Wikipedy:Siden wiskje

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Siden wiskje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>202</id>
    <revision>
      <id>1234142</id>
      <parentid>1231162</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siden dy't neamd binne om wiske te wurden */</comment>
      <origin>1234142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="j3qplvv2jgo4q23yhwmck2xy1pveuvo" xml:space="preserve">Dit is in list fan '''siden dy't wiske wurde moatte''', wat sizze wol dat se hielendal net mear yn it systeem foarkomme sille. Dat kinne siden wêze dêr't de ynhâld fan ferplakke is, dêr't oerstallige ynformaasje op stiet, dêr't gjin ynformaasje op stiet, ensfh. Inkeld [[Wikipedy:Behearders|behearders]] kinne siden wiskje.

== Gong fan saken ==
De opset is dat eltsenien in útstel dwaan kin om in side te wiskjen, mar dat dat proses ek wer stoppe wurde kin.

=== Utstel in side te wiskjen ===
As jo útstelle wolle om in side te wiskjen dan skriuwe jo dy op de list ûnderoan dizze side, mei in koarte reden, jo namme en de datum:
* &lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;&lt;u&gt;Titel&lt;/u&gt;&lt;/font&gt;, reden - Brûkersnamme, datum.
 
(Dy lêste twa kinne jo maklik tafoegje mei fjouwer ~-tekens efter elkoar.)&lt;br/&gt;
Nim dan de wiskwarskôging dy't hjirûnder stiet oer en set dy boppenoan de side dy't wiske wurde sil, sa't eltsenien dy't wat oan de side feroarje wol, sjen kin dat dat gjin doel mear hat.

=== Side dy't net wiske wurde moat ===
Fine jo dat in side dy't op de list stiet net wiske wurde moat, helje de rigel dan fuort, en skriuw yn de gearfetting wêrom. Of at jo it net sels dwaan wolle, skriuw dan ûnder it fersyk om te wiskjen in nije rigel, mei de grûn om dat net te dwaan, lykas:

** Reden om net te wiskjen - Brûkersnamme, datum.

At in side ferbettere wurdt dan moat de wiskwarskôging ek fuorthelle wurde, fansels, en it kin wêze dat in part fan de keppelings op 'e nij makke wurde moat.

=== Ofsluten fan de list ===
As in side hjir stean bliuwt, dan wurdt op in stuit de list troch in behearder ôfsletten, as er de siden op de eardere list wisket. De ôfslútdatum wurdt dan ûnderoan de list tafoege. Fan dy datum ôf, is der noch 15 dagen tiid om in side fan de list ôf te heljen. 

=== Wiskjen fan de siden ===
De siden dy't noch op de list stean as de 15 dagen om binne wurde troch in behearder wiske, útsein der binne goede tsjinarguminten of de behearder hat in oare reden om it net te dwaan. As de side net wiske wurdt, dan wurdt er neamd ûnder [[#Siden dy't net wiske binne|Siden dy't net wiske binne]].

=== Daalks wiskjen fan siden ===
Inkeld bart it dat in side daalks wiske wurdt. Dat kin bygelyks barre om't de titel obseen is, of nea goed wêze kin. Yn dat gefal wurdt de útlis opnaam ûnder [[#Daalks wiske siden|Daalks wiske siden]]. Foar ''tekst'' dy't net goed is hoecht dat net; jo kinne altiten de tekst weihelje en de wiskwarskôging der foar yn it stee sette.

=== Siden dy't meardere kearen oanmakke wurde ===
Om't in side dy't gefoelich is foar fandalisme, mar noch net bestiet dochs skoattelje te kinnen is der de side [[Wikipedy:Skoattele lege siden]]. At jo tinke dat de side dy't wiske wurde moat dêrop thús heart, jou dat dan yn it kommentaar oan.

== As in side wiske wurdt betsjut net dat it mêd net goed is ==
''As in side hjir stiet betsjut dat net dat it mêd net op de Wikipedy heart. In wiske side kinne jo letter gewoan op 'e nij skriuwe.''

''In part fan de siden is allinnich oanmakke trochdat immen nei in nije side begûn, begûn is mei it skriuwen, dan nei in pear tekens der fanôfsjoen hat, mar al op &quot;Fêstlizze&quot; klikt hat. Dêrtroch is de side al oanmakke, mar der is gjin ynhâld.''

* Stiet der in mêd op dizze side dêr't jo daalks in side oer skriuwe wolle, wiskje dy dan fan dizze side, gean nei it bewurkingsfjild fan dy side, wiskje alle tekst dy't dêr stiet, as der eat stiet, en skriuw in nijenien. Tink der al om dat der faaks nije keppelings komme moate, as dy ek al fuorthelle binne. 

== Wisk-warskôging ==
Foegje jo in side oan dizze list ta, set dan boppenoan dy side:&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;{{Wiskwarskôging}}&lt;/nowiki&gt;

De Wiki makket dêr dan dit fan:&lt;br&gt;
{| style=&quot;margin:0.5em; padding:0.5em; background:#FEE; border:1px solid #999;&quot;
|-
| [[File:Icono consulta borrar.png|60px|left]]
| &lt;big&gt;'''Side kin wiske wurde'''&lt;/big&gt;&lt;/br /&gt;
{{#if:{{{1|}}}|Reden: '''{{{1}}}'''&lt;br /&gt;}}&lt;br /&gt;'''Dizze side stiet op de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't nominearre binne om wiske te wurden]].'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''Dizze side soe wiske wurde kinne om't eltsenien de side (no) net brûkber mear fynt.&lt;br/&gt; Soenen jo noch in doel sjen foar dizze side, dan kinne jo der gewoan yn skriuwe, mar helje dan al earst de titel fan de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't wiske wurde sille]], om't jo wurk oars ek wiske wurde kinne soe.''
|}

----

==Wisklist ==
=== Siden dy't wiske binne ===
Sjoch foar siden dy't wiske binne it [https://fy.wikipedia.org/wiki/Wiki:Loch?type=delete Wisklochboek].

=== Siden dy't op 'e nominaasje steane om mei koarten wiske te wurden ===
&lt;big&gt;&lt;font color=red&gt;Dizze siden wurde wiske&lt;/font&gt;&lt;/big&gt; at se, nei't de list ôfsletten is, hjir op syn minst noch 15 dagen neamd wurde:
&lt;/font&gt;&lt;!-- Set de list hjirûnder, mar net it kopke, no hjirboppe del. Ferfang de namme en datum, hjirboppe, dan troch de golfkes --&gt;

=== Siden dy't neamd binne om wiske te wurden ===
* [[Masedoanje (Grikelân)]] - Hast gjin ynhâld. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mrt 2026, 19.58 (CET)
:: [[:nl:Macedonië (Griekenland)]] - ik nim oan dat immen dêr eat fan oernimme koe. (Mar ik wit net wêrom't de keppeling hjir net te sjen is.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.24 (CEST)
* [[Villa Mercedes (Comomar)]] - in reklamestikje en stiet grôtfol flaters.

=== Siden dy't fuortendalik wiske wurde moatte ===
&lt;font color=red&gt;Dizze siden moatte sa fluch mooglik troch in Behearder wiske wurde&lt;/font&gt; om't de namme obseen is, it nearne nei liket, of oare swierrichheden hat:

==Siden dy't neamd binne om weromset te wurden ==</text>
      <sha1>j3qplvv2jgo4q23yhwmck2xy1pveuvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234149</id>
      <parentid>1234142</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siden dy't neamd binne om wiske te wurden */ - 1</comment>
      <origin>1234149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5600" sha1="ti3jo8z7jf53192hzpr1kcquwhbs6ck" xml:space="preserve">Dit is in list fan '''siden dy't wiske wurde moatte''', wat sizze wol dat se hielendal net mear yn it systeem foarkomme sille. Dat kinne siden wêze dêr't de ynhâld fan ferplakke is, dêr't oerstallige ynformaasje op stiet, dêr't gjin ynformaasje op stiet, ensfh. Inkeld [[Wikipedy:Behearders|behearders]] kinne siden wiskje.

== Gong fan saken ==
De opset is dat eltsenien in útstel dwaan kin om in side te wiskjen, mar dat dat proses ek wer stoppe wurde kin.

=== Utstel in side te wiskjen ===
As jo útstelle wolle om in side te wiskjen dan skriuwe jo dy op de list ûnderoan dizze side, mei in koarte reden, jo namme en de datum:
* &lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;&lt;u&gt;Titel&lt;/u&gt;&lt;/font&gt;, reden - Brûkersnamme, datum.
 
(Dy lêste twa kinne jo maklik tafoegje mei fjouwer ~-tekens efter elkoar.)&lt;br/&gt;
Nim dan de wiskwarskôging dy't hjirûnder stiet oer en set dy boppenoan de side dy't wiske wurde sil, sa't eltsenien dy't wat oan de side feroarje wol, sjen kin dat dat gjin doel mear hat.

=== Side dy't net wiske wurde moat ===
Fine jo dat in side dy't op de list stiet net wiske wurde moat, helje de rigel dan fuort, en skriuw yn de gearfetting wêrom. Of at jo it net sels dwaan wolle, skriuw dan ûnder it fersyk om te wiskjen in nije rigel, mei de grûn om dat net te dwaan, lykas:

** Reden om net te wiskjen - Brûkersnamme, datum.

At in side ferbettere wurdt dan moat de wiskwarskôging ek fuorthelle wurde, fansels, en it kin wêze dat in part fan de keppelings op 'e nij makke wurde moat.

=== Ofsluten fan de list ===
As in side hjir stean bliuwt, dan wurdt op in stuit de list troch in behearder ôfsletten, as er de siden op de eardere list wisket. De ôfslútdatum wurdt dan ûnderoan de list tafoege. Fan dy datum ôf, is der noch 15 dagen tiid om in side fan de list ôf te heljen. 

=== Wiskjen fan de siden ===
De siden dy't noch op de list stean as de 15 dagen om binne wurde troch in behearder wiske, útsein der binne goede tsjinarguminten of de behearder hat in oare reden om it net te dwaan. As de side net wiske wurdt, dan wurdt er neamd ûnder [[#Siden dy't net wiske binne|Siden dy't net wiske binne]].

=== Daalks wiskjen fan siden ===
Inkeld bart it dat in side daalks wiske wurdt. Dat kin bygelyks barre om't de titel obseen is, of nea goed wêze kin. Yn dat gefal wurdt de útlis opnaam ûnder [[#Daalks wiske siden|Daalks wiske siden]]. Foar ''tekst'' dy't net goed is hoecht dat net; jo kinne altiten de tekst weihelje en de wiskwarskôging der foar yn it stee sette.

=== Siden dy't meardere kearen oanmakke wurde ===
Om't in side dy't gefoelich is foar fandalisme, mar noch net bestiet dochs skoattelje te kinnen is der de side [[Wikipedy:Skoattele lege siden]]. At jo tinke dat de side dy't wiske wurde moat dêrop thús heart, jou dat dan yn it kommentaar oan.

== As in side wiske wurdt betsjut net dat it mêd net goed is ==
''As in side hjir stiet betsjut dat net dat it mêd net op de Wikipedy heart. In wiske side kinne jo letter gewoan op 'e nij skriuwe.''

''In part fan de siden is allinnich oanmakke trochdat immen nei in nije side begûn, begûn is mei it skriuwen, dan nei in pear tekens der fanôfsjoen hat, mar al op &quot;Fêstlizze&quot; klikt hat. Dêrtroch is de side al oanmakke, mar der is gjin ynhâld.''

* Stiet der in mêd op dizze side dêr't jo daalks in side oer skriuwe wolle, wiskje dy dan fan dizze side, gean nei it bewurkingsfjild fan dy side, wiskje alle tekst dy't dêr stiet, as der eat stiet, en skriuw in nijenien. Tink der al om dat der faaks nije keppelings komme moate, as dy ek al fuorthelle binne. 

== Wisk-warskôging ==
Foegje jo in side oan dizze list ta, set dan boppenoan dy side:&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;{{Wiskwarskôging}}&lt;/nowiki&gt;

De Wiki makket dêr dan dit fan:&lt;br&gt;
{| style=&quot;margin:0.5em; padding:0.5em; background:#FEE; border:1px solid #999;&quot;
|-
| [[File:Icono consulta borrar.png|60px|left]]
| &lt;big&gt;'''Side kin wiske wurde'''&lt;/big&gt;&lt;/br /&gt;
{{#if:{{{1|}}}|Reden: '''{{{1}}}'''&lt;br /&gt;}}&lt;br /&gt;'''Dizze side stiet op de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't nominearre binne om wiske te wurden]].'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''Dizze side soe wiske wurde kinne om't eltsenien de side (no) net brûkber mear fynt.&lt;br/&gt; Soenen jo noch in doel sjen foar dizze side, dan kinne jo der gewoan yn skriuwe, mar helje dan al earst de titel fan de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't wiske wurde sille]], om't jo wurk oars ek wiske wurde kinne soe.''
|}

----

==Wisklist ==
=== Siden dy't wiske binne ===
Sjoch foar siden dy't wiske binne it [https://fy.wikipedia.org/wiki/Wiki:Loch?type=delete Wisklochboek].

=== Siden dy't op 'e nominaasje steane om mei koarten wiske te wurden ===
&lt;big&gt;&lt;font color=red&gt;Dizze siden wurde wiske&lt;/font&gt;&lt;/big&gt; at se, nei't de list ôfsletten is, hjir op syn minst noch 15 dagen neamd wurde:
&lt;/font&gt;&lt;!-- Set de list hjirûnder, mar net it kopke, no hjirboppe del. Ferfang de namme en datum, hjirboppe, dan troch de golfkes --&gt;

=== Siden dy't neamd binne om wiske te wurden ===
* [[Masedoanje (Grikelân)]] - Hast gjin ynhâld. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mrt 2026, 19.58 (CET)
:: [[:nl:Macedonië (Griekenland)]] - ik nim oan dat immen dêr eat fan oernimme koe. (Mar ik wit net wêrom't de keppeling hjir net te sjen is.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.24 (CEST)

=== Siden dy't fuortendalik wiske wurde moatte ===
&lt;font color=red&gt;Dizze siden moatte sa fluch mooglik troch in Behearder wiske wurde&lt;/font&gt; om't de namme obseen is, it nearne nei liket, of oare swierrichheden hat:

==Siden dy't neamd binne om weromset te wurden ==</text>
      <sha1>ti3jo8z7jf53192hzpr1kcquwhbs6ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tbilisi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5145</id>
    <revision>
      <id>1234148</id>
      <parentid>1194638</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>update</comment>
      <origin>1234148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4180" sha1="2eke7gnmees2lbmnv91r3qkwwvg59ik" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Tbilisi&lt;br /&gt;თბილისი
| ôfbylding                   = Tbilisi sunset-6.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 1.309.028 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 502 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 2728 / km&amp;sup2; &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;
| stêdekloft                  = 1.369.356 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;
| hichte                      = 380-770 m.
| lân                         = [[Georgje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = 
| namme bestjoerlike ienheid 1= 
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[479]]
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +4
| simmertiid                  = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|41_43_0_N_44_47_0_E_region:GE_type:city(466000)|41° 43' N, 44° 47' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.tbilisi.gov.ge/ www.tbilisi.gov.ge]
}}
[[Ofbyld:View of Havlabar (Tbilisi), in the early 1900s, Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii.jpg|thumb|250px|right|''Utsjoch oer Tbilisi fanôf it plak fan de David-Tsjerke, ± 1907-1915.'']]

'''Tbilisi''', [[histoarysk]] ek '''Tiflis''' (Georgysk: თბილისი), is de haadstêd fan [[Georgje]]. De stêd beslacht in oerflak fan 502 km² en der wenje sa'n 1,2 miljoen minsken.

== Skiednis ==
Sûnt de 4de iuw foar Kristus is der minsklike bewenning op de lokaasje fan Tbilisi oan de rivier de [[Koera]] (Georgysk: Mtkvari). Yn de [[5e iuw]] stifte kening Fachtang I Gorgazaly (452-502) Tbilisi. Neffens in leginde skeat de kening in pylk mei syn bôge en waard de stêd stifte op it plak dêr't de pylk delkaam. Tbilisi hat gauris beset west troch útlânske grutmachten lykas de Perzen, de Turken en de Arabieren. Yn [[1122]] feroveret de Georgyske kening [[David de Bouwer]] nei swiere gefjochten de stêd. Hy ferhuzet syn residinsje fan Kuta'isy nei Tbilisi en makket dêrfan de haadstêd. Fan 1783 ôf wurdt Tbilisi ferskate kearen ferneatige troch de Perzen. Yn [[1801]] anneksearret Ruslân de stêd. Nei de Russyske revolúsje wurdt it de haadstêd fan in ûnôfhinklik Georgje fan [[1918]] oant en mei [[1921]]. Dan falt it [[Reade Leger]] de stêd binnen en wurdt it de haadstêd fan de Sowjet Republyk Georgje en de [[Transkaukasyske Sosjalistyske Federaasje Sowjetrepublyk]]. Yn [[1991]] waard Tbilisi haadstêd fan in ûnôfhinklik Georgje. 

== Gebouwen ==
Op de hegere plakken yn de stêd steane faak âlde tsjerken. De kommunisten hawwe ek in pear grutte gebouwen achterlitten lykas in tal unversiteits- en kultuergebouwen. Fanút de stêd binne hast altyd ien fan, of beide, 'paadwizende' bouwurken te sjen: de telefyzje-útstjoermêst en it stânbyld fan de 'Mem fan Kartly'.

== Befolking ==
De grutste minderheid yn Tbilisi binne de [[Armeenjers]] (4% in 2024). Ek wenje der Russen, Osseten en Azery. De joadske minderheid skynt al mear as 2000 jier yn Georgje te wenjen. Ek binne der Koerdyske en Turkske mienskippen te finen.
&lt;gallery&gt;
Tbilisi at night, Holiday 2, Georgia.jpg 
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Tbilisi, Kashueti Georgian Orthodox Church, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Kura River 2, Georgia.jpg
Tbilisi, City centre 2, Georgia.jpg 
Image:19th_century_health_baths.jpg
Image:Rainbowtbilisi.jpg
Image:Tbilisi bathdistrict.jpg
Image:Tbilisi balconies.jpg
Image:Narikala 001.jpg
Image:Old Tbilisi 001.jpg|Ald Tbilisi
Tbilisi, Night, Avlabari, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg


Image:View of Tiflis from Seid-Abaz, Ivan Aivazovsky.jpg
Image:Caravansaray.jpg|[[Karavaanseray]]
Image:Tramway over Kus Tba.jpg
Image:Mtkvari (1).jpg
Image:Mama-Daviti Church, Tbilisi.jpg
Image:Synagogue in Tbilisi, Georgia.JPG|[[Synagoge]]
Image:Rustaveli Theatre Facade, Tbilisi.JPG
&lt;/gallery&gt;

[[Kategory:Tbilisi| ]]
[[Kategory:Plak yn Georgje]]
[[Kategory:Haadstêd yn Aazje]]
[[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]]
[[Kategory:Plak stifte yn 479]]</text>
      <sha1>2eke7gnmees2lbmnv91r3qkwwvg59ik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Batumi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5164</id>
    <revision>
      <id>1234144</id>
      <parentid>1025518</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <origin>1234144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="1jp3srg0s5q7h9j8v6no3r0nhsevn6p" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Streets of Batumii.jpg |300px]] |
Flagge= [[Ofbyld:Flag of Batumi.svg |120px]] |
Wapen= [[Ofbyld:Batumi COA.JPG |60px]] |
Ynwennertal= 246.267 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 82,3 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)|
Befolkingstichtens= 2.992 / km² &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Stêdekloft=   |
Hichte= 2-3 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg |20px]] [[Georgje]] |
Bestj. ienh. 1= Steat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Adjara.svg|20px]] Autonome Republyk Adzjaarje |
Bestj. ienh. 2= Gemeente |
Namme bestj. ienh. 2= Batumi |
Stifting= [[8e iuw]] f.Kr.; stêd [[1878]]|
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+4 |
Simmertiid= |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.batumi.ge/en/ Offisjeel webstee]|
}}
[[File:Adjara map.png|thumb|left|Kaart fan Adzjaarje]]

'''Batumi''' ([[Georgysk]]: ბათუმი) is in [[haven]]stêd oan 'e [[Swarte See]] yn súdwestlik [[Georgje]].  It is de haadstêd fan de [[Autonome Republyk Adzjaarje]], dy't yn it súdwesten fan [[Georgje]] leit. De 246.267 ynwenners fertsjinje harren jild benammen yn de oalje-yndustry, skipsbou, agro-yndustry, lichte yndustry en toerisme.

Yn de [[Aldheid]] hawwe de [[Griken]] de koloanje ''Batis'' stiften. Sûnt de [[11e iuw]] is de stêd bekend om syn fersterkings en sûnt de midsiuwen makket it part út fan Georgje. Foardat de stêd yn [[1878]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen kaam, hearde it sûnt de [[16e iuw]] by it Ottomaanske ryk. Om dy reden binne de measte ynwenners fan Batumi en Adzjaarje [[islam]]itysk, yn tsjinstelling ta de measte oare ynwenners fan Georgje, dy't [[Kristendom|kristlik]] binne. Yn de tiid fan [[Stalin]] waard de moslimbefolking ûnderdrukt. [[Josef Stalin]] sels wenne yn 1901 in skoftke yn de havenstêd om stakings te organisearjen. It Stalin-museum bringt dy tiid noch yn it ûnthâld. 

Batumi leit yn in regio mei in [[subtropysk klimaat]], en is om dy reden útfierhaven fan sitrusfruchten, tee, tabak en hazzenuten. De stêd is it einpunt fan de Transkaukazyske spoarline en fan de [[Bakoe]]-oalje-piipline. De oalje wurdt oerpompt yn boaten dy't dêrmei rjochting Midslânske See farre. Guon oalje wurdt earst bewurke yn de raffinaderijen. 

Yn de stêd stiet it parlemint fan de Autonome Republyk Adzjaarje. De 30 leden wurde om 'e 5 jier ferkeazen. Fan 1991, nei it útienfallen fan de USSR, oant 2004 hie it parlemint mar te harkjen nei de lieder fan Adzjaarje, [[Aslan Abasjidze]]. Abasjidze hie in haat-leafde ferhâlding mei de eks-presidint fan Georgje, [[Eduard Sjeverdnadze]] en ek mei de nije presidint, Saakasvili, bûtere it net. Troch driging mei militêr yngripen troch it regear fan Saakasvily en massa-betôgings tsjin syn belied, pykte Abasjidze út nei syn freon, de boargemaster fan [[Moskou]], yn maaie 2004.

