lykwols gauris lizzen te [[sinnebaaien]]. Nei skatting lizze se by de jacht 3–6&nbsp;[[km]] deis ôf, mar dat fariëarret sterk en is ôfhinklik fan 'e beskikberens fan [[proai]]dieren yn it oanbelangjende gebiet. [[File:Jungle_Cat_Felis_Chaus_Sundarbans_India_30.12.2014.jpg|left|thumb|250px|In rêstende moeraskat op it [[hjittens|hjitst]] fan 'e dei.]] Moeraskatten jeie troch har proai te beslûpen, wêrby't se yn hege mjitte fertrouwe op har skerpe [[rooksin]] en [[gehoar]]. Krekt as de [[karakal]] (''Caracal caracal'') kinne se heech yn 'e loft [[springe]] om mei de [[foarpoat]]en opfleande fûgels te gripen. Se kinne ek tige goed [[klimme]], en [[draven]]d leit har [[faasje|maksimumfaasje]] op 32&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Se binne net twer fan [[wetter]], sa't in protte kateftigen binne, en [[dûken|dûke]] der samar yn om in [[fisk]] te fangen. Se binne effisjinte [[swimmer]]s, dy't soms wol 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[km]] yn it wetter ôflizze kinne. De [[peartiid]] falt foar de moeraskat yn 'e perioade fan [[jannewaris]] oant en mei [[maart]]. Yn dy tiid fine der tusken [[boarre]]n lûdroftige gefjochten plak om [[dominânsje (biology)|dominânsje]]. De [[maartsk]]ens fan 'e [[poes]] duorret likernôch 5&nbsp;[[dagen]]. By de [[pearing]] giet it net sêftsinnich om en ta. De boarre efterfolget de poes, byt har yn it [[nekfel]] en hâldt har stevich fêst wylst er har bespringt. De poes bringt gjalpjende lûden fuort ûnder de [[koïtus]] en reägearret nei ôfrin mei ôfkear op 'e boarre, dy't dêrnei syn eigen wegen wer giet en fierders neat mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen hat. Alteast, sa giet dat yn it wyld. Yn finzenskip, as de boarre yn itselde ferbliuw holden wurdt as de poes mei har jongen, stelt er him lykwols tige beskermjend op foar syn jongen oer. De [[draachtiid]] duorret 63–68&nbsp;dagen, wêrnei't de poes tusken [[maart]] en [[juny]] 1–5, mar yn 'e regel 2–3&nbsp;jongkatsjes smyt. Dat bart yn in yn 't foar reemakke nêst yn in ferlitten ûndergrûnske hoale, in [[beamholte]] of in [[reid]]bêd, dat beklaaid wurdt mei losroppe [[gers]]. Moeraspoezen kinne jiers twa nêsten jongen smite. De jongkatsjes weagje by de [[berte]] 43–55&nbsp;[[gram (gewicht)|g]], mar binne yn it wyld ornaris folle lytser en lichter as yn finzenskip. Se binne yn 't earstoan [[blinens|blyn]] en alhiel helpleas. De [[each]]jes geane mei 10–13&nbsp;dagen iepen, en mei likernôch 90&nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Mei rûchwei in healjier begjinne de jongen foar it earst har eigen proaien te fangen en mei 8–9&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] geane se by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen. Sawol boarren as poezen binne mei 1&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] fan 'e moeraskat bedraacht yn finzenskip 15–20&nbsp;jier, mar leit yn it wyld grif in stik leger. [[File:FelisChausMunsiari3.jpg|right|thumb|250px|In moeraskat op [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]] ==Fretten== Moeraskatten binne foar it meastepart [[karnivoar]]en, dy't benammen lytse [[sûchdieren]] frette, lykas [[kjifdieren]] en [[hazze-eftigen]]. By in ûndersyk yn it [[Yndia]]aske [[Tigerreservaat Sariska]] yn [[2004]] waard fêststeld dat kjifdieren 95% fan it dieet fan 'e pleatslike moeraskatten útmakken. Mar ek lytsere [[fûgels]], [[kikkerts]], [[fisk]]en, [[ynsekten]] en lytse [[slangen]] steane op it menu. De [[proai]] weaget oer it algemien minder as 1&nbsp;[[kg]], mar soms wurde sels jonge [[gazelle]]n pakt. Wat syn [[iten]]skar oanbelanget, is de moeraskat opmerklik mank de [[lytse katten]], om't er foar in diel in [[omnivoar]] is. Fral by 't [[winter]] fret er gauris [[frucht (plant)|fruchten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e moeraskat binne gruttere [[lânrôfdier]]en, lykas it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[tiger]] (''Panthera tigris''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''), de [[lippebear]] (''Melursus ursinus''), de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[goudjakhals]] (''Canus aureus''), mar ek de [[fiskjende kat]] (''Prionailurus viverrinus''), dy't rûchwei fan deselde grutte as de moeraskat is, en grutte [[rôffûgels]] en [[slangen]]. De goudjakhals is yn 't bysûnder in wichtige [[konkurrinsje (biology)|konkurrint]] fan 'e moeraskat. ==Status== De moeraskat hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is de moeraskat opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat de ynternasjonale [[hannel]] ferbiedt yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. De moeraskat hat in beskerme status yn [[Banglades]], [[Birma]], [[Yndia]], [[Iraan]], [[Israel]], [[Pakistan]], [[Sina]], [[Tadzjikistan]], [[Tailân]] en [[Turkije]], dêr't er ûnder gjin betingst op [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde mei. Mar yn [[Bûtan]], [[Fjetnam]], [[Georgje]], [[Laos]], [[Libanon]], [[Nepal]] en [[Sry Lanka]] genietet dit bist bûten [[natoergebiet|natoerreservaten]] om gjin inkele beskerming. [[File:20120219_Olmense_Zoo_(65).jpg|left|thumb|250px|In moeraskat yn 'e [[dieretún]] [[Pakawi Park]] yn it [[Flaanderen|Flaamske]] [[Olmen]].]] De moeraskat hat te lijen ûnder [[habitatferlies]] troch it [[drûchlizzing (polder)|drûchlizzen]] fan [[sompe]]n en [[wetland]]s, de oanlis fan [[keardaam|keardammen]], [[yndustrialisearring]], [[urbanisearring]] en [[miljeufersmoarging]]. [[Streuperij]] is ek in bedriging, benammen yn [[Turkije]], [[Iraan]], [[Afganistan]] en [[Súdeast-Aazje]]. Yn dy lêste regio wurdt de seldsumens fan 'e moeraskat mooglik feroarsake troch it hege nivo fan streuperij. [[Yndia]] wie lange tiid de grutste [[eksport]]eur fan [[pelzen]] fan 'e moeraskat oant op dy [[hannel]] yn [[1979]] it near lein waard. Yn [[Kaukaazje]] en de [[Koeban (regio)|Koeban]] komt de moeraskat tsjintwurdich noch mar kwealk foar. Yn it [[Natoerreservaat Astrachan]], yn 'e [[Wolgadelta]], binne al sûnt de [[1980-er jierren]] gjin eksimplaren fan dizze soarte mear waarnommen. Yn [[Jordaanje]] is de moeraskat ek frijwol [[útstjerren (biology)|útstoarn]]; de delgong wurdt dêr benammen feroarsake troch de útwreiding fan 'e [[bou (lânbou)|bougrûn]] yn 'e streamgebieten fan 'e [[rivier]]en de [[Jarmûk (rivier)|Jarmûk]] en de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]]. [[Boer]]en hawwe it dêr foar de moade en [[fergiftiging|fergiftigje]] moeraskatten om't de bisten it foarsjoen hawwe soene op [[plomfee]]. ==Undersoarten== Yn it [[ferline]] waarden der in protte [[ûndersoarte]]n fan 'e moeraskat (''Felis chaus'') erkend. Yn [[2005]] namen de auteurs fan it foaroansteande wurk ''[[Mammal Species of the World]]'' noch 10&nbsp;ûnderskate ûndersoarten yn har beskriuwing fan 'e moeraskant op. Mar de gesachhawwende Taakgroep oangeande de Yndieling fan Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) tinne dat oantal yn [[2017]] út ta noch mar 3: *de Efteryndyske moeraskat (''F. c. fulvidina'' <small>([[Oldfield Thomas|Thomas]], 1929</small>) <small>([[Súdeast-Aazje]])</small> *de Foaryndyske moeraskat (''F. c. affinis'' <small>([[John Edward Gray|Gray]], 1830</small>) <small>(it [[Yndysk subkontinint]] en [[Sry Lanka]])</small> *de gewoane moeraskat (''F. c. chaus'' <small>([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Egypte]], de [[Levant]], [[Lyts-Aazje]], [[Mesopotaamje]], [[Kaukaazje]], de eastlike [[Koeban (regio)|Koeban]], [[Iraan]] en [[Sintraal-Aazje]])</small> Yn 'e nije yndieling binne ''F.&nbsp;c.&nbsp;kutas'', ''F.&nbsp;c.&nbsp;kelaarti'', ''F.&nbsp;c.&nbsp;prateri'' en ''F.&nbsp;c.&nbsp;valbalala'' [[jonger synonym|jongere synonimen]] fan ''F.&nbsp;c.&nbsp;affinis'', wylst ''F.&nbsp;c.&nbsp;furax'', ''F.&nbsp;c.&nbsp;nilotica'', ''F.&nbsp;c.&nbsp;mainamah'' en ''F.&nbsp;c.&nbsp;oxiana'' synonimen fan ''F.&nbsp;c.&nbsp;chaus'' binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jungle_cat ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Felis chaus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wylde kat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] iddmf2zpgo759g1pobfxx50gdsbxs6j Meksikaanske stikelmûsgoffer 0 188645 1234100 1213865 2026-07-07T22:59:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234100 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Meksikaanske stikelmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Heteromys_irroratus_texensis.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') |Wittenskiplike namme= Heteromys irroratus |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1868 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Meksikaanske stikelmûsgoffer (Heteromys irroratus).png|center|250px]] }} De '''Meksikaanske stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys irroratus''; foarh. ''Lyomys irroratus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn sintraal en noardeastlik [[Meksiko]] en de súdpunt fan [[Teksas]]. It is in bewenner fan [[drûchte|drûge]], mei fersille boskjes [[strewelleguod]] begroeide [[biotopen]]. De Meksikaanske stikelmûsgoffer is in [[nachtdier]] mei in [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Taksonomy== De Meksikaanske stikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1868]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]]. It bistke waard foarhinne yndield yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Liomys'', mar dat waard yn [[2007]] gearfoege mei de [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') om't út nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] bleken wie dat dat skaai [[parafyly|parafyletysk]] (en dus ûnjildich) wie. ==Fersprieding== De Meksikaanske stikelmûsgoffer is [[endemysk]] yn dielen fan [[Meksiko]] en de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Teksas]]. Yn Meksiko komt dit bistke foar yn it [[Heechlân fan Meksiko]], yn it sintrale diel fan it lân, mei útrinners yn trije rjochtings: nei it noardwesten, yn 'e [[Westlike Sierra Madre]], nei it súdeasten, oan [[Zapotitlán]] ta yn 'e dielsteat [[Oaxaca]], en nei it noardeasten, fia de [[Eastlike Sierra Madre]] en it [[leechlân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]] oant de [[Rio Grande]], dy't de [[grins (line)|grins]] mei de Feriene Steaten foarmet. Oarekant dy [[rivier]] heart ek it uterste suden fan Teksas, de omkriten fan [[Brownsville (Teksas)|Brownsville]] en [[Harlingen (Teksas)|Harlingen]], noch ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist. [[File:Heteromys irroratus 81774423.jpg|left|180px|thumb|In Meksikaanske stikelmûsgoffer.]] ==Uterlike skaaimerken== Der binne sân ferskillende [[ûndersoarte]]n fan 'e Meksikaanske stikelmûsgoffer (sjoch: [[#Undersoarten|§&nbsp;Undersoarten]]), en der besteane oansjenlike ferskillen op it mêd fan [[kleur]] en grutte tusken de ûnderskate [[populaasje (biology)|populaasjes]]. De Guerrerostikelmûsgoffer (''Heteromys irroratus guerrerensis'') is it grutst, en de westlike Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. jaliscensis'') is it lytst. Oer it algemien kin lykwols steld wurde dat de Meksikaanske stikelmûsgoffer in middelgrutte [[stikelmûsgoffer]] is, mei in kop-romplingte fan likernôch 12,5&nbsp;[[sm]] foar [[mantsje]]s en 11,9&nbsp;sm foar [[wyfke]]s. De [[sturt]] is yn lingte sterk fariabel en mjit 9,6–16,9&nbsp;sm, wylst it gewicht 34–50&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] bedraacht. De [[ear (anatomy)|earen]] binne frij grut foar in [[mûsgoffer]], mei in lingte fan 1,2–1,5&nbsp;sm, wylst de [[efterpoat]] 2,3–3,7&nbsp;sm mjit. De [[pels]] bestiet út sêfte [[hier (begroeiïng)|hierren]] en stive [[stikel (soölogy)|stikels]] trochinoarhinne, mar om't de hierren plat lizze, falle de stikels nammenste mear op. De boppeste dielen fan 'e [[kop]] en it [[lichem (biology)|lichem]] binne [[grizich]] [[brún]], en de ûnderste lichemsdielen hawwe in [[wyt|witige]] kleur. De beide kleurflakken wurde faninoar skaat troch in [[rôze|rôzige]] of [[bêzje]] line dy't fan foarren nei efteren oer de [[side (anatomy)|siden]] rint. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e [[poat]]sjes binne behierre. By healwoeksen eksimplaren binne de boppeste lichemsdielen hielendal griis, en by harren ûntbrekke de stikels noch, dy't pas letter troch it hier hinne groeie. ==Biotoop== Meksikaanske stikelmûsgoffers jouwe de foarkar oan [[steppe]] en [[drûchte|drûge]] kriten dy't begroeid binne mei hjir en dêr in klútsje opgeand [[strewelleguod]]. Se komme lykwols ek foar yn [[wâld]]gebieten, lykas de [[dizewâld]]en yn 'e [[Súdlike Sierra Madre]]. Wat hichte oanbelanget, rint de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] útinoar fan [[seenivo]] oant 3.500&nbsp;[[meter|m]] dêrboppe. Yn kontreien dêr't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e Meksikaanske stikelmûsgoffer dy fan 'e besibbe [[bûnte stikelmûsgoffer]] (''Heteromys pictus'') oerlapet, libbet de Meksikaanske stikelmûsgoffer yn 'e drûgere, heger leine dielen, wylst de bûnte stikelmûsgoffer him beheint ta de leger leine en relatyf wietere parten fan it [[lânskip]]. Hoewol't de Meksikaanske stikelmûsgoffer fan drûge gebieten hâldt, kin er net alhiel sûnder wetter; dêrom ûntbrekt er ornaris yn kriten dy't [[jier]]s minder as 500&nbsp;[[mm]] [[rein (delslach)|rein]] krije. ==Hâlden en dragen== De Meksikaanske stikelmûsgoffer is in [[nachtdier]] dat op 'e [[grûn]] libbet en ûndergrûnske [[hoale]]n graaft om 'e [[dei]] rêstend yn troch te bringen. De yngongen dêrfan wurdt [[kamûflearre]] mei [[blêd (plant)|blêden]] en oar [[plant]]aardich restmateriaal. Meksikaanske stikelmûsgoffers hâlde gjin [[wintersliep|winter]]- of [[simmersliep]], mar binne it hiele jier rûn aktyf. Dit bist hat fjouwer ûnderskate foarmen fan [[fuortbeweging]]: [[rinnen]], [[draven]], [[fjouwerjen]] en as fluchste foarm in [[kangoeroes|kangoeroe]]-eftige manear fan [[springen]], wêrmei't er yn ien [[sekonde]] 1<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub> &nbsp;[[meter|m]] ôflizze kin. Meksikaanske stikelmûsgoffers libje nei alle gedachten benammen [[solitêr]]. Se hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar kinne har it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. Dat sein hawwende moat oantekene wurde dat him fan [[augustus]] oant en mei [[novimber]] in pyk yn 'e fuortplanting foardocht. Dizze bisten binne [[polygyn]] yn 'e sin dat [[mantsje]]s mei ferskate [[wyfke]]s [[pearje]], mar wyfkes (ynsafier bekend) mar mei ien mantsje. De [[draachtiid]] duorret likernôch 35&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke yn har nêsthoale 2–8, mar ornaris 4–5&nbsp;jongen smyt. Dy komme keal en [[blinens|blyn]] te wrâld en binne yn 't earstoan folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Mei hoefolle dagen oft de jongen [[ôfwûn]] wurde en wannear't se krekt [[geslachtsryp]] binne, is anno [[2025]] noch te min ûndersyk nei dien om mei wissichheid wat oer te sizzen. De [[libbensferwachting]] leit by Meksikaanske stikelmûsgoffers om-ende-by de 1–2&nbsp;[[jier]]. [[File:Heteromys irroratus 2304868.jpg|right|250px|thumb|In close-up fan 'e kop fan in Meksikaanske stikelmûsgoffer.]] ==Fretten== It dieet fan 'e Meksikaanske stikelmûsgoffer is foar it oergrutte part [[herbivoar]] en bestiet primêr út [[sied (plant)|sieden]]. Dy komme benammen fan ferskillende soarten [[nettelbeammen]] (''Celtis''&nbsp;sp.), [[meskiit]] (''Neltuma''&nbsp;sp.) en oare [[strûk]]en. De sieden wurde sammele op [[nacht]]like foerazjeartochten en mei werom nommen nei de hoale yn 'e eksterne [[wangpûde]]n, dy't by [[mûsgoffers]] as in soarte fan organyske [[bûse]]n of [[bûdel (anatomy)|bûdels]] oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte. Njonken sieden steane út en troch ek griene plantedielen op it menu, en hiel soms [[ynsekten]]. By ûndersiken yn [[laboratoaria]] is oan it ljocht kommen dat Meksikaanske stikelmûsgoffers har lichemsgewicht net op peil hâlde kinne sûnder tagong ta [[wetter|drinkwetter]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Meksikaanske stikelmûsgoffer binne [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia''), de [[kaktusûle]] (''Micrathene whitneyi'') en de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Mar ek [[lânrôfdier]]en hâlde in bedriging yn, lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]]. ==Status== De Meksikaanske stikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der binne gjin spesifike bedrigings foar it fuortbestean fan dizze [[soarte]] identifisearre. ==Undersoarten== Der binne 7 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Meksikaanske stikelmûsgoffer (''Heteromys irroratus''): *Allens Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. alleni'' <small>[[Elliott Coues|Coues]], 1881</small>) <small>(noardlik [[Heechlân fan Meksiko]] fan súdlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] oant noardlik [[Michoacán]] en [[Tlaxcala (steat)|Tlaxcala]], en it noarden fan 'e [[Eastlike Sierra Madre]] yn [[Nij-Leön]] en súdwestlik [[Tamaulipas]])</small> *Bullers Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. bulleri'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1893</small>) <small>(westlik en sintraal [[Jalisco]])</small> *de Guerrerostikelmûsgoffer (''H. i. guerrerensis'' <small>[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1911</small>) <small>(westlik [[Guerrero (steat)|Guerrero]] yn it [[dizewâld]] fan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] útrinners fan 'e [[Súdlike Sierre Madre]])</small> *de gewoane Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. irroratus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small>) <small>(de [[nominaat]]; sintraal en súdlik [[Oaxaca]])</small> *de súdllike Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. torridus'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902</small>) <small>(súdlik [[Heechlân fan Meksiko]] yn [[Morelos]], [[Guerrero (steat)|Guerrera]] en it noarden fan [[Oaxaca]])</small> *de Teksaanske stikelmûsgoffer (''H. i. texensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902</small>) <small>(noardeastlik [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Veracruz (steat)|Veracruz]], [[Tamaulipas]] en de súdpunt fan [[Teksas]])</small> *de westlike Meksikaanske stikelmûsgoffer (''H. i. jaliscensis'' <small>[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1906</small>) <small>([[Jalisco]], súdlik [[Zacatecas]] en súdlik [[Nayarit]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Mexikanische_Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Heteromys irroratus}} }} {{DEFAULTSORT:Meksikaanske stikelmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Stikelmûsgoffer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] p3obrw4y5u386zm8i35fxcdiwunvl6s Kaapske foks 0 188873 1234026 1214567 2026-07-07T22:13:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234026 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske foks |Ofbyld = [[File:Cape Fox (Vulpes chama) (51001326038).