{{Commonscat|Batumi}}
[[Kategory:Plak yn Georgje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 8e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>1jp3srg0s5q7h9j8v6no3r0nhsevn6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234145</id>
      <parentid>1234144</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>update... even wat op weg helpen.</comment>
      <origin>1234145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="4d3a1tgph6n6aa2e8o8iv22ack07eov" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Streets of Batumii.jpg |300px]] |
Flagge= [[Ofbyld:Flag of Batumi.svg |120px]] |
Wapen= [[Ofbyld:Batumi COA.JPG |60px]] |
Ynwennertal= 246.267 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 82,3 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)|
Befolkingstichtens= 2.992 / km² &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Stêdekloft=   |
Hichte= 2-3 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg |20px]] [[Georgje]] |
Bestj. ienh. 1= Steat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Adjara.svg|20px]] Autonome Republyk Adzjaarje |
Bestj. ienh. 2= Gemeente |
Namme bestj. ienh. 2= Batumi |
Stifting= [[8e iuw]] f.Kr.; stêd [[1878]]|
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+4 |
Simmertiid= |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.batumi.ge/en/ Offisjeel webstee]|
}}
[[File:Adjara map.png|thumb|left|Kaart fan Adzjaarje]]

'''Batumi''' ([[Georgysk]]: ბათუმი) is in [[haven]]stêd oan 'e [[Swarte See]] yn súdwestlik [[Georgje]].  It is de haadstêd fan de [[Autonome Republyk Adzjaarje]], dy't yn it súdwesten fan [[Georgje]] leit. De 246.267 ynwenners fertsjinje harren jild benammen yn de oalje-yndustry, skipsbou, agro-yndustry, lichte yndustry en toerisme.

Yn de [[Aldheid]] hawwe de [[Griken]] de koloanje ''Batis'' stiften. Sûnt de [[11e iuw]] is de stêd bekend om syn fersterkings en sûnt de midsiuwen makket it part út fan Georgje. Foardat de stêd yn [[1878]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen kaam, hearde it sûnt de [[16e iuw]] by it Ottomaanske ryk. Om dy reden binne de measte ynwenners fan Batumi en Adzjaarje [[islam]]itysk, yn tsjinstelling ta de measte oare ynwenners fan Georgje, dy't [[Kristendom|kristlik]] binne. Yn de tiid fan [[Stalin]] waard de moslimbefolking ûnderdrukt. [[Josef Stalin]] sels wenne yn 1901 in skoftke yn de havenstêd om stakings te organisearjen. It Stalin-museum bringt dy tiid noch yn it ûnthâld. 

Batumi leit yn in regio mei in [[subtropysk klimaat]], en is om dy reden útfierhaven fan sitrusfruchten, tee, tabak en hazzenuten. De stêd is it einpunt fan de Transkaukazyske spoarline en fan de [[Bakoe]]-oalje-piipline. De oalje wurdt oerpompt yn boaten dy't dêrmei rjochting Midslânske See farre. Guon oalje wurdt earst bewurke yn de raffinaderijen. 

De stêd is de sit fan it parlemint fan 'e Autonome Republyk Adzjarië. De 21 leden wurde elke fjouwer jier keazen. Fan 1991 oant 2004 waard Adzjarië diktatoriaal regearre troch Aslan Abashidze. Yn dizze perioade luts de autonome republyk him werom út it gesach fan 'e sintrale oerheid yn Tbilisi. Abashidze hie in leafde-haatferhâlding mei de doetiidske presidint fan Georgje, Eduard Sverdnadze, en ek mei syn opfolger, Mikheil Saakasjvili, wat net goed útrûn. Fanwegen bedrigingen fan militêre yntervinsje troch de Saakasjvili-regearing en massale protesten tsjin syn belied, flechte Abashidze yn maaie 2004 nei Ruslân. Sûnt dy tiid hat Adzjarië, en benammen de stêd Batumi, him ûntwikkele en woltieriger wurden.

{{Commonscat|Batumi}}
[[Kategory:Plak yn Georgje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 8e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>4d3a1tgph6n6aa2e8o8iv22ack07eov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234146</id>
      <parentid>1234145</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>geen raffinaderij - wel overslag</comment>
      <origin>1234146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2952" sha1="s4i3va1q9rt7m277zj92up8fpoa8i7z" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Streets of Batumii.jpg |300px]] |
Flagge= [[Ofbyld:Flag of Batumi.svg |120px]] |
Wapen= [[Ofbyld:Batumi COA.JPG |60px]] |
Ynwennertal= 246.267 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 82,3 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)|
Befolkingstichtens= 2.992 / km² &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Stêdekloft=   |
Hichte= 2-3 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg |20px]] [[Georgje]] |
Bestj. ienh. 1= Steat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Adjara.svg|20px]] Autonome Republyk Adzjaarje |
Bestj. ienh. 2= Gemeente |
Namme bestj. ienh. 2= Batumi |
Stifting= [[8e iuw]] f.Kr.; stêd [[1878]]|
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+4 |
Simmertiid= |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.batumi.ge/en/ Offisjeel webstee]|
}}
[[File:Adjara map.png|thumb|left|Kaart fan Adzjaarje]]

'''Batumi''' ([[Georgysk]]: ბათუმი) is in [[haven]]stêd oan 'e [[Swarte See]] yn súdwestlik [[Georgje]].  It is de haadstêd fan de [[Autonome Republyk Adzjaarje]], dy't yn it súdwesten fan [[Georgje]] leit. De 246.267 ynwenners fertsjinje harren jild benammen yn de oalje-yndustry, skipsbou, agro-yndustry, lichte yndustry en toerisme.

Yn de [[Aldheid]] hawwe de [[Griken]] de koloanje ''Batis'' stiften. Sûnt de [[11e iuw]] is de stêd bekend om syn fersterkings en sûnt de midsiuwen makket it part út fan Georgje. Foardat de stêd yn [[1878]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen kaam, hearde it sûnt de [[16e iuw]] by it Ottomaanske ryk. Om dy reden binne de measte ynwenners fan Batumi en Adzjaarje [[islam]]itysk, yn tsjinstelling ta de measte oare ynwenners fan Georgje, dy't [[Kristendom|kristlik]] binne. Yn de tiid fan [[Stalin]] waard de moslimbefolking ûnderdrukt. [[Josef Stalin]] sels wenne yn 1901 in skoftke yn de havenstêd om stakings te organisearjen. It Stalin-museum bringt dy tiid noch yn it ûnthâld. 

Batumi leit yn in regio mei in [[subtropysk klimaat]], en is om dy reden útfierhaven fan sitrusfruchten, tee, tabak en hazzenuten. De stêd is it einpunt fan de Transkaukazyske spoarline en fan de [[Bakoe]]-oalje-piipline. De oalje wurdt oerpompt yn boaten dy't dêrmei rjochting Midslânske See farre.

De stêd is de sit fan it parlemint fan 'e Autonome Republyk Adzjarië. De 21 leden wurde elke fjouwer jier keazen. Fan 1991 oant 2004 waard Adzjarië diktatoriaal regearre troch Aslan Abashidze. Yn dizze perioade luts de autonome republyk him werom út it gesach fan 'e sintrale oerheid yn Tbilisi. Abashidze hie in leafde-haatferhâlding mei de doetiidske presidint fan Georgje, Eduard Sverdnadze, en ek mei syn opfolger, Mikheil Saakasjvili, wat net goed útrûn. Fanwegen bedrigingen fan militêre yntervinsje troch de Saakasjvili-regearing en massale protesten tsjin syn belied, flechte Abashidze yn maaie 2004 nei Ruslân. Sûnt dy tiid hat Adzjarië, en benammen de stêd Batumi, him ûntwikkele en woltieriger wurden.

{{Commonscat|Batumi}}
[[Kategory:Plak yn Georgje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 8e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>s4i3va1q9rt7m277zj92up8fpoa8i7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234147</id>
      <parentid>1234146</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>niet &quot;meeste&quot;: 25% van Batumi en 40% Adzjarie (volkstelling 2024 - zie nl-wiki)</comment>
      <origin>1234147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2956" sha1="se01pfcmhjvyl2rc72wxar05lypbrjj" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Streets of Batumii.jpg |300px]] |
Flagge= [[Ofbyld:Flag of Batumi.svg |120px]] |
Wapen= [[Ofbyld:Batumi COA.JPG |60px]] |
Ynwennertal= 246.267 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 82,3 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)|
Befolkingstichtens= 2.992 / km² &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;|
Stêdekloft=   |
Hichte= 2-3 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg |20px]] [[Georgje]] |
Bestj. ienh. 1= Steat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Adjara.svg|20px]] Autonome Republyk Adzjaarje |
Bestj. ienh. 2= Gemeente |
Namme bestj. ienh. 2= Batumi |
Stifting= [[8e iuw]] f.Kr.; stêd [[1878]]|
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+4 |
Simmertiid= |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.batumi.ge/en/ Offisjeel webstee]|
}}
[[File:Adjara map.png|thumb|left|Kaart fan Adzjaarje]]

'''Batumi''' ([[Georgysk]]: ბათუმი) is in [[haven]]stêd oan 'e [[Swarte See]] yn súdwestlik [[Georgje]].  It is de haadstêd fan de [[Autonome Republyk Adzjaarje]], dy't yn it súdwesten fan [[Georgje]] leit. De 246.267 ynwenners fertsjinje harren jild benammen yn de oalje-yndustry, skipsbou, agro-yndustry, lichte yndustry en toerisme.

Yn de [[Aldheid]] hawwe de [[Griken]] de koloanje ''Batis'' stiften. Sûnt de [[11e iuw]] is de stêd bekend om syn fersterkings en sûnt de midsiuwen makket it part út fan Georgje. Foardat de stêd yn [[1878]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen kaam, hearde it sûnt de [[16e iuw]] by it Ottomaanske ryk. Om dy reden is in grut part fan ynwenners fan Batumi en Adzjaarje [[islam]]itysk, yn tsjinstelling ta de measte oare ynwenners fan Georgje, dy't [[Kristendom|kristlik]] binne. Yn de tiid fan [[Stalin]] waard de moslimbefolking ûnderdrukt. [[Josef Stalin]] sels wenne yn 1901 in skoftke yn de havenstêd om stakings te organisearjen. It Stalin-museum bringt dy tiid noch yn it ûnthâld. 

Batumi leit yn in regio mei in [[subtropysk klimaat]], en is om dy reden útfierhaven fan sitrusfruchten, tee, tabak en hazzenuten. De stêd is it einpunt fan de Transkaukazyske spoarline en fan de [[Bakoe]]-oalje-piipline. De oalje wurdt oerpompt yn boaten dy't dêrmei rjochting Midslânske See farre.

De stêd is de sit fan it parlemint fan 'e Autonome Republyk Adzjarië. De 21 leden wurde elke fjouwer jier keazen. Fan 1991 oant 2004 waard Adzjarië diktatoriaal regearre troch Aslan Abashidze. Yn dizze perioade luts de autonome republyk him werom út it gesach fan 'e sintrale oerheid yn Tbilisi. Abashidze hie in leafde-haatferhâlding mei de doetiidske presidint fan Georgje, Eduard Sverdnadze, en ek mei syn opfolger, Mikheil Saakasjvili, wat net goed útrûn. Fanwegen bedrigingen fan militêre yntervinsje troch de Saakasjvili-regearing en massale protesten tsjin syn belied, flechte Abashidze yn maaie 2004 nei Ruslân. Sûnt dy tiid hat Adzjarië, en benammen de stêd Batumi, him ûntwikkele en woltieriger wurden.

{{Commonscat|Batumi}}
[[Kategory:Plak yn Georgje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 8e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>se01pfcmhjvyl2rc72wxar05lypbrjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brún sâneachje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8130</id>
    <revision>
      <id>1234371</id>
      <parentid>1177009</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5042" sha1="hz0p0nunt3m7hi75szlziebqeobt24c" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brún sâneachje
|Ofbyld= [[File:Meadow brown butterfly (Maniola jurtina) female.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[brune sâneachjes]] (''Maniola'')
|Wittenskiplike namme= Maniola jurtina
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brún sâneachje''' (''Maniola jurtina'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'').

== Foarkommen ==
It brún sâneachje komt foaral foar yn rûge greiden, by houtwâlen, hagen of sleatskanten. De soarte komt foar yn tunen en lânbougebieten. It is dan ek in tige algemiene soarte dy't ferspraat oer hiel Nederlân foarkomt. 

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 21 oant 28 mm. It mantsje hat op de foarwjuk in swart eachplak. De wyfkes hawwe dat ek mar sy hawwe in opfallende oranje plak op de foarwjuk.
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Maniola jurtina-mo.jpg|&lt;center&gt;♂&lt;/center&gt;
Maniola jurtina-mu.jpg|&lt;center&gt;△ ♂&lt;/center&gt;
Maniola jurtina-fo.jpg|&lt;center&gt;♀&lt;/center&gt;
Maniola jurtina-fu.jpg|&lt;center&gt;△ ♀&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Fleantiid ==
De flinter fljocht fan ein maaie ôf oant heal septimber. Se binne foaral te sjen tusken midden juny oant begjin augustus. It Brún Sâneachje fljocht altyd yn ien generaasje. 

== De rûp ==
De rûp kin 30 mm lang wurde. De rûp is grien mei in donkergriene rêchline. De rûp is oan de ûnderkant donkergrien. De punt fan it achterliif is wyt. De rûpen oerwinterje as [[healwaaks rûp]]en. Sa gau as it waarmer wurdt, wurde de rûpen aktyf. Yn it foarjier groeie de rûpen fluch.

De rûp fret ferskillende soarten gers.
[[Ofbyld:Bolboreta 090710 23.jpg|thumb|500px|center|Brún Sâneachje]]

{{DEFAULTSORT:Brun saneachje}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Aureliaflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>hz0p0nunt3m7hi75szlziebqeobt24c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deipau-each</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8134</id>
    <revision>
      <id>1234386</id>
      <parentid>1177022</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="ozv1ue4a666dt6ssmhr0gers0wpih09" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=deipau-each
|Ofbyld= [[File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[foskes]] (''Aglais'') 
|Wittenskiplike namme= Aglais io
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''deipau-each''' (''Inachis io'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymhalidae'')

== Fersprieding ==
De deipau-each is ien fan de meast algemiene [[deiflinter]]s yn Nederlân. Dit hat wierskynlik net altyd sa west. Snellen (1867) skriuwt dat deipau-eagen by sommige flechten sjoen wurde, mar soms ek inkele jierren nét. Yn de rin fan de tweintichste iuw waard it ferspriedingsgebiet útwreide en hjoed-de-dei is de soarte in tige algemiene [[stânflinter]] dy't oeral sjoen wurdt. De Deipau-each is in swermlustige soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|reade list]] stiet de soarte as ''net bedrige''.

== Flinter ==
De flinter is werom te kennen oan de opfallende eachplakken dy't op de boppekant fan de wjukken sitte. De wjuklingte is 24-31 mm. De flinter oerwinteret op fochtige en frisse plakken yn beammen en gebouwen. 

'''De fleantiid''': juny - winter - juny. Fljocht soms in twa generaasjes.
&lt;gallery mode=packed&gt;
eachrup.jpg|Rûpen fan de Deipau-each.
Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Dos.jpg|Deipau-each
Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Ventre.jpg| △ Deipau-each 
&lt;/gallery&gt;

== Rûp ==
De rûp kin 40 mm lang wurde. It liif is bedutsen mei swarte en wite stipkes. Ek de toarnen dy't op de kop sitte binne swart. Jonge rûpen libje yn groepen yn spinselnêsten. De folwoeksen rûp libbet allinnich. De rûp groeit yn de foarsimmer en yn geunstige jierren ek in de simmer en neisimmer. It popstadium duorret likernôch trije wike.

De rûp fret fan de [[Grutte Brânnettel]] op fochtige en skadige plakken. Ek de planten hop (''Humulus lupulus'') en [[Lytse Brânnettel]] (''Urtica urens'') kinne fiedsel foar de rûp wêze.

== Taksonomy ==
[[Ofbyld:each1.jpg|right|200px]]
De Deipau-each is de iennichste soarte yn it skaai fan de [[Deipau-eagen]]. Resint ûndersyk jout oan dat de soarte mûglik net yn in apart skaai hoecht, mar ta de [[Foskes]] (''Aglais'') rekkene wurde kin.

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]].

== Keppelingen om utens ==
* {{Wikiwurdboek}}
* {{Wikisoarten|Inachis io}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Foske]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>ozv1ue4a666dt6ssmhr0gers0wpih09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bûnt sâneachje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8136</id>
    <revision>
      <id>1234384</id>
      <parentid>1177016</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5730" sha1="lvs8xmi7t3bt3ewb66f96mtsyufwcfr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=bûnt sâneachje
|Ofbyld= [[File:Bûnt sâneachje1.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[bûnte sâneachjes]] (''Pararge'') 
|Wittenskiplike namme= Pararge aegeria
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''bûnt sâneachje''' (''Pararge aegeria'') is in soarte yn it skaai fan de [[bûnte sâneachjes]] (''Pararge'').

== Fersprieding ==
It Bunt Sâneachje libbet foaral oan boskrânen en yn iepen leaf- en nuddelbosken. Soms wurde der ek bûnte sâneachjes sjoen yn tunen en parken yn boskrike omjouwings. It ferspriedingsgebiet is tanommen. Op dit momint is it Bûnt Sâneachje de flinter dy't it meast tanimt in it Nederlânske lânskip. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|reade list]] stiet it bûnte sâneachje as ''net bedrige''.

== Flinter ==
De wjuklingte is 19-22 mm. De foarwjuk is op de boppekant donkerbrún mei in gieloranje plakkepatroan en in swarte eachplak mei in wite râne. Op de boppekant fan de achterwjukken binne noch trije of fjouwer eachplakken mei dy kleuren. 

=== De fleantiid ===
De flinter fljocht fan ein maart oant ein oktober, foaral tusken 10 oant 25 maaie en 15 july oant 20 augustus. It Bûnt Sâneagje fljocht yn trije oerrinnende generaasjes. 

[[Ofbyld:Bûnt sâneachje rûp.jpg|left|framed|Rûp fan it bûnt sâneachje.]]
== Rûp ==
De rûp kin 30 mm lang wurde. It liif is felgrien mei in donkergriene rêch. De rûp is bedutsen mei koarte wite hierkes. De rûp groeit de hiele simmer. Der binne hiele rappe groeiers mar er binne ek hiele trage groeiers. De rûp oerwintert almeast as pop, mar ek wol as [[healwaaks rûp]]en yn gerspôlen. De rûp fret ferskillende soarten gers. 

== Taksonomy ==
It Bûnt Sâneachje is yn [[1758]] as ''Papilio aegeria'' beskreaun troch [[Carolus Linnaeus]], yn de tsiende útjefte fan syn ''Systema Naturae''. [[Jacob Hübner]] yntrodusearre yn [[1819]] it skaai fan de Sâneachjes (''Pararge''), wat de namme feroare ta ''Pararge aegeria''. Trochdat [[William Evans]] yn [[1923]] it skaai mei in letter te min oantsjutte wurdt it Bûnt Sâneachje ek wol oantsjut as ''Parage aegeria''.

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Ofbyld:Bûnt sâneachje2.jpg|framed|center|Bûnt sâneachje.]]

{{DEFAULTSORT:Bunt Saneachje}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Bûnt sâneachje (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>lvs8xmi7t3bt3ewb66f96mtsyufwcfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Argusflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8161</id>
    <revision>
      <id>1234366</id>
      <parentid>1176983</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6222" sha1="diyyht8gowjh3x72r37ifcsw3q17to0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=argusflinter
|Ofbyld= [[File:Wall (Lasiommata megera) male Italy.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[muorrefoskes]] (''Lasiommata'') 
|Wittenskiplike namme= Lasiommata megera
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1767
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''argusflinter''' (''Lasiommata megera'') is in soarte yn it skaai fan de [[muorrefoskes]] (''Lasiommata'').

== Foarkommen ==
De argusflinter komt yn Nederlân ferspraat foar. De flinter libbet op fariearre greiden mei iepen plakken by de sleatskant, diken en boskrânen lâns. De fersprieding is yn de rin fan de tweintichste iuw net folle feroare. De soart is yn de jierren njoggentich efterútgongen. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''net bedrige''.

== Flinter ==
De wjuklingte is 19 oant 25 mm. De argusflinter is oan de boppekant fan de wjukken oranje. De eachplakken op de boppekant fan de efterwjuk binne swart op in oranje flak. Mantsjes hawwe in grutte swarte rookstreek dêr't se harren lucht mei ferspriede, op de boppekant fan de foarwjuk. It mantsje ferdigenet in territoarium. De argusflinter is skrille flinter. 
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Lasiommata megera - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg| ''Lasiommata megera megera''  ♂  
(MHNT) Lasiommata megera - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|  ♂  △ 
(MHNT) Lasiommata megera - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg| ♀ 
(MHNT) Lasiommata megera - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg| ♀ △ 
&lt;/gallery&gt;
=== Fleantiid ===
De flinter kin sjoen wurde fan ein april oant begjin novimber. Hy is foaral te sjen fan 1 oant 15 juny en fan 5 oant 25 augustus. De argusflinter fljocht yn trije oerrinnende generaasjes.

== Rûp ==
De rûp kin 25 mm lang wurde. It liif is blau-eftich grien mei wite linen op de rêch en sydkant. De rûp oerwinteret as [[healwaaks rûp]] ferskûle yn in gerspôle. De groeiperioade fan de rûp leit tusken maart en oktober.

De rûp fret ferskillende soarten gers lykas [[Knopgers]], [[Miedegers]], [[Dúst]], [[Fiter]].

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Ofbyld:LasiommataMegera 1421a.jpg|thumb|400px|center|De Argusflinter]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Muorrefoske]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>diyyht8gowjh3x72r37ifcsw3q17to0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boskplakflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8162</id>
    <revision>
      <id>1234367</id>
      <parentid>1177003</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5126" sha1="eytg9pjj6u177n5hv7tx9u8w3jqptth" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=boskplakflinter
|Ofbyld= [[File:Melitaea athalia01.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[echte plakflinters]] (''Melitaea'') 
|Wittenskiplike namme= Melitaea athalia
|Beskriuwer, jier= [[Siegmund Adrian von Rottemburg|Rottemburg]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''boskplakflinter'''  (''Melitaea athalia'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'').