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai = [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes chama |Beskriuwer, jier = [[Andrew Smith|Smith]], 1833 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Cape Fox area.png|center|250px]] }} De '''Kaapske foks''' (''Vulpes chama'') is in bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[foksen]] (''Vulpes'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae'') == Skaaimerken == Kaapske foksen wurde likernôch 45 oant 62 sm en ha in sturt fan 30 oant 40 sm. De skofthichte is sawat 30 oant 24 sm en it gewicht leit earne tusken 2,5 oant 4,5 kg. Lykas oare foksen dy't libje op drûge savannes en healwoastinen is it formaat fan 'e Kaapske foks lytser as fan guon oare foksesoarten. Kaapske foksen binne meast sulvergriis oant ljochtbrún mei in wat ljochtere ûnderkant (waarm gielbrún oant wyt). Harren poaten binne lykas de ûnderkant fan it lichem. De earen binne grut, rjochtopsteand mei skerpe punten. Se binne relatyf grut yn ferhâlding ta de kop, itjinge typysk is foar foksen yn waarme gebieten. De Kaapske foks hat in smelle en spitse snút mei in donkere noas. De sturt is lang mei lang hier, meastentiids einigjend yn in swarte punt. Rikels binne trochstrings wat swierder as teefkes. == Fersprieding == De Kaapske foks komt yn it suden fan [[Afrika]] foar. Yn [[Súd-Afrika]] komt er hast yn it hiele lân foar. Ek komt de foks yn it grutste part fan [[Namybje]] en [[Botswana]] foar. Foar [[Angoala]] jildt dat de Kaapske foks allinnich yn in lyts súdwestlik stik fan it lân foarkomt, dat ek it meast noardlike gebiet fan it ferspriedingsgebiet is. Resint is de Kaapske foks waaarnommen yn Súdwest-[[Simbabwe]]. Mooglik komt de soarte ek yn [[Lesoto]] en [[Swazylân]] foar, mar dat is net wis. It biotoop fan 'e Kaapske foks bestiet út savannes en gerslannen mei hjir en dêr begroeiïng. Somtiden wurdt der ek op yn kultuer brocht lân sjoen. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Cape Foxes (Vulpes chama) (6499482415).jpg|thumb|left|Kaapske foksen.]] Kaapske foksen binne meast nachts, by it lemieren en it skimerjen aktyf. Oerdeis rêst er yn syn boarch of yn tichte begroeiïng om koel te bliuwen. De territoaria fan ferskillende pearen kinne inoar oerlaapje, mei útsûndering fan in gebiet om it hol hinne. It binne [[omnivoar]]en en net sinnige iters, se hawwe in foarkar foar lytse kjifdieren, ynsekten, lytse reptilen en fûgels en fruchten en beien. Somtiden ite se ek ies. Se jeie yn 'e regel allinnich en foarmje yn 'e peartiid [[Monogamy|monogame]] pearen. Bûten de peartiid libje se meast allinnich. De draachtiid is sawat 52 dagen en se kinne ien oant seis jongen krije mar meast net mear as twa of trije, dy't nei fjouwer moannen selsstannich om iten sykje en nei fiif oant njoggen moannen harren sels rêde moatte. == Status == De Kaapske foks wurdt op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'', 2014) klassifisearre. Kaapske foksen ha in grut en stabyl ferspriedingsgebiet yn it suden fan Afrika. Der binne gjin oanwizingen foar sterke ôfname's fan 'e oantallen; de soarte komt algemien foar yn ferskillende soarten habitats. Feroaringen troch de lânbou en sels de útwreiding fan healdrûge begroeiïng ha laat ta útwreiding fan it leefgebiet. Lokaal is der sprake fan ferfolging en ek it ferkear soarget foar slachtoffers ûnder de soarte. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://animaldiversity.org/accounts/Vulpes_chama/ De Kaapske foks op Animal Diversity, oproppen 29 desimber 2025.] * [https://animalia.bio/cape-fox Animalia, oproppen 29 desimber 2025.] * sjoch foar referinsjes ek [[:en:Cape fox]] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vulpes chama|Kaapske foks}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapske foks}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] olzsdfc9s6grvxp4m7rw7twax6lw7yw Kitfoks 0 189035 1234054 1216962 2026-07-07T22:31:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234054 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kitfoks |Ofbyld= [[File:Swift Fox (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes velox |Beskriuwer, jier= [[Thomas Say|Say]], 1823 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de kitfoks (Vulpes velox).png|center|250px]] <small>{{Color box|#256114}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet <br>{{Color box|#44AD25}} histoarysk ferspriedingsgebiet</small> }} {{Net te betiizjen|de '''[[grutearkitfoks]]''', dy't yn it Ingelsk de ''kit fox'' neamd wurdt}} De '''kitfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes velox'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist is [[endemysk]] op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. It is in lytse foks like grut as in [[hûskat]], dy't nau besibbe is oan 'e mear nei it súdwesten ta libjende [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''). De kitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat der in [[omnivoar]] dieet op neihâldt. Yn 'e [[1930-er jierren]] wie dit bist hàst [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Tsjintwurdich is de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl en klassifisearret de [[IUCN]] de kitfoks as net bedrige. ==Taksonomy== De kitfoks waard yn [[1823]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Thomas Say]]. It soartespesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]], ''velox'', is [[Latyn]] foar "fluch". De namme betsjut dus eins "flugge foks". De namme "kitfoks" komt út it [[Ingelsk]], al hjit dit bist yn dy [[taal]] ''swift fox'' ("flugge foks"), en is de namme ''kit fox'' reservearre foar de besibbe [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''). De oantsjutting komt fan it wurd ''kit'', de Ingelske term foar in foksejong. Nei't men oannimme mei is it in ferwizing nei de behindige grutte fan 'e kitfoks. [[File:Swift_Fox_Colorado_Wolf_and_Wildlife_cropped.jpg|left|thumb|250px|In kitfoks yn it Colorado Wolf and Wildlife Rescue Center yn [[Divide (Kolorado)|Divide]].]] It bist waard troch Say yndield by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). De kitfoks is nau besibbe oan it iennichste oare lid fan dat skaai dat yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind is ta [[Noard-Amearika]], te witten de [[grutearkitfoks]], dy't mear nei it súdwesten ta foarkomt. Yn kontreien dêr't it ferspriedingsgebiet fan 'e kitfoks mei dat fan 'e grutearkitfoks oerlapet, yn [[West-Teksas]] en it easten fan [[Nij-Meksiko]], fine natuerlike [[hybride (biology)|krusings]] tusken de beide soarten plak, mar dy [[hybride (biology)|hybridisearring]] is mar hiel beheind yn skaal. ==Fersprieding== De kitfoks is in bewenner fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] en oangrinzgjende dielen fan 'e [[Rocky Mountains]]. Syn oarspronklike [[ferspriedingsgebiet]] besloech rûchwei it hiele grûngebiet fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Noard-Dakota]], [[Súd-Dakota]], [[Nebraska]], [[Kansas]] en [[Wyoming]], mei dêropta it eastlike twatrêdepart fan [[Montana]], de eastlike helte fan [[Colorado]], de noardlike helte fan [[Oklahoma]], de noardeastlike grinskrite fan [[Nij-Meksiko]], de westlike grinsrâne fan [[Minnesota]], de [[Teksaanske Panhandle]], de [[Llano Estacado]] en [[West-Teksas]] útsein de [[Transpecos]]. Dêropta kaam de kitfoks ek foar yn it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Alberta]] en [[Saskatchewan]] en it uterste súdwestlike hoekje fan [[Manitoba]]. Tsjintwurdich is de fersprieding fan 'e kitfoks beheind ta it easten fan Wyoming en Colorado, it noardeasten fan Nij-Meksiko, it uterste noarden en noardwesten fan [[Teksas]], de [[Oklahoma Panhandle]], en it westen fan Kansas, Nebraska en Súd-Dakota. In isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] libbet yn it grinsgebiet fan Montana mei Alberta en Saskatchewan. ==Uterlike skaaimerken== De kitfoks hat trochinoar in kop-romplingte fan 38–53&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–35&nbsp;sm en in gewicht fan 1,8–3,0&nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er lyts foar in [[foksen|foks]] en fan ferlykbere grutte mei in [[hûskat]] (''Felis catus''). De [[skouder|skofthichte]] bedraacht likernôch 30&nbsp;sm. De [[ear (anatomy)|earen]] binne grut en de [[snút]] is spits, lykas by alle foksen. Rikels ([[mantsje]]s) en moerfoksen ([[wyfke]]s) sjogge der gelikens út, mar der bestiet yn dizze soarte al wat [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de rikels justjes foarser fan stal binne. [[File:Vulpes_velox2.jpg|left|thumb|250px|In kitfoks docht by dei in slûchje.]] De [[pels]] hat op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en in dûnkere, [[grizich]] [[bêzje]] [[kleur]], dy't op 'e [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en [[poat]]en útskaait nei [[giel]] oant [[oranje]]. De sturt hat in swarte punt en oan wjerskanten fan 'e snút sit ek in swart of [[dûnkergriis]] plak. It [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] fariëarje yn kleur fan bleek giel oant [[wyt]]. ==Biotoop== Kitfoksen libje op 'e koartgerzige [[prêrje]] oergeand ta [[steppe]] en [[healwoastyn]]. Yn 'e eastlike [[Rocky Mountains]] fan [[Wyoming]] en [[Colorado]] binne se benammen te finen yn flakkere gebieten. ==Hâlden en dragen== De kitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat by 't [[simmer]] inkeld [[jûn]]s en [[nacht]]s op 'e lapen komt. De [[dei]] bringt dit bist troch yn syn ûndergrûnske [[hoale]], mar [[winter]]deis komt er soms by [[sinne]]skynwaar [[middei (deidiel)|middeis]] bûtendoar om te [[sinnebaaien]]. Kitfoksen binne ôfhinkliker fan har hoale foar har fuortbestean as de measte [[hûneftigen]] yn [[Noard-Amearika]], mei't se dy net inkeld as in feilich rêstplak, mar ek as in skûlplak foar gruttere [[rôfdier]]en brûke. Hoalen besteane ornaris út ien dearinnende tunnel mei in lingte fan 2–4&nbsp;[[meter|m]]. Soms nimt de kitfoks in hoale oer dy't troch in oar bist groeven is, ek al is er sels prima by steat en graaf syn eigen. Ien foks kin binnen it bestek fan in jier wol 13&nbsp;hoalen yn gebrûk hawwe. De ferhuzings hawwe te krijen mei itenskrapte yn it neiste om-en-by, mar ek mei de opheaping fan [[parasiten]] yn in hoale. [[File:Swift Fox, Scott Somershoe 3 (49716668968).jpg|right|250px|thumb|In kitfoks mei in jong by harren [[hoale]] yn [[Wyoming]].]] Kitfoksen kinne tige hurd [[drave]] en dogge dêrmei harren [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes velox'' ("flugge foks") ear oan. De [[faasje|maksimumfaasje]] fan dit bist leit yn elts gefal boppe de 50&nbsp;[[km]]/[[oere|h]], en mooglik wol sa heech as 60&nbsp;km/h. [[Folwoeksen]] kitfoksen libje yn pearkes fan in rikel en in moerfoks. Ut in ûndersyk út [[2004]] die bliken dat se, alteast foar [[hûneftigen]], in opmerklike sosjale organisaasje hawwe, mei't dy basearre is op 'e moerfoks ynstee fan 'e rikel. De moerfoks fêstiget in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat se har hiele [[libben]] behâldt, mar de rikel ferfart nei oare kontreien as syn partner omkomt. De [[peartiid]] fariëarret foar de kitfoks nei regio. Yn [[Teksas]] en [[Nij-Meksiko]] falt dy perioade fan [[desimber]] oant en mei [[febrewaris]], wylst er yn [[Kanada]] pas yn [[maart]] begjint. Kitfoksen binne [[monogaam]] binnen ien pearseizoen, mar kinne tusken twa pearseizoenen yn fan partner wikselje. De moerfoks smyt almeast 4–5&nbsp;jongen, dy't [[berne]] wurde nei in [[draachtiid]] fan likernôch 51&nbsp;[[dagen]]. Der wurdt mar ien nêst jongen yn 't jier produsearre. De jonge foksen binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]], mar hawwe al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. Se binne sadwaande de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. De [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] fan 'e jongen geane mei 10–15&nbsp;dagen iepen en de jongen bliuwe likernôch 30&nbsp;dagen binnendoar yn 'e hoale. Mei 42–49&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]], mar se bliuwe noch oan 'e [[hjerst]] ta by de [[âlden]]. Dêrnei tsjogge se de wide wrâld yn om in selsstannich bestean te begjinnen. Rikels binne mei 1&nbsp;[[jier]] al [[geslachtsryp]], mar moerfoksen pas mei 2&nbsp;jier. De [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 3–6&nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne kitfoksen wol 14&nbsp;jier libje. [[File:Swift Fox PCD (49697895282).jpg|left|thumb|250px|In kitfoks trappearre by [[nacht]].]] ==Fretten== Krekt as de measte [[hûneftigen]] is de kitfoks in [[omnivoar]]. Hy [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] fral lytse [[sûchdieren]] en [[fûgels]], mar ek [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en sels [[fisk]]en. Wat de sûchdieren oanbelanget, dat binne foar it measte part [[kjifdieren]], lykas de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), de [[greidspringmûs]] (''Zapus hudsonius''), de [[langsturtwrotmûs]] (''Microtus longicaudus''), de [[noardlike reade wrotmûs]] (''Clethrionomys gapperi''), de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster''), de [[richardsonwrotmûs]] (''Microtus richardsoni''), de [[westlike greidwrotmûs]] (''Microtus drummondii''), de [[boarstelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus hispidus''), de [[flaktemûsgoffer]] (''Perognathus flavescens''), de [[sidehierrige mûsgoffer]] (''Perognathus flavus''), de [[Wyomingmûsgoffer]] (''Perognathus fasciatus''), it [[richardsongrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus richardsonii''), it [[franklingrûniikhoarntsje]] (''Poliocitellus franklinii''), it [[rotsiikhoarntsje]] (''Otospermophilus variegatus''), it [[Wyominggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus elegans''), de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), de [[wytsturtprêrjehûn]] (''Cynomys leucurus''), de [[plomsturthamsterrôt]] (''Neotoma cinerea'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). Dêrnjonken fret de kitfoks ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''), de [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). De fûgels dy't op it menu steane, libje oer it algemien op 'e [[grûn]], lykas de [[blauwe sniehin]] (''Dendragapus obscurus''), de [[kraachhin]] (''Bonasa umbellus''), de [[lytse prêrjehin]] (''Tympanuchus pallidicinctus''), de [[prêrjehin]] (''Tympanuchus cupido''), de [[stikelsturthin]] (Tympanuchus phasianellus), de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus'') en [[eksoat]]en as de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). It dieet fan 'e kitfoks wurdt oanfolle mei [[fûgelaai]]en en [[plant]]aardich fretten, yn 'e foarm fan [[frucht (plant)|fruchten]] en [[gers]]. Kitfoksen binne [[opportunist]]en, dy't har foardiel dogge mei wat der beskikber is. By 't [[simmer]] binne dat grutte hoemannichten ynsekten, benammen [[sprinkhoannen]]. [[Ies (kadaver)|Ies]] litte se ek net lizze. [[File:Living in a Prairie Dog Town (7488661228).jpg|right|250px|thumb|In kitfoks libjend middenmank in [[koloanje]] [[swartsturtprêrjehûn]]en (''Cynomys ludovicianus'') yn westlik [[Kansas]].]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e kitfoks is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''). Dy fret lykwols faak de troch him deade kitfoks net op, en bejaget de bisten inkeld om [[konkurrinsje (biology)|natuerlike konkurrinten]] út 'e wei te romjen. Oare natuerlike fijannen fan 'e kitfoks binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''). ==Status== De kitfoks waard yn 'e earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] sa slim [[bedrige soarte|bedrige]], dat er doe op in hier nei [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Dat kaam benammen troch oerheidsprogramma's út 'e [[1930-er jierren]] foar de bestriding fan [[rôfdier]]en, dy't benammen rjochte wiene op 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''). Tsjin [[1938]] wie de kitfoks hielendal út [[Kanada]] ferdwûn. Yn 'e [[Feriene Steaten]] wist dit bist yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw op eigen krêft wer by de wâl op te klauwen. Yn Kanada waard yn [[1983]] úteinset mei reyntroduksjes yn it wyld, dy't yn it earste jier problematysk wiene. Mar tsjin [[2000]] hie de [[populaasje (biology)|populaasje]] him dêr yn oantal fertrijefâldige yn ferhâlding ta it tal foksen dat yn it wyld útset wie. Yn Kanada hat de kitfoks noch altyd de status fan in bedrige soarte, mar yn 'e Feriene Steaten genietet dit bist bûten de grinzen fan [[natoergebiet]]en gjin beskerming. De [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) hat de kitfoks de [[IUCN-status|status]] fan "net bedrige" jûn. Tsjintwurdich rint dit bist noch altyd gefaar trochdat [[feehâlder]]s him as [[ûngedierte]] beskôgje en him [[ôfskot|ôfsjitte]] of [[fergiftiging|fergiftigje]]. Ek komme der geregeldwei kitfoksen om yn it [[ferkear]]. ==Undersoarten== De kitfoks is in [[monotypysk]]e [[soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Swift_fox ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Vulpes velox}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] qf0vfinsjt7gfl4yechwi4px42i9j0p Noardwestlike hartemûs 0 189303 1234119 1215981 2026-07-07T23:10:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234119 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=noardwestlike hartemûs |Ofbyld= |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus keeni |Beskriuwer, jier= [[Samuel Nicholson Rhoads|Rhoads]], 1894 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de noardwestlike hartemûs (Peromyscus keeni).png|center|250px]] }} De '''noardwestlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus keeni'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke komt foar oan 'e noardwestkust fan [[Noard-Amearika]]. It is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de noardwestlike hartemûs as net bedrige. ==Taksonomy== De noardwestlike hartemûs waard foar it earst yn [[1894]] [[wittenskip]]kik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Samuel Nicholson Rhoads]]. Hy joech it bistke de [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus keeni''. Dat wie in earbetoan oan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[Anglikaanske Tsjerke|anglikaanske]] [[sindeling]] [[John Henry Keen]] ([[1851]]–[[1950]]), dy't op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] mank de [[Haida (folk)|Haida]] wurke en yn syn frije tiid aktyf wie as [[amateur]]-[[entomolooch]]. Lange tiid waard de noardwestlike hartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge. Mar op basis fan [[genetysk]] ûndersyk, dêr't út bliek dat it om in selsstannige [[soarte]] gie, waard er dêr yn [[2005]] fan ôfspjalten. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de noardwestlike hartemûs beheind ta de noardwestkust fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. Dit bist komt foar yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]], de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], [[Súdeast-Alaska]] en it súdwesten fan 'e [[Yukon]]. Ta it ferspriedingsgebiet hearre ek de eilannen foar de kust, lykas de [[Aleksanderarsjipel]] yn [[Alaska]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en it grutste part fan [[Vancouvereilân]] yn Britsk-Kolumbia. ==Uterlike skaaimerken== De noardwestlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7–13,7&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7–12,6&nbsp;sm en in gewicht fan 15–52&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne frij grut, mei in lingte fan 1,2–2,6&nbsp;sm, wylst de [[efterpoat]]en 1,9–3,2&nbsp;sm mjitte. De [[populaasje (biology)|populaasjes]] mei de grutste eksimplaren komme foar op 'e eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. Dat is in foarbyld fan [[eilânreuzegroei]]. Noardwestlike hartemûzen hawwe lange [[snorhierren]]. De [[pels]] fariëarret op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) fan [[ljochtbrún]] en [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en [[dûnkergriis]]. By guon eksimplaren rint der in suver [[swart]]e streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) binne [[ljochtgriis]] oant [[wyt]]. Oer de [[wang]]en en de [[side (anatomy)|siden]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken. Dy set him fuort op 'e [[sturt]], dy't ek ferdield is yn in dûnker boppepart en in ljochter ûnderste diel. ==Biotoop== Noardwestlike hartemûzen komme fral foar yn [[wâld]]en sûnder ticht [[blêdetek]] en oan 'e [[boskrâne]]n. Se libje ek faak op [[iepen plak (bosk)|iepen plakken]] yn bosken. Ut en troch wurde se oantroffen yn [[kultuerlânskip]]pen.. ==Hâlden en dragen== De noardwestlike hartemûs is in [[nachtdier]] dat it grutste part fan it jier in [[solitêr]] bestean liedt. Hy is net sa [[territoarium (biology)|territoriaal]] as in protte oare [[wytpoatmûzen]], hoewol't [[mantsje]]s faak wol [[agresje]] toane foar oare mantsjes oer. [[Wyfke]]s binne inkeld agressyf as se [[drachtich]] binne. Noardwestlike hartemûzen [[fuortplanting|plantsje har fuort]] fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. [[Biology]]sk soene se har grif skoan, lykas har súdliker libjende sibben, it hiele jier rûn fuortplantsje kinne, mar de [[iten]]skrapte by 't [[winter]] komt dat foar. Likegoed kinne de wyfkes noch ferskate nêsten fan 3–5&nbsp;jongen yn 't jier smite. De [[draachtiid]] duorret by dizze soarte likernôch 24&nbsp;[[dagen]]. De jongen komme [[blinens|blyn]], keal en helpleas te wrâld, mar ûntjouwe har tige fluch. Mei likernôch 21&nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]] en de wyfkes kinne 35–42&nbsp;dagen nei har eigen [[berte]] al foar de earste kear oan 'e fuortplanting dielnimme. ==Fretten== De noardwestlike hartemûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[plant]]aardich materiaal fret, lykas [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. In diel fan syn fretten bestiet út ûnfertarde sieden dy't dit bistke gearfandelet út 'e [[dong]] fan 'e [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''). Foar de winter leit de noardwestlike hartemûs foarrieden sieden oan. Dêrnjonken fret er ek lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[spinnen]], oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s. Oan 'e kust steane fierders ek de [[aai]]en fan beskate [[seefûgels]] op it menu, lykas dy fan 'e [[moarmeralk]] (''Brachyramphus marmoratus'') en de [[noashoarnalk]] (''Cerorhinca monocerata''). ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e noardwestlike hartemûs binne benammen [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[fjildûle]] (''Asio flammeus'') en de [[sparwerûle]] (''Surnia ulula''); [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] (''Mustela haidarum''); en [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''). Fierders moat dit bistke ek oppasse foar [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), en foar [[kateftigen]] lykas de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''). ==Status== De noardwestlike hartemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== De noardwestlike hartemûs hat 16 ûnderskate [[ûndersoarte]]n. Dêrby giet it foar in grut part om isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] op 'e eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northwestern_deer_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/British_Columbia-Hirschmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side] ---- {{commonscat|Peromyscus keeni}} }} {{DEFAULTSORT:Noardwestlike hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] bdv7w3rka3fbeb2s0r08pni7daa1din Hyenahûn 0 189403 1233988 1228196 2026-07-07T15:47:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1233988 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hyenahûn |Ofbyld= [[File:African_Wild_Dog_at_Working_with_Wildlife.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') |Wittenskiplike namme= Lycaon pictus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hyenahûn (Lycaon pictus).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|in '''[[hyena's|hyena]]''', in oarsoartich rôfdier}} De '''hyenahûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lycaon pictus''), ek wol de '''Afrikaanske wylde hûn''' of de '''Kaapske jachthûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon''). It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan dat skaai. De hyenahûn hat in tige fragmintearre [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], mei de grutste konsintraasjes yn [[East-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]]. It is in [[hyperkarnivoar]] [[deidier]], dat benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op [[evenhoevigen]]. Yn [[2020]] waard rûsd dat de totale [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] út minder as 6.600 eksimplaren bestie, ferdield oer 39 subpopulaasjes dy't gjin kontakt mei-inoar hawwe. De [[IUCN]] klassifisearret de hyenahûn dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en evolúsje== ===Taksonomy=== De ierste beskriuwing fan 'e hyenahûn waard nei alle gedachten op skrift steld troch de [[Griken|Grykske]] [[dichter]] [[Oppianus]], dy't libbe yn 'e [[twadde iuw]]. Dyselde neamde in yn [[Afrika]] libjend bist mei de namme ''thoa'', dat in [[hybride (biology)|krusing]] fan 'e [[wolf]] en it [[loaihoars]] wêze soe. It liek yn foarm op 'e wolf en yn [[kleur]] op it loaihoars. It tinken is dat de ''thoa'' de hyenahûn west hawwe moat, hoewol't de ferklearring fan lichemsfoarm en kleur fansels op klearebare [[fantasij]] berêst. [[File:Lycaon_pictus_%26_Canis_lupus_skulls.png|left|thumb|180px|De [[plasse]] fan in hyenahûn (l.) ferlike mei dy fan in [[grize wolf]] (''Canis lupus'') (rj.).]] De hyenahûn waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1820]] troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan 'e [[kust]] fan it hjoeddeistige [[Mozambyk]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] dy't er it bist taparte, wie ''Hyaena picta'', mei't er by fersin tocht dat er mei in [[hyena's|hyena]] fan dwaan hie. Yn [[1827]] waard de hyenahûn reklassifisearre as in [[hûneftige]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Joshua Brookes]]. Dy feroare de wittenskiplike namme yn ''Lycaon tricolor'', mar de omsetting fan it soartespesifike diel ta ''tricolor'' ("trijekleurich") waard letter troch de ynternasjonale autoriteiten op it mêd fan 'e [[taksonomy]] yn oerienstimming mei de taksonomyske regels weromdraaid ta ''pictus'' (de [[manlik geslacht (grammatika)|manlike]] wjergader fan ''picta'', dat it [[Latyn]]ske wurd foar "[[bûnt (kleur)|bûnt]]" is). De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[George G. Simpson]] woe mids [[tweintichste iuw]] hawwe, de hyenahûn, de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] soene byinoar pleatst wurde moatte yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wylde hûnen]] (''Simocyoninae''). [[Biologen]] lykas de Ingelse [[Juliet Clutton-Brock]] kanten har tsjin dy yndieling oan, mei't de bisten eins inkeld wat it [[gebit]] oanbelange tige opinoar lykje, wylst se fierders sterk ferskille. En de oerienkomsten op it mêd fan 'e [[tosk]]en soene ek skoan in gefolch wêze kinne fan [[konverginte evolúsje]]. ===Evolúsje=== De hyenahûn beskikt fan alle [[soarte]]n hûneftigen oer de meast spesjalisearre adaptaasjes op it mêd fan [[pels]]kleur ([[bûnt (kleur)|bûnt]]), dieet ([[fleis]]) en [[úthâldingsfermogen]] foar [[draven]] (by de efterfolging fan [[proai]]en). It [[gebit]] is oanpast oan it [[hyperkarnivoar]]e dieet. De wichtichste ferskillen mei de measte oare hûneftigen binne de mânske grutte fan 'e [[premolaar|foarkiezzen]] (yn ferhâlding ta lichemsgrutte de grutsten fan alle libbene bisten útsein de [[bûnte hyena]]), de feroaring fan 'e [[talonide]] (it efterste, legere diel fan in [[kies]] yn 'e [[ûnderkaak]]) yn in [[snijtosk]] foar it snijen fan fleis, en de reduksje of it ferlies fan 'e echte kiezzen yn 'e ûnderkaak. [[File:Bartolini-Lucenti,_S.,_Madurell-Malapeira,_J.,_Mart%C3%ADnez-Navarro,_B._et_al._(2021)_fig._4_Xenocyon_lycaonoides.png|right|thumb|200px|In artistike ympresje fan 'e [[fossile]] [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides''), in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hyenahûn.]] Deselde oanpassing komme ek foar by de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus''). In ûndersyk út [[2019]] brocht oan it ljocht dat it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') him troch de foarneamde [[evolúsje|evolúsjonêre]] adaptaasjes likernôch 1,7&nbsp;miljoen jier lyn ôfspjalte hat fan 'e skaaien fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') (dêr't û.m. de [[wolf]] ta heart) en de [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon''). Dat barde rûchwei om deselde tiid hinne as de diversifisearring fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodacyla''), en liket dêr in reäksje op west te hawwen. It âldste [[fossyl]] fan in hyenahûn is oantroffen yn 'e [[HaYonimgrot]] yn [[Israel]] en datearret fan likernôch 200.000&nbsp;jier lyn. De evolúsje fan dit bist is troch in krapte oan fossilen noch altyd frijwat ûndúdlik. Guon [[paleöntologen]] binne fan tinken dat de hyenahûnen [[ôfstamje]] fan 'e saneamde [[nuverhûnen]] (''Xenocyon''), dy't ornaris as [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') klassifisearre wurde. Oare saakkundigen slane foar om 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] soarten út dat ûnderskaai, [[Falconers hûn]] (''Canis falconeri'') en de [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides'') nei it skaai fan 'e hyenahûnen oer te pleatsen. Sa soene dan (nei de miening fan sokke saakkundigen) trije [[gronosoarte]]n (yn inoar oergeande soarten) byinoar brocht wurde: Falconers hûn út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] fan [[Jeraazje]], de âldere hyenahûn út it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] fan Jeraazje en [[Afrika]], en de hyenahûn fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] ôf. [[File:West_African_Wild_Dog.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume Westafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus manguensis'').]] It is ek noch ûndúdlik hoe't de hyenahûn him krekt ferhâldt ta de oare, fossile soarten út it skaai fan 'e hyenahûnen (''Lycaon''), wêrfan't de [[sekowehûn]] (''Lycaon sekowei'') út [[Súdlik Afrika]] de bekendste en wichtichste is. Guon saakkundigen miene dat de sekowehûn in foarâlderlike soarte fan 'e hyenahûn wie, wylst oaren fan tinken binne dat de beide bisten as [[sustersoarte]]n beskôge wurde moatte. ==Fersprieding== Hoewol't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e hyenahûn him yn it [[ferline]] oer it grutste part fan [[Afrika]] útwreide hawwe moat, is it foarkommen fan dit bist no bot fragmintearre. De grutste konsintraasjes besteane yn [[Súdlik Afrika]]: yn 'e [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] en [[Namybje]], it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]] en oanbuorjende kriten yn [[Mozambyk]] en [[Simbabwe]], en yn ferskate dielen fan westlik, sintraal en súdeastlik [[Sambia]]. Oare wichtige [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn [[East-Afrika]]: yn dielen fan súdlik en westlik [[Tanzania]], op 'e [[Serengeti]] yn it noarden fan dat lân en yn súdeastlik en sintraal [[Kenia]]. Foar de rest is de wrâldpopulaasje fan 'e hyenahûn fersille oer lytse populaasjes yn súdlik [[Etioopje]], súdwestlik [[Sûdaan]], dielen fan [[Súd-Sûdaan]], sintraal [[Tsjaad]], it noarden fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en [[Kameroen]], eastlik [[Boerkina Faso]], noardlik [[Benyn]], súdwestlik [[Niger]] en súdeastlik [[Senegal]]. Ien lytse populaasje komt noch foar yn it uterste súdeasten fan [[Algerije]]. Yn it tichte [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] kaam de hyenahûn nea foar, mar yn oare dielen fan Afrika is it ferdwinen fan dit bist in ûntjouwing fan 'e lêste hûndertfyftich jier. Yn 'e [[Aldheid]] omfette it ferspriedingsgebiet behalven Afrika ek dielen fan it [[Midden-Easten]]. [[File:Wild_Dogs_(Lycaon_pictus)_(16394165128).jpg|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in hyenahûn.]] ==Uterlike skaaimerken== De hyenahûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 71–112&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 29–41&nbsp;sm en in gewicht fan 18–36&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 60–75&nbsp;sm. Dêrmei is de hyenahûn de grutste en swierste fan alle [[hûneftigen]] yn [[Afrika]]. Wrâldwiid moat er datoangeande inkeld it [[soartekompleks]] fan 'e [[wolf]] ([[grize wolf]], [[reade wolf]], [[hûn]], [[dingo]]) foargean litte. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e [[soarte]], mei't [[wyfke|teven]] ornaris 3–7% lytser binne as [[mantsje|rikels]]. Yn ferhâlding ta soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), lykas de grize wolf (''Canis lupus''), is de hyenahûn rank, stiet er heech op 'e [[poat]]en en binne de [[ear (anatomy)|earen]] rûn en bûtenproporsjoneel grut. Ek mist er oan sawol de [[foarpoat|foar]]- as [[efterpoat]]en de lytse fyfde [[tean]] (mei de fyfde [[klau]]), dy't by de hûnen wol oanwêzich is, mar de grûn net rekket. Hyenahûnen binne sadwaande [[tetradaktyl]]. De [[pels]] fan 'e hyenahûn ferskilt yn oansjenlike mjitte fan 'e pels fan oare hûneftigen, mei't er inkeld bestiet út stive, boarstelige [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] en alhiel gjin [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]]. Dat is nei alle gedachten in oanpassing oan it [[waarm]]e [[klimaat]] fan [[Afrika]]. [[Folwoeksen]] eksimplaren ferlieze stadichwei mear hier neigeraden dat se âlder wurde, en âlde bisten binne suver neaken. De pels fan 'e hyenahûn is [[bûnt (kleur)|bûnt]] fan [[kleur]]. It is de iennichste hûneftige wêrby't dat sa is. De kleuren rinne fan [[swart]] fia [[dûnkerbrún]], [[ljochtbrún]] en [[giel]] nei [[wyt]]. Dêrby is it ferskaat foar in part [[geografy]]sk bepaald: eksimplaren út [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]] binne oer it algemien swart mei lytse giele en wite plakjes, wylst hyenahûnen út [[Súdlik Afrika]] feller kleure binne, mei in mingsel fan brún, swart en wyt yn frijwol gelikense mjitten. De fariaasje fan it kleurepatroan is ekstreem en kin maklik brûkt wurde foar yndividuele indentifikaasje. Hyenahûnen lykje dat sels ek te dwaan, mei't se bekende soartgenoaten al op in ôfstân fan 50–100&nbsp;[[meter|m]] weromkenne. De kleuren ferskille benammen op 'e [[lea]] en [[lichem (biology)|romp]]. De kop hat oer it algemien by de [[snút]] in swarte kleur, dy't nei de [[nekke]] ta stadichoan oergiet yn brún. De sturt is altyd fierhinne wyt. ==Biotoop== De hyenahûn is in bist fan 'e iepen [[flakte]] en komt foar it meastepart op [[steppe]]s en [[savanne]]s foar. Op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] kinne hyenahûnen as passanten ek oantroffen wurde yn [[heuvel]]s en [[berchtme|berchlân]] en kriten dy't begroeid binne mei ticht [[strewelleguod]] en iepen [[bosk]]. Hoewol't dizze bisten bosk oer it algemien mije, bestiet der yn it [[Etiopysk Heechlân]] ien [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't kontinu yn [[berchwâld]]en op in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] libbet. Der is ek teminsten ien dokumintearre waarnimming fan in [[ridel]] hyenahûnen op 'e top fan Afrika's heechste [[berch]], de [[Kilimanjaro]], yn noardlik [[Tanzania]], mei in hichte fan 5.895&nbsp;m. In dead eksimplaar waard yn [[juny]] [[1995]] oantroffen op it [[Sanettiplato]] yn súdeastlik [[Etioopje]], op in hichte fan 4.050&nbsp;m. [[File:Wild_Dog_Kruger_National_Park_South_Africa.jpg|left|thumb|350px|In grutte [[ridel]] hyenahûnen yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn it easten fan [[Súd-Afrika]].]] ==Hâlden en dragen== ===Sosjaal hâlden en dragen=== Hyenahûnen binne tige sosjale bisten, dy't yn [[ridel]]s libje krekt sa't [[wolven]] dat dogge. Harren sosjale bannen binne sterker as dy by de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), twa oare bisten dy't yn [[Afrika]] yn groepen foarkomme, mar dy't ek wol [[solitêr]] libje. Dat lêste sjocht men by de hyenahûn frijwol nea. In ridel hyenahûnen bestiet út 2–27&nbsp;[[folwoeksen]] eksimplaren en healwoeksen jongen, mei dêropta de jongen fan dat oangeande jier. Trochinoar hawwe sokke ridels 4–9 folwoeksen en healwoeksen leden. Wannear't in hyenahûn troch omstannichheden fan syn ridel skaat wurdt, rekket er [[klinyske depresje|deprimearre]] en kin er komme te [[ferstjerren|stjerren]] oan [[brutsenhertsyndroom]]. De [[mantsje]]s en de [[wyfke]]s hawwe eigen [[dominânsjehierargy]]en, dy't los faninoar steane. De wyfkes wurde oer it algemien oanfierd troch it âldste wyfke. De mantsjes kinne laat wurde troch it âldste mantsje, mar soms wurdt sa'nent 'ûnttroane' troch in sterker, jonger mantsje. De fersleine lieder bliuwt yn sa'n gefal likegoed diel útmeitsjen fan 'e ridel. It dominante pear hat ornaris it monopoalje op 'e [[fuortplanting]]. By hyenahûnen bliuwe de mantsjes yn 'e ridel dêr't se yn [[berne]] binne, wylst de wyfkes fuorttsjogge, omdoarmje en in plak yn in oare ridel fine. By de measte oare sosjale [[karnivoar]]en, wêrûnder wolven, liuwen en bûnte hyena's, giet dat krekt oarsom, mar by beskate soarten [[primaten]], lykas [[gorilla's]] en [[sjimpansees]], giet it krekt as by hyenahûnen. Yn 'e measte ridels is de ferhâlding fan it tal mantsjes ta it tal wyfkes 3:1. ===Kommunikaasje=== [[Dierlike kommunikaasje|Kommunisearjen]] dogge hyenahûnen mei in wiidweidich [[stim|fokaal]] rippertwaar, dat bestiet út [[tsjilpen]], [[janken]], [[gillen|gjalpen]], [[piipjen]], [[blaffen]], [[grânzgjen]], [[goarreljen]], [[brommen]] en [[kroanjen (lûd)|kroanjen]]. [[File:African_wild_dog_(Lycaon_pictus_pictus)_play_fighting.jpg|right|thumb|250px|Hyenahûnen út deselde [[ridel]] yn 'e [[Kalahary]] oan it [[boartsjen]] nei in súksesfolle [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]] Yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] is waarnommen hoe't hyenahûnen ek kommunisearje troch in [[proesten|proestend]] [[lûd]] fuort te bringen, makke troch koart en ferheftich út te azemjen troch de [[noaster]]s. Foarôfgeande oan in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] moat de ridel 'mobilisearre' wurde. Dat bart troch 'proesten'; wat mear ridelleden 'proeste', wat grutter de kâns dat de hiele groep ôfset om op jacht te gean. As ien fan it liederspear of in oar dominant ridellid 'proest', is de jacht wierskynliker as wannear't in ûnderhearrich lid fan 'e ridel de earste is dy't 'proest'. By inisjaasje troch in dominant lid binne trije bisten dy't 'proeste' genôch om ôf te setten op jacht, mar wannear't in ûnderhearrich lid as earste 'proest', moatte sa'n tsien oare ridelleden him byfalle om 'e hiele groep yn beweging te krijen. [[Biologen]] liede dêrút ôf dat hyenahûnen, alteast yn Botswana, by wize fan beslissingsproses in spesifike foarm fan kommunikaasje mei in fariabel [[kwoarum]] by it antwurdmeganisme ûntwikkele hawwe. ===Fuortplanting=== Hyenahûnen yn [[East-Afrika]] lykje gjin fêste [[peartiid]] te hawwen, mar foar harren soartgenoaten yn [[Súdlik Afrika]] falt de peartiid fan [[april]] oant en mei [[july]]. Wannear't de [[dominânsjehierargy|dominante]] [[wyfke|teef]] fan 'e [[ridel]] [[loopsk]] is, wurdt se nau beselskippe troch de dominante [[mantsje|rikel]], dy't alle oare mantsjes op ôfstân hâldt. De perioade fan [[tyldrift]]igens kin oant 20&nbsp;[[dagen]] duorje. By de [[pearing]] fan oare [[hûneftigen]] set de [[penis]] fan 'e rikel op, sadat dy fêst komt te sitten yn 'e [[fagina]] fan 'e teef, in ferskynsel dat in [[pearingsbân]] neamd wurdt. Dat kin 5–35&nbsp;[[minuten]] duorje, en is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ferskynsel om [[befruchting]] wierskynliker te meitsjen: trochdat der in "stop" yn 'e útgong fan 'e fagina sit, kin it [[sperma]] der net direkt wer útrinne. By de hyenahûn liket dit ferskynsel alhiel net foar te kommen, of oars fan hiel koarte doer te wêzen (minder as 1&nbsp;minút). De [[draachtiid]] duorret by de hyenahûn 69–73&nbsp;dagen, en it tuskenskoft fan 'e iene [[drachtigens]] nei de oare is 12–14&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. De smeetgrutte fan 'e hyenahûn is grutter as dy fan lykfol hokker oare hûneftige, en in drachtige teef kin yn ien kear 6–16&nbsp;jongen smite, mei in gemiddelde