== Foarkommen ==

De boskplakflinter komt yn Nederlân allinnich noch foar op de [[Feluwe]] {{noat|(2006)}}. Yn [[1995]] is de flinter noch útset tichteby [[Súdlaren]], mar de flinter komt der net mear foar. Se bine te finen by boskrânen, kapflakten, greiden en bermen. Se libje meastal in lytse groepen. Se binne honkfêst. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de Boskplakflinter as ''slim bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is 16 oant 21 mm. De boppekant fan de wjukken sit fol mei patroanen mei in soart oranje brún. De swarte linen binne ûngeregeld. Op de ûnderkant fan de foarwjuk binne moanneplakken fan ferskillende grutte.
&lt;gallery mode=packed&gt;
Melitaea athalia MHNT UT 2013 3 29 Urval male dorsal.jpg|♂ 
Melitaea athalia MHNT UT 2013 3 29 Urval male ventral.jpg|♂  △
Melitaea athalia MHNT CUT 2013 3 29 Urval female dorsal.jpg|♀ 
Melitaea athalia MHNT CUT 2013 3 29 Urval female ventral.jpg|♀ △
&lt;/gallery&gt;

== Fljochtiid ==
De boskplakflinter is te sjen fan heal maaie oant begjin augustus, foaral tusken 20 juny oant 10 july. Der is ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp kin likernôch 30 mm lang wurde. It liif is swarteftich mei in soart grize plakken. Op de rêch hat de rûp oranje knobbeltsjes mei swarte boarstels. De rûp oerwinteret as [[Healwaaks rûp]], yn nêsten, soms ek wol allinnich. In protte rûpen oerlibje de winter net. In lyts part giet in it foarjier fierder mei iten en ferpopkjen. Yn it foarjier waarmje de rûpen har op en begjinne dan mei groeien. 

De rûp fret [[swartkoarn]] en [[weversblêd]].

== Ofbyldings ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Heath Fritillary caterpillar.jpg|Rûp
Ofbyld:Heath_Fritillary_pupa.jpg|Pop
Ofbyld:Ratamoverkkoperhonen.jpg|Boskplakflinters
Ofbyld:Melitaea athalia - Keila.jpg|Boskplakflinter
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Melitaea athalia}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte plakflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>eytg9pjj6u177n5hv7tx9u8w3jqptth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234376</id>
      <parentid>1234367</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5125" sha1="hv6duk3ydq2aggzo10gz6acb6ubpejo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=boskplakflinter
|Ofbyld= [[File:Melitaea athalia01.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[echte plakflinters]] (''Melitaea'') 
|Wittenskiplike namme= Melitaea athalia
|Beskriuwer, jier= [[Siegmund Adrian von Rottemburg|Rottemburg]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''boskplakflinter'''  (''Melitaea athalia'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'').

== Foarkommen ==

De boskplakflinter komt yn Nederlân allinnich noch foar op de [[Feluwe]] {{noat|(2006)}}. Yn [[1995]] is de flinter noch útset tichteby [[Súdlaren]], mar de flinter komt der net mear foar. Se bine te finen by boskrânen, kapflakten, greiden en bermen. Se libje meastal in lytse groepen. Se binne honkfêst. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de Boskplakflinter as ''slim bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is 16 oant 21 mm. De boppekant fan de wjukken sit fol mei patroanen mei in soart oranje brún. De swarte linen binne ûngeregeld. Op de ûnderkant fan de foarwjuk binne moanneplakken fan ferskillende grutte.
&lt;gallery mode=packed&gt;
Melitaea athalia MHNT UT 2013 3 29 Urval male dorsal.jpg|♂ 
Melitaea athalia MHNT UT 2013 3 29 Urval male ventral.jpg|♂  △
Melitaea athalia MHNT CUT 2013 3 29 Urval female dorsal.jpg|♀ 
Melitaea athalia MHNT CUT 2013 3 29 Urval female ventral.jpg|♀ △
&lt;/gallery&gt;

== Fljochtiid ==
De boskplakflinter is te sjen fan heal maaie oant begjin augustus, foaral tusken 20 juny oant 10 july. Der is ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp kin likernôch 30 mm lang wurde. It liif is swarteftich mei in soart grize plakken. Op de rêch hat de rûp oranje knobbeltsjes mei swarte boarstels. De rûp oerwinteret as [[Healwaaks rûp]], yn nêsten, soms ek wol allinnich. In protte rûpen oerlibje de winter net. In lyts part giet in it foarjier fierder mei iten en ferpopkjen. Yn it foarjier waarmje de rûpen har op en begjinne dan mei groeien. 

De rûp fret [[swartkoarn]] en [[weversblêd]].

== Ofbyldings ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Heath Fritillary caterpillar.jpg|Rûp
Ofbyld:Heath_Fritillary_pupa.jpg|Pop
Ofbyld:Ratamoverkkoperhonen.jpg|Boskplakflinters
Ofbyld:Melitaea athalia - Keila.jpg|Boskplakflinter
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Melitaea athalia}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte plakflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>hv6duk3ydq2aggzo10gz6acb6ubpejo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brún groukopke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8178</id>
    <revision>
      <id>1234370</id>
      <parentid>1177008</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="b86tandov1gd1nlt5xj6gpwlktls3za" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brún groukopke
|Ofbyld= [[File:Erynnis.tages.1858.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[stofwjukgroukopflinters]] (''Erynnis'') 
|Wittenskiplike namme= Erynnis tages
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brún groukopke''' (''Erynnis tages'') is in soarte yn it skaai fan de [[stofwjukgroukopflinters]] (''Erynnis'').

== Foarkommen ==
It brune groukopke komt yn [[Nederlân]] allinnich noch foar yn [[Súd-Limburch]]. De flinters hâlde fan drûge skrale greiden en rûchten. It is in honkfêste soarte.

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''slim bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 13 mm. De boppekant fan de wjukken is brún mei dizige grize plakken. 

=== Fleantiid ===
De flinter fljocht fan begjin maaie ôf oant ein juny. Foaral tusken 10 maaie oant 5 juny. It brune groukopke fljocht yn ien en soms yn twa generaasjes. 

== Rûp ==
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is gieleftich mei grien. De rûp is bedutsen mei wite hierkes. It Brune Groukopke oerwinteret as in [[healwaaks rûp]], yn in kokon. Nei de winter ferpopket de rûp him.

De rûp fret fan de [[tôchklaver]], de [[hynstehoefklaver]] en de [[duveldrek]].

&lt;gallery&gt;
 Ofbyld:Erynnis tages bgiu.jpg|
 Ofbyld:Erynnis tages2.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Brun groukopke}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Groukopflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>b86tandov1gd1nlt5xj6gpwlktls3za</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234379</id>
      <parentid>1234370</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="712173aaxb1e1i8j5n93c95ia8hjeg5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brún groukopke
|Ofbyld= [[File:Erynnis.tages.1858.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[stofwjukgroukopflinters]] (''Erynnis'') 
|Wittenskiplike namme= Erynnis tages
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brún groukopke''' (''Erynnis tages'') is in soarte yn it skaai fan de [[stofwjukgroukopflinters]] (''Erynnis'').

== Foarkommen ==
It brune groukopke komt yn [[Nederlân]] allinnich noch foar yn [[Súd-Limburch]]. De flinters hâlde fan drûge skrale greiden en rûchten. It is in honkfêste soarte.

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''slim bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 13 mm. De boppekant fan de wjukken is brún mei dizige grize plakken. 

=== Fleantiid ===
De flinter fljocht fan begjin maaie ôf oant ein juny. Foaral tusken 10 maaie oant 5 juny. It brune groukopke fljocht yn ien en soms yn twa generaasjes. 

== Rûp ==
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is gieleftich mei grien. De rûp is bedutsen mei wite hierkes. It Brune Groukopke oerwinteret as in [[healwaaks rûp]], yn in kokon. Nei de winter ferpopket de rûp him.

De rûp fret fan de [[tôchklaver]], de [[hynstehoefklaver]] en de [[duveldrek]].

&lt;gallery&gt;
 Ofbyld:Erynnis tages bgiu.jpg|
 Ofbyld:Erynnis tages2.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Brun groukopke}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Groukopflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>712173aaxb1e1i8j5n93c95ia8hjeg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brúnoker groukopke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8180</id>
    <revision>
      <id>1234374</id>
      <parentid>1177013</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="ae96zecm2cl07d4l4nzep0xnilz3hhj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brúnoker groukopke
|Ofbyld= [[File:Thymelicus.sylvestris.-.lindsey.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'') 
|Wittenskiplike namme= Thymelicus sylvestris
|Beskriuwer, jier= [[Nikolaus Poda von Neuhaus|Poda]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brúnoker groukopke''' (''Thymelicus sylvestris'') is in soarte yn it skaai fan de [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'').

== Foarkommen == 

It brúnoker groukopke is in algemiene [[stânflinter]]. Hy hâldt fan drûge greiden, boskrânen en stikjes gers yn 'e bosk. De soarte komt foaral foar yn it easten fan [[Nederlân]]. It is in honkfêste soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''net bedrige''.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 12 oant 15 mm. De boppekant fan de wjukken is ljochtbrún mei giel sûnder tekening. De wjukpunt hat faak in oare kleur, faak is dat grien-brún. 
 
=== Fleantiid ===
De flinter is te sjen fan healwei juny ôf oant ein augustus, foaral tusken 10 en 30 july. Fljocht altyd yn 1 generaasje.
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|'' Thymelicus sylvestris'' ♂ 
(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg| ♂  △ 
Thymelicus sylvestris (female) - Kulna.jpg|brúnoker groukopke (♀)
&lt;/gallery&gt;

== Rûp ==
De rûp kin 25 mm lang wurde. It liif is gersgrien mei in wytgriene line oer de rêch en de sydkant. De kop is gieleftich mei grien. De rûp oerwintert as [[healwaaks rûp]]. Se meitsje in kokon yn in toarre gersstâle. Yn 'e maaitiid en yn de foarsimmer begjinne de rûpen mei fretten en groeien.

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Brunoker groukopke}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Lyts gersgroukopke]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>ae96zecm2cl07d4l4nzep0xnilz3hhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234375</id>
      <parentid>1234374</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4580" sha1="rcxsdiy7xjrmyk5f2twwnaamw4mxd9i" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brúnoker groukopke
|Ofbyld= [[File:Thymelicus.sylvestris.-.lindsey.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'') 
|Wittenskiplike namme= Thymelicus sylvestris
|Beskriuwer, jier= [[Nikolaus Poda von Neuhaus|Poda]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brúnoker groukopke''' (''Thymelicus sylvestris'') is in soarte yn it skaai fan de [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'').

== Foarkommen == 

It brúnoker groukopke is in algemiene [[stânflinter]]. Hy hâldt fan drûge greiden, boskrânen en stikjes gers yn 'e bosk. De soarte komt foaral foar yn it easten fan [[Nederlân]]. It is in honkfêste soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''net bedrige''.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 12 oant 15 mm. De boppekant fan de wjukken is ljochtbrún mei giel sûnder tekening. De wjukpunt hat faak in oare kleur, faak is dat grien-brún. 
 
=== Fleantiid ===
De flinter is te sjen fan healwei juny ôf oant ein augustus, foaral tusken 10 en 30 july. Fljocht altyd yn 1 generaasje.
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|'' Thymelicus sylvestris'' ♂ 
(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg| ♂  △ 
Thymelicus sylvestris (female) - Kulna.jpg|brúnoker groukopke (♀)
&lt;/gallery&gt;

== Rûp ==
De rûp kin 25 mm lang wurde. It liif is gersgrien mei in wytgriene line oer de rêch en de sydkant. De kop is gieleftich mei grien. De rûp oerwintert as [[healwaaks rûp]]. Se meitsje in kokon yn in toarre gersstâle. Yn 'e maaitiid en yn de foarsimmer begjinne de rûpen mei fretten en groeien.

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Brunoker groukopke}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Lyts gersgroukopke]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>rcxsdiy7xjrmyk5f2twwnaamw4mxd9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boskwytflinterke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8188</id>
    <revision>
      <id>1234368</id>
      <parentid>1142331</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="f6xowzijdzriengmljov2lm8w50t7pg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=boskwytflinterke
|Ofbyld= [[File:Wood white (Leptidea sinapis) P.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[wytflinters]] (''Pieridae'')
|Skaai= [[boskwytflinters]] (''Leptidea'') 
|Wittenskiplike namme= Leptidea sinapis
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''boskwytflinterke''' (''Leptidea sinapis'') is in soarte yn de famylje fan de [[wytflinters]] (''Pieridae'').

== Foarkommen ==
It boskwytflinterke is in honkfêste soarte. De flinters hâlde fan fochtige waarme greiden. It Boskwytflinterke is oant [[1990]] in pear kear efterelkoar fûn. Mar nei in koarte tiid wie it skaai dan ek wer ferdwûn. Yn [[1993]] is de soarte wer sjoen op de [[Sint-Pitersberch]]. Der wurde no alle jierren Boskwytflinterkes sjoen. De soarte wreidet selfs wat út. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|reade list]] stiet de flinter as &quot;net bedrige&quot;.

== Flinter ==
It is in hiele gefoelige flinter mei ovale wjukken. De flinter hat in aparte manier fan fleanen: Se geane in bytsje omheech en dan wer in bytsje omleech. De wjuklingte is likernôch 20 mm. By it mantsje is it plak op de foarwjuk donkerder as by it wyfke. 

=== Fleantiid ===
De flinter kin fûn wurde fan begjin maaie oant ein maaie en fan ein juny oant ein augustus. It Boskwytflinterke fleant yn twa of trije generaasjes.

== Rûp ==
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is felgrien mei in giele streek oer de rêch. De hiele rûp is bedutsen mei lytse hierkes. De rûp groeit in de simmer mar wurd hast nea sjoen. De pop oerwinteret tsjin in stâle fan in plant oan. 

De rûp fret fan [[Giele Skuontsjes]], [[Tôchklaver]] en [[Wikje]].

== Ofbyldings ==
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;130px&quot;&gt;
(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male dorsal.jpg|''Leptidea sinapis'' ♂ 	
(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male ventral.jpg|''Leptidea sinapis'' ♂   △
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|''Leptidea sinapis''   ♀  
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|''Leptidea sinapis''   ♀ △
Leptidea_sinapis01.jpg|Twa boskwytflinterkes
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Leptidea sinapis}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Wytflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>f6xowzijdzriengmljov2lm8w50t7pg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234377</id>
      <parentid>1234368</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4210" sha1="io15qu2400b8hmxr3choyy9r08ichx4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=boskwytflinterke
|Ofbyld= [[File:Wood white (Leptidea sinapis) P.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[wytflinters]] (''Pieridae'')
|Skaai= [[boskwytflinters]] (''Leptidea'') 
|Wittenskiplike namme= Leptidea sinapis
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''boskwytflinterke''' (''Leptidea sinapis'') is in soarte yn de famylje fan de [[wytflinters]] (''Pieridae'').

== Foarkommen ==
It boskwytflinterke is in honkfêste soarte. De flinters hâlde fan fochtige waarme greiden. It Boskwytflinterke is oant [[1990]] in pear kear efterelkoar fûn. Mar nei in koarte tiid wie it skaai dan ek wer ferdwûn. Yn [[1993]] is de soarte wer sjoen op de [[Sint-Pitersberch]]. Der wurde no alle jierren Boskwytflinterkes sjoen. De soarte wreidet selfs wat út. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|reade list]] stiet de flinter as &quot;net bedrige&quot;.

== Flinter ==
It is in hiele gefoelige flinter mei ovale wjukken. De flinter hat in aparte manier fan fleanen: Se geane in bytsje omheech en dan wer in bytsje omleech. De wjuklingte is likernôch 20 mm. By it mantsje is it plak op de foarwjuk donkerder as by it wyfke. 

=== Fleantiid ===
De flinter kin fûn wurde fan begjin maaie oant ein maaie en fan ein juny oant ein augustus. It Boskwytflinterke fleant yn twa of trije generaasjes.

== Rûp ==
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is felgrien mei in giele streek oer de rêch. De hiele rûp is bedutsen mei lytse hierkes. De rûp groeit in de simmer mar wurd hast nea sjoen. De pop oerwinteret tsjin in stâle fan in plant oan. 

De rûp fret fan [[Giele Skuontsjes]], [[Tôchklaver]] en [[Wikje]].

== Ofbyldings ==
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;130px&quot;&gt;
(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male dorsal.jpg|''Leptidea sinapis'' ♂ 	
(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male ventral.jpg|''Leptidea sinapis'' ♂   △
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|''Leptidea sinapis''   ♀  
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|''Leptidea sinapis''   ♀ △
Leptidea_sinapis01.jpg|Twa boskwytflinterkes
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Leptidea sinapis}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Wytflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>io15qu2400b8hmxr3choyy9r08ichx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bûnt groukopke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8189</id>
    <revision>
      <id>1234383</id>
      <parentid>1177015</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4238" sha1="6ne6syc38v9bw4xuq0hnm2ul9talu6o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=bûnt groukopke
|Ofbyld= [[File:Laab im Walde - Bärenberg - Gelbwürfeliger Dickkopffalter (Carterocephalus palaemon).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[bûnte groukopkes]] (''Carterocephalus'') 
|Wittenskiplike namme= Carterocephalus palaemon
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''bûnt groukopke''' (''Carterocephalus palaemon'') is in soarte yn it skaai fan de [[bûnte groukopkes]] (''Carterocephalus'').

== Foarkommen ==
It bûnte groukopke is in flinter dy't libbet by boskrânen. Hy komt allinnich foar op plakken dêr't de weardplanten [[bjint]] of [[blikgers]] groeie. Dy weardplanten meie net te betiid meand wurde. Yn de tweintichste iuw fleach de flinter yn [[Nederlân]] yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en yn dielen fan de [[Achterhoeke]], mar de soarte is stadichoan efterútgien. Tsjintwurdich komt de soarte yn twa gebieten foar: yn [[Noard-Brabân]] en [[Midden-Limburch]] en yn it easten fan de Achterhoeke en [[Twinte]]. Fan [[1993]] ôf wreidet de soarte him in bytsje út nei West-Brabân. 
[[Ofbyld:Carterocephalus palaemon1.jpg|180px|left|thumb|It bûnte groukopke.]]

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''kwetsber'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 13 mm. De boppekant fan de wjukken is donkerbrún mei oranjegiele plakken. It binne hurde fleaners.

=== Fleantiid ===
De flinter fljocht fan begjin maaie oant ein juny, foaral tusken 25 maaie en 5 juny. It bûnt groukopke fljocht yn ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp kin 25 mm lang wurde. Jonge rûpen binne grieneftich mei griis. Gruttere rûpen binne wyteftich grien mei wite en donkergriene streken. Folwoeksen rûpen hawwe in striekleur mei donkergrize rêchline. Folwoeksen rûpen oerwinterje as [[healwaaks rûp]]. Se spinne harren yn in blêd. As it maaitiid wurdt komme hja der wer út en begjinne mei tsien dagen sinnebaaien. Dêrnei ferpopkje se harren.
 
De rûp fret ferskillende soarten gers lykas blikgers, bjint, [[finnige koartstâle]] en [[boskkoartstâle]]. 

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Bunt groukopke}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Groukopflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>6ne6syc38v9bw4xuq0hnm2ul9talu6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dwerchgroukopke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8190</id>
    <revision>
      <id>1234394</id>
      <parentid>1177031</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3368" sha1="triwgyq9xtlnlco5yrkuc44duajay7z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=dwerchgroukopke
|Ofbyld= [[File:Lulworth skipper (Thymelicus acteon) female.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'') 
|Wittenskiplike namme= Thymelicus acteon
|Beskriuwer, jier= [[Siegmund Adrian von Rottemburg|Rottemburg]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:LulworthEurope.png|center|250px]]
}}
It '''dwerchgroukopke''' (''Thymelicus acteon'') is in soarte yn it skaai fan de [[lytse gersgroukopkes]] (''Thymelicus'').

== Foarkommen ==
De flinter hâldt fan drûge skrale greiden, foaral fan kalkgreiden. De flinter is nei [[1981]] net wer in [[Nederlân]] sjoen. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''ferdwûn út Nederlân''. Ynternasjonaal is de status &quot;gefoelich&quot;.

== Flinter ==
It dwerchgroukopke is yndie mar in lytse flinter; de wjuklingte is 10 oant 13 mm. Hy is ljochtbrún sûnder tekening op de boppekant fan de wjukken. De mantsjes hawwe in swarte geurstreek op de foarwjukken.

=== Fleantiid ===
De flinter fljocht fan heal july oant begjin septimber. It dwerchgroukopke fljocht altyd yn ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp kin 25 mm lang wurde. It liif is grien. Ek de kop is grien mar mei twa gielwite fegen. De rûp oerwinteret as in [[healwaaks rûp]], yn in lyts [[kokon]]tsje yn in gersstâle. 

De rûp fret gerzen, foaral [[finnige koartstâle]].

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]
{{Commonscat|Thymelicus acteon}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Lyts gersgroukopke]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>triwgyq9xtlnlco5yrkuc44duajay7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brune fjoerflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8220</id>
    <revision>
      <id>1234372</id>
      <parentid>1177010</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4177" sha1="7laydcq9hf22cqeuvlswruaby2fps22" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brune fjoerflinter
|Ofbyld= [[File:Lycaena.tityrus.2094.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[echte fjoerflinters]] (''Lycaena'') 
|Wittenskiplike namme= Lycaena tityrus
|Beskriuwer, jier= [[Nikolaus Poda von Neuhaus|Poda]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brune fjoerflinter''' (''Lycaena tityrus'') is in soarte yn it skaai fan 'e [[echte fjoerflinters]] (''Lycaena''). 

== Foarkommen ==
De brune fjoerflinter hâldt fan greiden, feanheide en bermen. De soarte is stadichoan oan it ferdwinen yn it westen en it suden fan Nederlân. De flinters binne allinnich noch te finen op de [[Feluwe]] en yn it noardeasten fan [[Grinslân]]. It is in honkfêste soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de brune fjoerflinter as ''kwetsber''. Ynternasjonaal komt er lykwols noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 14 mm. De ûnderkant fan de efterwjuk is gielbrún. Op de foar- en efterwjuk sitte oranje plakken. 

== Fljochtiid ==
Fan begjin maaie ôf is de flinter te sjen, oant likernôch ein juny. De twadde generaasje is te sjen fan begjin july oant begjin septimber, foaral tusken 25 july oant 20 augustus.

== Rûp ==
De rûp is in [[healwaaks rûp]]. Hy oerwinteret op de grûn tusken de blêden. De groei fan de rûp is fan 'e maaitiid oant de hjerst.

De rûp fret fan surkesoarten lykas [[soere surk]] en [[lytse surk]].  

== Ôfbyldings ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Lycaena.tityrus.3472.jpg|Ûnderside
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Lycaena tityrus}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte fjoerflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>7laydcq9hf22cqeuvlswruaby2fps22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234380</id>
      <parentid>1234372</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="i3jgeqshlgxf33jn9gs680u46hqiolv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brune fjoerflinter
|Ofbyld= [[File:Lycaena.tityrus.2094.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[echte fjoerflinters]] (''Lycaena'') 
|Wittenskiplike namme= Lycaena tityrus
|Beskriuwer, jier= [[Nikolaus Poda von Neuhaus|Poda]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brune fjoerflinter''' (''Lycaena tityrus'') is in soarte yn it skaai fan 'e [[echte fjoerflinters]] (''Lycaena''). 