fan 10. Dat bestjut dat ien inkele teef genôch jongen produsearje kin om elts jier in folslein nije ridel te stiftsjen. Der is teminsten ien gefal bekend fan in teef dy't allinnich oerbleau doe't har hiele ridel troch [[sykte]] omkaam, en dy't in pear jier letter in nije ridel hie, opboud út 'e jongen dy't se sels yn 'e tuskentiid te wrâld brocht hie. De fuortplanting is foarbeholden oan it dominante pear fan 'e ridel. As in ûnderhearrige teef dochs wit te pearjen en in nêst jongen smyt, sille dy faker al as net deabiten wurde troch de dominante teef. [[File:African_Wild_Dog_feeding_puppies_at_Working_with_Wildlife.jpg|left|thumb|250px|In [[folwoeksen]] hyenahûn [[koarjen|koarret]] [[fleis]] op foar de jongen fan 'e [[ridel]].]] Nei de [[berte]], dy't plakfynt yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], bliuwt de [[mem]] deunby de jonghûntsjes, wylst de rest fan 'e ridel foar har jaget en har fretten bringt troch [[spiisfertarring|healfertarde]] brokken [[fleis]] út 'e [[mage]] foar har op te [[koarjen]]. De mem jaget oare leden fan 'e ridel by har jongen wei oant dy mei 21–28&nbsp;dagen âld genôch binne om te begjinnen mei it fretten fan fêst [[iten]]. Mei likernôch 35&nbsp;dagen wurde jongen [[ôfwûn]], en fan dy tiid ôf krije se inkeld noch opkoarre fleis te fretten. Mei likernôch 50&nbsp;dagen begjinne de jongen in folwoeksen uterlik te krijen, mei in merkber talangjen fan 'e [[skonk]]en, de [[snút]] en de [[ear (anatomy)|earen]]. As de jongen 55–70&nbsp;dagen âld binne, ferlit de ridel de hoale en moatte de jongen tenei mei op-en-út. As der in [[proai]] deade wurdt, meie de jongen as earsten ite, mar dat foarrjocht komt in ein oan as se de [[leeftyd]] fan ien [[jier]] berikke. Hyenahûnen binne [[geslachtsryp]] mei 12–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 10–11&nbsp;jier. Om't de hyenahûn allinnich noch mar foarkomt yn lytse, fragmintearre [[populaasje (biology)|populaasjes]], is it in [[bedrige soarte]]. Dat feit boazet [[iroanysk]] genôch fierder oan troch in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oerlibbingsstrategy: hyenahûnen kinne op 'e iene of oare manear gewaarwurde oft in soartgenoat oan harren besibbe is, en wegerje har dan mei sa'n bist fuort te plantsjen. Evolúsjonêr is dat in beskerming tsjin [[yntylt]], in ferskynsel dat tige neidielige gefolgen hawwe kin foar in sûne populaasje. Mar yn 'e hjoeddeistige sitewaasje betsjut it ek dat hyenahûnen hieltyd minder gaadlike fuortplantingspartners hawwe, om't se troch de lytse grutte fan 'e populaasjes stadichwei besibbe reitsje oan alle oare leden fan sa'n populaasje. Ut [[kompjûter]]simulaasjes hat bliken dien dat alle populaasjes dy't trochgeane mei it mijen fan [[ynsest]]ueuze fuortplanting binnen 100&nbsp;jier [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze sille. [[File:African_Wild_Dogs_take_down_1,000lbs_Common_Eland_at_Working_with_Wildlife_in_South_Africa.jpg |right|thumb|250px|Hyenahûnen skuorre in [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx'') nei de grûn by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] yn [[Súd-Afrika]].]] ==Jeien en fretten== ===Jeien=== De hyenahûn is in spesjalisearre lange-ôfstânsjager, dy't syn [[proai]] mei de hiele [[ridel]] [[kilometer]]s fier efterfolget oant er sa [[wurgens|wurch]] is dat er ynsletten en nei de grûn skuord wurde kin. De hyenahûn en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') binne de iennichste grutte [[lânrôfdier]]en yn [[Afrika]] dy't altyd by deiljocht jeie. De [[liuw]] (''Panthera leo'') jaget ek wol by dei, mar is [[nacht]]s aktiver. Itselde jildt foar de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). It [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') is in echt [[nachtdier]], dat mar komselden by dei jaget. De [[jacht (aktiviteit)|jachtstrategy]] fan 'e hyenahûn is om in proaidier stilwei benei te kommen en dan op te jeien mei in [[faasje]] dy't wol oprinne kin oant 66&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] foar in doer fan 10–60&nbsp;[[minuten]]. In trochsneed efterfolging beslacht in ôfstân fan likernôch 2&nbsp;km. Dêrby wurdt de proai, as er oan 'e grutte kant is, ferskate kearen yn 'e [[poat]]en, [[bealch]] en [[stuten]] [[biten]], oant er sa wurch en/of [[ferwûne]] rekket, dat er ophâldt fan [[draven]]. Lytsere proaien wurde sa gau mooglik nei de grûn ta skuord en útinoar riten. ===Fretten=== De [[proai]]en fan 'e hyenahûn binne foar it meastepart eksimplaren fan fiif [[antilope]]soarten: de [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), de [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii''), de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), de [[súdlike boskbok]] of ymbabala (''Tragelaphus sylvaticus'') en de [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus''). Yn [[East-Afrika]] bejeie hyenahûnen benammen de thomsongazelle, wylst se har yn [[Sintraal-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] talizze op in folle breder menu, besteande út 'e ympala, de [[súdlike reidbok]] (''Redunca arundinum''), de [[kobantilope]] (''Kobus kob''), de [[moerasantikope]] (''Kobus leche'') en de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''). [[File:African_wild_dog3.jpg |left|thumb|250px|Hyenahûnen frette in [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus'') op nei't se him deade hawwe.]] Dêrnjonken frette hyenahûnen ek lytsere proaien, lykas de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''), ferskate soarten [[dikdiks]] (''Madoqua'' spp.), it [[knobbelswyn]] (''Phacochoerus africanus''), de [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis''), de [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), de [[springhazze]] (''Pedetes capensis''), de [[grutte reidrôt]] (''Thryonomys swinderianus'') en de [[lytse reidrôt]] (''Thryonomys gregorianus''). Inkeld wurde ek wol gruttere proaien pakt, lykas de [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx''), de [[steppesebra]] (''Equus quagga'') of sels de [[Kaapske buffel]] (''Syncerus caffer''). De trochsneed grutte fan proaidieren fan 'e hyenahûn leit op 15–200&nbsp;[[kg]], hoewol't in steppesebra 240&nbsp;kg weaget en in lytseftige buffel al gau nei de 400&nbsp;kg giet. Bylden dy't yn [[2021]] opnommen waarden yn it [[Nasjonaal Park De Neder-Sambezy]] yn [[Sambia]] litte sjen hoe't in ridel hyenahûnen in sûne, folwoeksen Kaapske buffel bejeie, dy't in gewicht fan wol 800&nbsp;kg hawwe kin, mar sa'n jacht is tige seldsum. Hyenahûnen binne frijwat [[opportunist]]ysk wat har dieet oangiet, en frette ek wol [[ynsekten]] as dy rûnom foarhâns binne (bgl. yn it gefal fan in [[sprinkhoanne]]swaarm). By ien ridel waard waarnommen dat der út en troch ek jacht makke waard op 'e [[grutearfoks]] (''Otocyon megalotis''). Fierders stelle hyenahûnen soms ek [[kadaver (ies)|kadavers]] fan proaien dy't deade binne troch bûnte hyena's, jachtloaihoarsen, loaihoarsen en, as it om in solitêr eksimplaar giet, liuwen. [[File:African_wild_dog_lycaon_pictus.jpg|right|thumb|250px|In hyenahûn.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e hyenahûn binne de beide oare grutte [[Afrika]]anske [[rôfdier]]en dy't yn groepen libje: de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Fral de liuw is in wichtige oarsaak fan [[stjerte]] foar sawol folwoeksen hyenahûnen as jongen. Sa waard in ridel dy't reyntrodusearre wie yn it [[Nasjonaal Park Etosha]] yn [[Namybje]] alhiel útrûge troch liuwen. Yn 'e [[1960-er jierren]] stoarte de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e liuwen yn 'e [[Ngorongorokrater]] yn noardlik [[Tanzania]] yn en dat bliek te resultearjen yn in hommelse groei fan 'e populaasje hyenahûnen dêre. Mar doe't de liuwepopulaasje wer by de wâl opklaude, sakke de hyenahûnepopulaasje wer werom nei it âlde nivo. Krekt as by oare grutte rôfdieren dy't troch liuwen deade wurde, frette liuwen de hyenahûnen dy't se om hals bringe ornaris net op. It is dêrtroch dúdlik dat it har poer en alinnich mar giet om it útskeakeljen fan har natuerlike [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], en net om oan fretten te kommen. Oarsom binne der ek inkele gefallen bekend fan ienlike âlde en/of [[ferwûne]] liuwen dy't troch in ridel hyenahûnen deamakke waarden. As in hyenahûn oanfallen wurdt troch in troep liuwen en se krije him te pakken, dan is er rêdeleas ferlern en sille de oare leden fan syn ridel him oan syn lot oerlitte om't der neat is dat se dwaan kinne om him te helpen. Mar as in hyenahûn oanfallen wurdt troch ien inkele liuw, komt it wolris foar dat de oare leden fan 'e ridel him te help sjitte. Sa [[foto]]grafearren [[safary]][[gids (berop)|gidsen]] yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] yn [[2016]] wat der barde doe't in ienlike liuwinne by it [[kadaver (ies)|kadaver]] fan in [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') in healwoeksen hyenahûn oanfoel. De hiele ridel kaam it bist te help en der ûntjoech him in ferheftich gefjocht wêrby't de liuwinne úteinlik op 'e flecht dreaun waard, hoewol't de healwoeksen hyenahûn letter deagie oan 'e oprûne ferwûnings. By in oar gefal waard waarnommen hoe't in ridel fan fjouwer hyenahûnen út alle macht in âld mantsje ferdigene tsjin 'e oanfal fan in mantsjesliuw. It âlde hyenahûnemantsje wist dêrtroch te ûntkommen. Hy oerlibbe de oanfal en joech him wer by de ridel. [[File:Sabi_Sand_Wild_Safari_Live_Feb_29_2016_sunrise_-_Spotted_hyena_vs_wild_dogs.png |left|thumb|350px|In konfrontaasje tusken in [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') (l.) en trije hyenahûnen.]] Bûnte hyena's binne minder gefaarlik foar hyenahûnen as liuwen, mar se binne likegoed tige ferfelend, mei't se de wizânsje hawwe om te besykjen de [[proai]]en fan hyenahûnen te stellen, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit. Bûnte hyena's folgje om dy reden gauris ridels hyenahûnen by de jacht. Wannear't se deunby it kadaver fan in bist komme dat troch hyenahûnen deade is, binne ienlike bûnte hyena's oer it algemien foarsichtich. Se besykje dan ornaris om ûngemurken in diel fan it kadaver (bgl. in poat) te pakken en dêr dan mei út te naaien. It komt foar dat se dêrby de weromtocht blaze moatte as de hiele ridel hyenahûnen har tenei komt. Wannear't bûnte hyena's yn in groep fanwegen komme, hawwe se in goede kâns om 'e hyenahûnen by har proai wei te driuwen, mei't hyena's oansjenlik grutter en sterker binne as hyenahûnen. Mar de gruttere oanstriid fan hyenahûnen om inoar te helpen makket dat se likegoed yn it foardiel binne tsjin in troep bûnte hyena's, mei't dy mar healhertich gearwurkje. It komt ek foar dat hyenahûnen in proai stelle fan bûnte hyena's, mar sokke gefallen binne seldsum. Populaasjes hyenahûnen wurde oer it algemien negatyf beynfloede troch de oanwêzigens fan bûnte hyena's. De hyenahûn en it ([[solitêr]] libjende) [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') lykje inoar yn 'e regel te mijen. Wat oare rôfdieren oangiet, binne de jongen fan hyenahûnen, benammen as se foar it earst út 'e [[hoale]] komme dêr't se [[berne]] binne, kwetsber foar [[earnen]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus''). ==Status== De hyenahûn hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]". Dit bist hat slim te lijen ûnder [[habitatferneatiging]] en [[habitatfragmintearring]] en dêrtroch teffens ûnder [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. Yn hast hiel [[Noard-Afrika]] en it grutste part fan [[West-Afrika]] is dizze soarte al útrûge, en yn [[Sintraal-Afrika]] en [[East-Afrika]] stiet er ûnder swiere druk. [[File:Laika_ac_African_Wild_Dog_(9882202246)_cropped.jpg|right|thumb|250px|In Eastafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus lupinus'').]] ==Undersoarten== Der binne 5 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e hyenahûn (''Lycaon pictus''): *de Kaapske hyenahûn (''L. p. pictus'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])</small> :<small>[[synonym (taksonomy)|synonimen]]: ''L.&nbsp;p. cacondae, fuchsi, gobabis, krebsi, lalandei, tricolor, typicus, venatica, windholmi'' en ''zuluensis''</small> *de Eastafrikaanske hyenahûn (''L. p. lupinus'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902</small>) <small>([[East-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. dieseneri, gansseri, hennigi, hübneri, kondoae, lademanni, langheldi, prageri, richteri, ruwanae, ssongaeae, stierlingi, styxi'' en ''wintgensi''</small> *de Somalyske hyenahûn (''L. p. somalicus'' <small>Thomas, 1904</small>) <small>([[Hoarn fan Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. luchsingeri, matschie, rüppelli, takanus'' en ''zedlitzi''</small> *de Tsjadyske hyenahûn (''L. p. sharicus'' <small>Thomas & [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1907</small>) <small>([[Sintraal-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. ebermaieri''</small> *de Westafrikaanske hyenahûn (''L. p. manguensis'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1915</small>) <small>([[West-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. mischlichi''</small> In protte oare ûndersoarten waarden yn it [[ferline]] foarsteld, mar genietsje no gjin erkenning mear en wurde ynstee as [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e boppeneamde ûndersoarten sjoen. Se wurde yn 'e boppesteande opsomming as [[synonym (taksonomy)|synonimen]] neamd. De [[nominaat]] is de grutste ûndersoarte en de Somalyske hyenahûn is de lytste. De Westafrikaanske hyenahûn kaam foarhinne foar fan [[Nigearia]] oant [[Senegal]], mar is no yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta twa populaasjes yn it [[Nasjonaal Park Niokolo-Koba]] yn Senegal en it [[Nasjonaal Park W]] yn 'e grinskrite fan [[Benyn]], [[Niger]] en [[Boerkina Faso]], mei dêropta mooglik in pear miniskule populaasjes yn westlik Nigearia. Yn totaal binne der noch 70 Westafrikaanske hyenahûnen, dat dy ûndersoarte is slim [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_wild_dog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lycaon pictus}} }} {{DEFAULTSORT:Hienahun}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Hyenahûn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] ehe88dzwnng8qoizs5kirbh5s1zq0m4 Iisbear 0 189515 1234000 1230265 2026-07-07T15:59:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234000 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisbear |Ofbyld= [[File:Polar_Bear_-_Alaska_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[bearen]] (''Ursidae'') |Skaai= [[echte bearen]] (''Ursus'') |Wittenskiplike namme= Ursus maritimus |Beskriuwer, jier= [[Constantine John Phipps, 2e baron Mulgrave|Phipps]], 1774 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de iisbear (Ursus maritimus).png|center|250px]]<small>{{Color box|#DE420E}} fersprieding op lân <br>{{Color box|#F79C7D}} fersprieding yn see</small> }} De '''iisbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ursus maritimus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bearen]] (''Ursidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''). Dit bist komt foar yn it [[Noardpoal]]gebiet en is maklik fan oare bearen te ûnderskieden troch syn tsjûke [[wite]] [[pels]]. It is it grutste libbene [[lânrôfdier]] fan 'e wrâld. It is ek de iennichste [[hyperkarnivoar]]e bear, mei't it dieet fan oare bearen foar mear as de helte út [[plant]]aardich materiaal bestiet, dat yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e iisbear net foarhâns is. Ynstee hat de iisbear him spesjalisearre yn 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[seesûchdier]]en. De iisbear is in [[solitêr]] libjend [[deidier]], dat gâns [[seksuele dimorfy]] fertoand mei't de [[wyfke]]s folle lytser binne as de [[mantsje]]s. De measte iisbearen binne it jier rûn aktyf; inkeld [[drachtigens|drachtige]] wyfkes hâlde in [[wintersliep]]. Tsjintwurdich stiet de iisbear as [[soarte]] ûnder druk troch de [[klimaatferoaring]], dy't in flugge ôfname feroarsaket fan it [[see-iis]] dêr't dit bist foar in grut part ôfhinklik fan is om syn [[proai]]en berikke te kinnen. De [[IUCN]] klassifisearret de iisbear dêrom as [[bedrige soarte|kwetsber]], it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] ==Taksonomy en evolúsje== ===Taksonomy=== De [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] klassifisearre de iisbear yn [[1758]] yn 'e tsiende [[edysje]] fan syn ''[[Systema Naturæ]]'' as in ôfwikende [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[brune bear]] (''Ursus arctos'') ûnder de namme ''Ursus arctos albus-major, arcticus''. It wie de [[Ingelân|Ingelske]] [[marine]]-[[ofsier]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Constantine John Phipps, 2e baron Mulgrave]] dy't dit bist yn [[1774]] foar it earst beskreau as in selsstannige [[soarte]] nei't er yn [[1773]] lieding jûn hie oan in [[ekspedysje]] yn 'e [[Noardpoalekspedysje fan Phipps (1773)|rjochting fan 'e Noardpoal]]. Hy joech de iisbear de [[wittenskiplike namme]] ''Ursus maritimus'', wat letterlik "seebear" betsjut. [[File:Ursus_maritimus_02_MWNH_420.JPG|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in iisbear.]] Letter pleatsten beskate oare taksonomen, lykas [[Theodore Knottnerus-Meyer]], de iisbear omreden fan syn oanpassings oan it libben op iepen see yn in eigen [[monotypysk skaai]], dat ''Thalarctos'' neamd waard (in gearlûking fan twa [[Gryksk]]e wurden: ''thalassos'', "see", en ''arktos'', "bear"). Mar tsjintwurdich wurdt de iisbear rûnom erkend as in jildich lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''). Binnen dat skaai is er it naust besibbe oan 'e brune bear, wêrmei't er [[fruchtberens|fruchtbere]] [[neikommeling]]en produsearje kin. ===Evolúsje=== [[Fossilen]] fan iisbearen binne seldsum. It âldste fossyl fan dizze soarte is in [[ûnderkaak]] fan 130.000–110.000&nbsp;jier âld, dy't yn [[2004]] fûn waard op it eilantsje [[Prins Karls Forland]] yn it westen fan 'e ta [[Noarwegen]] hearrende [[Arktis|Arktyske]] [[arsjipel]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]]. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] ûntstie de [[teory]] dat de iisbear in direkte ôfstammeling wêze soe fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[brune bear]] (''Ursus arctos'') dy't ûnder de [[Foarlêste Glasiaal]] (347.000–130.000&nbsp;jier lyn) troch [[gletsjer]]s isolearre rekke yn [[Alaska]] en/of it [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Sibearje]]. De útkomsten fan ûndersiken nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten út 'e [[1990-er jierren|1990-er]] en [[2000-er jierren]] ûnderstipen it idee dat de iisbear fan 'e brune bear ôfstamje soe. In ûndersyk út [[2010]] rûsde dat de iisbear omtrint 150.000&nbsp;jier lyn as soarte ûntstien is. [[File:Polarbrown-1.jpg|right|thumb|180px|In [[taksidermy|opset]] eksimplaar fan in [[krusing (biology)|krusing]] fan in iisbear mei in [[brune bear]], te sjen yn it [[Natoerhistoarysk Museum fan Tring]] yn [[Hertfordshire]].]] Guon populaasjes brune bearen blieken sels nauwer besibbe te wêzen oan 'e iisbear as oan oare populaasjes brune bearen. Dêrby gie it benammen om 'e [[Sitkabear]] (''U.&nbsp;a. sitkensis''), in [[ûndersoarte]] fan 'e brune bear fan it [[Admiraliteitseilân]], [[Baranof (eilân)|Baranof]] en [[Chichagof (eilân)|Chichagof]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]. Lettere ûndersiken dêrnei brochten oan it ljocht dat dy nauwe [[genetysk]]e sibskipsbân it resultaat wie fan [[hybride (biology)|krusings]] tusken de beide soarten op dy eilannen yn 'e [[Lêste Glasiaal]] (105.000–11.700&nbsp;jier lyn), doe't dêr blykber in populaasje iisbearen isolearre rekke wie fan 'e rest fan 'e soarte. In oare populaasje brune bearen dy't him blykber in protte mei iisbearen [[fuortplante]] hat, wie de [[prehistoarysk]]e (no [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) brune-bearepopulaasje fan [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], dy't foar 21<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>% iisbeare-[[DNA]] hie. Utkomsten fan lettere, mear yngeande ûndersiken sprieken lykwols de teory tsjin dat de iisbear in direkte ôfstammeling fan 'e brune bear is. Ynstee is der in rivalisearjende teory oppenearre dy't hawwe wol dat de iisbear en de brune bear nau besibbe [[sustersoarte]]n binne, dy't allebeide ûnôfhinklik faninoar fuortkomme út deselde [[lêste mienskiplike foarâlder]]. In ûndersyk út [[2012]] lei it ûntstean fan 'e iisbear as selsstannige soarte op 600.000&nbsp;jier lyn, wylst in ûndersyk út [[2022]] hawwe woe dat de iisbear al mear as 1&nbsp;miljoen jier bestie. [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Ursus_maritimus_skeleton).jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in iisbear.]] ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e iisbear leit yn 'e [[Arktis]], dêr't dit bist waarnommen is oant op 25&nbsp;[[km]] ôfstân fan 'e [[Noardpoal]]. Iisbearen libje sawol op [[grûn|lân]] as yn 'e [[see]], hoewol't se yn it lêste gefal net sûnder in beskate mjitte fan [[see-iis]] kinne. Op lân komme se foar by de kusten lâns fan [[Alaska]] fan 'e [[Yukon-Kuskokwimdelta]] fia it [[Sewardskiereilân]], it eilân [[St. Lawrence (eilân)|St.&nbsp;Lawrence]] en de [[Pribilofeilannen]] nei it noarden en dan by de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] lâns nei it easten. Yn [[Kanada]] libje se oan 'e kusten fan 'e [[Yukon]], de [[Noardwestlike Territoaria]] en [[Nûnavût]], op alle eilannen fan 'e [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]], by de kusten fan 'e [[Hudsonbaai]] en de [[Jamesbaai]] lâns, op it [[Ungavaskiereilân]] yn noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], en teffens yn [[Labrador (regio)|Labrador]]. De fersprieding berikt syn súdlikste punt wrâldwiid op it eilân [[Nijfûnlân]] en yn it [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk]] [[Sint-Pierre en Miquelon]], fuort besuden Nijfûnlân. Fierder nei it easten ta folget de fersprieding op lân alle kusten fan [[Grienlân]], de Arktyske arsjipel [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]], dy't ta [[Noarwegen]] heart, en dan de noardlike kustregio's fan [[Jeropeesk Ruslân]] fan it [[Kaninskiereilân]] nei it easten ta. Iisbearen komme ek foar op [[Nova Sembla]] en de [[Sibearje|Sibearyske]] eilannen, lykas de [[Noardlân (arsjipel)|Noardlân]], de [[Nijsibearyske Eilannen]] en [[Wrangel (eilân)|Wrangel]]. Op it [[fêstelân]] fan [[Jeraazje]] folget it ferspriedingsgebiet in brede stripe by de noardkust fan Sibearje lâns, dy't yn it [[Russyske Fiere Easten]] ek it [[Tsjûkotkaskiereilân]] en [[Kaap Navarin]] oan 'e súdkant fan 'e [[Golf fan Anadyr]] omfettet. Wat de fersprieding op see oanbelanget, komme iisbearen [[winter]]deis foar yn frijwol de hiele [[Noardlike Iissee]] en alle râneseeën dêrfan, oant en mei de noardlike [[Beringsee]] yn it [[Fiere Easten]] en de eastlike [[Saint Lawrencebaai]] by Nijfûnlân. [[File:Polar_Bear_AdF.jpg|right|thumb|250px|In iisbear besiket by [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] fan 'e iene iisskos nei de oare te kommen sûnder in wiet pak te heljen.]] ==Uterlike skaaimerken== De iisbear is de grutste libbene [[bear]]esoarte, en teffens it grutste libbene [[lânrôfdier]], hoewol't beskate [[ûndersoarte]]n fan 'e [[brune bear]] (''Ursus arctos''), spesifyk de [[Kodiakbear]] (''U.&nbsp;a.&nbsp;middendorffi''), de iisbear datoangeande nei de kroan stekke kinne. Der bestiet by de iisbear oansjenlik wat [[seksuele dimorfy]] wat lichemsgrutte en -gewicht oanbelanget. [[Mantsje]]s hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 200–250&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 300–800&nbsp;[[kg]]. [[Wyfke]]s binne in hiel stik lytser en lichter, mei in trochsneed kop-romplingte fan 180–200&nbsp;sm en in gewicht fan 150–300&nbsp;kg, hoewol't in wyfke dat [[drachtich]] is en harsels fet fretten hat krekt foar de [[wintersliep]] wol 500&nbsp;kg weagje kin. It gewicht fan sawol mantsjes as wyfkes fluktuëarret sterk geandewei it jier en kin wol mei 50% omheech en omleech gean. De swierste iisbear dy't ea dokumintearre is, wie in mantsje dat yn [[1960]] by [[Kotzebue (Alaska)|Kotzebue]] yn noardwestlik [[Alaska]] sketten waard, en dat in gewicht hie fan 1.002&nbsp;kg, oftewol rom in [[ton (massa)|ton]]. De sturtlingte is by beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] 7,6–12,6&nbsp;sm. De [[skouder|skofthichte]] fan in [[folwoeksen]] iisbear is likernôch 130–160&nbsp;sm. As in folwoeksen iisbear him op 'e [[efterpoat]]en oprjochtet, is er 2.40–3.00&nbsp;[[meter|m]] lang. It grutste eksimplaar dat ea dokumintearre waard, berikte yn dy posysje in lingte fan 3.70&nbsp;m. Yn ferhâlding ta de nau besibbe brune bear hat de iisbear in rankere lichemsbou, mei in smellere, plattere en lytsere [[plasse]], in langere [[hals]], en in legere [[skouder]]bulte. Yn profyl bûcht de [[snút]] lichtsjes nei ûnderen ta, en der wurdt dêrom wol sein dat iisbearen in kromme noas hawwe. Har [[rooksin]] is tige skerp, en spesjalisearre foar it [[rûken]] fan proaien oer lange ôfstannen. It [[gebit]] fan in iisbear bestiet út 34–42&nbsp;[[tosk]]en, wêrûnder 12&nbsp;[[snijtosk]]en, 4&nbsp;[[hoektosk]]en, 8–16&nbsp;[[premolaar|foarkiezzen]] en 10&nbsp;[[kiezzen]]. Tusken de hoektosken en de foarkiezzen yn sit in grut [[diasteem (toskhielkunde)|diasteem]] (spjalt) yn it gebit, mooglik om't it bist dêrtroch syn [[proai]]en djipper [[biten|bite]] kin. Om't de iisbear ornaris bisten [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] dy't folle lytser binne as dat er sels is, hat er net in bysûnder krêftige byt. De [[poat]]en fan iisbearen binne bûtenproporsjoneel grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]], wat helpt om net of net al te djip yn [[snie]] wei te sakjen. De poaten binne mear [[hier (begroeiïng)|behierre]] as by oare bearesoarten, wat sawol helpt om se [[waarm]] te hâlden yn it [[poalklimaat]], as om in bettere gryp te krijen op [[iis]]. De kromme [[klau]]wen binne lyts mar gemien skerp en wurde sawol brûkt om proaien beet te gripen as om sels út 'e see wei op it iis te klimmen. [[File:Mother_cubs.JPG|left|thumb|250px|In iisbearinne en har welpen oan it [[sliep]]en.]] De [[eagen]] sitte by de iisbear deunby de boppekant fan 'e [[kop]], sadat se dy by it [[swimmen]] net fier út it wetter hoege te tillen en sjoch om har hinne. Yn ferhâlding ta har lichemsgrutte binne de eagen frij lyts, wat mooglik in adaptaasje is om minder lêst fan [[stosnie]] en [[snieblinens]] te hawwen. It [[gesichtsfermogen]] fan iisbearen is [[digromatisme|digromatysk]] en mist de [[steafkes en kegeltsjes|kegeltsje]]s foar it [[sjen]] fan middellange [[weachlingte]]n. Dat betsjut dat se [[read]] en [[blau]] sjogge, mar gjin [[grien]]. Se hawwe in protte [[steafkes en kegeltsjes|steafkes]] foar it sjen yn [[griis]]tinten, en dêrtroch sjogge se poerbêst yn it [[tsjuster]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne lyts, sadat iisbearen fia dy wei net tefolle lichemswaarmte ferlieze. Ek beskermet it tsjin [[befriezingsferskynsel|befriezing]] fan 'e earen. It [[gehoar]] fan iisbearen rint fan 11,2–22,5&nbsp;[[kHz]]. Dat is in breder [[frekwinsje]]berik as men ferwachtsje soe, yn acht nommen dat har proaien oer it algemien inkeld [[lûd]]en yn lege frekwinsjes meitsje. De [[pels]] is opboud út ticht [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] fan sa'n 5&nbsp;sm lang en mear iepen [[hier (begroeiïng)|boppehier]] mei in lingte fan likernôch 15&nbsp;sm. De boppehierren binne hol, sadat se in isolearjende mantel foarmje wêryn't [[lichemswaarmte]] fêstholden wurdt. By it [[swimmen]] jout it [[lucht]] fêsthâldende boppehier de bisten ek in goed [[driuwen|driuwfermogen]]. De pels fan iisbearen is [[wyt]] troch de ôfwêzigens fan [[pigmint]]en, mar kriget wat langer wat mear in [[giel]]ige [[kleur]] neigeraden dat er mear bleatsteld wurdt oan direkt [[sinne]]ljocht. By it [[ferhierjen]] kriget de pels, foar in skoftke, syn oarspronklike sniewite kleur wer werom. It wite hier is oerdúdlik in [[evolúsje|evolúsjonêre]] adaptaasje oan it [[biotoop]] dêr't iisbearen libje, mei't wyt dêr in [[skutkleur]] is dy't weiwurdt tsjin 'e eftergrûn fan snie en iis. De [[hûd]] fan 'e iisbear is [[swart]], sa't te sjen is op 'e plakken fan syn lichem dêr't gjin hier groeit: de [[noas]] en de [[lippe]]n. Swartens nimt sinneljocht op, dat salang't de sinne skynt, kriget in iisbear gjin kâlde noas. Under de hûd hawwe iisbearen in laach fan 5–10&nbsp;sm [[fetweefsel|fet]], dat harren fierder fan 'e [[kjeld]] isolearret en har [[lichemstemperatuer]] op in fêste 36,9&nbsp;[[°C]] hâldt, ek al leit de [[temperatuer]] fan har om-en-by fier [[friespunt|ûnder nul]]. [[File:Polar_bear_arctic.JPG|right|thumb|250px|In iisbear [[swimmen]]d yn iepen see.]] ==Biotoop== It [[biotoop]] fan 'e iisbear is de [[poalstreek]], spesifyk by de [[Noardpoal]]. Dêropta libje iisbearen [[simmer]]deis faak op 'e [[toendra]] by de kusten fan 'e [[Noardlike Iissee]] en syn [[rânesee]]ën lâns. [[Winter]]deis libje se foar it meastepart op it [[see-iis]] dat dan de Noardlike Iissee bedekt. Dizze soarte is ôfhinklik genôch fan 'e [[see]] om foar in [[seesûchdier]] oanmurken te wurden. ==Hâlden en dragen== ===Fuortbeweging=== Iisbearen hawwe gjin fêst [[territoarium (biology)|territoarium]]. It binne swalkers dy't yn in [[jier]] tiid in gebiet trochkruse kinne mei in [[oerflak]] fan mar 3.500&nbsp;[[km²]] oant wol 38.000&nbsp;km². Ofhinklik fan 'e tastân fan it [[iis]] kin in iisbear [[dei]]s trochinoar in ôfstân fan 12&nbsp;[[km]] ôflizze. Iisbearen [[fuortbeweging|bewege har fuort]] troch te [[rinnen]] of te [[fjouwerjen]], mar se [[drave]] dogge se net. By de fuortbeweging steane de [[tean]]nen fan 'e [[foarpoat]]en wat nei binnen ta, d.w.s. dy wize skean yn 'e rjochting fan 'e oare foarpoat. Iisbearen rinne mei in trochsneed [[faasje]] fan 5<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Har topfaasje by it fjouwerjen leit op likernôch 40&nbsp;km/h. It binne earsten [[swimmen|swimmers]]; yn it wetter hawwe se in maksimumfaasje fan 6&nbsp;km/h. Ut in [[Kanada|Kanadeesk]] ûndersyk út [[2012]] bliek dat iisbearen trochinoar 3,4&nbsp;dagen efterinoar swimme kinne en dêrby 154,2&nbsp;km ôflizze kinne. Se kinne ek wol 3&nbsp;[[minuten]] lang [[dûke]] ear't se wer boppe komme moatte om te [[sykheljen]]. By it swimmen wurde de brede foarpoaten brûkt om mei te peddeljen, wylst de smellere efterpoaten benammen as [[roer]] fungearje en in funksje hawwe by it dûken. [[File:Polar bears on the Beaufort Sea coast.jpg|left|thumb|250px|Iisbearen oan 'e kust fan 'e [[Beaufortsee]] yn noardlik [[Alaska]].]] ===Aktiviteitsspanne=== De iisbear is in [[deidier]] dat almeast oerdeis aktyf is en [[nacht]]s likernôch 8&nbsp;[[oere]]n [[sliep]]t. Dy [[sirkadiaan ritme|etmielssyklus]] wurdt ek oan fêstholden as [[simmer]]deis de [[midsnachtsinne]] skynt en it in fearnsjier net [[tsjuster]] wurdt, en wannear't it by't [[winter]] yn 'e [[poalnacht]] in fearnsjier lang hielendal net [[ljocht]] wurdt. De measte iisbearen hâlde gjin [[wintersliep]]; dat is foarbeholden oan [[drachtigens|drachtige]] bearinnen. ===Sosjaal libben=== De iisbear liedt yn prinsipe in [[solitêr]] bestean, ôfsjoen fan 'e [[peartiid]] en fan bearinnen mei jongen. Nettsjinsteande dat binne se yn it [[simmer]]healjier op lân faak deunby inoar te finen oan 'e seekant, dêr't se gearkomme by [[iten]]sboarnen. Bûten de peartiid om duldzje benammen [[folwoeksen]] [[mantsje]]s inoar op lân tichteby. It is waarnommen hoe't sokke bisten yn sa'n sitewaasje stabile ferbûnen slute fan yndividuën dy't mei-inoar oplûke, deun byinoar sliepe en mei-inoar [[boartsjen|boartsje]]. Under sokke mantsjes bestiet in [[dominânsjehierargy]] mei de grutste eksimplaren boppe-oan en dêrûnder de oare folwoeksen mantsjes. De [[wyfke]]s binne heger yn rang as healwoeksen mantsjes, mar leger as folwoeksen mantsjes. Healwoeksen mantsjes binne dan wer heger yn rang as healwoeksen wyfkes. Wyfkes mei jongen geane de soms [[kannibalisme|kannibalistyske]] grutte mantsjes yn 'e regel út 'e wei, mar sykje soms it selskip op fan oare wyfkes mei jongen om 'gearstalde gesinnen' te foarmjen. [[File:Polar_Bear_at_DZ.jpg|right|thumb|250px|Besikers yn 'e [[Detroit Zoo]] yn [[Detroit]] kinne út in [[pleksyglês|pleksyglêzene]] tunnel wei de iisbearen boppe har [[swimmen]] sjen.]] ===Kommunikaasje=== Iisbearen binne oer it generaal nommen swijsume bisten, mar se kinne foar it doel fan [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] ferskate [[lûd]]en produsearje. [[Puffen (kateftigen)|Puffen]], in sêft útazemjend lûd, wurdt troch bearinnen mei jongen makke, skynber om kontakt mei de jongen te hâlden. Yn 'e [[peartiid]] puffe mantsje en wyfkes ek nei potinsjele partners. Oars as by beskate grutte [[kateftigen]], dy't puffe troch de [[noas]], meitsje iisbearen dit lûd troch de [[mûle]]. Welpkes jouwe hege gjalpkes om oandacht fan 'e mem te krijen en [[reontsjen|reontsje]] by it drinken. Tekens fan [[agresje]], ornaris tsjin soartgenoaten, binne haplûden mei de [[tosk]]en, mar ek [[stim|fokalisaasjes]] lykas [[kroanjen]], [[grânzgjen]] en [[brullen]]. [[Fisuele kommunikaasje]] mei oare iisbearen fynt plak troch bewegings mei de [[eagen]], [[ear (anatomy)|earen]], [[noas]] en [[lippen]]. ===Fuortplanting=== De [[peartiid]] falt by iisbearen yn 'e [[maityd]], foar it meastepart fan [[maart]] oant en mei [[maaie]]. [[Pearing]]s fine plak op it [[see-iis]] ear't dat foar de [[simmer]] [[tei|fuortteit]]. Yn dy perioade sykje [[mantsje]]s om [[tyldrift|rûzige]] [[wyfke]]s en swalkje dêrby gauris hinne en wer oer it iis. De fuortbeweging fan wyfkes bliuwt lykwols in min ofte mear rjochte line fan it ien plak dêr't se wêze wolle nei it oare. Iisbearen binne [[promiskuïteit|promisku]] wat harren pearingspraktiken oangeane: sawol mantsjes as wyfkes pearje yn itselde seizoen mei ferskate partners. [[File:%D0%92%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0_2.jpg|left|thumb|250px|In mantsje komt yn 'e [[peartiid]] hoeden in wyfke benei.]] As in mantsje in rûzich wyfke fynt, besiket er har te isolearjen en te bewekjen tsjin oare mantsjes. [[Hofmakkerij]] kin mank iisbearen frijwat [[agressive]] foarmen oannimme, en it mantsje sil it wyfke efterfolgje as sy besiket út te naaien. It kin [[dagen]] duorje ear't it ta in pearing komt, mar nei dy earste pearing foarmje it mantsje en it wyfke in bân, dy't sûnder fersteuring fan bûtenôf ornaris om-ende-by de 2&nbsp;[[wike]]n stânhâldt. Yn dy tiid [[sliep]]e se tsjininoaroan lizzend en pearje se ferskate kearen. De ûnderlinge [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] tusken mantsjes om in pearingspartner te finen is yntins, en dat hat laat ta [[seksuele seleksje]] fan gruttere mantsjes (dy't better by steat binne en jei rivalen op 'e rin). In mantsje en in wyfke dy't al in bân foarme hawwe, sille foar in grutter mantsje tegearre útnaaie. Nei't it mantsje en it wyfke wer útinoar gien binne, siket it mantsje in oare gaadlike pearingspartner, wylst it wyfke har wijt oan har eigen beuzichheden oant in oar mantsje har op it each kriget. Iisbearen hawwe in [[ferlingde draachtiid]], en dat betsjut dat it nei de pearing(s) wol 7–9&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] duorret ear't de welpen te wrâld komme. Mar om't de [[befruchting|befruchte]] [[embryo's]] har [[hjerst]]mis pas begjinne te ûntjaan, is de eigentlike [[draachtiid]] net langer as sa'n 60&nbsp;dagen. Nei de ein fan 'e peartiid moat it wyfke ûnderhûdske [[fetweefsel|fet]]reserves oanlizze dy't grutter binne as gewoanlik, om't se der sawol harsels as har welpen mei yn libben sjen moat te hâlden. [[File:Polar_bear_cubs_in_the_snow.jpg|right|thumb|250px|In pear iisbearwelpkes.]] Earne yn 'e perioade fan [[augustus]] oant [[oktober]] leit it wyfke in [[hoale]] oan om yn te [[sliep]]en en te [[befalling|smiten]]. De lokaasje fan sa'n hoale is op it see-iis deun foar de kust, of op lân mar dan fierder by de kust wei it binnenlân yn. Hy kin útgroeven wêze yn [[snie]] of [[grûn]] of in kombinaasje fan beide. Fan binnen hat sa'n hoale in [[diameter]] fan likernôch 1.50&nbsp;[[meter|m]], mei in hichte fan 1.20&nbsp;m. Troch de [[lichemstemperatuer]] fan 'e bearinne leit de [[temperatuer]] yn 'e hoale folle heger as bûtendoar. It wyfke hâldt har [[wintersliep]] yn 'e hoale en smyt har welpen ûnder de wintersliep. Yn dyselde perioade yt de bearinne neat en wurdt har [[trochgong]] ynwindich recycle. De welpkes wurde yn 'e regel [[berne]] fan [[oktober]] oant en mei [[desimber]]. Der binne almeast 2&nbsp;jongen de smeet. Krekt as by alle [[bearen|bearesoarten]] komme de welpen [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld, mei in [[rôze]] [[hûd]] en [[wol]]lich [[hier (begroeiïng)|hier]] en in gewicht fan omtrint 600&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[each]]jes geane mei likernôch 30&nbsp;dagen iepen. De bearkes groeie fluch op in dieet fan fette [[molke]], en se bliuwe yn 'e hoale by de [[mem]] lekker [[waarm]]. De bearinne wurdt fan ein [[febrewaris]] oant begjin [[april]] wekker út har wintersliep en komt dan mei de welpkes út 'e hoale te foarskyn. Tsjin dy tiid weagje de jongen 10–15&nbsp;[[kg]] en binne se goed by steat om 'e [[mem]] rinnendewei by te hâlden. De earste pear wiken bliuwe se yn 'e neite fan 'e hoale, dêr't de welpen [[boartsjen|boartsje]] en it grutte bûtendoar ferkenne wylst de bearinne foar it meastepart rêst hâldt. Dêrnei sette se ôf oer it see-iis op 'e siik nei fretten foar de mem. [[File:Ursus maritimus 3 1999-07-11.jpg|left|thumb|250px|In bearinne mei twa welpkes op sleeptou.]] Welpen fan minder as in jier âld bliuwe hast altyd deunby har mem. Allinnich as sy [[jacht (aktiviteit)|jaget]], bliuwe se stil stean op it plak dêr't se efterlitten wurde en sjogge dêrwei oandachtich ta by al har ferrjochtings oant se harren wer by har ropt. Nei har earste jier wurde de bearkes ûnôfhinkliker en dan bejouwe se har fierder by de mem wei om op eigen manneboet harren om-en-by te ferkennen. Tsjin 'e tiid dat se twa jier âld binne, kinne se selsstannich jeie en foar harsels soargje, mar se wurde pas [[ôfwûn]] as se 2–2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;jier binne. Salang't de mem molke produsearret, wurdt se net rûzich en kin der gjin befruchting plakfine. Mantsjes deadzje dêrom gauris jongen om 'e mem wer rûzich te krijen. Wannear't se oerlibje, wurde healwoeksen welpen úteinlik fuortjage troch in mantsje dat mei harren mem pearje wol nei't dy wer rûzich wurden is, of oars wurde se op in stuit gewoan troch de mem efterlitten. By de iisbear binne de wyfkes mei 4&nbsp;jier [[geslachtsryp]] en de mantsjes mei 6&nbsp;jier. Wyfkes berikke har folsleine folwoeksen grutte mei 4–5&nbsp;jier, mar mantsjes pas mei 8–10&nbsp;jier. De [[libbensferwachting]] fan in iisbear yn it wyld is maksimaal 30&nbsp;jier. ==Jeien en fretten== ===Fretten=== De iisbear is in [[hyperkarnivoar]] en fan alle [[bearen]] it meast spesjalisearre yn it fretten fan [[fleis]]. It is it grutste en gefaarlikste [[lânrôfdier]] fan 'e [[Arktis]]. De [[proai]]en fan 'e iisbear binne yn it foarste plak ûnderskate [[soarte]]n [[seehûnen]], wa har tsjûke ûnderhûdske [[fetweefsel|fetlaach]] de iisbear [[enerzjy]] jout foar syn fiere omswalkings. De wichtichste proaisoarte is de [[lytse seehûn]] (''Pusa hispida''), mar ek de [[burdrob]] (''Erignathus barbatus'') en de [[sealrob]] (''Pagophilus groenlandicus'') wurde in protte fretten. Lytse seehûnen hawwe de foarkar om't se yn 'e Arktis rûnom foarkomme en om't se lyts genôch binne om sels troch lytse en healwoeksen iisbearen oerweldige te wurden. Burdrobben, wêrfan't it [[ferspriedingsgebiet]] ek de hiele Arktis omfettet, binne grutter en sterker, en oerlibje dêrom faker in iisbeare-oanfal troch fan har ôf te biten en út te naaien de see yn. Sealrobben binne wat grutter as lytse seehûnen en minder grut as burdrobben, mar yn har fersprieding binne se beheind ta de seeën om [[Grienlân]] hinne. Seehûnesoarten dy't nòch minder faak proai fan in iisbear wurde, binne de [[klapmûtse (seehûn)|klapmûtse]] (''Cystophora cristata''), de [[bûnte seehûn]] (''Phoca largha'') en de [[bânrob]] (''Histriophoca fasciata'') út it Noardpoalgebiet en de ornaris yn myldere [[klimaten]] foarkommende [[gewoane seehûn]] (''Phoca vitulina''). [[File:Polar_bear_(Ursus_maritimus)_with_its_prey.jpg|right|thumb|250px|In iisbear ferslynt in [[burdrob]] (''Erignathus barbatus'').]] Njonken seehûnen wurdt ek de [[walrus]] (''Odobenus rosmarus'') troch de iisbear bejage, sawol op lân as op see-iis. Mar troch de grutte fan dat bist meitsje iisbearen allinnich by jongen in reälistyske kâns op in miel. Folwoeksen walrussen hawwe in tige tsjûke [[hûd]] en binne mei har lange [[slachtosk]]en boppedat tarist mei duchtich wapenreau. Dêrtroch binne se ornaris te formidabel foar in iisbear, of it moat wêze dat se [[siik]] of tige ferswakke binne. Fierders bejeie iisbearen ek beskate lytsere [[walfiskeftigen]] dy't yn it Noardpoalgebiet foarkomme, lykas de [[wite dolfyn]] of belûga (''Delphinapterus leucas'') en de [[narwal]] (''Monodon monoceros''). Oare proaisoarten op it drûge binne it [[rindier]] (''Rangifer tarandus'') en ferskate op 'e grûn [[nêst (fûgels)|nêsteljende]] [[fûgels]] (en har [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]]). Yn see frette iisbearen ek wol [[fisk]]en, as se dy fange kinne, en [[wringeleas]] [[dierte]]. Mank iisbearen komt ek [[kannibalisme]] foar, benammen fan grutte mantsjes dy't welpkes deadzje en opfrette. Der is mar komselden waarnommen dat se [[plant]]aardich materiaal frette, om't har [[spiisfertarring]]sstelsel dêr net op ynrjochte is, mar der binne dokumintearre gefallen bekend dat se [[bei]]en, [[moas]], [[gers]] en [[seewier]] frieten. Dat bart benammen yn 'e meagere tiid fan 'e [[simmer]], as de measte iisbearen oan lân wachtsje moatte oant it see-iis wer oangroeit. Troch de [[klimaatferoaring]] duorret dy perioade hieltyd langer, mei as gefolch dat útmergele reitsjende iisbearen sjen moatte te oerlibjen op ûngewoane manearen. [[File:Polar_Bear_ANWR_10.jpg|left|thumb|200px|In iisbear by it [[kadaver]] fan in [[walfiskeftigen|walfisk]].]] ===Jeien=== Iisbearen hawwe ferskillende [[jacht (aktiviteit)|jachtstrategyen]] foar ferskillende [[soarte]]n [[proai]]en. [[Seehûnen]] dy't op it iis rêste, wurde omsichtich beslûpt. Dat [[slûpen]] giet op it lêste eintsje oer yn in stoarmrin op sa heech mooglike [[faasje]], wêrby't de bear besiket de seehûn mei syn [[tosk]]en en [[klau]]wen fêst te gripen ear't er yn see ferdwine kin. Soms swimme iisbearen in ein om, sadat se in seehûn fan efteren of ûnder de [[wyn (waar)|wyn]] benei komme kinne. In oare metoade is om te wachtsjen by in [[azemgat]] dat troch in seehûn yn it iis makke is, as de bear fermoedet dat de seehûn dêr wer opdûke sil. Soks kin [[oere]]n duorje, mar iisbearen toane yn sa'n gefal suver ûneinich [[geduld]]. Wannear't de seehûn boppekomt, wurdt er daliks troch de bear besprongen, dy't dan besykje sil om him mei de klauwen út it wetter te lûken. [[Walrus]]sen wurde bejage troch in op lân of see-iis rêstende [[koloanje (biology)|koloanje]] fan 'e grutte, logge bisten sa de stupen op it liif te jeien dat se allegearre as in wyld yn see besykje te kommen. It doel dêrby is om yn it trelit in jong fan 'e mem te skieden, sadat it kwetsber wurdt. Soms wurdt in jong yn 'e [[panyk]] ek troch in folwoeksen soartgenoat ferplettere, wat foar in iisbear in maklik miel opsmyt. Der besteane ferslaggen fan foarfallen wêrby't iisbearen fan in hichte ôf [[rots]]blokken of grutte stikken iis op in groep walrussen smiten hawwe soene mei as doel om in folwoeksen bist te [[dea]]dzjen of swier te [[ferwûnjen]]. [[Wite dolfyn|Wite dolfinen]] en [[narwal]]s binne kwetsber foar iisbeare-oanfallen as se strâne reitsje yn ûndjip wetter of isolearre binne fan iepen see yn in krimpend [[wjek]] yn it iis. By de jacht op [[rindier]]en ferskûlje iisbearen har ornaris yn of efter wat [[strewelleguod]] om dan út in [[mûklaach]] ta te slaan. By gelegenheid kinne iisbearen ek besykje om proaien yn iepen wetter te pakken, bygelyks troch ûnder in [[fûgel]] of seehûn te swimmen dy't sûnder euvelmoed op of oan it see-oerflak ferkeart, en dan út 'e djipte wei oan te fallen. [[File:Polar-Bear-Warning-Longyearbyen.jpg|right|thumb|250px|In [[Ferkearsbuorden_yn_Nederlân#J:_Warskôging|warskôgingsboerd]] op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] foar de oanwêzigens fan iisbearen. De [[Noarsk]]e tekst seit: "Jildt foar hiel Spitsbergen".]] ==Natuerlike fijannen== De iisbear hat frijwol gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], útsein de [[minske]] fansels. It is mooglik dat folwoeksen iisbearen dy't yn iepen see swimme, út en troch ris oanfallen en opfretten wurde troch de [[Grienlânske haai]] (''Somniosus microcephalus''), dy't in lingte fan krapoan 6<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[meter|m]] berikke kin. Alteast, inkele Grienlânske haaien dy't fongen waarden of oanspield wiene, hiene (dielen fan) iisbearen yn 'e [[mage]]. Mei't dizze [[haaien|haai]] lykwols behalven in [[rôfdier]] ek in [[ies (kadaver)|iesiter]] is, soe it ek kinne dat it yn in diel fan 'e gefallen gie om yndividuën dy't de kadavers fan deade iisbearen opfretten hiene. Iisbearewelpen rinne benammen gefaar fan 'e folwoeksen [[mantsje]]s fan 'e eigen soarte, dy't de [[mem]] wer [[tyldrift|rûzich]] besykje te meitsjen troch har jongen te deadzjen. Soms wurde welpen troch folwoeksen mantsjes ek op [[kannibalisme|kannibalistyske]] wize opfretten. Fierders rinne welpen oan lân soms gefaar fan 'e [[wolf]] (''Canis lupus''). In oare [[hûneftige]], de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), is net gefaarlik foar de iisbear, sels net foar jongen, mar kin wol in boarne fan [[argewaasje]] foarmje. Poalfoksen rinne iisbearen gauris alle stappen efternei om bytsjes en brokjes fan har proaien te stellen. Iisbearen besykje har oer it algemien te negearjen, mar as se te bretaal wurde, fiere se in skynoanfal út dy't feroarje kin yn in echte oanfal as de foks te stadich is en him fange lit. [[File:Jean Harlow Publicity.jpg|left|thumb|180px|De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aktrise]] [[Jean Harlow]] posearret yn 'e [[1930-er jierren]] op in [[flierkleed]] makke fan in iisbeare[[pels]] mei de [[kop]] der noch oan.]] ==Status== De iisbear hat sûnt [[2015]] de [[IUCN-status]] fan "kwetsber", wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is (de oare beide binne "bedrige" en "krityk bedrige"). Dy status hat er krigen om't it berik fan it [[see-iis]] dat syn natuerlike [[habitat]] is, troch de [[broeikaseffekt|opwaarming fan 'e Ierde]] almar fierder belunet. De iisbear wurdt net inkeld troffen troch [[klimaatferoaring]] en it dêrmei gearhingjende [[habitatferlies]], mar ek troch [[miljeufersmoarging]] en de oanboarring fan nije [[ierdoalje]]- en [[ierdgas]]fjilden yn 'e [[Arktis]] dy't earder troch it see-iis ûnberikber wiene foar ekspoitaasje. It probleem foar dizze bisten is net dat se gjin fretten mear hawwe, mar dat se troch de ynkrimping fan it see-iis har fretten net mear berikke kinne. In ûndersyk út [[2012]] konkludearre dat de iisbear, as der gjin feroaring yn 'e trend komt, tsjin [[2050]] yn dielen fan syn hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze sil. De totale [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e iisbear waard yn [[2015]] rûsd op 22.000–31.000&nbsp;eksimplaren. De hjoeddeistige populaasjetrend is ûndúdlik, hoewol't beskate dielpopulaasjes, benammen dy yn 'e súdlike en westlike [[Hudsonbaai]]regio en dy yn 'e súdlike [[Beaufortsee]], dúdlik yn tal ôfnimme. Mar oaren, lykas dy yn 'e [[Barentssee]] en de [[Tsjûktsjensee]], lykje foarearst stabyl te bliuwen, wylst [[Grienlân]] en de [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]] oanmurken wurde foar "bolwurken", dêr't de populaasjegrutte mooglik tanimt. [[File:Coat_of_arms_of_Greenland.svg|right|thumb|180px|It [[wapen fan Grienlân]] hat in [[wite]] iisbear op in [[blau]] [[fjild (heraldyk)|fjild]].]] ==Undersoarten== Foar de iisbear waarden yn it [[ferline]] de [[ûndersoarte]]n ''Ursus maritimus maritimus'' <small>[[Constantine John Phipps|Phipps]], 1774</small> en ''Ursus maritimus marinus'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> foarsteld, mar dy wurde neffens moderne ynsichten net ûnderstipe. Ien mooglike [[fossile]] ûndersoarte, de [[reuze-iisbear]] (''Ursus maritimus tyrannus''), waard yn [[1964]] foarsteld troch de [[Finlân|Finske]] [[paleöntolooch]] [[Björn Kurtén]]. Dyselde basearre him dêrfoar op ien inkeld fragmint fan in [[piipbonke]] dy't likernôch 20% grutter wie as foar in iisbear wenstich is. Mar re-evaluaasjes út [[2008]] en [[2012]] wize derop dat it dêrby foar 't neist giet om in bonkefragmint fan in útsûnderlik grutte [[brune bear]] (''Ursus arctos''). De iisbear wurdt sadwaande tsjintwurdich as in [[monotypyske soarte]] beskôge, wat betsjut dat der gjin ûndersoarten binne. ==Iisbearen en minsken== ===Skiednis fan minsken en iisbearen=== [[Folk]]en út 'e [[poalstreek]], lykas de [[Eskimo's]], [[Tsjûktsjen]], [[Jûkagieren]], [[Dolganen]] en [[Nenets (folk)|Nenets]], hawwe al [[tûzenen jierren]] lang mei iisbearen gearlibbe. De ierst bekende [[Jeropa|Jeropeeske]] beskriuwing fan in iisbear stiet yn 'e anonime [[trettjinde-iuwsk]]e [[Aldnoarsk]]e [[tekst]] ''[[Konungs Skuggsjá]]'' ("Spegel fan 'e Kening"). Dêryn wurdt fernijd: "De wite bear fan [[Grienlân]] doarmet almeast oer it iis fan 'e see, dêr't er [[seehûnen]] en [[walfiskeftigen|walfisken]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] en himsels mei harren [[iten|fiedt]]." Ek wurdt sein dat dy bear "in like feardige swimmer is as lykfol hokker seehûn of walfisk". It ierste bewiis dat iisbearen troch minsken bejage waarden, datearret fan [[argeology]]ske resten fan likernôch 8.000 jier lyn ([[6000 f.Kr.|6.000&nbsp;f.Kr.]]), dy't opdobbe binne op it eilân [[Zochov (eilân)|Zochov]] yn 'e [[Eastsibearyske See]]. De âldst bekende ôfbylding fan in iisbear is in [[petroglyf]] (ynkerving yn [[stien]]) dy't datearret fan 'e perioade fan 'e [[fyfde iuw|fyfde]] oant de [[achtste iuw]] en oantroffen is oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Pegtymel]] yn eastlik [[Sibearje]]. Op it oanbelangjende petroglyf is te sjen hoe't in iisbear bejage wurdt troch in [[man (sekse)|man]] mei trije [[hûn]]en. [[File:Eskimo_hunter_and_polar_bear_slain_with_bow_and_arrow_LCCN2005691848_(cropped).jpg|left|thumb|250px|In [[Eskimo's|Eskimo]]-[[jacht (aktiviteit)|jager]] yn [[Alaska]], dy't mei [[pylk-en-bôge]] in iisbear deade hat (foto út [[1924]]).]] Foarôfgeande oan 'e útfining fan [[fjoerwapen]]s waarden iisbearen bejage mei [[spear]]en en/of mei [[pylk-en-bôge]], wêrby't de jagers faker al as net stipe waarden troch ferskate hûnen. Swimmende bearen koene ek bejage wurde út boaten wei mei [[harpoen]]en. De jacht op iisbearen wie by poalfolken ornaris bûn oan strange regels. By guon folken wie it deadzjen fan in iisbear in [[inisjaasjeritueel]] dat in [[jonge]] folbringe moast om as man beskôge te wurden. Fan in iisbearekadaver waard de [[pels]] brûkt om in [[waarm]]e [[mantel]] of in [[tekken]] fan te meitsjen. De [[tosk]]en en [[klau]]wen waarden droegen as [[trofee|jachttrofee]]ën, mar koene ek tsjinje as [[ark en reau]]. De [[piis|pizen]] fungearren as bynmateriaal en de [[bonke]]n waard ark fan makke. It [[fleis]] waard [[iten]], útsein de [[lever]], dy't [[gif]]tich is foar minsken omreden fan 'e opheaping fan [[fitamine&nbsp;A]] út 'e proaien fan 'e iisbearen. Fan 'e [[Midsiuwen]] ôf waarden de pelzen, tosken en klauwen fan iisbearen [[hannel|ferhannele]] mei de [[Wytsingen]] yn [[Grienlân]] en mei de [[Russen]] yn wat no it noarden fan [[Jeropeesk Ruslân]] en it noarden fan [[Sibearje]] is. Op 'e oarspronklik ûnbewenne Arktyske [[arsjipel]] [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] waarden fan 'e [[achttjinde iuw]] ôf elts jier teminsten 150 iisbearen deade troch Russyske jagers. Fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf namen de [[Noaren (folk)|Noaren]] dat oer. Tusken likernôch [[1870]] en [[1970]] waarden op Spitsbergen yn totaal 22.000 iisbearen deade. Yn deselde perioade waarden yn noardlik Jeropeesk-Ruslân en Sibearje sa'n 130.000 en yn [[Kanada]] teminsten 15.000 iisbearen sketten. Oer it fleis fan iisbearen, dat ek iten waard troch [[Westerske wrâld|Westerske]] poalreizgers, rûnen de mienings sterk útinoar: guon griisden derfan, wylst oaren it beskôgen as in [[delikatesse]]. [[File:Polar bear, Gerrit de Veer (1596).jpg|right|thumb|250px|De mannen fan [[Willem Barents]] by de [[Oerwintering op Nova Sembla]] yn gefjocht mei in iisbear. Tekene troch [[Gerrit de Veer]], [[septimber]] [[1596]].]] ===Konflikten tusken minsken en iisbearen=== [[Konflikten tusken minsken en wylde bisten|Konflikten tusken iisbearen en minsken]] kamen [[histoarysk]] benammen foar wannear't Westerske poalreizgers har yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e iisbear bejoegen. Sa is bekend dat der ferskate konfrontaasjes mei iisbearen plakfûnen ûnder de [[Oerwintering op Nova Sembla]], wêrby't in kloft strâne rekke [[Nederlân]]ske [[seelju]] û.l.f. [[Willem Barents]] en [[Jacob van Heemskerck]] de [[winter]] fan [[1596]] op [[1597]] trochbrocht op it Russyske Arktyske eilân [[Nova Sembla]]. Tsjintwurdich bringe iisbearen yn beskate dielen fan it [[Noardpoal]]gebiet langer oan lân troch omreden fan 'e ôfname fan it see-iis dy't gearhinget mei de [[klimaatferoaring]]. Underwilens nimt de minsklike [[befolking]] fan 'e [[Arktis]] ta. Dy beide eleminten soargje derfoar dat minsken en iisbearen hjoed oan 'e dei almar faker mei-inoar yn oanfarring komme. [[Churchill (Manitoba)|Churchill]], in plak oan 'e [[Hudsonbaai]] yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Manitoba]], is ien fan 'e plakken dêr't dy ûntwikkeling merkber is. De pleatslike autoriteiten hawwe dêr in "[[iisbearetichthús]]", dêr't probleembearen opsletten wurde oant de see wer tichtfriest. Yn [[febrewaris]] [[2019]] waard it [[doarp]] [[Belûsja Gûba]] op Nova Sembla [[massale ynvaazje fan Russyske iisbearen (2019)|oerspield troch mear as 50 iisbearen]]. Dat late ta sa'n gefaarlike sitewaasje dat de pleatslike autoriteiten de [[needtastân]] útrôpen. Fan [[1870]] oant [[2014]] fûnen der nei skatting 73 oanfallen fan iisbearen op minsken plak. Dêrby kamen 20 minsken om. It meastepart fan 'e oanfallen waard útfierd troch [[honger]]ige mantsjes, yn 'e regel healwoeksen eksimplaren, mei dêropta in tal gefallen fan bearinnen dy't har welpen ferdigenen. Hoewol't de iisbear bekend stiet as de gefaarlikste bearesoarte, is er eins neat gefaarliker foar of [[agressive]]r tsjin minsken as oare bearesoarten. Yn ferhâlding ta oanfallen op minsken troch de [[brune bear]] (''Ursus arctos'') en de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') wiene de oanfallen fan iisbearen op minsken wol folle faker op of by it plak dêr't minsken wennen of foar langere tiid ferbleaune. It is mooglik dat de measte oanfallen, te witten: dy fan hongerige bearen, út [[wanhoop]] berne wiene. Mar it kin der ek mei te krijen hawwe dat iisbearen foar it meastepart yn harren wengebiet gjin minsken wend binne. Dat betsjut dat se ek gjin [[eangst]] foar minsken fiele en minsken gewoan as [[proai]] sjogge, krekt as alle oare bisten dy't se te pakken krije kinne. [[File:Repetitie_Nationaal_Songfestival_in_Carr%C3%A9,_Sylvia_de_Leur_dresseert_beren,_Bestanddeelnr_926-2489.jpg|left|thumb|250px|In iisbear by in [[sirkus]]foarstelling yn it ramt fan it ''Nasjonaal Songfestival'' yn [[Amsterdam]] yn [[1973]].]] ===Iisbearen yn finzenskip=== Iuwenlang wie de iisbear in tige socht bist om yn [[menazjery]]en fan [[kening]]en en oare hearskers te hâlden, sawol om't it in tige eksoatysk bist wie as fanwegen syn [[reputaasje]] as ferskuorrend [[rôfdier]]. Yn 'e [[Toer fan Londen]] waard bygelyks al yn [[1252]] in iisbear holden yn 'e menazjery fan [[Hindrik&nbsp;III fan Ingelân]]. Kening [[Jakobus&nbsp;I fan Ingelân]] krige yn [[1609]] twa iisbearewelpen fan 'e [[ûntdekkingsreizger]] [[Jonas Poole]], dy't se fan [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] hie. Oare foarbylden fan hearskers dy't ien of mear iisbearen yn besit hiene, wiene [[Freark&nbsp;I fan Prusen]] oan 'e ein fan 'e [[santjinde iuw]] en [[Katarina&nbsp;I fan Ruslân]] en [[Augustus de Sterke fan Poalen]] oan it begjin fan 'e [[achttjinde iuw]]. Hiel lang waarden sokke iisbearen yn [[koai (ynslútplak)|koaien]] of djippe kûlen holden. It wie de [[Dútslân|Dútske]] [[dieretún]]direkteur [[Carl Hagenbeck]], dy't yn [[1907]] yn syn [[Tierpark Hagenbeck]] yn [[Hamburch]] foar it earst in ferbliuw iepenje wêryn't it natuerlike [[habitat]] fan 'e bisten neibeard waard, kompleet mei keunstmjittige [[snie]] en [[iis]]. Guon iisbearen waarden ek holden yn it [[sirkus]], dêr't se traind waarden om keunstkes te dwaan foar in [[applaus|applaudisearjend]] [[publyk]]. Tsjin 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] kaam dêr stadichwei in ein oan, en tsjintwurdich is it yn 'e measte [[Westerske wrâld|Westerske lannen]] ferbean om iisbearen op sa'n manear te brûken. [[File:Ours_nageant_(Mus%C3%A9e_du_quai_Branly)_(3034045389).jpg|right|thumb|250px|In [[swimmen]]de iisbear fike út it [[ivoar]] fan 'e [[slachtosk]] fan in [[walrus]], ôfkomstich fan 'e [[Dorsetkultuer]] út noardlik [[Kanada]].]] Ferskate iisbearen dy't yn dieretunen holden waarden, krigen bredere bekendheid. Yn [[Jeropa]] gie it dêrby om bygelyks [[Knut (iisbear)|Knut]] út 'e [[Zoologischer Garten Berlin]], dy't yn [[2006]] troch syn mem ferstjitten waarden en mei de hân grutbrocht wurde moast troch [[oppasser (dieretún)|oppassers]]. In oare iisbear, [[Binky (iisbear)|Binky]], út 'e [[Alaska Zoo]] yn [[Anchorage (Alaska)|Anchorage]], waard yn [[1994]] ferneamd doe't er by twa ûnderskate gelegenheden (mei in tuskenskoft fan 6&nbsp;wiken) in besiker fan 'e dieretún oanfoel en ferwûne dy't te tichtby kaam. ===Iisbearen yn 'e minsklike kultuer=== De iisbear spilet in foaroansteande rol yn 'e [[kultuer]] en [[natoerreligy]] fan 'e ûnderskate [[Eskimo's|Eskimo-folken]]. De [[god]] [[Torngarsuk]] wurdt soms foarsteld as in reuseftige iisbear. Hy wennet ûnder de seeflier yn in [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]] fan 'e [[dea]]den en hat [[macht]] oer alle [[fauna|seelibben]]. Hy waard troch [[Grienlân]]ske [[sjamanen]] [[fereare]] mei [[sang]] en [[dûns]]. As er harren wurdich fûn, soed er harren de see yn skuord en ferslynd hawwe. Iisbearen wurde ek assosjearre mei de goadinne [[Nuliajuk]], dy't harren en alle oare seewêzens skepen hat. Iisbearen komme ek foar yn 'e [[Aldnoarsk]]e [[literatuer]]. Yn ''[[Auðunar Þáttr Vestfirska]]'' ("It Ferhaal fan Auðun fan 'e Westfjorden"), in [[Aldnoarsk]] ferhaal datearjend fan omtrint [[1275]] dat diel útmakket fan in langere [[sêge]], jout in [[earmoede|earme]] man dy't Auðun hjit al it jild dat er noch hat út oan 'e keap fan in iisbear. Hy makket lykwols syn fortún troch it bist troch te ferkeapjen oan 'e kening fan [[Denemark]]. Yn it [[fjirtjinde-iuwsk]]e ''[[Hauksbók]]'' wurdt in iisbear troch in man dy't Odd hjit, deade en opiten nei't it bist earder de [[heit]] en [[broer]] fan Odd deade en ferslynd hat. Yn it ferhaal ''Grímsey-maðurinn og Björninn'' ("De Man fan [[Grimsey]] en de Bear") wurdt in [[boer]] dy't strâne rekket op in iisskos rêden troch in