== Foarkommen ==
De brune fjoerflinter hâldt fan greiden, feanheide en bermen. De soarte is stadichoan oan it ferdwinen yn it westen en it suden fan Nederlân. De flinters binne allinnich noch te finen op de [[Feluwe]] en yn it noardeasten fan [[Grinslân]]. It is in honkfêste soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de brune fjoerflinter as ''kwetsber''. Ynternasjonaal komt er lykwols noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 14 mm. De ûnderkant fan de efterwjuk is gielbrún. Op de foar- en efterwjuk sitte oranje plakken. 

== Fljochtiid ==
Fan begjin maaie ôf is de flinter te sjen, oant likernôch ein juny. De twadde generaasje is te sjen fan begjin july oant begjin septimber, foaral tusken 25 july oant 20 augustus.

== Rûp ==
De rûp is in [[healwaaks rûp]]. Hy oerwinteret op de grûn tusken de blêden. De groei fan de rûp is fan 'e maaitiid oant de hjerst.

De rûp fret fan surkesoarten lykas [[soere surk]] en [[lytse surk]].  

== Ôfbyldings ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Lycaena.tityrus.3472.jpg|Ûnderside
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Lycaena tityrus}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte fjoerflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>i3jgeqshlgxf33jn9gs680u46hqiolv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brune ikepaazje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8237</id>
    <revision>
      <id>1234373</id>
      <parentid>1177012</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4319" sha1="62c3eo0xwf49s0eny0vpcruy5i8rj1k" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brune ikepaazje
|Ofbyld= [[File:Lycaenidae - Satyrium ilicis-000..JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[beampaazjes]] (''Satyrium'') 
|Wittenskiplike namme= Satyrium ilicis
|Beskriuwer, jier= [[Eugen Johann Christoph Esper|Esper]], 1779
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brune ikepaazje''' (''Satyrium ilicis'') is in flintersoarte yn it skaai fan de [[beampaazjes]] ('[Satyrium'').

== Foarkommen ==
De brune ikepaazje kin net maklik sjoen wurde. It is mar in lyts flinterke dat net heech tusken de beammen yn fljocht. De brune ikepaazje fljocht dêr't [[Iik|ikebeammen]] binne en jonge oanplant. Se binne op dit momint te finen yn de dunen en [[LimburchLimburch|Súd-Limburch]]. Sûnt [[2001]] hat de flinter in nije populaasje, yn de [[Pettemer Bosk]].

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de brune ikepaazje as ''bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 16 mm. Op de efterwjuk sitte reade moanneflekjes. Op de ûnderkant fan de efterwjuk sit in rige tinne wite plakjes. By de sturt sit almeast in blau plak. De wyfkes hawwe op de boppekant fan de foarwjuk in oranje plak.
De flinter hat in opfallend lang libben; de flinter kin wol 42 dagen âld wurde.  

== Fljochtiid ==
De flinter is te sjen fan begjin juny ôf oant ein augustus, foaral tusken 1 en 25 july. De brune ikepaazje fljocht altyd yn ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp groeit yn it foarjier en yn de foarsimmer. It aaike oerwintert oan de tûken fan de ikebeam. Sa gau at de knoppen fan de Iik iepengeane kin de rûp begjinne mei fretten. De rûp is brún en ûnopfallend.    

De rûp fret allinnich fan de [[iik]]. 
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Satyrium ilicis (Esper, 1779).jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Satyrium ilicis}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Reachwjukflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>62c3eo0xwf49s0eny0vpcruy5i8rj1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234381</id>
      <parentid>1234373</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4318" sha1="o2wpsw5nxfow9un1sh4nts6pt3l5tw8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brune ikepaazje
|Ofbyld= [[File:Lycaenidae - Satyrium ilicis-000..JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[beampaazjes]] (''Satyrium'') 
|Wittenskiplike namme= Satyrium ilicis
|Beskriuwer, jier= [[Eugen Johann Christoph Esper|Esper]], 1779
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''brune ikepaazje''' (''Satyrium ilicis'') is in flintersoarte yn it skaai fan de [[beampaazjes]] ('[Satyrium'').

== Foarkommen ==
De brune ikepaazje kin net maklik sjoen wurde. It is mar in lyts flinterke dat net heech tusken de beammen yn fljocht. De brune ikepaazje fljocht dêr't [[Iik|ikebeammen]] binne en jonge oanplant. Se binne op dit momint te finen yn de dunen en [[LimburchLimburch|Súd-Limburch]]. Sûnt [[2001]] hat de flinter in nije populaasje, yn de [[Pettemer Bosk]].

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de brune ikepaazje as ''bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 16 mm. Op de efterwjuk sitte reade moanneflekjes. Op de ûnderkant fan de efterwjuk sit in rige tinne wite plakjes. By de sturt sit almeast in blau plak. De wyfkes hawwe op de boppekant fan de foarwjuk in oranje plak.
De flinter hat in opfallend lang libben; de flinter kin wol 42 dagen âld wurde.  

== Fljochtiid ==
De flinter is te sjen fan begjin juny ôf oant ein augustus, foaral tusken 1 en 25 july. De brune ikepaazje fljocht altyd yn ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp groeit yn it foarjier en yn de foarsimmer. It aaike oerwintert oan de tûken fan de ikebeam. Sa gau at de knoppen fan de Iik iepengeane kin de rûp begjinne mei fretten. De rûp is brún en ûnopfallend.    

De rûp fret allinnich fan de [[iik]]. 
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Satyrium ilicis (Esper, 1779).jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Satyrium ilicis}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Reachwjukflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>o2wpsw5nxfow9un1sh4nts6pt3l5tw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donkere plakflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8242</id>
    <revision>
      <id>1234392</id>
      <parentid>1177025</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="svq17yjq0n2q9yt7pu8sny4c9vs5gdb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=donkere plakflinter
|Ofbyld= [[File:Nymphalidae - Melitaea diamina (female).JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[echte plakflinters]] (''Melitaea'') 
|Wittenskiplike namme= Melitaea diamina
|Beskriuwer, jier= [[Heinrich Gottlob Lang|Lang]], 1789
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''donkere plakflinter''' (''Melitaea diamina'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'').

== Foarkommen ==
De donkere plakflinter libbet yn fochtige gebieten. De flinters binne faak te finen by rivierkes of fochtige greiden. Yn [[Nederlân]] komme se net mear foar. Der wiene grutte populaasjes yn de [[Achterhoeke]], [[Twinte]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Yn de jierren [[1960]] binne se ferdwûn.

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de donkere plakflinter  as ''ferdwûn út Nederlân''.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 16 oant 21 mm. De efterwjukken binne swart. De wyfkes hawwe de boppekant minder swart. De ûnderkant fan de wjukken hat giele plakken. De flinters falle dêrtroch goed op.
&lt;gallery mode=packed&gt;
Melitaea diamina MHNT CUT 2013 3 27 Les Arques male dorsal.jpg|♂  
Melitaea diamina MHNT CUT 2013 3 27 Les Arques male ventral.jpg| ♂  △
Melitaea diamina MHNT CUT 2013 3 27 Pont Gerendoine female dorsal.jpg|♀ 
Melitaea diamina MHNT CUT 2013 3 27 Pont Gerendoine female ventral.jpg|♀ △
&lt;/gallery&gt;
=== Fljochtiid ===
De flinter fljocht fan midden maaie ôf oant ein juny. De donkere plakflinter fljocht yn ien generaasje.

== Rûp ==
De jonge rûpen meitsje in grut nêst mei spinsels. De rûp oerwinteret as in [[healwaaks rûp]] ûnder de blêden. Soms oerwinterje rûpen twa kear. As it waar der net neffens is en der net folle fretten foar de rûp is, dan wachtet er op in better jier. 

De rûp fret de [[grutte faleriaan]] en de [[lytse faleriaan]].
[[Ofbyld:Melitaea diamina Julian Alps Slovenia 2.jpg|350 px]]

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte plakflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]</text>
      <sha1>svq17yjq0n2q9yt7pu8sny4c9vs5gdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>C-flinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8264</id>
    <revision>
      <id>1234385</id>
      <parentid>1177020</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="fd96r9jp5mj1ktdtplkp7jv6tvlu72m" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=C-flinter
|Ofbyld= [[File:Polygonia c-album qtl2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[rjuhoekige flinters]] (''Polygonia'')
|Wittenskiplike namme= Polygonia c-album
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''C-flinter''' (''Polygonia c-album'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')

== Foarkommen ==
De C-flinter fljocht oeral op sinnige, frijwat fochtige plakken. Se binne faak te finen yn tunen, parken of boskrike gebieten. Yn [[1960]] libbe de flinter yn Nederlân allinnich yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en [[Noard-Brabân]]. Fan de tachtiger jierren ôf is it ferspriedingsgebiet hieltyd grutter wurden. Op dit momint fljocht de flinter yn alle provinsjes en hast op alle [[Waadeilannen]].

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as: ''net bedrige''. 

=== Fleantiid ===
De flinter is te sjen fan heal juny ôf oant de winter. Foaral tusken 5 en 31 july. De C-flinter fljocht yn twa oerrinnende generaasjes. 

== Flinters ==
De wjuklingte is likernôch 20 oant 26 mm. De wjukrânen binne bot kartele. De flinter oerwinteret yn strûken en beammen en op koele fochtige plakken yn gebouwen.
&lt;gallery mode=packed&gt;
Polygonia c-album MHNT CUT 2013 3 19 Grisolles Male  Dos.jpg|♂
Polygonia c-album MHNT CUT 2013 3 19 Grisolles Male  Ventre.jpg|♂ △  
Polygonia c-album MHNT CUT 2013 3 19 Verdun sur Garonne Female Dos.jpg|♀ 
Polygonia c-album MHNT CUT 2013 3 19 Verdun sur Garonne Female Ventre.jpg| ♀ △  
Polygonia c-album-l.jpg|Larve
&lt;/gallery&gt;

== Rûp ==
De rûp kin 35 mm lang wurde. It liif is griiseftich mei oranjebrune útstyksels. De rûp hat foarke toarnen dy't oranje of wyt binne. De kop is swart. Lytse rûpen libje ûnderop de blêden. As se grutter wurde lykje se krekt op fûgelpoep. Fan dy tiid ôf libje se ek 
boppe-op it blêd.

De rûp fret fan de [[grutte brânnettel]], [[hop]], [[reade ribes]] en de [[iper]]. 

[[Ofbyld:C-Falter Polygonia C-album.jpg|thumb|500px|center|C-flinter.]]

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]
{{CommonsLyts|Polygonia c-album|C-flinter}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Aureliaflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>fd96r9jp5mj1ktdtplkp7jv6tvlu72m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dúnparlemoerflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8279</id>
    <revision>
      <id>1234393</id>
      <parentid>1177030</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="qzty9fjtuyovcld6zqiv9m2yr7bz0vc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=dúnparlemoerflinter
|Ofbyld= [[File:Argynnis niobe - Niyobe 04.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[ûnechte parlemoerflinters]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Fabriciana'') 
|Wittenskiplike namme= Fabriciana niobe
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''dúnparlemoerflinter''' (''Fabriciana niobe''; foarh. ''Argynnis niobe'') is in soarte yn de famylje fan de [[aureliaflinters]] (''Nymhalidae'').

== Foarkommen ==
De flinter hâldt fan drûge skrale greiden. De flinter is mar op in pear plakjes yn [[Nederlân]] mear te finen: yn de dunen flakby [[Hillegom]], op de [[Waadeilannen]] en, ien populaasje, op de [[Feluwe]]. De soart is honkfêst. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as: ''bedrige'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is likernôch 23 oant 30 mm. Op de ûnderkant fan de efterwjuk sit in rige fan wite plakken mei readbrune rânen. 
&lt;gallery mode=packed&gt;
Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors dorsal.jpg|''Argynnis niobe''  
Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors Ventral.jpg| △ ''Argynnis niobe''  
&lt;/gallery&gt;
=== Fleantiid ===
De flinter fljocht fan ein maaie ôf oant ein augustus. De Dúnparlemoerflinter fljocht yn ien generaasje.

== Rûp ==
De rûp hat syn groeiperioade yn it foarjier en yn de foarsimmer. It aai oerwinteret op de grûn.

De rûp fret it [[fjildfioeltsje]] en it [[dúnfioeltsje]].

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

{{DEFAULTSORT:Dunparlemoerflinter}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Aureliaflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>qzty9fjtuyovcld6zqiv9m2yr7bz0vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eachplakgroukopke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8761</id>
    <revision>
      <id>1234397</id>
      <parentid>1177032</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2835" sha1="aqh4ernox5ssxkuw3hchujqpjnfrht4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=eachplakgroukopke
|Ofbyld= [[File:Oberthür's Grizzled Skipper (29030256275).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[groukopflinters]] (''Hesperiidae'')
|Skaai= [[puzelgroukopkes]] (''Pyrgus'') 
|Wittenskiplike namme= Pyrgus armoricanus
|Beskriuwer, jier= [[Charles Oberthür|Oberthür]], 1910
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''eachplakgroukopke''' ''(Pyrgus armoricanus)'' is in flintersoarte yn it skaai fan de [[puzelgroukopkes]] ''(Pyrgus).''

== Foarkommen ==
De flinter is 1 kear sjoen yn [[Nederlân]]. Hielendal wis is dy waarnimming net. De flinter hâldt fan waarme drûge hellingen mei koarte fegetaasje. Se komme net foar yn de [[Benelúks]], wol lokaal yn it [[Ryndal]] en [[Moezeldal]]. It is in honkfêste soarte.

== Fleantiid ==
De flinter fljocht fan midden maaie ôf oant ein juny en yn de hiele moanne augustus. Fljocht altyd yn twa generaasjes. 

== Flinter ==
It is lytseftige groukopflinter mei in wjuklingte fan likernôch 13 mm. De flinter hat wite plakken op de foarwjuk. De ûnderkant fan de efterwjuk is grieneftich of brúneftich.

== Rûp ==
De rûp oerwinteret as in [[healwaaks rûp]]. 

De rûp fret fan de ganzeriksoarten. 

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Groukopflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]</text>
      <sha1>aqh4ernox5ssxkuw3hchujqpjnfrht4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apolloflinter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8842</id>
    <revision>
      <id>1234365</id>
      <parentid>1176982</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4205" sha1="cjieahnaxifnpl15v7mugwau97fnf79" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=apolloflinter
|Ofbyld= [[File:Parnassius apollo Pirineus.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[paazjes]] (''Papilionidae'')
|Skaai= [[echte apolloflinters]] (''Parnassius'') 
|Wittenskiplike namme= Parnassius apollo
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Apollo distribution map.png|center|250px]]
}}
De '''apolloflinter''' (''Parnassius apollo'') is in soarte yn it skaai fan de [[echte apolloflinters]] (''Parnassius''). 

== Foarkommen ==
Yn [[Nederlân]] is dizze flinter fjouwer kear sjoen. It is dan ek in hiele seldsume flinter yn Nederlân. De flinter hâldt fan geberchten. It is in honkfêste soarte. 

== Fljochtiid ==
De flinter fljocht fan begjin juny ôf oant ein july. Fljocht altyd yn 1 generaasje. 

== De flinter ==
De flinter hat syn namme te tankjen oan de [[Grykske mytology|Grykske god]] [[Apollo (god)|Apollo]]. Apollo is ûnder oare de god fan it ljocht. De wjuk is ljocht en dêrfan de namme. De wjuklingte is likernôch 34 oant 40 mm. 
&lt;gallery mode=packed&gt;
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg|♀
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 female Aragnouet ventre.jpg|♀△
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens dos.jpg|♂ 
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens  ventre.jpg|♂ △
&lt;/gallery&gt;

== De rûp ==
De rûp kin 50 mm lang wurde. It liif is swart en is bedutsen mei lytse swarte wartsjes. Op de side hat de rûp grutte en lytse oranje plakjes. De rûpen binne aktyf as de sinne skynt; skynt de sinne net dan sitte se ferskûle ûnder stiennen. De rûp groeit yn it foarjier en yn 'e foarsimmer. 

De rûp fret fan wyt [[himellof]]. 

== Ôfbyldings ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Ofbyld:Apollo butterfly.JPG|
Ofbyld:Parnassius_apollo.jpeg|
Ofbyld:Parnassius apollo caterpillar by Nemos.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

== Keppeling om utens ==
* {{Wikisoarten|Parnassius apollo}}

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Echte apolloflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>cjieahnaxifnpl15v7mugwau97fnf79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donker sâneachje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9290</id>
    <revision>
      <id>1234391</id>
      <parentid>1177024</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4973" sha1="sny58jlgt08684kk8u5vozxoso2ty9e" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=donker sâneachje
|Ofbyld= [[File:Aphantopus hyperantus III.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[aureliaflinters]] (''Nymphalidae'')
|Skaai= [[donkere sâneachjes]] (''Aphantopus'') 
|Wittenskiplike namme= Aphantopus hyperantus
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''donker sâneachje'''  (Aphantopus hyperantus) is in soarte yn it skaai fan de [[donkere sâneachjes]] (''Aphantopus'').

== Foarkommen ==
It donkere sâneachje is in algemiene stânflinter. De flinter hâldt fan boskrânen en greiden. Siket faak beskutting by houtwâlen. De flinter komt somtiden in grutte oantallen foar, mar soms binne se ek wol seldsum. Se komme foaral foar yn Súd- en East-Nederlân. It is in honkfêste soarte. 

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as net-bedrige. 

== Fleantiid. ==
De flinter fljocht fan heal juny ôf oant ein augustus. Fljocht altyd yn 1 generaasje. 

== De flinter ==
De wjuklingte is likernôch 18 oant 24 mm lang. De boppekant fan de wjukken is swart mei brún. De ûnderkant fan de wjukken is donkerbrún. Op de ûnderkant fan de foarwjuk sitte fiif grutte gielringe eagen. By it wyfke sitte dizze eagen ek wol op de boppekant. 
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Aphantopus hyperantus - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg| ♂ 
(MHNT) Aphantopus hyperantus - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg| ♂  △
&lt;/gallery&gt;

[[Ofbyld:Aphantopus-hyperantus-010706.jpg|thumb|200px]]
[[Ofbyld:Aphantopus hyperantus.2562.jpg|thumb|left|Donker Sâneachje]]
== De rûp ==
De flinter lit de aaikes ien foar ien  yn it gers falle. De rûp kin likernôch 20 mm lang wurde. It is in grouwe rûp dy't nei de efterein ta hieltiten tinner wurdt. It liif is okerkleurich en is bedutsen mei koarte boarstelhierkes. De kop is readeftich brún. De rûp oerwinteret as [[healwaaks rûp]] yn in gerspôle. De rûp groeit yn de simmer en yn de hjerst. Yn it foarjier groeit de rûp it hurdst. 

De rûp fret ferskillende soarten gers. 

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Aureliaflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>sny58jlgt08684kk8u5vozxoso2ty9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mûdhûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9398</id>
    <revision>
      <id>1234354</id>
      <parentid>1177142</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="97vdrexb910guuez19cznfhx8x7gatr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=mûdhûn
|Ofbyld= [[File:FemaleTench1.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[strielfinnigen]] (''Actinopterygii'')
|Skift= [[koarpereftigen]] (''Cypriniformes'')
|Famylje= [[echte koarpers]] (''Cyprinidae'')
|Skaai= [[mûdhûnen]] (''Tinca'')
|Wittenskiplike namme= Tinca tinca
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''mûdhûn''' (''Tinca tinca'') is in [[fisk|swietwetterfisk]] mei in brunige oant grienige kleur dy't fariearret neigeraden de boaiem en de âldens. &lt;br /&gt;
Hy hat in dikke slimerige hûd mei hiele lytse skobben en kin somtiden 70 sm. lang wurde.&lt;br /&gt;
De mûdhûn is goed werkenber oan de reade [[iris (anatomy)|iris]] yn syn each, de grutte finnen, de brede oanset fan de sturt en de burdtriedden.

Foarkommen: it grutste diel fan Jeropa en West-Aazje yn [[moeras]]sen en wetters mei in soad planten. Ek kin er libje yn [[wrak]], soer- en soerstofearm wetter. Yn maaie-juny wurde 300.000-400.000 aaien lein dy't oan de planten kleve. 

By't winter hâldt de mûdhûn in [[wintersliep]].

== Oars ==
Yndertiid waarden wol ien of mear Mûdhûnen yn in [[reinwettersbak]] holden om it wetter suver te hâlden.
[[File:JuvenileTenchTincaTinca.JPG|thumb|left|In jonge mûdhûn]]
{{Clearleft}}
== Sjoch ek ==
[[List fan Fisken]]

{{DEFAULTSORT:Mudhun}}
[[Kategory:Bienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte koarper]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Birma]]
[[Kategory:Eksoat yn Botswana]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndia]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Malawy]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Marokko]]
[[Kategory:Eksoat yn Mozambyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Simbabwe]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tanzania]]</text>
      <sha1>97vdrexb910guuez19cznfhx8x7gatr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wezeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10019</id>
    <revision>
      <id>1234316</id>
      <parentid>1177243</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15696" sha1="74m3cuy3dyosvfdt58twpfox1pvnbm0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= wezeling
|Ofbyld= [[Ofbyld:Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') 
|Wittenskiplike namme= Mustela nivalis 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wezeling (Mustela nivalis).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#228B22}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wezeling''' of '''weesling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela nivalis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dat lânseigen is yn frijwol hiel noardlik [[Jeraazje]] en noardlik [[Noard-Amearika]]. Ek yn [[Fryslân]] komt er rûnom foar, al wurdt er net faak waarnommen. De wezeling is it lytste [[rôfdier]] fan 'e wrâld, en liket by 't [[simmer]] tige op 'e [[harmeling]] (dy't [[winter]]deis in [[wite]] [[pels]] hat). De wezeling is lykwols lytser fan stal en hy mist de swarte [[sturt]]punt fan syn gruttere miich. Wezelingen binne fûleindige rôvers, en kinne [[proai]]dieren oan dy't folle grutter binne as sysels. Se binne sawol [[dei|oerdeis]] as [[nacht]]s aktyf en hâlde gjin [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret de wezeling as net bedrige.

==Fersprieding==
De wezeling komt yn suver hiele [[Jeropa]] foar, útsein [[Yslân]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], en de eilannen yn 'e [[Middellânske See]]. Fierders is er yn 'e [[Alde Wrâld]] lânseigen yn it noarden fan 'e [[Magreb]]lannen [[Algerije]], [[Marokko]] en [[Tuneezje]], de [[Nyldelta]] fan [[Egypte]], hiele [[Sibearje]], [[Sintraal-Aazje]] en [[Koreä]] en it grutste diel fan [[Mongoalje]]. Yn [[Sina]] komt er foar yn dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], frijwol hiel [[Mantsjoerije]] en in part fan it sintrale diel fan it lân, dat û.m. de provinsje [[Sichuan]] omfettet. Ek libbet de wezeling yn in healmoannefoarmige krite yn it [[Midden-Easten]], dy't rint fan it [[Sagrosberchtme]] yn [[Iraan]] oant de Middellânske-Seekust yn 'e [[Levant]]. Yn [[Japan]] komt er foar op it noardlike [[eilân]] [[Hokkaido]] en yn it noarden fan it súdlik dêrfan leine [[Honsjû]]. 