iisbearinne, wêrnei't er it bist werombetellet troch it syn [[keppel]] [[skiep]] op te fuorjen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Polar_bear ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ursus maritimus}} }} [[Kategory:Iisbear| ]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte bear]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] 2ln4vxhs2f4gu1p7polizcm6jzbcc2l Japansk reuzefleanhoarntsje 0 189725 1234017 1217556 2026-07-07T22:08:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234017 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Japansk reuzefleanhoarntsje |Ofbyld= [[File:Petaurista_leucogenys.JPG|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |Skaai= [[reuzefleanhoarntsjes]] (''Petaurista'') |Wittenskiplike namme= Petaurista leucogenys |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Japansk reuzefleanhoarntsje (Petaurista leucogenys).png|center|250px]] }} It '''Japansk reuzefleanhoarntsje''' of '''wytkielfleanhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Petaurista leucogenys'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reuzefleanhoarntsjes]] (''Petaurista''). Dit bist komt foar yn [[Japan]] en [[Súd-Koreä]]. It is in mânsk iikhoarntsje, dat lykas oare [[fleanende iikhoarntsjes]] (''Pteromyini'') beskikt oer in losse [[hûd]]flap tusken de [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]], dy't er strak lûke en as [[wjuk]] brûke kin om te [[sweven]]. It is [[nachtdier]] dat him [[dei|oerdeis]] net folle sjen lit, mei in strikt [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret it Japansk reuzefleanhoarntsje as net bedrige. ==Taksonomy== It Japansk reuzefleanhoarntsje waard yn [[1827]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. [[File:Petaurista_leucogenys_by_OpenCage.jpg|left|thumb|200px|In Japansk reuzefleanhoarntsje komt foar 't ljocht.]] ==Fersprieding== It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan it Japansk reuzefleanhoarntsje beslacht it meastepart fan 'e trije súdlikste haadeilannen fan [[Japan]]. (Op it fjirde haadeilân, it noardlik [[Hokkaido]], komt dit bist net foar.) [[Sjikokû]] heart yn syn gehiel ta it areaal fan it Japansk reuzefleanhoarntsje, wylst it bist op [[Kjûsjû]] ynkeld ûntbrekt yn it uterste noardwesten. Op it grutste Japanske eilân, [[Honsjû]], mist it Japansk reuzefleanhoarntsje yn 'e krite om [[Hiroshima]] hinne en yn 'e [[stêdekloft]] fan [[Kobe (stêd)|Kobe]], [[Osaka]] en [[Kioto]] fan 'e [[Japanske Binnensee]] oan 'e westkust by de [[Wakasabaai]] ta. Fierders ûntbrekt er oan 'e eastkust fan Honsjû ek yn 'e stêdekloft fan [[Tokio]] en op it [[Bososkiereilân]] oarekant de [[Baai fan Tokio]], en oan 'e westkust teffens op it [[Notoskiereilân]] en yn it [[leechlân]] om [[Niigata]] hinne. Opmerklik is in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[Súd-Koreä]], yn it gebiet om 'e haadstêd [[Seoel]] hinne, dy't yn [[2012]] troch Richard W. Thorington jr. ''et al.'' beskreaun waard yn harren wurk ''Squirrels of the World''. It tinken is dat it Japansk reuzefleanhoarntsje dêr eins in troch de minske yntrodusearre [[eksoat]] is, mar de yntroduksje moat dan wol sa lang lyn foarfallen wêze dat it Súdkoreaanske populaasje him ta in aparte [[ûndersoarte]] ûntjaan kinnen hat. ==Uterlike skaaimerken== It Japansk reuzefleanhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 36–46&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30–40&nbsp;sm en in gewicht fan 0,7–1,5&nbsp;[[kg]]. Dit bist is folle grutter as it [[Japansk dwerchfleanhoarntsje]] (''Pteromys momonga''), dat rûchwei yn itselde gebiet foarkomt. Dat is net swierder as 220&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en hellet dêrmei maksimaal 15% fan 'e lichemsgrutte fan it Japansk reuzefleanhoarntsje. De [[pels]] fan it Japansk reuzefleanhoarntsjeis op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]sjes) fariabel en rint útinoar fan [[readbrún]] oant [[grizich]] [[giel]] of suver [[swart]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten) binne [[bêzje]] oant [[wyt]]. Oer de kop rinne ljochtere streken fan 'e [[sliep (foarholle)|sliepen]] fia de [[wang]]en nei de [[ûnderkaak]] ta. [[File:Pteromys_leucogenys_fauna_japonica.jpg|left|thumb|250px|In yllustraasje fan it Japansk reuzefleanhoarntsje út 'e ''Fauna Japonica'' fan [[Philipp Franz von Siebold]] ([[1866]]).]] ==Biotoop== It Japansk reuzefleanhoarntsje komt foar yn alle [[wâld]]gebieten yn syn [[ferspriedingsgebiet]], oft it no giet om [[leafwâld]], [[mingd wâld]] of [[nullewâld]]. Ek oan [[sekundêr wâld]] kin dit bist him sûnder swierrichheden oanpasse. ==Hâlden en dragen== It Japansk reuzefleanhoarntsje bewennet [[beamholte]]n dy't natuerlik wêze kinne of oars makke binne troch [[spjochten]]. Ek komt it foar dat er [[fûgelhúske]]s kreaket. Yn âldere, tichtere wâlden bout er soms sels in nêst heech yn 'e [[tûke (beam)|tûken]] fan in [[beam]]. [[Mantsje]]s hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan likernôch 2&nbsp;[[hektare|ha]], wylst [[wyfke]]s takinne mei in territoarium fan rûchwei 1&nbsp;ha. De territoaria fan ferskate bisten oerlaapje inoar sterk. It Japansk reuzefleanhoarntsje is in [[nachtdier]], dat pas likernôch in healoere nei [[sinne-ûndergong]] foar 't ljocht komme. [[File:Japan- Hachioji Takaosan, Musasabi 2014.webm|right|thumb|250px|In filmke fan in foerazjearjend Japansk reuzefleanhoarntsje.]] Krekt as oare [[fleanende iikhoarntsjes]] is de libbenswize fan dit bist strikt [[beam|arboreaal]]. It komt nea op 'e grûn, mar ferpleatst himsels [[sweven]]d fan [[beam]] nei beam. Lykas by alle fleanende iikhoarntsjes sit ek by it Japansk reuzefleanhoarntsje tusken de [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en in losse, mei [[pels]] oerdutsen [[hûd]]flap (it [[patagium]]), dy't rikt fan 'e [[pols (lichemsdiel)|polzen]] oant de [[ankel]]s. By it "[[fleanen]]" (eins [[sweven]], want der is gjin sprake fan oandriuwing) strekt it iikhoarntsje de poaten út, sadat it patagium strak lutsen wurdt. De lichemsfoarm dy't sa ûntstiet, liket sterk op in [[wingsuit]], dêr't guon weachhalzerige [[minske]]n wol mei sweve. De lange sturt, dy't foar in iikhoarntsje mar tin behierre is, tsjinnet by it fleanen as [[roer]]. De langste dokumintearre sweefflechten fan it Japansk reuzefleanhoarntsje oerbrêgen in ôfstân fan wol 160&nbsp;[[meter|m]], hoewol't dat by de measte flechten mar 17–33&nbsp;m is. Foar eltse ôfleine 10&nbsp;m ferliest it Japansk reuzefleanhoarntsje 1,7–3,5&nbsp;m oan hichte. Dat betsjut dat er foar de langste flechten tige heech begjinne moat. Foar it Japansk reuzefleanhoarntsje binne twa [[peartiid|peartiden]] dokumintearre: ien fan mids [[maaie]] oant mids [[juny]] en in oarenien fan mids [[novimber]] oant yn [[jannewaris]]. By de [[pearing]] produsearret it mantsje nei de [[ejakulaasje]] út syn [[penis]] in kleverige [[proteïne]] dy't hurd wurdt en de tagong ta de [[fagina]] fan it wyfke ôfslút. Dat wurdt in [[koïtusstop]] neamd. It komt foar dat it [[sperma]] út 'e fagina rinne kin en ferheget sa de kâns op [[befruchting]]. It kin ek behinderje dat itselde wyfke neitiid noch mei in oar mantsje pearet, hoewol't mantsjes har penis brûke kinne om in koïtusstop te ferwiderjen. De [[draachtiid]] duorret by it Japansk reuzefleanhoarntsje likernôch 74&nbsp;[[dagen]]. Dêrnei smyt it wyfke ornaris 1–2&nbsp;jongen, dy't troch har in fearnsjier lang fersoarge wurde. Mei likernôch 80&nbsp;dagen begjinne se foar it earst sels te foerazjearjen. [[File:Petaurista_leucogenys_60369499.jpg|left|thumb|250px|In Japansk reuzefleanhoarntsje yn in fûgelhúske.]] ==Fretten== It dieet fan Japanske reuzefleanhoarntsjes is strikt [[herbivoar]]. Yn 'e lette [[winter]], by 't [[maityd]] en yn 'e iere [[simmer]] frette se hast útslutend [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]] en [[blom]]men, in libbenwize dy't [[soölogy]]sk oantsjut wurdt as [[folivory]]. Fan 'e neisimmer oant en mei it begjin fan 'e winter steane der lykwols foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]] op it menu ([[granivory]]). Japanske reuzefleanhoarntsjes beplúzje dêrby dielen fan sa'n 45 [[plant]]esoarten. Oer it hiele jier nommen bestiet 40% fan it fretten út blêden, knoppen en blommen en 34% út sieden. Foar de rest wurdt it menu oanfolle mei 12% [[dinne-apel]]s en soartgelikens [[frucht (plant)|fruchten]] fan oare [[nullebeam]]men, wylst [[nulle (blêd)|nullen]] en oare plantedielen de restearjende 9% opmeitsje. [[File:Petaurista_leucogenys_putting_head_out_of_nest_box_in_Kaisho_Forest.jpg|right|thumb|250px|In Japansk reuzefleanhoarntsje yn in fûgelhúske.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Japansk reuzefleanhoarntsje binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Oeralûle]] (''Strix uralensis'') en de [[hoarnûle]] (''Asio otus''). ==Status== It Japansk reuzefleanhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2012)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan it Japansk reuzefleanhoarntsje (''Petaurista leucogenys''): *it Koreaansk reuzefleanhoarntsje (''P. l. hintoni'') <small>(de omkriten fan [[Seoel]] yn [[Súd-Koreä]])</small> *it Nikkoreuzefleanhoarntsje (''P. l. nikkonis'') <small>(sintraal en noardlik [[Honsjû]])</small> *it súdlik Japansk reuzefleanhoarntsje (''P. l. leucogenys'') <small>(de [[nominaat]]; [[Sjikokû]] en súdlik [[Kjûsjû]])</small> *it Wakayamareuzefleanhoarntsje (''P. l. oreas'') <small>(noardlik Kjûsjû en súdlik Honsjû)</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_giant_flying_squirrel ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Japanisches_Riesengleithörnchen ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Petaurista leucogenys}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Reuzefleanhoarntsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]] eofd3p3laxmmf019or33yp3cnewr5vl Mesopotamyske deim 0 190287 1234104 1220193 2026-07-07T23:02:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234104 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Deim |Ofbyld = [[Ofbyld:Dama mesopotamica (Brooke 1875, endangered).jpg|250px]]<br><small>bok</small><br>[[Ofbyld:Persian Fallow Deers in Dasht-e Naz Wildlife Refuge 2020-06-02 24.jpg|250px]]<br><small>hine</small> |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'')| |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| |Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| |Skift = [[Evenhoevigen]] ''Artiodactyla'' | |Famylje = [[harteftigen]] ''Cervidae'' | |Skaai = [[deimen]] (''Dama'') | |Wittenskiplike namme = Dama mesopotamica | |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758| |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Histoaryske fersprieding fan de Mesopotamyske deim (Dama mesopotamica).png|center|250px]]<br>Histoarysk ferspriedingsgebiet. }} De '''Mesopotamyske deim''' (''Dama mesopotamica'') is in evenhoevich [[sûchdier]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[harteftigen]] (''Cervidae''). It bist is nau besibbe oan it gewoane [[deim]] (''Dama dama''), mar wurdt hjoed-de-dei as in aparte soarte beskôge. De Mesopotamyske deim is ien fan 'e seldsumste hartesoarten op 'e wrâld. == Beskriuwing == De Mesopotamyske deim is grutter en swierder as it Europeeske deim. In folwoeksen bok kin in gewicht fan likernôch 100 oant 150 kilo ha. Simmerdeis is it hier ljochtbrún oant readbrún mei opfallende wite stippen dy't op 'e flanken faak yn oanienrige binne as in line. De búk en de ûnderkant fan 'e sturt binne wyt. It meast karakteristike ferskil mei it gewoane deim is it gewei. By it Europeeske deim is it gewei oan 'e boppekant breed en hânfoarmich. By de Mesopotamyske fariant is it gewei minder breed útwreide en sit de ferbreding mear ûnderoan de stangen. == Fersprieding == [[Ofbyld:Persian Fallow Deers in Dasht-e Naz Wildlife Refuge 2020-06-02 19.jpg|thumb|Keppel Mezopotamyske deimen yn it Wyldreservaat Dasht-e Naz, Iran.]] Oarspronklik libbe de soarte yn in grut part fan it [[Midden-Easten]], fan [[Egypte]] en [[Turkije]] oant [[Irak]] en [[Iran]]. Tsjin 'e 20e iuw wie it leefgebiet lykwols drastysk krompen. Hjoed-de-dei libje de iennichste wylde populaasjes yn in pear beskerme reservaten yn it súdwesten fan Iran (yn 'e provinsje Chuzestan). Dêrnjonken binne der troch fokprogramma's nije populaasjes útset yn [[Israel]] en oare dielen fan Iran. == Ekology == Dizze herten libje leafst yn tichte iggebosken en strewellen oan rivieren, mar se komme ek foar yn iepen boskgebieten. It binne [[herbivoar]]en dy't in miks fan gers, blêden, twigen en fruchten ite. Se binne benammen by it skimerjen en nachts aktyf om 'e hjittens fan 'e dei te mijen. == Status en bedrigingen == De soarte hat de status bedrige op de [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Healwei de 20e iuw waard tocht dat it bist hielendal útstoarn wie, oant der yn 1956 in lytse groep ûntdutsen waard yn Iran. De grutste bedrigingen foarmje habitatferlies, it omsetten fan bosk yn lânbougrûn, yllegale jacht op it fleis en it gewei en yntylt troch de lytse populaasje. ==De werûntdekking fan 1956 == Healwei de 20e iuw waard algemien oannommen dat de Mesopotamyske deim folslein útstoarn wie troch oerbejaging en ferlies fan leefgebiet. De lêste offisjele waarnimming wie yn 1875. Yn 1957 gie de Dútske jager en ûndersiker Werner Trense op ûndersyk út yn it súdwesten fan Iran. Der wienen geroften dat der yn 'e tichte iggebosken fan 'e rivieren de Dez en de Karkheh noch frjemde harten sjoen wiene. Ta grutte ferrassing fan 'e wittenskiplike wrâld fûn hy yndie in lytse populaasje fan sa'n 25 bisten. Dy groep hie har tûzenen iuwen ferburgen holden yn 'e tichte bosken fan 'e provinsje Chûzestan. Georg von Opel (fan 'e bekende autofamylje) hie de ekspedysje meifinansierre en der waarden bisten stjoerd nei syn partikuliere kolleksje om dêr in fokprogramma op te setten. Von Opel wie de oprjochter fan 'e [[Opel-Zoo]] yn [[Kronberg im Taunus]]. In pear jier letter joech it earste eksimplaar dat nei [[Dútslân]] stjoerd waard berte oan in kealtsje.<ref>[https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1748-1090.1990.tb03353.x Kranteknipsel ZSL: ''History of the Persian fallow deer Dama dama mesopotamica at Opel Zoo Kronberg''.]</ref> Om de soarte foar de ûndergong te behoedzjen, waarden der ferskate stappen ûndernommen. Yn 1957 en 1958 waarden in pear eksimplaren fongen en nei de Opel-Zoo yn Dútslân brocht om dêr in reservepopulaasje op te bouwen. De Iraanske [[Mohammad Reza Pahlavi|sjah]] liet de gebieten fuortendaliks ta beskerme wyldreservaten útroppe. In hichtepunt yn it ferhaal is in geheime operaasje yn 1978, flak foar de [[Iraanske Revolúsje]]. Mei help fan 'e Iraanske prins waard der op it lêste momint fjouwer harten op it fleantúch nei Israel set. Dat barde midden yn 'e gaos fan 'e revolúsje; it wie de lêste flecht fan 'e Israelyske loftfeartmaatskippij [[El Al]] út [[Teheran]] wei. Israel hie earder al fan Dútslân twa pearkes krige.<ref>[https://www.israelnationalnews.com/news/135818 Israel National News: ''Tale of the Fallow Deer'', 1 febrewaris 2010.]</ref> [[Ofbyld:Mesopotamisch damhert 03.JPG|thumb|left|Mesopotamyske deim yn it [[Safaripark Beekse Bergen]].]] Ut dizze lytse groep ûntdutsen harten binne ferskate súksesfolle fokprogramma's ûntstien. Der libje no wer hûnderten bisten yn it wyld en yn semy-wylde reservaten yn sawol Iran as Israel. Dochs bliuwt de soarte kwetsber, om't de genetyske basis fan alle herten dy't hjoed-de-dei libje op dy iene lytse groep út 1956 werom giet. == Bysûnderheden == Yn 'e âldheid hie de Mesopotamyske deim in grutte kulturele betsjutting; it wurdt faak ôfbylde op reliëfs en keunstwurken fan 'e âlde [[Mesopotaamje|Mesopotamyske]] beskavingen lykas de [[Sumearje]]rs en [[Assyrje]]rs. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://animalia.bio/nl/persian-fallow-deer INatueralist, oproppen 3 maart 2026.] * [https://www.iucnredlist.org/species/6232/97672550 IUCN] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dama mesopotamica|''Dama mesopotamica''}} }} [[Kategory:Deim]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] diiurj7fbean2lt5bfbl13qr0bnmwbd Nelsonstikelmûsgoffer 0 191905 1234115 1230279 2026-07-07T23:08:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1234115 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=nelsonstikelmûsgoffer |Ofbyld= [[File:Heteromys_nelsoni_imported_from_iNaturalist_photo_65355542_on_20_June_2020.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') |Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') |Wittenskiplike namme= Heteromys nelsoni |Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de nelsonstikelmûsgoffer (Heteromys nelsoni).png|center|250px]] }} De '''nelsonstikelmûsgoffer''' of '''Nelsons stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys nelsoni'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn in tige beheind [[ferspriedingsgebiet]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Meksiko]] en [[Gûatemala]]. De nelsonstikelmûsgoffer is in [[solitêr]] libjend, [[berchtme|berchbewenjend]] [[nachtdier]] mei in wierskynlik fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy== De nelsonstikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1902]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[mammalooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]]. Dyselde ferneamde it bistke nei syn [[kollega]] [[Edward William Nelson]], mei't de earste [[spesimina]] fan dizze [[soarte]] fongen wiene troch in [[ekspedysje]] dy't ûnder lieding stie fan Nelson en [[Edward Alphonso Goldman]]. (Nei Goldman ferneamde Merriam in oare soarte, de [[goldmanstikelmûsgoffer]], ''Heteromys goldmani''). De nelsonstikelmûsgoffer waard fuortendaliks al yndield yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). De beide spesimina dêr't Merriam syn beskriuwing op basearre wiene yn [[1896]] fongen. Dêrnei waard de nelsonstikelmûsgoffer pas yn [[2017]]–[[2018]] wer weromfûn, doe't mei [[wyldkamera|wyldkamera's]] fiif eksimplaren waarnommen waarden. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de nelsonstikelmûsgoffer beheind ta in tige lyts gebiet yn it súdeasten fan 'e steat [[Chiapas]], yn súdlik [[Meksiko]], en it súdwesten fan it buorlân [[Gûatemala]]. It ferspriedingsgebiet fan dit bistke hat in [[oerflak]] fan 4.650&nbsp;[[km²]], hoewol't it tinken mank [[mammalogen]] is dat it yn it [[ferline]] in stik grutter west hawwe moat. Binnen it areaal binn trije spesifike plakken bekend dêr't nelsonstikelmûsgoffers ek wier waarnommen binne: [[Pinabeto]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Motozintla]] en de [[Cerro Mozotal]] yn 'e gemeenten [[El Porvenir]] en [[Siltepec]], allegearre yn Chiapas, mei dêropta de [[fulkaan]] de [[Tajumulco]] yn Gûatemala. Dy lêste [[populaasje (biology)|populaasje]] soe lykwols mooglik yn [[2006]] troch de [[orkaan]] [[Orkaan Stan|Stan]] útrûge wêze kinne. ==Uterlike skaaimerken== De nelsonstikelmûsgoffer is ien fan 'e grutste [[soarte]]n [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bist hat trochinoar in kop-romplingte fan 15,1–16,2&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 18,6–19,7&nbsp;sm en in gewicht fan 60–110&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De nelsonstikelmûsgoffer fertoant in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't de [[mantsje]]s in bytsje grutter en oansjenlik swierder binne as de [[wyfke]]s. De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte 2,0–2,2&nbsp;sm en binne dêrmei yn ferhâlding ta de [[kop]] frij grut. De [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 4,2–4,3&nbsp;sm. De [[sturt]] is dúdlik langer as kop en romp mei-inoar en tin behierre. De [[pels]] fan 'e nelsonstikelmûsgoffer bestiet út rûch [[hier (begroeiïng)|hier]], dêr't op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] ferstive [[stikel (soölogy)|stikels]] trochhinne groeie. Op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en boppekant fan 'e sturt) is de [[kleur]] fan 'e pels [[dûnkergriis]] útskaaiend nei [[swart]], mei dêr trochhinne in ûnregelmjittige besprinzging mei [[oker (kleur)|okerkleurige]] plakken. De ûnderste lichemsdielen ([[bealch]], [[boarstkas|boarst]], [[kiel]], [[kin]], [[poat]]en en de ûnderkant fan 'e sturt) binne [[witich]]. Oars by in protte oare [[stikelmûsgoffers]]oarten rint der by de nelsonstikelmûsgoffer gjin ljochtere streek oer de siden dy't de beide kleurflakken faninoar skiedt. ==Biotoop== Nelsonstikelmûsgoffers komme foar yn in [[berchtme|berchteftige]] kontrei op in hichte fan 2.500–2.800&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Se libje dêr yn [[kâld]]e en fochtige [[dizewâld]]en. ==Hâlden en dragen== Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e nelsonstikelmûsgoffer is frijwol neat bekend. It is in [[nachtdier]] dat in [[solitêr]] bestean liedt. Nelsonstikelmûsgoffers libje op 'e [[grûn]] en [[klimme]] mar komselden. Nei alle gedachten bringe se de dei troch yn in nêst dat se oanlizze yn in ûndergrûnske [[hoale]], in [[rots]]spjalt of in leech pleatste [[beamholte]]. As dit bistke fan nau besibbe soarten hat, is it in [[omnivoar]], mei in dieet dat foar fierwei it meastepart bestiet út [[sied (plant)|sieden]] en oar [[plant]]aardich materiaal, yn beheinde mjitte oanfolle mei [[ynsekten]]. Oer de [[fuortplanting]] is neat mei wissichheid te sizzen. ==Status== De nelsonstikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", omreden fan syn lytse [[ferspriedingsgebiet]] en it oangeande [[habitatferlies]] troch de [[ûntbosking]] dêre. Oare spesifike bedrigings foar dit bistke binne de [[klimaatferoaring]], dy't yn it ferspriedingsgebiet foar hegere [[temperatuer]]en en ûnregelmjittiger [[delslach (waar)|delslach]] soarget. Teffens komt der faker ekstreem [[waar]] foar, lykas [[orkaan|orkanen]], dy't yn trochsneed ek nochris swierder binne as yn it ferline. ==Undersoarten== De nelsonstikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n fan besteane. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Nelson's_spiny_pocket_mouse ''Sources'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Nelson-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Heteromys nelsoni}} }} {{DEFAULTSORT:Nelsonstikelmusgoffer}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Stikelmûsgoffer]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] klzztkikxx2uzyi7w03wstdt2n4r6lh 16-kwadraat 0 192814 1233959 1233452 2026-07-07T14:09:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Burgumer Mar */ kt 1233959 wikitext text/x-wiki {{Sylboat | Boattype = 16-kwadraat | Ofbyld = File:Zeilen, Bestanddeelnr 905-8706.jpg|240px | Seilteken = File:16m2_zeilteken.svg|40px|Tredde seilteken, mei streek, fan {{{Namme}}. | Lingte = 6 m | Breedte = 1,92 m | Djipgong = 0,80 m | Gewicht = 450 kg (sylree) | Bemanning = 2 | Seiloerflak = 12 m² + 4 m² = 16 m² | Untwerp = [[Hendrik Bulthuis]] | Jier = [[1925]] }} <!--<br>[[File:16m2_zeilteken.svg|40px|Seilteken fan {{{Namme}}]]<br>[[File:16m2_zeilteken.svg|40px|Seilteken mei stip fan {{{Namme}}]]--> De 16 kwadraat is [[kielboat|boat mei fêste kiel]], yn 1925 ûntwurpen troch [[Hendrik Bulthuis]]. Dat is deselde ûntwerper fan de [[Burgumer Mar (sylboat)|Burgumer Mar]], fan in pear jier letter, in [[swurdsylboat]] dy't boud is neffens itselde systeem as de ''16 kwadraat''. == Mjitten == De ''16 kwadraat'' wie lykwols grutter, sa grut as tastien wie sûnder dat der belêsting foar betelle wurde moast: Net langer as 6m, en net mear seil as 16 m². Lykwols wienen beide boaten boud neffens syn sels-ûntwikkele boumetoade, dêr't de hûd fan it skip by opboud waard smelle houten latten. Dizze [[lattebou]] makke it mooglik om frijwat komplekse rûne foarmen te meitsjen, wat de bou fan sylboaten in grutte ympuls joech. == Burgumer Mar == Om't de Burgumer Mar as earste Bulthuis in ienheidsklasse waard, waard dy soms as "Lytse BM" oantsjut. De 16-kwadraat waard earst nei standaardisearring troch it [[Noard-Nederlânsk Wettersport Bûn]] as klasse ynstelt, en waard dêrmei ek oanntsjut as "Grutte BM". De standardisearring gong oarspronklik net fier genôch, dat der kaam in twadde ferzje mei striktere regels, mei in stip ûnder it seilteken, en dêrnei de definitieve ferzje mei in streek ûnder it seilteken. <gallery> File:16m2_zeilteken-blank.svg|Seilteken fan 16-kwadraat File:16m2_zeilteken.svg|thumb|Seilteken mei streek fan 16-kwadraat </gallery> [[Kategory:Sylboat]] [[Kategory:Skipstype]] [[Kategory:Yntroduksje út 1931]] o4wlu8rj5pk0b2n7mcbrov8v9ypfz3b Omgong fan Frankryk 2026 0 192843 1234004 1233798 2026-07-07T16:19:55Z FreyaSport 40716 4e etappe 1234004 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 4 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge NO}} [[Torstein Træen]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge FR}} [[Alex Baudin]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge CZ}} [[Mathias Vacek]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{GER}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurd holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3 | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} |{{DEN}} [[Mads Pedersen]] |bgcolor="#FFFF80"|{{NOR}} [[Torstein Træen]] |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 185 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 19|19]] | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#90EE90" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFABBB" |{{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] | {{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] |- !4e | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | bgcolor="#FFFF80" |{{NOR}}<br>[[Torstein Træen]] | bgcolor="#90EE90" |{{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{CZE}}<br>[[Mathias Vacek]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Lidl–Trek | {{ESP}}<br>[[Pablo Castrillo]] |- !5e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !6e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !7e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !8ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !9e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !10e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !11e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !12e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !13e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !14e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !15e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !16e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | ''Net útrikt'' |- !17e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !18e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] a8fm9i9h9dj3e7fbyyriifp9tsfnsa4 1234009 1234004 2026-07-07T19:16:01Z Drewes 2754 1234009 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 4 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge NO}} [[Torstein Træen]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge FR}} [[Alex Baudin]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge CZ}} [[Mathias Vacek]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{GER}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurdt holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3 | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} |{{DEN}} [[Mads Pedersen]] |bgcolor="#FFFF80"|{{NOR}} [[Torstein Træen]] |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 185 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 19|19]] | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#90EE90" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFABBB" |{{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] | {{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] |- !4e | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | bgcolor="#FFFF80" |{{NOR}}<br>[[Torstein Træen]] | bgcolor="#90EE90" |{{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{CZE}}<br>[[Mathias Vacek]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Lidl–Trek | {{ESP}}<br>[[Pablo Castrillo]] |- !5e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !6e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !7e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !8ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !9e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !10e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !11e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !12e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !13e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !14e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !15e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !16e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | ''Net útrikt'' |- !17e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !18e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 7433yyde60xhfojswpn44q2spccpjtw Top Withens 0 192870 1233971 1233954 2026-07-07T15:16:36Z Drewes 2754 [[]] 1233971 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Top Withens (25169367351).jpg|thumb|Top Withens yn 2016]] '''Top Withens''' (of '''Top Withins''') is in [[ruïne]] fan in [[pleats]] tichtby [[Haworth (West Yorkshire)|Haworth]] yn [[West-Yorkshire]], [[Ingelân]], dy't bekend is om de bân mei de roman ''Wuthering Heights'' fan [[Emily Brontë]] út 1847. It leit op in ôfhandich en oan 'e eleminten bleatsteld plak op Haworth Moor, op in hichte fan 420 meter (1.377 foet) boppe seenivo. De namme komt fan in dialektwurd dat "wylgen" betsjut. <ref>{{cite web|url=https://maps.nls.uk/view/101101724|title=Lancashire, Sheet LVII (SE)|author=Ordnance Survey|date=1895|publisher=National Library of Scotland|accessdate=2024-09-25}}</ref><ref>{{cite web|title=Withins (Height)|publisher=University of Nottingham|series=Survey of English Place-Names|url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/id/532881e0b47fc40c8100117c-Withins+Height|accessdate=2024-09-25}}</ref> Op in plaat dy't oan in muorre fêstmakke is, stiet: ''This farmhouse has been associated with "Wuthering Heights", the Earnshaw home in [[Emily Brontë]]'s novel. The buildings, even when complete, bore no resemblance to the house she described, but the situation may have been in her mind when she wrote of the moorland setting of the Heights. - Brontë Society 1964. This plaque has been placed here in response to many inquiries.'' Yn't Frysk: 'Dizze pleats wurdt yn ferbân brocht mei "Wuthering Heights", it hûs fan de famylje Earnshaw út de roman fan Emily Brontë. De gebouwen lieken, ek doe't se noch folslein wiene, net op it hûs dat sy beskreau, mar de lokaasje hat mooglik yn har gedachten west doe't se skreau oer de omjouwing fan de heide dêr't "Wuthering Heights" stie. - Brontë Society 1964. Dizze plakette is hjir pleatst nei oanlieding fan in soad fragen.' De populêre misfetting dat it hûs fan Earnshaw basearre wie op Top Withens, is mooglik ûntstien troch in rige brieven tusken útjouwer George Smith en Ellen Nussey, in freondinne fan [[Charlotte Brontë]]; hy wie nammentlik op 'e syk nei in list mei plakken dy't as ynspiraasje foar de romans tsjinne hiene.<ref>{{cite web |date=17 july 2024 |title=Top Withens: Inspiration for Wuthering Heights? |url=https://haworthguide.co.uk/top-withens |website=HaworthGuide.co.uk |accessdate=31 july 2024}}</ref> De [[ruïne]] leit beëasten Withins Height, ûnder Delf Hill. Hy leit oan twa lange-ôfstânspaden: de Brontë Way en de Pennine Way. It is in populêre bestimming foar kuierders út it tichtby lizzende Haworth en Stanbury. De belangstelling fan Japanske [[Literêr toerisme|literêre toeristen]] is sa grut, dat guon paadwizers yn de omkriten ek Japanske tekst hawwe. == Unwaar == Op 18 maaie 1893 waard Top Withens by in tongerbui troch it [[wjerljocht]] rekke. Der ûnstiene gatten yn 'e muorre, it dak waard foar in part fuortskuord, flaggestangen brieken en sa'n tritich ruten waarden hast hielendal fuortblaasd. In stik laaisteen waard troch de wyn in hiel ein fan it hûs ôf smiten, en yn 'e keuken wie it blêd fan in mes troch de hjitte raant. In kom mei daai, taret troch de frou fan de boer, frou Sunderland, waard oan gruzeleminten slein, en har hûn en kat flechten yn panyk it gebou út. It barren waard de wike dêrop rapportearre troch de ''Todmorden & District News''.<ref>{{cite news |title=The Thunderstorm |url=https://search.findmypast.co.uk/bna/viewarticle?id=bl%2f0001940%2f18930526%2f121&fulfillmentTypeKey=4000 |access-date=22 juny 2018 |work=Todmorden & District News |date=26 maaie 1893}}</ref> {| |[[File:Top Withens - geograph.org.uk - 5091645.jpg|thumb]] |[[File:TopWithensPlaque.jpg|left|thumb|200px|Plakette fan de Brontë Society op Top Withens]] |[[File:Sheep at Top Withens.jpg|left|thumb|200px|In heideskiep foar it ferfallen gebou]] |[[File:The Withens Haworth circa 1900.jpg|left|thumb|250px|Top Withens om 1900 hinne]] |} ==Eksterne keppelingen== * [https://www.wuthering-heights.co.uk/locations/top-withens De Top Withens-side by "The Reader's Guide to Wuthering Heights"] {{Commonscat|Top Withens}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Toerisme yn Ingelân]] [[Kategory:Hûs yn West-Yorkshire]] t4lpu3dilf5eoaok5fkqsm4l447y6f6 Literêr toerisme 0 192878 1233969 2026-07-07T15:10:47Z Drewes 2754 wurk 1233969 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[File:William Shakespeares birthplace, Stratford-upon-Avon 26l2007.jpg|thumb|upright|John Shakespeare's house wurdt beskôge as it berteplak fan Shakespeare, yn [[Stratford-upon-Avon]]]] [[Ofbyld:Edgar Allan Poe's house in the Bronx.jpg|thumb|upright|It hûs fan [[Edgar Allan Poe]] yn de Bronx]] '''Literêr toerisme''' is in soarte fan [[kultureel toerisme]] dat him dwaande hâldt mei plakken en barrens út literêre teksten, lykas it libben fan harren skriuwers. Dit kin it besykjen fan in spesifike plak wêze dat ferbûn is mei in roman of in romanskriuwer, lykas it hûs of it grêf fan in skriuwer, it folgjen fan rûtes dy't nommen binne troch fiktive personaazjes, it besykjen fan plakken dy't neamd wurde yn gedichten, en ek it besykjen fan musea dy't wijd binne oan spesifike skriuwers, wurken, regionale literatuer en literêre sjenres. == Eigenskippen == Guon wittenskippers beskôgje literêr toerisme as in moderne foarm fan sekuliere beafeart. Der binne ek lange-ôfstânsrûtes dy't ferbûn binne mei skriuwers, lykas de Hardy Way, dy't troch [[Thomas Hardy]] syn Wessex rint. Literêre toeristen binne spesifyk ynteressearre yn hoe't plakken it skriuwen beynfloede hawwe en tagelyk hoe't it skriuwen in plak skepen hat. Om in literêre toerist te wurden, hawwe jo allinich leafde foar boeken en in nijsgjirrige mentaliteit nedich; d'r binne lykwols literêre gidsen, literêre kaarten en literêre tochten om jo op jo wei te helpen. Der binne ek in protte musea dy't ferbûn binne mei skriuwers, en dy binne faak ûnderbrocht yn gebouwen dy't ferbûn binne mei de berte of literêre karriêre fan in skriuwer, lykas harren hûs. 4vt76j22z7kxfx28i2w3f2ydnvfea5m 1233970 1233969 2026-07-07T15:15:10Z Drewes 2754 1233970 wikitext text/x-wiki [[File:William Shakespeares birthplace, Stratford-upon-Avon 26l2007.jpg|thumb|upright|John Shakespeare's house wurdt beskôge as it berteplak fan Shakespeare, yn [[Stratford-upon-Avon]]]] [[Ofbyld:Edgar Allan Poe's house in the Bronx.jpg|thumb|upright|It hûs fan [[Edgar Allan Poe]] yn de Bronx]] '''Literêr toerisme''' is in soarte fan [[kultureel toerisme]] dat him dwaande hâldt mei plakken en barrens út literêre teksten, lykas it libben fan harren skriuwers. Dit kin it besykjen fan in spesifike plak wêze dat ferbûn is mei in roman of in romanskriuwer, lykas it hûs of it grêf fan in skriuwer, it folgjen fan rûtes dy't nommen binne troch fiktive personaazjes, it besykjen fan plakken dy't neamd wurde yn gedichten, en ek it besykjen fan musea dy't wijd binne oan spesifike skriuwers, wurken, regionale literatuer en literêre sjenres. == Eigenskippen == Guon wittenskippers beskôgje literêr toerisme as in moderne foarm fan sekuliere beafeart. Der binne ek lange-ôfstânsrûtes dy't ferbûn binne mei skriuwers, lykas de Hardy Way, dy't troch [[Thomas Hardy]] syn Wessex rint. Literêre toeristen binne spesifyk ynteressearre yn hoe't plakken it skriuwen beynfloede hawwe en tagelyk hoe't it skriuwen in plak skepen hat. Om in literêre toerist te wurden, hawwe jo allinich leafde foar boeken en in nijsgjirrige mentaliteit nedich; d'r binne lykwols literêre gidsen, literêre kaarten en literêre tochten om jo op jo wei te helpen. Der binne ek in protte musea dy't ferbûn binne mei skriuwers, en dy binne faak ûnderbrocht yn gebouwen dy't ferbûn binne mei de berte of literêre karriêre fan in skriuwer, lykas harren hûs. [[Kategory:Kultuertoerisme]] bv7rb6bxc2jrycwloa8t5kvj4ttqbef 1233976 1233970 2026-07-07T15:34:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Eigenskippen */ defsort, kat 1233976 wikitext text/x-wiki [[File:William Shakespeares birthplace, Stratford-upon-Avon 26l2007.jpg|thumb|upright|John Shakespeare's house wurdt beskôge as it berteplak fan Shakespeare, yn [[Stratford-upon-Avon]]]] [[Ofbyld:Edgar Allan Poe's house in the Bronx.jpg|thumb|upright|It hûs fan [[Edgar Allan Poe]] yn de Bronx]] '''Literêr toerisme''' is in soarte fan [[kultureel toerisme]] dat him dwaande hâldt mei plakken en barrens út literêre teksten, lykas it libben fan harren skriuwers. Dit kin it besykjen fan in spesifike plak wêze dat ferbûn is mei in roman of in romanskriuwer, lykas it hûs of it grêf fan in skriuwer, it folgjen fan rûtes dy't nommen binne troch fiktive personaazjes, it besykjen fan plakken dy't neamd wurde yn gedichten, en ek it besykjen fan musea dy't wijd binne oan spesifike skriuwers, wurken, regionale literatuer en literêre sjenres. == Eigenskippen == Guon wittenskippers beskôgje literêr toerisme as in moderne foarm fan sekuliere beafeart. Der binne ek lange-ôfstânsrûtes dy't ferbûn binne mei skriuwers, lykas de Hardy Way, dy't troch [[Thomas Hardy]] syn Wessex rint. Literêre toeristen binne spesifyk ynteressearre yn hoe't plakken it skriuwen beynfloede hawwe en tagelyk hoe't it skriuwen in plak skepen hat. Om in literêre toerist te wurden, hawwe jo allinich leafde foar boeken en in nijsgjirrige mentaliteit nedich; d'r binne lykwols literêre gidsen, literêre kaarten en literêre tochten om jo op jo wei te helpen. Der binne ek in protte musea dy't ferbûn binne mei skriuwers, en dy binne faak ûnderbrocht yn gebouwen dy't ferbûn binne mei de berte of literêre karriêre fan in skriuwer, lykas harren hûs. {{DEFAULTSORT:Literer toerisme}} [[Kategory:Kultuertoerisme]] [[Kategory:Literatuer]] 0z6y7cdfbdg6zi5nebkqp0lyriwpq02 Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026 0 192879 1233972 2026-07-07T15:28:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2026]] 1233972 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[wrâldkampioenskip fuotbal 2026]] a2jacsn8uau5zb13gda2qicj0ubunk5 Kategory:Kultuertoerisme 14 192880 1233975 2026-07-07T15:34:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1233975 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Kultuer]] [[Kategory:Toerisme]] 9wlh14nhtukzrjqpm0eaz2spxws931a Ofbyld:Domestisearre.png 6 192881 1233977 2026-07-07T15:37:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In plaatsje dat ik makke haw foar yn 'e ynfoboks by bisten dy't domestisearre binne en dêrom net foar in IUCN-status yn oanmerking komme. Eigenmakke ôfbylding. 1233977 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In plaatsje dat ik makke haw foar yn 'e ynfoboks by bisten dy't domestisearre binne en dêrom net foar in IUCN-status yn oanmerking komme. Eigenmakke ôfbylding. == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} r8fy39yoo813okyhc1mumevflrsintu