Yn [[Noard-Amearika]] komt de wezeling, ek as in lânseigen soarte, foar yn hast hiel [[Alaska]], útsein de [[Aleoeten]], de eilannen yn 'e [[Beringsee]], it meastepart fan it [[Alaskaskiereilân]], de [[Kodiakarsjipel]] en it meastepart fan [[Súdeast-Alaska]]. Yn [[Kanada]] libbet er ek yn hast it hiele lân, útsein de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en [[Vancouvereilân]] yn 'e [[Stille Oseaan]], it westen en suden fan [[Britsk-Kolumbia]], it suden fan [[Alberta]], de [[Arktyske Arsjipel]], [[Nijfûnlân]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt de wezeling foar op 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en yn 'e [[Appalachen]].

Yn [[Nij-Seelân]] en yn [[Patagoanje]] (súdlik [[Argentynje]]) en súdlik [[Sily]] komt de wezeling foar as in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] en dêr hat er gâns [[ekology]]ske skea oanrjochte ûnder de lânseigen [[fauna]]. Dit bist is ek troch de minske ynrodusearre op [[Malta]] en [[Kreta]] yn 'e [[Middellânske See]], de [[Azoaren]], [[Madeara]], de [[Kanaryske Eilannen]], [[Bermuda]] en de [[Falklâneilannen]] yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] en [[São Tomé (eilân)|São Tomé]] yn 'e [[Bocht fan Guinee]].
[[File:Alaska Weasel.jpg|thumb|left|250px|In wezeling.]]

==Uterlike skaaimerken==
De wezeling is in lyts bistke mei in fyn, lichtliddich en koartskonkich [[lichem (biology)|lichem]]. In [[folwoeksen]] eksimplaar hat trochinoar in kop-romplingte fan 18&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan likernôch 5&amp;nbsp;sm. De skofthichte bedraacht 4–5&amp;nbsp;sm en it gewicht leit om 'e 95&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] hinne. Der bestiet in dúdlike [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s in stik grutter binne as [[wyfke]]s. Mantsjes hawwe in kop-romplingte fan 15–24&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 4–6,7&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 65–150&amp;nbsp;g. Wyfkes hawwe in kop-romplingte fan 13–21&amp;nbsp;sm, in sturtlingte fan 3–5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm, en in gewicht fan 40–85&amp;nbsp;g (dat betsjut dat guon eksimplaren lichter binne as in [[fjildmûs]], dy't de 45&amp;nbsp;g helje kin). Boppedat binne yn it suden fan Jeropa wezelingen in bytsje grutter as yn it noarden, en kin de trochsneed lingte nei regio ferskille. De dwerchwezeling, in fan [[Finlân]] oant [[Sibearje]] foarkommende [[ûndersoarte]], is nòch lytser, en de bangswezeling, in [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] ûndersoarte, is it lytst fan allegearre.

Wezelingen hawwe in [[pels]] dy't op 'e [[rêch]], [[kop]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]en [[read|rodzich]] oant [[kastanjebrún]] is, en op 'e [[bealch]], [[kiel]] en oan 'e binnenkant fan 'e poaten [[wyt]]. De ôfbeakening fan 'e beide [[kleur]]en is ûnregelmjittich. De [[sturt]] is [[readbrún]] en mist de [[swart]]e punt dy't de gruttere en nau besibbe [[harmeling]] (''Mustela erminea'') wol hat. Yn it hege noarden wurde wezelingen [[winter]]deis foar in part wyt, mar yn [[Nederlân]] en [[Belgje]] hâlde se by it [[ferhierjen]] fierhinne har simmerkleuren. Wezelingen hawwe in wyt plak op 'e kiel en in readbrune sturt.

==Biotoop==
Wezelingen komme sawol yn [[stêd|stedske]] gebieten as op it [[plattelân]] foar. Se libje benammentlik yn 'e buert fan rûchten, [[hage]]n, [[strewelleguod]] en [[bosk]]rânen, mar se kinne rûnom oerlibje, salang't der mar genôch beskûl en [[proai]]dierte is. De bisten hâlde sadwaande ek wol ta yn [[biotopen]] dy't útinoar rinne fan [[greide]]n oant [[wâld]]en, fan [[dún|sândune]]n oant [[berchtme]]n en fan [[sompe]]n oant [[woastinen]].

==Hâlden en dragen==
Wezelingen binne sawol [[dei|oerdeis]] as [[nacht]]s aktyf, wêrby't se op ûnregelmjittige mominten rêstperioades ynlaskje. Faak rjochtsje se har op 'e [[efterpoat]]en op om harren om-en-by te ferkennen. It binne [[solitêr]] libjende bisten. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in [[mantsje]] oerlapet ornaris de territoaria fan ferskate [[wyfke]]s. De [[hoale]] fan in wezeling is faak in âlde hoale fan in opfretten [[proai]]dier. It nêst wurdt yn kâldere streken beklaaid mei [[hier (begroeiïng)|hierren]] út 'e [[pels]] fan proaidieren, sadat de wezeling syn lange lichem [[waarm]] hâlde kin. Wyfkes lizze yn it [[maityd|foarjier]] foarrieden oan, sadat se minder hoege te [[jacht (aktiviteit)|jeien]] en [[enerzjy]] sparje kinne foar de [[swierens|dracht]].
[[File:Weasel killing rabbit.png|thumb|right|250px |In wezeling dy't in [[wylde knyn]] deadet.]]

De [[peartiid]] duorret by wezelingen fan [[febrewaris]] oant en mei [[april]]. Nei in [[draachtiid]] fan 35–40&amp;nbsp;[[dagen]] (dy't soms útrinne kin oan 70&amp;nbsp;dagen) fynt de earste smeet yn [[maaie]] plak. De wezeling hat gjin [[ferlinge draachtiid]], sa't in soad oare [[martereftigen]] dy kenne. By genôch fretten folget der yn [[july]] of [[augustus]] noch in twadde smeet. Eltse smeet kin bestean út 4–12&amp;nbsp;jongen, mar ornaris bliuwt it by 5–7&amp;nbsp;jongen, dy't [[blinens|blyn]] te wrâld komme. Benammen yn in goed [[lemming]]jier krije wezelingen yn noardlike [[populaasje (biology)|populaasjes]] gruttere en mear smeten, wêrfan't it tal jongen oprinne kin oant 16 de smeet. De jongen út 'e maitiidssmeet groeie fluch, mar dy út 'e simmersmeet stadiger. Nei 4&amp;nbsp;[[wike]]n gean de [[each]]jes iepen, en nei nochris 3–4&amp;nbsp;wiken wurde de jongen [[ôfwûn]]. As se 8&amp;nbsp;wiken âld binne, kinne se al goed jeie.

Nei 8–12&amp;nbsp;wiken ferlitte de jongen de [[mem]] en sykje in eigen territoarium. De bisten berikke [[geslachtsripens]] nei 3–4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Jongen út it earste nêst kinne dyselde simmers al in eigen nestke hawwe. De [[libbensferwachting]] fan wezelingen bedraacht yn it wyld trochinoar mar 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–2&amp;nbsp;[[jier]], al kinne se yn teory 6&amp;nbsp;jier helje; yn finzenskip kinne se wol 10&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De wezeling is in [[karnivoar]], dy't benammen [[kjifdieren]], lykas [[mûzen]], [[wrotmûzen]] en [[lemmingen]] fret, mar ek wol gruttere [[sûchdier]]en, lykas [[wylde knyn|kninen]] en [[wetterrôt|wetterrotten]], [[fûgels]], [[aai]]en, lytse [[reptilen]], [[kikkerts]] en [[ynsekten]]. In protte fan harren [[proai]]dieren binne folle grutter as de wezeling sels. As wezelingen [[jacht (aktiviteit)|jeie]], efterfolgje se proaien lykas lytse kjifdieren oant yn harren [[hoale]], dêr't benammen it wyfke fanwegen de behindigens fan lichemsstal goed út 'e fuotten kin. De bisten frette alle dagen sawat in trêdepart fan har lichemsgewicht op. Se hawwe sa'n fluch [[metabolisme]], dat se alle dagen ite moatte om net te [[ferhongering|ferhongerjen]].

==Status==
De wezeling hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, wat sizze wol dat der gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Yn [[Nederlân]] meie wezelingen net mear [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde. Oars as foarhinne beskôget men de wezeling hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn [[proai]]dieren, mei't er krekt as oare [[rôfdier]]en de sike, swakke en ûnoanpaste proaien it earst pakt, sadat de [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 17 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e wezeling (''Mustela nivalis''):
* de Alleghenywezeling (''M. n. allegheniensis'')
[[File:Mustela nivalis (two, fighting).jpg|thumb|right|250px |Twa bangswezelingen, fan 'e lytste [[ûndersoarte]], slaande deilis.]]
* de bangswezeling (''M. n. rixosa'')
* de dwerchwezeling of Sibearyske wezeling (''M. n. pygmaea'')
* de Eskimowezeling (''M. n. eskimo'')
* de flaktewezeling (''M. n. campestris'')
* de gewoane wezeling (''M. n. nivalis'')
* de Jarkandwezeling (''M. n. stoliczkana'')
* de Japanske wezeling (''M. n. namiyei'')
* de Kaukazyske wezeling (''M. n. caucasica'')
* de Koreaanske wezeling (''M. n. mosanensis'')
* de Mediterraanske wezeling (''M. n. numidica'')
* de Middenjeropeeske wezeling (''M. n. vulgaris'')
* de Russyske wezeling (''M. n. rossica'')
* de Sichuanwezeling (''M. n. russelliana'')
* de Toerkestaanske berchwezeling (''M. n. pallida'')
* de Transkaukazyske wezeling (''M. n. boccamela'')
* de Turkmeenske wezeling (''M. n. heptneri'')
De [[Egyptyske wezeling]] waard foarhinne ek as in ûndersoarte (''M. n. subpalmata'') beskôge, mar dy wurdt tsjintwurdich sjoen as in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e Mediterrane wezeling. In oare eardere ûndersoarte fan 'e wezeling, de [[Tonkinwezeling]] (''M. tonkinensis''), wurdt no beskôge as in selsstannige [[soarte]].

==Keppelings om utens==
* [http://www.waarneming.nl/kaart.php?id=431 Kaart fan Nederlân mei waarnimmings fan 'e wezeling]
* [http://www.waarneming.nl/wn.php Waarnimmings fan 'e wezeling kinne hjir ynfierd wurde]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Least_weasel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mustela nivalis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lytse marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]
[[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]

[[ang:Ƿesle]]</text>
      <sha1>74m3cuy3dyosvfdt58twpfox1pvnbm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Josef Stalin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10173</id>
    <revision>
      <id>1234127</id>
      <parentid>1185963</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>nooit een Georgisch maarschalk of politicus geweest</comment>
      <origin>1234127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9562" sha1="8q34e9jpj3ldu7gopo1cirb7ythhjnw" xml:space="preserve">[[File:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|Josef Stalin, om 1942]]
'''Josef Stalin''' ([[Georgysk]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, oarspronklike namme ''Iosseb Bessarionis dze Dzjoegasjvili'', [[Russysk]]: Иосиф Виссарионович Сталин, ''Iosif Vissarionovitsj Stalin''; [[18 desimber]] j.k. [[6 desimber]] [[1878]], [[Gory]] – [[5 maart]] [[1953]], [[Koentsevo]]) wie de twadde lieder fan de [[Sovjet-Uny|Sowjetuny]], fan [[1928]] oant syn dea. Syn diktatoriale en bysûnder wrede bewâld brocht it lân ta in grutte ekonomyske groei. Dy ekonomyske groei hat lykwols miljoenen minskelibbens koste.

== Jonge jierren ==
[[Ofbyld:Stalin 1902.jpg|thumb|Stalin yn 1902]]
Josef Stalin waard berne yn 1878. Syn heit wie skuonmakker en koe mar krekt genôch jild fertsjinje om syn húshâlding troch de tiid te krijen. Syn heit sloech syn frou en bern. Stalin wie it iennichste bern fan de fjouwer dy’t syn jeugd oerlibbe hat. Hy stoar hast oan de [[pokken]] doe't er fiif jier âld wie. Syn antlit hat altiten bedutsen west mei dobkes. Ek rûn er in ferwûning op, wêrtroch't syn lofterhân koarter wie en minder goed brûkber as syn rjochter. Neidat Stalin syn heit yn [[1890]] stoarn wie, waard Stalin fierder opfieden troch syn mem, Jekaterina. Jekaterina besleat dat Josef Stalin [[preester]] wurde moast. Hy helle knappe sifers, mar hy ferliet yn 1899 dochs de seminaria sûnder syn oplieding ôf te meitsjen. Yn dy tiid wie Stalin op 'e siik om syn libben betsjutting te jaan. De tsjerke koe him dat net jaan. Doe kaam it [[Marksisme]] yn byld. 

== Marksisme ==
Doe't Stalin foar it earst hearde fan it Marksisme wie [[Ruslân]] in grut lân. De befolking telde likernôch 130 miljoen minsken. Dêrfan wienen sa'n 90 miljoen boer. Der wienen yn hiel Ruslân mar 104.000 minsken dy’t in universitêre oplieding folge hienen. Grutte earmoede joech de Marksisten in goede hoop op in grutte oanhang. 

Yn [[1901]] wie Stalin lid wurden fan in [[Geörgje|Georgyske]] sosjalistyske partij. Dy party wie drok dwaande om de revolúsjonêre ideeën oer te bringen op de Georgyske arbeiders. Stalin krige al gau in belangrike rol. Yn [[1902]] wurdt Stalin troch de plysje oppakt en nei [[Sibearje]] stjoerd. Mar it slagge him om te ûntsnappen en werom te gean nei de [[Kaukasus]]. Stalin begûn yn dy tiid [[Vladimir Lenin|Lenin]] te stypjen. Stalin koe him net bot bekroadzje om de organisaasje, want hy wie hieltiten op 'e flecht foar de plysje. Tusken [[1908]] en [[1917]] wie er mar oardel jier frij. Troch syn ferbliuw yn de finzenis hie er it oan tiid om him goed yn te lêzen yn de marksistyske literatuer. It slagge him om namme te meitsjen as partijlid en as organisator. Hy gie gauris mei Lenin op reis. Yn [[1904]] troude Stalin. It hat mar in koart houlik west. Syn frou stoar al yn [[1907]]. Se hienen ien soan mei de namme [[Yakov Stalin]].

By de [[Russyske revolúsje]] fan maart [[1917]] wurdt Stalin noch net echt ferneamd. Manlju lykas [[Lenin]] en [[Leon Trotski|Trotski]] stienen yn de belangstelling. Mar Stalin klom wol hieltiten fierder omheech. Yn april waard er lid fan it Sintrale Komitee fan de Bolsjewistyske partij. Stalin wurke troch, mar die dat foaral efter de skermen. Yn it nije kabinet krige Stalin in ûnbekende post. Hy waard minister fan Nasjonaliteiten. Hy soarge derfoar dat er altyd yn de buert fan Lenin bleau. Yn [[1919]] wurdt Stalin lid fan it [[Polytburo]]. Dat wie in tige wichtige organisaasje. Stalin hold him hieltiten mear dwaande mei de organisaasje fan de partij. Fan 1922 ôf wie Stalin sekretaris-generaal fan de partij. Hy soarge sa foar de - yn syn eagen - goede beneamings yn de [[bolsjewistyske partij]]. De konkurrinten fan Stalin seagen wat der barde. Stalin waard hieltiten machtiger en se koenen der neat oan dwaan.


Oant 1922 wie Stalin ôfhinklik fan de beskerming fan Lenin. Mar Lenin koe dy beskerming al gau net mear jaan. Syn sûnens gie hurd efterút. Foar Stalin wie soks net tige slim, want Lenin fertroude Stalin net langer. It kaam sels ta spul yn [[1923]]. Dat hat Stalin nea tajaan wollen. Nei de dea fan Lenin liek it derop of soe [[Leon Trotski|Trotski]] de machtichste man fan de [[Sowjetuny]] wurde. Dy wie de man mei it talint en it garisma en dat hie Stalin net. Dochs soe Stalin it winne, want hy sammele yn alle hasten in ploech machtige minsken om him hinne. Dêrneist die Stalin krekt as wie hý de meast logyske opfolger fan [[Vladimir Lenin|Lenin]]. Stalin beskuldige Trotski derfan dat dy net mear it korrekte Marksisme oanhong. Yn 1925 wie Trotski al gjin bedriging mear. Yn [[1927]] waard Trotski nei Sibearje ferballe. Nei't er ek noch twa oare machtige mannen útskeakele hie, [[Lev Kamenev|Kamenev]] en [[Zinovjev]], wie Stalin yn [[1928]] de hearsker oer de Sowjetuny.

== Syn regear ==
Yn 1928 sette Stalin útein mei ien fan syn grutste projekten: de kollektivisaasje fan de boeren en de striid tsjin de [[Koelak]]ken. Dy Koelakken wienen rike boeren dy’t grutte stikken grûn besieten. Mar ek tsjin boeren wurde maatregels nommen; op dy wize woe de partij de macht oer alle boeren krije. De maatregels rôpen in soad ferset op by de boeren. Mar Stalin wie wreed en betocht de hurdste maatregels om alles trochgean te litten. De lânbouproduksje gie slim nei ûnderen en der briek hongersneed út. Miljoenen boeren gienen yn dy snuorje dea. 

Mar Stalin woe mear. Hy begûn in grut projekt om de yndustrialisaasje op gong te krijen. Dat waard in grut súkses. Yn [[1937]] wie de produksje fjouwer kear sa heech as oan it begjin fan de [[yndustrialisaasje]].

== De oarloch ==
Stalin die alles om de macht te behâlden. Hy seach oeral komplotten. Hy hat ûnderskate kearen it leger en de partij suvere. Dat suverjen hold yn dat guon in showproses krigen. Allegearre 'bekenden' se, nei't se earst in hiel skoft martele wienen. De suverings soargen derfoar dat alle minsken djip respekt foar Stalin krigen. Mar yn [[1941]] lieten de suverings ek in negative kant sjen. De [[Dútslân|Dútsers]] foelen de Sovjetuny oan op [[22 juny]] [[1941]]. Partijleden doarden gjin beslissings te nimmen út eangst om deamakke te wurden. Mar ek it leger hie in probleem. Tûzenen offisieren waarden arrestearre en troch minsken ferfongen dy’t noch nea wat prestearre hienen. Stalin bemuoide him boppedat mei de troepeferpleatsings. Dat wienen net altyd goede beslissings. Soks blykt wol út de earste moannen fan de oanfal. Grutte parten fan de Sovjetuny wurde ferovere troch de Dútsers. Stalin beneamde himsels as haadbefelhawwer; hy liet alles en eltsenien opdrave om mei te fjochtsjen. Dat soarge derfoar dat net it hiele lân ynstoarte soe. Hy wie hurd foar it lân mar ek hurd foar himsels. Hy wegere sels om syn soan [[Yakof Stalin]]) út te wikseljen, dy't finzen nommen wie. Dêrom liet er him deasjitte; hy wie fan betinken dat in echte Sovjet-soldaat him net finzen nimme litte moast. 

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wie de kaart fan [[Jeropa]] feroare. En de [[Sowjetuny]] wie it lân dat it measte profitearre. It wie ien fan de wrâldmachten wurden. It hie in soad koste. It tal Russyske slachtoffers wurdt rûsd op likernôch 22 miljoen deaden. It foar de Sovjetuny belangrykste westlike part wie finaal ferwoastge. Mar dochs lei Stalin de swipe oer it folk. It lân moast sa gau mooglik wer opboud wurde. Stalin hearde by de winnende partij yn en nei de oarloch. Hy hie wûn fan [[Dútslân]] en [[Japan]]. Stalin waard sadwaande yn [[Ruslân]] noch mear fereare as foar de oarloch.
[[Ofbyld:Jalta 1945.jpg|thumb|left|170px|Yn Jalta nei de twadde wrâldoarloch]]

== Syn dea ==
Begjin jierren '50 wurdt Stalin wer slim erchtinkend (paranoïde). Hy rette sadwaande nije suverings ta. Mar hy stoar yn [[1953]], noch foardat er de suvering(s) útfiere koe. Hy waard njonken Lenin byset yn it [[Mausoleum fan Lenin|mausoleum]] by it Kremlin. Lang hat er dêr net lein. Ûnder syn opfolger [[Nikita Chroesjtsjev]] kaam der in ein oan de persoansferhearliking fan Stalin. Yn [[1956]], by it tweintichste partijkongres, die Chroesjstov in boekje iepen oer Stalin. Hy beskuldige him fan machtsmisbrûk, skiednisferfalsking en politike flaters. Dat sloech yn as in bom; tritich leden fan de 1600 minsken by it kongres krigen in hertoanfal of foelen flau. Ûnder de rede jankte Chroesjstov der suver oer. Dochs binne der noch altyd gâns minsken dy’t Stalin sjogge as de sterke man en as in grutte lieder.

{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategory:Russysk maarskalk]]
[[Kategory:Russysk politikus]]
[[Kategory:Russysk minister]]
[[Kategory:Sovjet-lieder]]
[[Kategory:Diktator]]
[[Kategory:Russysk kommunist]]
[[Kategory:Russysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Russysk balling]]
[[Kategory:Russysk krimineel]]
[[Kategory:Bankrôver]]
[[Kategory:Russysk dichter]]
[[Kategory:Russysk ateïst]]
[[Kategory:Georgysk kommunist]]
[[Kategory:Georgysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Georgysk balling]]
[[Kategory:Georgysk krimineel]]
[[Kategory:Georgysk dichter]]
[[Kategory:Georgysk ateïst]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Revolúsje]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Winteroarloch]]
[[Kategory:Politikus yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Sovjet-persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Georgysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan fan Georgysk komôf]]
[[Kategory:Stalinisme]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1878]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1953]]</text>
      <sha1>8q34e9jpj3ldu7gopo1cirb7ythhjnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234129</id>
      <parentid>1234127</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <origin>1234129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9533" sha1="peypctkjy5avtekim4kfarw1rimj915" xml:space="preserve">[[File:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|Josef Stalin, om 1942]]
'''Josef Stalin''' ([[Georgysk]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, oarspronklike namme ''Iosseb Bessarionis dze Dzjoegasjvili'', [[Russysk]]: Иосиф Виссарионович Сталин, ''Iosif Vissarionovitsj Stalin''; [[18 desimber]] j.k. [[6 desimber]] [[1878]], [[Gory]] – [[5 maart]] [[1953]], [[Koentsevo]]) wie de twadde lieder fan de [[Sovjet-Uny|Sowjetuny]], fan [[1928]] oant syn dea. Syn diktatoriale en bysûnder wrede bewâld brocht it lân ta in grutte ekonomyske groei. Dy ekonomyske groei hat lykwols miljoenen minskelibbens koste.

== Jonge jierren ==
[[Ofbyld:Stalin 1902.jpg|thumb|Stalin yn 1902]]
Josef Stalin waard berne yn 1878. Syn heit wie skuonmakker en koe mar krekt genôch jild fertsjinje om syn húshâlding troch de tiid te krijen. Syn heit sloech syn frou en bern. Stalin wie it iennichste bern fan de fjouwer dy’t syn jeugd oerlibbe hat. Hy stoar hast oan de [[pokken]] doe't er fiif jier âld wie. Syn antlit hat altiten bedutsen west mei dobkes. Ek rûn er in ferwûning op, wêrtroch't syn lofterhân koarter wie en minder goed brûkber as syn rjochter. Neidat Stalin syn heit yn [[1890]] stoarn wie, waard Stalin fierder opfieden troch syn mem, Jekaterina. Jekaterina besleat dat Josef Stalin [[preester]] wurde moast. Hy helle knappe sifers, mar hy ferliet yn 1899 dochs de seminaria sûnder syn oplieding ôf te meitsjen. Yn dy tiid wie Stalin op 'e siik om syn libben betsjutting te jaan. De tsjerke koe him dat net jaan. Doe kaam it [[Marksisme]] yn byld. 

== Marksisme ==
Doe't Stalin foar it earst hearde fan it Marksisme wie [[Ruslân]] in grut lân. De befolking telde likernôch 130 miljoen minsken. Dêrfan wienen sa'n 90 miljoen boer. Der wienen yn hiel Ruslân mar 104.000 minsken dy’t in universitêre oplieding folge hienen. Grutte earmoede joech de Marksisten in goede hoop op in grutte oanhang. 

Yn [[1901]] wie Stalin lid wurden fan in [[Geörgje|Georgyske]] sosjalistyske partij. Dy party wie drok dwaande om de revolúsjonêre ideeën oer te bringen op de Georgyske arbeiders. Stalin krige al gau in belangrike rol. Yn [[1902]] wurdt Stalin troch de plysje oppakt en nei [[Sibearje]] stjoerd. Mar it slagge him om te ûntsnappen en werom te gean nei de [[Kaukasus]]. Stalin begûn yn dy tiid [[Vladimir Lenin|Lenin]] te stypjen. Stalin koe him net bot bekroadzje om de organisaasje, want hy wie hieltiten op 'e flecht foar de plysje. Tusken [[1908]] en [[1917]] wie er mar oardel jier frij. Troch syn ferbliuw yn de finzenis hie er it oan tiid om him goed yn te lêzen yn de marksistyske literatuer. It slagge him om namme te meitsjen as partijlid en as organisator. Hy gie gauris mei Lenin op reis. Yn [[1904]] troude Stalin. It hat mar in koart houlik west. Syn frou stoar al yn [[1907]]. Se hienen ien soan mei de namme [[Yakov Stalin]].

By de [[Russyske revolúsje]] fan maart [[1917]] wurdt Stalin noch net echt ferneamd. Manlju lykas [[Lenin]] en [[Leon Trotski|Trotski]] stienen yn de belangstelling. Mar Stalin klom wol hieltiten fierder omheech. Yn april waard er lid fan it Sintrale Komitee fan de Bolsjewistyske partij. Stalin wurke troch, mar die dat foaral efter de skermen. Yn it nije kabinet krige Stalin in ûnbekende post. Hy waard minister fan Nasjonaliteiten. Hy soarge derfoar dat er altyd yn de buert fan Lenin bleau. Yn [[1919]] wurdt Stalin lid fan it [[Polytburo]]. Dat wie in tige wichtige organisaasje. Stalin hold him hieltiten mear dwaande mei de organisaasje fan de partij. Fan 1922 ôf wie Stalin sekretaris-generaal fan de partij. Hy soarge sa foar de - yn syn eagen - goede beneamings yn de [[bolsjewistyske partij]]. De konkurrinten fan Stalin seagen wat der barde. Stalin waard hieltiten machtiger en se koenen der neat oan dwaan.


Oant 1922 wie Stalin ôfhinklik fan de beskerming fan Lenin. Mar Lenin koe dy beskerming al gau net mear jaan. Syn sûnens gie hurd efterút. Foar Stalin wie soks net tige slim, want Lenin fertroude Stalin net langer. It kaam sels ta spul yn [[1923]]. Dat hat Stalin nea tajaan wollen. Nei de dea fan Lenin liek it derop of soe [[Leon Trotski|Trotski]] de machtichste man fan de [[Sowjetuny]] wurde. Dy wie de man mei it talint en it garisma en dat hie Stalin net. Dochs soe Stalin it winne, want hy sammele yn alle hasten in ploech machtige minsken om him hinne. Dêrneist die Stalin krekt as wie hý de meast logyske opfolger fan [[Vladimir Lenin|Lenin]]. Stalin beskuldige Trotski derfan dat dy net mear it korrekte Marksisme oanhong. Yn 1925 wie Trotski al gjin bedriging mear. Yn [[1927]] waard Trotski nei Sibearje ferballe. Nei't er ek noch twa oare machtige mannen útskeakele hie, [[Lev Kamenev|Kamenev]] en [[Zinovjev]], wie Stalin yn [[1928]] de hearsker oer de Sowjetuny.

== Syn regear ==
Yn 1928 sette Stalin útein mei ien fan syn grutste projekten: de kollektivisaasje fan de boeren en de striid tsjin de [[Koelak]]ken. Dy Koelakken wienen rike boeren dy’t grutte stikken grûn besieten. Mar ek tsjin boeren wurde maatregels nommen; op dy wize woe de partij de macht oer alle boeren krije. De maatregels rôpen in soad ferset op by de boeren. Mar Stalin wie wreed en betocht de hurdste maatregels om alles trochgean te litten. De lânbouproduksje gie slim nei ûnderen en der briek hongersneed út. Miljoenen boeren gienen yn dy snuorje dea. 

Mar Stalin woe mear. Hy begûn in grut projekt om de yndustrialisaasje op gong te krijen. Dat waard in grut súkses. Yn [[1937]] wie de produksje fjouwer kear sa heech as oan it begjin fan de [[yndustrialisaasje]].

== De oarloch ==
Stalin die alles om de macht te behâlden. Hy seach oeral komplotten. Hy hat ûnderskate kearen it leger en de partij suvere. Dat suverjen hold yn dat guon in showproses krigen. Allegearre 'bekenden' se, nei't se earst in hiel skoft martele wienen. De suverings soargen derfoar dat alle minsken djip respekt foar Stalin krigen. Mar yn [[1941]] lieten de suverings ek in negative kant sjen. De [[Dútslân|Dútsers]] foelen de Sovjetuny oan op [[22 juny]] [[1941]]. Partijleden doarden gjin beslissings te nimmen út eangst om deamakke te wurden. Mar ek it leger hie in probleem. Tûzenen offisieren waarden arrestearre en troch minsken ferfongen dy’t noch nea wat prestearre hienen. Stalin bemuoide him boppedat mei de troepeferpleatsings. Dat wienen net altyd goede beslissings. Soks blykt wol út de earste moannen fan de oanfal. Grutte parten fan de Sovjetuny wurde ferovere troch de Dútsers. Stalin beneamde himsels as haadbefelhawwer; hy liet alles en eltsenien opdrave om mei te fjochtsjen. Dat soarge derfoar dat net it hiele lân ynstoarte soe. Hy wie hurd foar it lân mar ek hurd foar himsels. Hy wegere sels om syn soan [[Yakof Stalin]]) út te wikseljen, dy't finzen nommen wie. Dêrom liet er him deasjitte; hy wie fan betinken dat in echte Sovjet-soldaat him net finzen nimme litte moast. 

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wie de kaart fan [[Jeropa]] feroare. En de [[Sowjetuny]] wie it lân dat it measte profitearre. It wie ien fan de wrâldmachten wurden. It hie in soad koste. It tal Russyske slachtoffers wurdt rûsd op likernôch 22 miljoen deaden. It foar de Sovjetuny belangrykste westlike part wie finaal ferwoastge. Mar dochs lei Stalin de swipe oer it folk. It lân moast sa gau mooglik wer opboud wurde. Stalin hearde by de winnende partij yn en nei de oarloch. Hy hie wûn fan [[Dútslân]] en [[Japan]]. Stalin waard sadwaande yn [[Ruslân]] noch mear fereare as foar de oarloch.
[[Ofbyld:Jalta 1945.jpg|thumb|left|170px|Yn Jalta nei de twadde wrâldoarloch]]

== Syn dea ==
Begjin jierren '50 wurdt Stalin wer slim erchtinkend (paranoïde). Hy rette sadwaande nije suverings ta. Mar hy stoar yn [[1953]], noch foardat er de suvering(s) útfiere koe. Hy waard njonken Lenin byset yn it [[Mausoleum fan Lenin|mausoleum]] by it Kremlin. Lang hat er dêr net lein. Ûnder syn opfolger [[Nikita Chroesjtsjev]] kaam der in ein oan de persoansferhearliking fan Stalin. Yn [[1956]], by it tweintichste partijkongres, die Chroesjstov in boekje iepen oer Stalin. Hy beskuldige him fan machtsmisbrûk, skiednisferfalsking en politike flaters. Dat sloech yn as in bom; tritich leden fan de 1600 minsken by it kongres krigen in hertoanfal of foelen flau. Ûnder de rede jankte Chroesjstov der suver oer. Dochs binne der noch altyd gâns minsken dy’t Stalin sjogge as de sterke man en as in grutte lieder.

{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategory:Russysk maarskalk]]
[[Kategory:Russysk politikus]]
[[Kategory:Russysk minister]]
[[Kategory:Sovjet-lieder]]
[[Kategory:Diktator]]
[[Kategory:Russysk kommunist]]
[[Kategory:Russysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Russysk balling]]
[[Kategory:Russysk krimineel]]
[[Kategory:Bankrôver]]
[[Kategory:Russysk ateïst]]
[[Kategory:Georgysk kommunist]]
[[Kategory:Georgysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Georgysk balling]]
[[Kategory:Georgysk krimineel]]
[[Kategory:Georgysk dichter]]
[[Kategory:Georgysk ateïst]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Revolúsje]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Winteroarloch]]
[[Kategory:Politikus yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Sovjet-persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Georgysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan fan Georgysk komôf]]
[[Kategory:Stalinisme]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1878]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1953]]</text>
      <sha1>peypctkjy5avtekim4kfarw1rimj915</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234140</id>
      <parentid>1234129</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/Labrang|Labrang]]&quot; ([[Meidogger oerlis:Labrang|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;Ieneach fan 'e Esk&quot;.</comment>
      <origin>1185963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9626" sha1="a4qxx65u58fpnc2cef7b728c3bwbbjz" xml:space="preserve">[[File:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|Josef Stalin, om 1942]]
'''Josef Stalin''' ([[Georgysk]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, oarspronklike namme ''Iosseb Bessarionis dze Dzjoegasjvili'', [[Russysk]]: Иосиф Виссарионович Сталин, ''Iosif Vissarionovitsj Stalin''; [[18 desimber]] j.k. [[6 desimber]] [[1878]], [[Gory]] – [[5 maart]] [[1953]], [[Koentsevo]]) wie de twadde lieder fan de [[Sovjet-Uny|Sowjetuny]], fan [[1928]] oant syn dea. Syn diktatoriale en bysûnder wrede bewâld brocht it lân ta in grutte ekonomyske groei. Dy ekonomyske groei hat lykwols miljoenen minskelibbens koste.

== Jonge jierren ==
[[Ofbyld:Stalin 1902.jpg|thumb|Stalin yn 1902]]
Josef Stalin waard berne yn 1878. Syn heit wie skuonmakker en koe mar krekt genôch jild fertsjinje om syn húshâlding troch de tiid te krijen. Syn heit sloech syn frou en bern. Stalin wie it iennichste bern fan de fjouwer dy’t syn jeugd oerlibbe hat. Hy stoar hast oan de [[pokken]] doe't er fiif jier âld wie. Syn antlit hat altiten bedutsen west mei dobkes. Ek rûn er in ferwûning op, wêrtroch't syn lofterhân koarter wie en minder goed brûkber as syn rjochter. Neidat Stalin syn heit yn [[1890]] stoarn wie, waard Stalin fierder opfieden troch syn mem, Jekaterina. Jekaterina besleat dat Josef Stalin [[preester]] wurde moast. Hy helle knappe sifers, mar hy ferliet yn 1899 dochs de seminaria sûnder syn oplieding ôf te meitsjen. Yn dy tiid wie Stalin op 'e siik om syn libben betsjutting te jaan. De tsjerke koe him dat net jaan. Doe kaam it [[Marksisme]] yn byld. 

== Marksisme ==
Doe't Stalin foar it earst hearde fan it Marksisme wie [[Ruslân]] in grut lân. De befolking telde likernôch 130 miljoen minsken. Dêrfan wienen sa'n 90 miljoen boer. Der wienen yn hiel Ruslân mar 104.000 minsken dy’t in universitêre oplieding folge hienen. Grutte earmoede joech de Marksisten in goede hoop op in grutte oanhang. 

Yn [[1901]] wie Stalin lid wurden fan in [[Geörgje|Georgyske]] sosjalistyske partij. Dy party wie drok dwaande om de revolúsjonêre ideeën oer te bringen op de Georgyske arbeiders. Stalin krige al gau in belangrike rol. Yn [[1902]] wurdt Stalin troch de plysje oppakt en nei [[Sibearje]] stjoerd. Mar it slagge him om te ûntsnappen en werom te gean nei de [[Kaukasus]]. Stalin begûn yn dy tiid [[Vladimir Lenin|Lenin]] te stypjen. Stalin koe him net bot bekroadzje om de organisaasje, want hy wie hieltiten op 'e flecht foar de plysje. Tusken [[1908]] en [[1917]] wie er mar oardel jier frij. Troch syn ferbliuw yn de finzenis hie er it oan tiid om him goed yn te lêzen yn de marksistyske literatuer. It slagge him om namme te meitsjen as partijlid en as organisator. Hy gie gauris mei Lenin op reis. Yn [[1904]] troude Stalin. It hat mar in koart houlik west. Syn frou stoar al yn [[1907]]. Se hienen ien soan mei de namme [[Yakov Stalin]].

By de [[Russyske revolúsje]] fan maart [[1917]] wurdt Stalin noch net echt ferneamd. Manlju lykas [[Lenin]] en [[Leon Trotski|Trotski]] stienen yn de belangstelling. Mar Stalin klom wol hieltiten fierder omheech. Yn april waard er lid fan it Sintrale Komitee fan de Bolsjewistyske partij. Stalin wurke troch, mar die dat foaral efter de skermen. Yn it nije kabinet krige Stalin in ûnbekende post. Hy waard minister fan Nasjonaliteiten. Hy soarge derfoar dat er altyd yn de buert fan Lenin bleau. Yn [[1919]] wurdt Stalin lid fan it [[Polytburo]]. Dat wie in tige wichtige organisaasje. Stalin hold him hieltiten mear dwaande mei de organisaasje fan de partij. Fan 1922 ôf wie Stalin sekretaris-generaal fan de partij. Hy soarge sa foar de - yn syn eagen - goede beneamings yn de [[bolsjewistyske partij]]. De konkurrinten fan Stalin seagen wat der barde. Stalin waard hieltiten machtiger en se koenen der neat oan dwaan.


Oant 1922 wie Stalin ôfhinklik fan de beskerming fan Lenin. Mar Lenin koe dy beskerming al gau net mear jaan. Syn sûnens gie hurd efterút. Foar Stalin wie soks net tige slim, want Lenin fertroude Stalin net langer. It kaam sels ta spul yn [[1923]]. Dat hat Stalin nea tajaan wollen. Nei de dea fan Lenin liek it derop of soe [[Leon Trotski|Trotski]] de machtichste man fan de [[Sowjetuny]] wurde. Dy wie de man mei it talint en it garisma en dat hie Stalin net. Dochs soe Stalin it winne, want hy sammele yn alle hasten in ploech machtige minsken om him hinne. Dêrneist die Stalin krekt as wie hý de meast logyske opfolger fan [[Vladimir Lenin|Lenin]]. Stalin beskuldige Trotski derfan dat dy net mear it korrekte Marksisme oanhong. Yn 1925 wie Trotski al gjin bedriging mear. Yn [[1927]] waard Trotski nei Sibearje ferballe. Nei't er ek noch twa oare machtige mannen útskeakele hie, [[Lev Kamenev|Kamenev]] en [[Zinovjev]], wie Stalin yn [[1928]] de hearsker oer de Sowjetuny.

== Syn regear ==
Yn 1928 sette Stalin útein mei ien fan syn grutste projekten: de kollektivisaasje fan de boeren en de striid tsjin de [[Koelak]]ken. Dy Koelakken wienen rike boeren dy’t grutte stikken grûn besieten. Mar ek tsjin boeren wurde maatregels nommen; op dy wize woe de partij de macht oer alle boeren krije. De maatregels rôpen in soad ferset op by de boeren. Mar Stalin wie wreed en betocht de hurdste maatregels om alles trochgean te litten. De lânbouproduksje gie slim nei ûnderen en der briek hongersneed út. Miljoenen boeren gienen yn dy snuorje dea. 

Mar Stalin woe mear. Hy begûn in grut projekt om de yndustrialisaasje op gong te krijen. Dat waard in grut súkses. Yn [[1937]] wie de produksje fjouwer kear sa heech as oan it begjin fan de [[yndustrialisaasje]].

== De oarloch ==
Stalin die alles om de macht te behâlden. Hy seach oeral komplotten. Hy hat ûnderskate kearen it leger en de partij suvere. Dat suverjen hold yn dat guon in showproses krigen. Allegearre 'bekenden' se, nei't se earst in hiel skoft martele wienen. De suverings soargen derfoar dat alle minsken djip respekt foar Stalin krigen. Mar yn [[1941]] lieten de suverings ek in negative kant sjen. De [[Dútslân|Dútsers]] foelen de Sovjetuny oan op [[22 juny]] [[1941]]. Partijleden doarden gjin beslissings te nimmen út eangst om deamakke te wurden. Mar ek it leger hie in probleem. Tûzenen offisieren waarden arrestearre en troch minsken ferfongen dy’t noch nea wat prestearre hienen. Stalin bemuoide him boppedat mei de troepeferpleatsings. Dat wienen net altyd goede beslissings. Soks blykt wol út de earste moannen fan de oanfal. Grutte parten fan de Sovjetuny wurde ferovere troch de Dútsers. Stalin beneamde himsels as haadbefelhawwer; hy liet alles en eltsenien opdrave om mei te fjochtsjen. Dat soarge derfoar dat net it hiele lân ynstoarte soe. Hy wie hurd foar it lân mar ek hurd foar himsels. Hy wegere sels om syn soan [[Yakof Stalin]]) út te wikseljen, dy't finzen nommen wie. Dêrom liet er him deasjitte; hy wie fan betinken dat in echte Sovjet-soldaat him net finzen nimme litte moast. 

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wie de kaart fan [[Jeropa]] feroare. En de [[Sowjetuny]] wie it lân dat it measte profitearre. It wie ien fan de wrâldmachten wurden. It hie in soad koste. It tal Russyske slachtoffers wurdt rûsd op likernôch 22 miljoen deaden. It foar de Sovjetuny belangrykste westlike part wie finaal ferwoastge. Mar dochs lei Stalin de swipe oer it folk. It lân moast sa gau mooglik wer opboud wurde. Stalin hearde by de winnende partij yn en nei de oarloch. Hy hie wûn fan [[Dútslân]] en [[Japan]]. Stalin waard sadwaande yn [[Ruslân]] noch mear fereare as foar de oarloch.
[[Ofbyld:Jalta 1945.jpg|thumb|left|170px|Yn Jalta nei de twadde wrâldoarloch]]

== Syn dea ==
Begjin jierren '50 wurdt Stalin wer slim erchtinkend (paranoïde). Hy rette sadwaande nije suverings ta. Mar hy stoar yn [[1953]], noch foardat er de suvering(s) útfiere koe. Hy waard njonken Lenin byset yn it [[Mausoleum fan Lenin|mausoleum]] by it Kremlin. Lang hat er dêr net lein. Ûnder syn opfolger [[Nikita Chroesjtsjev]] kaam der in ein oan de persoansferhearliking fan Stalin. Yn [[1956]], by it tweintichste partijkongres, die Chroesjstov in boekje iepen oer Stalin. Hy beskuldige him fan machtsmisbrûk, skiednisferfalsking en politike flaters. Dat sloech yn as in bom; tritich leden fan de 1600 minsken by it kongres krigen in hertoanfal of foelen flau. Ûnder de rede jankte Chroesjstov der suver oer. Dochs binne der noch altyd gâns minsken dy’t Stalin sjogge as de sterke man en as in grutte lieder.

{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategory:Russysk maarskalk]]
[[Kategory:Russysk politikus]]
[[Kategory:Russysk minister]]
[[Kategory:Sovjet-lieder]]
[[Kategory:Diktator]]
[[Kategory:Russysk kommunist]]
[[Kategory:Russysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Russysk balling]]
[[Kategory:Russysk krimineel]]
[[Kategory:Bankrôver]]
[[Kategory:Russysk dichter]]
[[Kategory:Russysk ateïst]]
[[Kategory:Georgysk maarskalk]]
[[Kategory:Georgysk politikus]]
[[Kategory:Georgysk kommunist]]
[[Kategory:Georgysk revolúsjonêr]]
[[Kategory:Georgysk balling]]
[[Kategory:Georgysk krimineel]]
[[Kategory:Georgysk dichter]]
[[Kategory:Georgysk ateïst]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Revolúsje]]
[[Kategory:Persoan yn de Russyske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Winteroarloch]]
[[Kategory:Politikus yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Sovjet-persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Georgysk persoan yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Russysk persoan fan Georgysk komôf]]
[[Kategory:Stalinisme]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1878]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1953]]</text>
      <sha1>a4qxx65u58fpnc2cef7b728c3bwbbjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wever (fisk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13227</id>
    <revision>
      <id>1234357</id>
      <parentid>1177242</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5073" sha1="7ceohrca9mluf8vjg3wvcc5gag66nhe" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=wever 
|Ofbyld= [[File:AlburnusAlburnus1.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[strielfinnigen]] (''Actinopterygii'')
|Skift= [[koarpereftigen]] (''Cypriniformes'')
|Famylje= [[echte koarpers]] (''Cyprinidae'')
|Skaai= [[wevers (fisken)|wevers]] (''Alburnus'')
|Wittenskiplike namme= Alburnus alburnus
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De  '''wever''' (''Alburnus alburnus'') is in fisksoarte dy 't falt ûnder de [[echte koarpers]]. De Wever is ek bekend ûnder de nammen: ''alver'', ''alft'' en ''panhjerring'' en yn Flaanderen:  ''spekje''. 

== Algemien ==
De wever is in sydlings ôfplatte, sulvereftich fiskje dat wat stiif oandocht. By direkt sinneljocht falle ek parlemoereftige kleuren op dy't feroarsake wurde troch de protte guaninekristallen yn de skobben.
De wever is in fisk dy 't yn skotten oan it oerflak fan it wetter libbet. Hy wurdt 20 - 25 sm lang. De fisk komt foar yn rivieren en marren. In wever fret benammen plankton en ynsekten, mar ek larven en wjirms.

Jonge wevers kinne maklik mei [[fetsje]]s betize wurde. De sydline by de wever is folslein, de anaalfin is wat langer en it lichem is sterk sydlings ôfplatte en de kop is puntich.

== Ekologyske wearde ==
De wever is in skottenfisk dy 't bejage wurdt troch [[snoek]],  [[rôfblei]], de [[snoekbears]] en [[bears (Fisk)|bears]]. Yn it foarjier komme dizze fisken nei it oerflak om te ridzjen yn ûndjip wetter, faak mei in hurde ûndergrûn. Se wurde sawat 5 à 6 jier âld en se binne op harren tredde jier geslachtryp. Yn ûnderwetter planten wurdt de plakkerige [[kût (fisk)|kût]] lein.
De wever is faak te finen yn grutte skotten foar de útgong fan gemalen, mar is ek wolris yn stilsteand wetter te finen.

Eartiids wie de wever tige algemien, tsjintwurdich hieltyd minder troch de fersmoarging fan syn miljeu. 
De opkomst fan de [[rôfblei]] sil ek ûngeunstich útpakke foar de stân fan de wever, fanwege kompetysje mei juvenile rôfblei en troch predaasje fan folwoeksen rôfblei.

== Fiskerij ==
Der wie in kommersjele fiskerij op wever foar de winning fan guaninekristallen, dy 't foar de produksje fan keunstpearels brûkt wurde kinne.

De sportfiskerij op wever is wichtich by wedstriden wêr't op oantal fiske wurdt. Tûke fiskers kinne dan hûnderten fisken fange. Wevers wurde ek as iesfisk brûkt.

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:JongeAlver.JPG| Jonge Wever
Ofbyld:KopAlver.jpg |Kop Wever mei parlemoerkleuren
&lt;/gallery&gt;

== Boarne ==
* {{Aut|Schreiner, J.}} - ''Encyclopedie Van De Sport Visserij.'' Amsterdam: Elsevier, 1960.
{{CommonsBalke|Alburnus alburnus}}

[[Kategory:Bienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte koarper]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>7ceohrca9mluf8vjg3wvcc5gag66nhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donker pimpernelblaujurkje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13860</id>
    <revision>
      <id>1234390</id>
      <parentid>1140688</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="niqp9zpajz7zq7s3mvuilb7xkw0zdd7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=donker pimpernelblaujurkje
|Ofbyld= [[File:Phengaris nausithous dorsal.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[grutte blaujurkjes]] (''Phengaris'') 
|Wittenskiplike namme= Phengaris nausithous
|Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Benignus Bergsträsser|Bergsträsser]], 1779
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''donker pimpernelblaujurkje''' (''Phengaris nausithous'', foarh. ''Maculinea nausithous'') is in [[flinter]]soarte yn it skaai fan de [[grutte blaujurkjes]] (''Phengaris''). 

== Foarkommen ==
De donker pimpernelblaujurkje is soarte dy hâldt fan fochtige skrale greiden. De flinter waard faak fûn op harren [[weardplant]] de [[grutte pimpernel]]. 
Hy wie yn [[Nederlân]] ferdwûn. Mar is reyntrodusearre yn in natuergebiet flakby [[De Bosk]]. Dêr docht de flinter it wikseljend. It iene jier liket it derop dat er útstjert en it oare jier giet it wer in stikje better. 

De flinter is foaral te finen yn sintraal [[Jeropa]]. Der binne noch inkele populaasjes yn noardlik [[Spanje]] en [[Frankryk]]. Se fleane fan seenivo oant wol ta in hichte fan 1600 meter. 

== Fljochtiid ==
De flinter fljocht fan juny ôf oant ein augustus. Fljocht altyd yn 1 generaasje. 

== De flinter ==
De wjuklingte is likernôch 20 mm. De boppekant is ljocht brún. De mantsjes hawwe op de binnenkant in blauwe glâns. De wyfkes binne hielendal brún. De mantsjes en de wyfkes hawwe swarte stipkes op de wjukken. Dizze stipkes hawwe it patroan fan in bôgje.
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Phengaris nausithous nausithous - Mokra Poland - male dorsal.jpg |''Phengaris nausithous'' ♂ 	
(MHNT) Phengaris nausithous nausithous - Mokra Poland - male ventral.jpg |''Phengaris nausithous'' ♂  △ 
&lt;/gallery&gt;

== De rûp ==
De [[Flinteraai|aaikes]] komme út op de weardplant de grutte pimpernel. De [[rûp]]kes libje inkele wiken op de plant. Dêrnei litte de rûpen har falle en dêr wurde se meinaam troch de [[reade stekeamel]] (''Myrmica rubra''). De rûpen ite fan de eamellarven en oerwinterje en ferpopkje yn it eamelnêst. De folgjende simmer komme se as flinter út it nêst wei. Sa gau de eamels yn de gaten haw dat er in flinter yn it nêst sit dan moat de donkere pimpernel meitsje dat er fuort komt. Oars wurdt er opfretten. 

De flinter is tige kwetsber. De flinter is ôfhinklik fan de weardplant de grutte pimpernel mar ek fan de reade stekeamel. Wol de soarte oerlibje dan moat er foar soarge wurde dat it mei de plant goed giet en mei de eamels. 

It selde bart mei it [[gintsiaanblaujurkje]] en de [[blauwe brigade]]. 

De rûp fret earst [[grutte pimpernel]] en letter eamellarven.

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Reachwjukflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>niqp9zpajz7zq7s3mvuilb7xkw0zdd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brún blaujurkje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13871</id>
    <revision>
      <id>1234369</id>
      <parentid>1177007</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5290" sha1="me3evquwset66saakk3cvuexl47465j" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brún blaujurkje
|Ofbyld= [[File:Brown argus (Aricia agestis) male 2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[brune blaujurkjes]] (''Aricia'') 
|Wittenskiplike namme= Aricia agestis
|Beskriuwer, jier= [[Michael Denis|Denis]] &amp; [[Ignaz Schiffermüller|Schiffermüller]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brún blaujurkje''' (''Aricia agestis'') is in flintersoarte yn it skaai fan de [[brune blaujurkjes]] (''Aricia'').

== Foarkommen ==
It brún blaujurkje fljocht as it waarm is. Se komme foar op greiden, heiden en yn de dunen. Somtiden kommen se yn grutte oantallen foar. 
Se komme it meast foar yn sintraal en súd [[Jeropa]]. Se komme fan seenivo oant wol ta 1.700 meter hichte foar. Fanwegen de opwaarming fan de Ierde kaam de soat yn 2012 yn it [[Feriene Keninkryk]] 79 kilometer noardliker foar as 20 jier dêrfoar. Ek yn oare parten fan Europa dogge se it goed.&lt;ref&gt;[http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=H23QK9KS ''Bruin blauwtje profiteert van opwarming aarde''] De Standaard, 29 maaie 2012&lt;/ref&gt;
[[File:Aricia agestis - 2012-10-25.webm|thumb|left|250px|In fideo fan it brún blaujurkje.]]

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''gefoelich'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 24 mm. Oft it no in wyfke of in mantsje is dreech om te sjen. Dochs hawwe wyfkes oan it út einde fan de wjukken in lyts bytsje blau. Foar de rest binne de flinter brún. Oan de binnenkant hawwe de wjukken op it útein giele streekjes en der wer nei wyt. Oan de bûtenkant fan de wjukken hat de flinter reade stipkes yn in bôchje mei ferskillende swarte plakken op de wjukken. De flinter hat gjin sturt.  

=== Fljochtiid ===
De flinter fljocht yn ferskillende generaasjes troch. Se fleane fan maaie oant oktober. 

== Rûp ==
De [[Flinteraai|aaikes]] leit de flinter op de [[lytse geranium]] en op [[earrebarrebek]]soarten. De [[rûp]] fret op de ûnderkant in oantal lagen fan it blêd of. Letter frette se it hiele blêd op. De rûp oerwinteret as [[healwaaks rûp]] yn 'e struisellaach op de grûn.  
 
== Sjoch ek ==
* [[list fan flinters]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
 
{{DEFAULTSORT:Brun Blaujurkje}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Reachwjukflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>me3evquwset66saakk3cvuexl47465j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234378</id>
      <parentid>1234369</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5289" sha1="fpwtf1nigfaiv01g6wmymgk2zd934qt" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=brún blaujurkje
|Ofbyld= [[File:Brown argus (Aricia agestis) male 2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[brune blaujurkjes]] (''Aricia'') 
|Wittenskiplike namme= Aricia agestis
|Beskriuwer, jier= [[Michael Denis|Denis]] &amp; [[Ignaz Schiffermüller|Schiffermüller]], 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''brún blaujurkje''' (''Aricia agestis'') is in flintersoarte yn it skaai fan de [[brune blaujurkjes]] (''Aricia'').

== Foarkommen ==
It brún blaujurkje fljocht as it waarm is. Se komme foar op greiden, heiden en yn de dunen. Somtiden kommen se yn grutte oantallen foar. 
Se komme it meast foar yn sintraal en súd [[Jeropa]]. Se komme fan seenivo oant wol ta 1.700 meter hichte foar. Fanwegen de opwaarming fan de Ierde kaam de soat yn 2012 yn it [[Feriene Keninkryk]] 79 kilometer noardliker foar as 20 jier dêrfoar. Ek yn oare parten fan Europa dogge se it goed.&lt;ref&gt;[http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=H23QK9KS ''Bruin blauwtje profiteert van opwarming aarde''] De Standaard, 29 maaie 2012&lt;/ref&gt;
[[File:Aricia agestis - 2012-10-25.webm|thumb|left|250px|In fideo fan it brún blaujurkje.]]

Op de [[Reade list fan oerdeiflinters|Nederlânske reade list]] stiet de flinter as ''gefoelich'', mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

== Flinter ==
De wjuklingte is ûngefear 24 mm. Oft it no in wyfke of in mantsje is dreech om te sjen. Dochs hawwe wyfkes oan it út einde fan de wjukken in lyts bytsje blau. Foar de rest binne de flinter brún. Oan de binnenkant hawwe de wjukken op it útein giele streekjes en der wer nei wyt. Oan de bûtenkant fan de wjukken hat de flinter reade stipkes yn in bôchje mei ferskillende swarte plakken op de wjukken. De flinter hat gjin sturt.  

=== Fljochtiid ===
De flinter fljocht yn ferskillende generaasjes troch. Se fleane fan maaie oant oktober. 

== Rûp ==
De [[Flinteraai|aaikes]] leit de flinter op de [[lytse geranium]] en op [[earrebarrebek]]soarten. De [[rûp]] fret op de ûnderkant in oantal lagen fan it blêd of. Letter frette se it hiele blêd op. De rûp oerwinteret as [[healwaaks rûp]] yn 'e struisellaach op de grûn.  
 
== Sjoch ek ==
* [[list fan flinters]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
 
{{DEFAULTSORT:Brun Blaujurkje}}
[[Kategory:Flintersoarte]]
[[Kategory:Reachwjukflinter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>fpwtf1nigfaiv01g6wmymgk2zd934qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poask</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16152</id>
    <revision>
      <id>1234355</id>
      <parentid>1171664</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="b7h9qz4qi9d9tmo5ing3hzk095gua1p" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=poask
|Ofbyld= [[File:Gymnocephalus cernuus Pärnu River Estonia 2010-01-06.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[strielfinnigen]] (''Actinopterygii'')
|Skift= [[bearseftigen]] (''Perciformes'') 
|Famylje= [[echte bearzen]] (''Percidae'')
|Skaai= [[poasken]] (''Gymnocephalus'')
|Wittenskiplike namme= Gymnocephalus cernuus
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''poask''' as '''snotterpoask''' (''Gymnocephalus cernuus'') is in swietwetterfisk dy't lânseigen is yn rûchwei de noardlike helte fan [[Jeropa]] (wêrûnder de  [[Benelúks]]) en noardwestlik [[Sibearje]]. Hy komt as [[eksoat]] ek foar yn 'e [[Grutte Marren]] fan [[Noard-Amearika]], dêr't er de lânseigen [[fauna]] grutte skea tabrocht hat. De poask heart ta de famylje fan de bearzen.

=== Algemien ===
De poask wurdt oant 25 sm lang.

=== Ekologyske betsjutting ===
De poask komt algemien foar yn iepen wetter. Yn de paaitiid yn april-juny foarmje de poask grutte iezings. Se ridzje yn ûndjip wetter op wetterplanten, stiennen en obstakels. De poask is neist de [[foarn]] it wichtichste fretten foar de [[ielguos]].

== Ferskaat ==
Yn de 18e iuw waard it stjerrebyld ‘Fisken’ yn it Frysk wol ‘Piter Poasken’ neamd. In poask is in slimerich fiskje. Wy kenne hjoed-de-dei noch de útdrukking ‘sa ferkâlden as in poask’. En fan ien dy’t net sa grut fan stal is, kin men sizze: ''It is mar sa’n poask.''

== Keppeling om utens ==
* [http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.cfm?id=4474&amp;lang=Dutch Fishbase: ynformaasje oer de poask]

[[Kategory:Bienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte bears]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]</text>
      <sha1>b7h9qz4qi9d9tmo5ing3hzk095gua1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dwersstreekgrienjurkje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18681</id>
    <revision>
      <id>1234396</id>
      <parentid>1171628</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="oy1psdeehwyylzz1227ujtexfwjzjy4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=dwersstreekgrienjurkje
|Ofbyld= [[File:Callophrys avis.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flinters]] (''Lepidoptera'') 
|Famylje= [[reachwjukflinters]] (''Lycaenidae'')
|Skaai= [[elfkes (skaai)|elfkes]] (''Callophrys'') 
|Wittenskiplike namme= Callophrys avis
|Beskriuwer, jier= [[Thomas Algernon Chapman|Chapman]], 1909
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''dwersstreekgrienjurkje''' (''Callophrys avis'') is in soarte [[flinter]] yn it skaai fan de [[elfkes (skaai)|elfkes]] (''Callophrys'').

== Foarkommen ==
De flinter komt foar yn [[Portegal]], [[Spanje]] en [[Frankryk]]. De flinter komt net yn [[Nederlân]] foar. De flinter hâldt fan bosken dy’t altyd grien bliuwe. Ek by heide en strewielen is de flinter gauris te finen. De flinter wurdt op dit momint net bedrige.  
[[Ofbyld:Arbutus unedo3.jpg|thumb|180px|left|De ierdbeibeam, de [[weardplant]] fan it Dwersstreekgrienjurkje]]

=== Fleantiid ===
De flinter fljocht yn ien generaasje. De flinter fljocht yn april, maaie en juny. 

== Rûp ==
De [[rûp]] fret fan de [[Arbutus unedo]] (de ierdbeibeam). It wyfke hat in foarkar om de [[Flinteraai|aaikes]] ôf te setten op jonge blêden fan grutte ierdbeibeammen. Ek oare plantesoarten kinne as [[waerdplant|weardplant]] tsjinje lykas de ''[[Coriaria myrtifolia]]'' en ''[[Sarothamnus catalaunicus]]''. De rûpen wurde troch eamels besocht. De soarte hat ien generaasje yn it jier. De rûp fret [[skermblommigen]]. 

== Sjoch ek ==
* [[List fan flinters]]

[[Kategory:Flintersoarte]]
[[kategory:Elfke (flinter)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>oy1psdeehwyylzz1227ujtexfwjzjy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huningbij</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19837</id>
    <revision>
      <id>1234363</id>
      <parentid>1212723</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27602" sha1="nffttu50msm5ww4thcotplfvggz9kxp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=huningbij
|Ofbyld= [[File:European honey bee extracts nectar.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flueswjukten]] (''Hymenoptera'')
|Famylje= [[bijen en holders]] (''Apidae'')
|Skaai= [[huningbijen]] (''Apis'') 
|Wittenskiplike namme= Apis mellifera
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Apis mellifera distribution map.svg|center|250px]]
}}
De '''huningbij''' (''Apis mellifera'') is in ynsekt dy't sawat oer de hiele wrâld foarkomt. Huningbijen wurde troch minsken ynset foar de produksje fan [[huning]], [[bijewaaks]] en medisinen, en foar de bestowing fan fruit. De bijefolken wurde ûnderhâlden troch [[ymker]]s. 

Fanâlds komme de bijen út Afrika en hawwe letter harren wengebiet fergrutte. Yn [[Jeropa]] besteane der twa genetysk ferskillende populaasjes. Ut it [[Desoksyribonukleïnesoer|DNA]] blykt dat se mear besibbe binne oan de Afrikaanske ûndersoarten as oan elkoar. It genoam fan de Huningbij wurdt op it stuit troch wittenskippers útinoar raffele. 

Huningbijen libje op in komplekse wize byelkoar. Hja hawwe in ynterne klok dêr't se better troch navigearje kinne en wêrmei't se taken goed ferdiele kinne. Dêrneist is de biologyske klok fan grut belang by de bijedûns, dêr't de wurksters ynformaasje mei oan elkoar trochjaan kinne as it bygelyks oer it finen fan iten giet.

== Libbenswize ==
Yn de natoer libje bijen op beskutte plakken lykas in holle beam of oare holten. In folk libbet allinnich op plakken dy't wetterticht binne. Ek moat de yngong in sekere ôfmjitting hawwe. Bijen dy’t troch minsken hâlden wurde libben eartiids faak yn bijekuorren. Hjoeddeis hawwe ymkers de bijen faak yn in bijekast. In [[bijekoer]] is no allinnich noch mar omdat ymkers dat moai fine.

In bijefolk is in sterke sosjale ienheid. It yndividu yn dy mienskip telt net, útsein dy fan de keninginne. It folk docht der yn tiden fan need alles oan om de keninginne oerlibje te litten. Der binne yn it folk trije typen bijen, der is ien keninginne en der binne wurksters en [[dar]]ren. De keninginne is in froulike bij en soarget foar de neiteam. De wurksters binne ûnfruchtbere froulike bijen dy’t alle wurk dogge. De darren binne manlike bijen, sy dogge neat oars yn it folk as ite en de keninginne befruchtsje. Yn augustus binne se net mear nedich en wurde se troch de wurksters ôfmakke, dit wurdt de darrenslacht neamd. Grutte folken hâlde wol in pear darren oan omdat dy de winter makliker troch komme. Lytse folken sjogge de darren as in lêst. Wurksters kinne net foar neigeslacht soargje, mar mocht de keninginne dea wêze en der is gjin mooglikheid mear om in nije keninginne te meitsjen foar in folk dan feroarje in oantal wurksters. Sy gean aaikes lizzen. Ut dizze aaikes komme allinnich mar darren. It folk is dan wol ferlern mar de [[genen]] wurde dan dochs noch trochjûn. Al is de kâns lyts dat in dar mei in keninginne pearje sil. 

=== It libben fan in wurkster ===
De keninginne leit aaikes yn de sellen fan de raat. Nei trije dagen krûpt in [[larven|larfke]] út it aaike. Dit larfke wurdt fuorre troch de bijen. De earste dei krijt it keninginnesjelei, in spesjaal guodsje wat de bijen sels meitsje. Se meitsje dit troch stomoal te ferwurkjen yn de mage. Dizze sjelei krijt de wurkster mar ien dei. Soe it larfke it mear dagen krije dan groeit it ta in keninginne út. Nei seis dagen wurdt de sel ôfsluten. Yn de ôfsluten sel feroaret it larfke yn in bij. Nei 21 dagen knaget de jonge by it waaksdekseltsje iepen. De bij dy’t út de sel krûpt is griis fan kleur. De ymker neamd dizze dan ek wol gryskes. De bij nimt earst wat huning en giet dêrnei daliks oan it wurk. De bij is de earste pear dagen skjinmakker. Nei seis dagen kin de bij jonge bijen fersoargje. Ek is de bij dan by steat om waaks te meitsjen. Fan dit waaks bouwe se de raten út. Nei fyftjin dagen komt de bij ek bûten. Noch net om [[nektar]] te sykjen mar om fijannen fan de kast fuort te jeien. Mocht it nedich wêze om it folk te rêden dan offert de bij syn eigen libben op foar de rest fan it folk.
Is de bij 21 dagen âld dan fleant de bij foar it earst út om nektar en stomoal te sammeljen. Fan de iere moarn oant jûns let is er dêrmei dwaande. Troch it hurde wurkjen ferslyt de bij hurd. Nei likernôch trije wiken binne de spieren fan de wjukken sa fersliten dat de bij net weromkomt yn de kast. It libben fan de bij hat dan seis wiken bestien út wurkjen foar it folk. 
[[Ofbyld:Bee waggle dance.png|thumb|In bijedûns]]
In bij fleant allinnich oerdei. In bij brûkt de sinne om te navigearen. In bij kin troch de wolken hinne sjen wêr't de sinne stiet. Fynt in bij blommen dan seint er dit troch nei de oare bijen yn de kast. De bij giet dûnsjen en oan de hân fan de dûns witte de oare bijen wêr’t se hinne moatte. 

In wurkster libbet yn de winter langer. Yn de winter fleane de bijen net omdat se allinnich bûten komme as de temperatuer heger is as 10 graden. Ek hoege winterbijen minder larfkes te fersoargjen. De keninginne leit tusken novimber en jannewaris hast gjin aaikes. De winterbijen libje likernôch 5 moannen. 

=== De breidsflecht ===
In nije keninginne moat noch befruchte wurde om aaikes te lizzen. It befruchtsjen bart tusken de trije en fyftjin dagen nei útkommen. It hinget fan it waar ôf. De keninginne fleant heech yn de loft. Troch de feromonen dy’t se ôfskiedet witte darren wêr’t se is. Sy besykje om har te befruchtsjen. Se fleant sa hurd mooglik, dat allinnich de bêste darren krije de kâns har te befruchtsjen. Se pearet leafst mei darren út in oar folk. As se werom komt fan de breidsflecht dan begjint se fuort mei it lizzen fan aaikes. Yn it heechseizoen leit se mear as 2000 aaikes op in dei. 
Mocht de keninginne net werom komme fan de breidsflecht omdat se bygelyks opfretten is troch in fûgel dan is it folk ferlern. It folk kin sels net mear in nije keninginne meitsje. Mocht de ymker de kast op sa’n momint iepen dwaan dan heart de ymker faak in gûlend lûd. Krekt of binne de bijen fertrietlik. It folk besiket noch safolle mooglik genen troch te jaan troch mantsje-bijen opgroeie te litten. 

=== In ûngelok mei de keninginne ===
Yn in folk kin fan alles barre. De ymker dy’t bygelyks de keningin dea makket. It kin per ûngelok barre. It folk is dan net ferlern. It folk hat de mooglikheid om fan in gewoan aaike in nije keninginne te meitsjen. De omjouwing fan it aaike wurdt weihelle sadat it aaike genôch romte hat om út te waaksen ta in keninginne. Fan in aaike fan trije dagen âld kin noch in nije keninginne makke wurde.

== Lichem ==
[[Ofbyld:Schéma abeille-tag.svg|thumb|left|160px|Anatomy fan in bij]]
Ornaris is de kleur fan de huningbij brún. By sommige rassen kin it achterliif ek wol gielich, of wat oranje-readich en sels ek wol lederbrún wêze. In grut fersin mar wol in algemiene opfetting is dat de bij syn achterliif in giel-swarte kleur hat. Dat is, oars as by de [[ealjebij]], net wier. It hier fan de bij is frij ljocht of gielich te neamen, en sa liket it dat de bij twa ferskillende hûdskleuren hat. 

De grutte fan in bijelichem is tusken de 15 en 18 milimeter by de keninginne, 13 en 16 milimeter by de darren, en tusken de 11 en 13 milimeter by de wurksters. Dizze sifers jilde foar suver alle huningbijen dy't troch ymkers oer de hiele wrâld hâlden wurde, in stikmannich bijerassen yn de waarmere regio's yn Afrika binne lykwols lytser. De keninginne is goed werom te kennen oan har grutte, bygelyks har achterliif is dúdlik langer as dat fan de darren en de wurksters. De darren ûnderskiede har fan de wurksters om't se gruttere [[faseteach|faseteagen]] (gearstald út ljochtdetektors) hawwe.

De wjukken binne fan trochsichtige fleuzen dy't as wjuksellen suver parallel neist elkoar lizze. De bijen hawwe relatyf krêftige spieren om de wjukken mei bewege te kinnen. De spieren kinne ek brûkt wurde sûnder de wjukken te bewegen, sa kin de bij himsels opwaarmje. Oarsom kin er de wjukken bewege sûnder te fleanen. Dat docht de bij bygelyks as er yn syn nêst is en de wjukken brûke wol as fentilator om it kâlder te meitsjen. Neist it waarmer en kâlder meitsjen kin de bij syn wjukken brûke om lûd te meitsjen.

De keninginne en de wurksters hawwe as froulike bijen in angel dêr't se mei stekke kinne. Om't de keninginne ek noch aaien lizze moat is har angel oars as dy fan de wurksters. De wurksters hawwe in angel mei heakjes deroan en de keninginne net. Sa kin in keninginne ferskate kearen stekke sûnder dat sy dêrby har angel ferliest.

Bijen kinne de reade kleur binnen fan it sichtbere spektrum net sjen, mar kinne wol in diel fan de ultraviolette kleuren sjen. Troch it sjen kinnen fan it ultraviolette ljocht kin in bij better blommen ûnderskiede, wat fan belang is foar it finen fan huning. As in bij net beweecht sjocht er mei syn faseteagen net folle. Dat is te ferlykjen mei in digitale kamera dy't net folle piksels hat. It sicht fan de bij wurdt better as er him beweecht/fleant. Troch de beweging kriget er ferskate ympulsen binnen sadat der in film ûntstiet.

De huningbij hat seis poaten. De bij hat trije stel en elk stel hat in eigen funksje. De foarpoaten brûkt er om mei te fielen. It middelste stel poaten en benammen it achterste stel brûkt er foar stomoal.

== Swaarmjen ==
[[Ofbyld:A_swarm_of_Apis_mellifera_-_20051109.jpg|thumb|right|In bijeswaarm]]
In bijefolk is in mienskip dy’t der folslein op rjochte is om it trochjaan fan de genen sa folle mooglik slagje te litten. Der moatte mear folken komme om soks te dwaan. Yn it foarjier waakst it bijefolk stadich troch. Der binne in soad blommen dy’t bloeie dus der is nektar en stomoal genôch. De bijen begjinne yn maart en april mei it meitsjen fan gruttere sellen ûnderoan de raat. Yn dizze sellen leit de keninginne ûnbefruchte aaikes. Ut dizze aaikes komme de darren. Dit is it earste sinjaal dat der in swaarm kommendeweis is. As der hieltiten minder romte yn de kast is dan gean de wurksters ûnderoan de rânen fan de raten grutte sellen meitsjen. Dit binne keninginnesellen. De keninginne leit der in befruchte aaike yn. As nei trije dagen it larfke útkomt dan krijt dit larfke bysûnder iten, de saneamde keninginnesjelei. De keninginnesjelei is tige ryk oan aaiwyt. De wurksters meitsje dy sjelei mei de help en nektar, stomoal en in bysûndere klier op de kop. Dizze larven waakse tige fluch en ferpopkje al nei seis dagen. Op de trettjinde dei wurdt de nije keninginne berne mei oare kenninginne-susters. De âlde keninginne is al twa wiken op in [[dieet]]. Hja moat ôffalle oars kin se net fier fleane. De nije keninginnen warskôgje de âlde keninginne dat se der oan komme. De âlde keninginne giet dan fuort yn in grutte swaarm. Faak komt dizze swaarm net al te fier en giet yn in beam sitten. In earste bijeswaarm telt meastal likernôch 10.000 oant 20.000 bijen. De bijen hawwe huning meinaam út it folk wei. Se hawwe foar likernôch trije dagen oan iten. Foar dy tiid moat der dus in nije wente fûn wêze. Yn de kast komme de oare deis de ferskillende keninginnen út. It hinget fan de grutte fan it folk ôf hoefolle swaarmen der út komme. De nije keninginnen beslute faak ek om fuort te fleanen. Dizze swaarmen wurde neiswaarmen neamd en kinne út likernôch 5000 oant 10.000 bijen bestean. Meastentiids fleant 60 persint fan de bijen fuort mei alle swaarmen. Beslút it folk om net mear te swaarmjen dan stekke se de oare keninginne dea sadat der noch ien oer bliuwt.

=== In nije wente ===
In swaarm bijen giet faak yn in beam sitten. In tal bijen sil op ferkenning gean om in nij hús te finen. As in bij in goed plak fûn hat giet er werom nei de swaarm en besiket er om mear bijen nei syn plak te krijen. Der sille in oantal bijen reageare. Fine dizze bijen ek dat it in goed plak is dan besykje dizze bijen ek wer oare bijen mei te krijen. Fine guon bijen it gjin goed plak dan besykje se ek net om mear bijen oer te heljen om te kommen. Binne genôch bijen it iens oer it nije plak dan giet de swaarm tagelyk omheech om nei de wente ta te fleanen. In bijeswaarm yn de loft kin tige yndrukwekkend wêze. De bijen sille net stekke omdat se noch gjin hús hawwe om te ferdigenjen. Fuortendaliks gean de bijen oan it wurk yn de nije wente. Alles wurdt skjinmakke en der wurdt fuortendaliks begûn om raten te bouwen.

== It hâlden fan bijen ==
[[Ofbyld:Apis mellifera carnica worker honeycomb 3.jpg|thumb|In wurkster yn in bijekast]]
Huningbijen wurde oer de hiele wrâld hâlden. Der binne in soad ferskillende ûndersoarten Huningbijen. Oer it algemien kin sein wurde dat bijen súdliker yn [[Jeropa]] ljochter fan kleur binne. De bijerassen yn Jeropa wurde al iuwen lang hâlden. Se binne dus faak kruse om perfeksje te krijen. It perfekte folk wurdt sjoen as in folk dat net gau stekt, wat in soad huning jout en wat net sa gau swaarmet. Bijewaaks is no minder nedich, mar eartiids waard it brûkt op grutte skaal om kearsen te meitsjen. Foaral yn [[kleaster]]s waarden bijen hâlden. Om perfeksje te krijen waarden bijekeninginnen ynfierd út it bûtenlân. Dat hat der foar soarge dat bijesykten maklik troch de wrâld gean koenen. In foarbyld is de [[Faraomyt]], dy'y foar it grutste part yn it westen kaam is troch de ymport fan keninginnen. 

Hjoed de dei binne der yn Nederlân noch plakken dêr't yn in straal fan 10 kilometer gjin oare bijefolken foarkomme. Dus de ymker is der wis fan dat de kenninginne befruchte wurdt troch bijen fan de bijekasten dy’t yn dy straal stean. Op [[De Lemmer]] en op [[Tessel]] wurde bijen kweekt fan in oar ras as de Nederlânske bij. De Nederlânske bij is yn de rin fan de jierren ferbastere mei oare soarten bijen. De Nederlânske bij is donker fan kleur. In bijefolk dêr't allinnich mar donkere bijen yn foarkomme is seldsum wurden. Der is in groeiende groep ymkers dy’t de [[Nederlânske bij]] werom hawwe wol. De Nederlânske bij wie net sa gau siik en yn de winter gienen dizze bijefolken net sa gau dea. It liket derop dat de bijen troch al it krusen swakker wurden binne tsjin firussen. 

Dat bijen huning meitsje is wichtich mar net it wichtichste wat se dogge. De bijen bestowe de blommen fan alle planten dy’t se besykje. Dêrom wolle fruittelers graach bijekasten by harren beammen stean hawwe. De bij is plantfêst. In bij fleant hieltyd op ien plant oan salang't de blom fan dy iene plant noch nektar jout. Pas as de nektar fan dy iene plant hielendal op is fleant de bij nei in oare plant. Sa kin it wêze dat der altyd bestowing is. It stomoal, dat ek sammele wurdt, nimt de bij mei nei de kast.

=== De huning ===
Bijen meitsje huning fan de nektar dy’t sy sammelje op de blommen. Planten produsearje sûkerhâldende plantesappen wêrûnder nektar. De bij sammelt de nektar yn har huningblaas, deryn wurde bepaalde stoffen tafoege en begjint it omsettingsproses. As de bij yn de kast komt, wurdt de nektar oerjûn oan oare bijen. Dizze bijen dogge it yn de raten. Dêrnei wurdt it wer opsûge en wurdt it focht der út helle. Eins is huning de spui fan de bijen. As it sûkergehalte fan de huning heech genôch is sil de huning net mear bedjerre en wurde de sellen troch de wurkster ôfsluten mei in waaksdekseltsje. Sa is de huning ûnbeperkt hâldber en beskikber as de bijen it nedich hawwe. De bijen sammelje de huning foar yn de winter. Mocht de ymker de huning der út helje dan jout de ymker oan de bijen sa’n 20 pûn oan sûkerwetter werom oan it folk.

== Sykten en parasiten ==
Der binne ferskillende bijesykten dêr't in folk oan kapot gean kin. In sykte kin stadich taslaan en it folk stadichoan ûnderút helje mar it kin ek tige hurd gean. 
De folgjende sykten binne bekend:
* [[Amerikaansk smoarchbroed]]
* [[Jeropeesk smoarchbroed]]
* [[Mytsykte]]
* [[Lytse bijenkastkever]]
* [[Nosema apis]]
* De [[faroamyt]]
* De [[waaksmot]]
* De [[ferdwynsykte]] 

In soad fan dizze sykten binne fataal foar in folk. Troch it krusen fan de bijen en it ferkeapjen fan bijefolken binne in soad sykten sneller ferspraat as dat de bijen derop regeare. Der kin sein wurde dat it hjoeddeisk min giet mei de bijen. In soad ymkers hawwe yn de wintermoannen folken dea. Frjemd is wol dat der noch stees wylde folken binne. Dizze folken geane net ûnderút. Der binne guon wittenskippers op syk nei medisinen. En it is hoopfol foar de bijen dat der foar guon sykten medisinen binne.

== Nijsgjirrichheden ==
* [[Albert Einstein]] hat ris sein dat as de bij utstjerre soe, de minsken dan ek binnen fiif jier útstoarn wêze soenen. Hy sei dat om't de bijen in hiel soad planten bestowe. Der is gjin oar ynsekt dy’t safolle en sa goed planten bestowe kin.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Apis mellifera|Huningbij}}
{{WikiwurdboekLyts|Huningbij}}
* [http://www.anibijen.nl/ Algemiene Nederlânske ymkersferiening]
* [http://www.bijenhouders.nl/ NBV], Nederlânske bijehâldersferiening
* [http://www.ahw.me/indexbijen.html Bijesoarten]

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Huningbij| ]]
[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Bij en holder]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Anguilla]]
[[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Eksoat yn Arûba]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]]
[[Kategory:Eksoat yn Barbados]]
[[Kategory:Eksoat yn Belize]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]
[[Kategory:Eksoat yn Bonêre]]
[[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Dominika]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn El Salvador]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Grenada]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]]
[[Kategory:Eksoat yn Haïty]]
[[Kategory:Eksoat yn Hondoeras]]
[[Kategory:Eksoat yn Jamaika]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Eksoat yn Kuba]]
[[Kategory:Eksoat yn Kurasau]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Montserrat]]
[[Kategory:Eksoat yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Eksoat yn Panama]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn Saba]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] 
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bolivia]] 
[[Kategory:Eksoat yn Brazylje]]
[[Kategory:Eksoat yn Ekwador]]
[[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Guyana]]
[[Kategory:Eksoat yn Kolombia]]
[[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Paraguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Suriname]]
[[Kategory:Eksoat yn Birma]]
[[Kategory:Eksoat yn Brûnei]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kambodja]]
[[Kategory:Eksoat yn Laos]]
[[Kategory:Eksoat yn Maleizje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûam]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Naurû]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Niûé]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] 
[[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Palau]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Pitcairneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Samoä]] 
[[Kategory:Eksoat yn Tokelau]]
[[Kategory:Eksoat yn Tonga]]
[[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]]
[[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Eksoat yn Ascension]]
[[Kategory:Eksoat yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]]
[[Kategory:Eksoat yn Reünion]]
[[Kategory:Eksoat yn Rodrigues]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Helena]]
[[Kategory:Eksoat yn Tristan da Cunha]]
[[Kategory:Eksoat yn Gough]]
[[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kermadeceilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Ymkerij]]</text>
      <sha1>nffttu50msm5ww4thcotplfvggz9kxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234382</id>
      <parentid>1234363</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1234382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27601" sha1="m65p5p1k947ci0h21fmp7gq9kdtgkpa" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=huningbij
|Ofbyld= [[File:European honey bee extracts nectar.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift= [[flueswjukten]] (''Hymenoptera'')
|Famylje= [[bijen en holders]] (''Apidae'')
|Skaai= [[huningbijen]] (''Apis'') 
|Wittenskiplike namme= Apis mellifera
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Apis mellifera distribution map.svg|center|250px]]
}}
De '''huningbij''' (''Apis mellifera'') is in ynsekt dy't sawat oer de hiele wrâld foarkomt. Huningbijen wurde troch minsken ynset foar de produksje fan [[huning]], [[bijewaaks]] en medisinen, en foar de bestowing fan fruit. De bijefolken wurde ûnderhâlden troch [[ymker]]s. 

Fanâlds komme de bijen út Afrika en hawwe letter harren wengebiet fergrutte. Yn [[Jeropa]] besteane der twa genetysk ferskillende populaasjes. Ut it [[Desoksyribonukleïnesoer|DNA]] blykt dat se mear besibbe binne oan de Afrikaanske ûndersoarten as oan elkoar. It genoam fan de Huningbij wurdt op it stuit troch wittenskippers útinoar raffele. 

Huningbijen libje op in komplekse wize byelkoar. Hja hawwe in ynterne klok dêr't se better troch navigearje kinne en wêrmei't se taken goed ferdiele kinne. Dêrneist is de biologyske klok fan grut belang by de bijedûns, dêr't de wurksters ynformaasje mei oan elkoar trochjaan kinne as it bygelyks oer it finen fan iten giet.

== Libbenswize ==
Yn de natoer libje bijen op beskutte plakken lykas in holle beam of oare holten. In folk libbet allinnich op plakken dy't wetterticht binne. Ek moat de yngong in sekere ôfmjitting hawwe. Bijen dy’t troch minsken hâlden wurde libben eartiids faak yn bijekuorren. Hjoeddeis hawwe ymkers de bijen faak yn in bijekast. In [[bijekoer]] is no allinnich noch mar omdat ymkers dat moai fine.

In bijefolk is in sterke sosjale ienheid. It yndividu yn dy mienskip telt net, útsein dy fan de keninginne. It folk docht der yn tiden fan need alles oan om de keninginne oerlibje te litten. Der binne yn it folk trije typen bijen, der is ien keninginne en der binne wurksters en [[dar]]ren. De keninginne is in froulike bij en soarget foar de neiteam. De wurksters binne ûnfruchtbere froulike bijen dy’t alle wurk dogge. De darren binne manlike bijen, sy dogge neat oars yn it folk as ite en de keninginne befruchtsje. Yn augustus binne se net mear nedich en wurde se troch de wurksters ôfmakke, dit wurdt de darrenslacht neamd. Grutte folken hâlde wol in pear darren oan omdat dy de winter makliker troch komme. Lytse folken sjogge de darren as in lêst. Wurksters kinne net foar neigeslacht soargje, mar mocht de keninginne dea wêze en der is gjin mooglikheid mear om in nije keninginne te meitsjen foar in folk dan feroarje in oantal wurksters. Sy gean aaikes lizzen. Ut dizze aaikes komme allinnich mar darren. It folk is dan wol ferlern mar de [[genen]] wurde dan dochs noch trochjûn. Al is de kâns lyts dat in dar mei in keninginne pearje sil. 

=== It libben fan in wurkster ===
De keninginne leit aaikes yn de sellen fan de raat. Nei trije dagen krûpt in [[larven|larfke]] út it aaike. Dit larfke wurdt fuorre troch de bijen. De earste dei krijt it keninginnesjelei, in spesjaal guodsje wat de bijen sels meitsje. Se meitsje dit troch stomoal te ferwurkjen yn de mage. Dizze sjelei krijt de wurkster mar ien dei. Soe it larfke it mear dagen krije dan groeit it ta in keninginne út. Nei seis dagen wurdt de sel ôfsluten. Yn de ôfsluten sel feroaret it larfke yn in bij. Nei 21 dagen knaget de jonge by it waaksdekseltsje iepen. De bij dy’t út de sel krûpt is griis fan kleur. De ymker neamd dizze dan ek wol gryskes. De bij nimt earst wat huning en giet dêrnei daliks oan it wurk. De bij is de earste pear dagen skjinmakker. Nei seis dagen kin de bij jonge bijen fersoargje. Ek is de bij dan by steat om waaks te meitsjen. Fan dit waaks bouwe se de raten út. Nei fyftjin dagen komt de bij ek bûten. Noch net om [[nektar]] te sykjen mar om fijannen fan de kast fuort te jeien. Mocht it nedich wêze om it folk te rêden dan offert de bij syn eigen libben op foar de rest fan it folk.
Is de bij 21 dagen âld dan fleant de bij foar it earst út om nektar en stomoal te sammeljen. Fan de iere moarn oant jûns let is er dêrmei dwaande. Troch it hurde wurkjen ferslyt de bij hurd. Nei likernôch trije wiken binne de spieren fan de wjukken sa fersliten dat de bij net weromkomt yn de kast. It libben fan de bij hat dan seis wiken bestien út wurkjen foar it folk. 
[[Ofbyld:Bee waggle dance.png|thumb|In bijedûns]]
In bij fleant allinnich oerdei. In bij brûkt de sinne om te navigearen. In bij kin troch de wolken hinne sjen wêr't de sinne stiet. Fynt in bij blommen dan seint er dit troch nei de oare bijen yn de kast. De bij giet dûnsjen en oan de hân fan de dûns witte de oare bijen wêr’t se hinne moatte. 

In wurkster libbet yn de winter langer. Yn de winter fleane de bijen net omdat se allinnich bûten komme as de temperatuer heger is as 10 graden. Ek hoege winterbijen minder larfkes te fersoargjen. De keninginne leit tusken novimber en jannewaris hast gjin aaikes. De winterbijen libje likernôch 5 moannen. 

=== De breidsflecht ===
In nije keninginne moat noch befruchte wurde om aaikes te lizzen. It befruchtsjen bart tusken de trije en fyftjin dagen nei útkommen. It hinget fan it waar ôf. De keninginne fleant heech yn de loft. Troch de feromonen dy’t se ôfskiedet witte darren wêr’t se is. Sy besykje om har te befruchtsjen. Se fleant sa hurd mooglik, dat allinnich de bêste darren krije de kâns har te befruchtsjen. Se pearet leafst mei darren út in oar folk. As se werom komt fan de breidsflecht dan begjint se fuort mei it lizzen fan aaikes. Yn it heechseizoen leit se mear as 2000 aaikes op in dei. 
Mocht de keninginne net werom komme fan de breidsflecht omdat se bygelyks opfretten is troch in fûgel dan is it folk ferlern. It folk kin sels net mear in nije keninginne meitsje. Mocht de ymker de kast op sa’n momint iepen dwaan dan heart de ymker faak in gûlend lûd. Krekt of binne de bijen fertrietlik. It folk besiket noch safolle mooglik genen troch te jaan troch mantsje-bijen opgroeie te litten. 

=== In ûngelok mei de keninginne ===
Yn in folk kin fan alles barre. De ymker dy’t bygelyks de keningin dea makket. It kin per ûngelok barre. It folk is dan net ferlern. It folk hat de mooglikheid om fan in gewoan aaike in nije keninginne te meitsjen. De omjouwing fan it aaike wurdt weihelle sadat it aaike genôch romte hat om út te waaksen ta in keninginne. Fan in aaike fan trije dagen âld kin noch in nije keninginne makke wurde.

== Lichem ==
[[Ofbyld:Schéma abeille-tag.svg|thumb|left|160px|Anatomy fan in bij]]
Ornaris is de kleur fan de huningbij brún. By sommige rassen kin it achterliif ek wol gielich, of wat oranje-readich en sels ek wol lederbrún wêze. In grut fersin mar wol in algemiene opfetting is dat de bij syn achterliif in giel-swarte kleur hat. Dat is, oars as by de [[ealjebij]], net wier. It hier fan de bij is frij ljocht of gielich te neamen, en sa liket it dat de bij twa ferskillende hûdskleuren hat. 

De grutte fan in bijelichem is tusken de 15 en 18 milimeter by de keninginne, 13 en 16 milimeter by de darren, en tusken de 11 en 13 milimeter by de wurksters. Dizze sifers jilde foar suver alle huningbijen dy't troch ymkers oer de hiele wrâld hâlden wurde, in stikmannich bijerassen yn de waarmere regio's yn Afrika binne lykwols lytser. De keninginne is goed werom te kennen oan har grutte, bygelyks har achterliif is dúdlik langer as dat fan de darren en de wurksters. De darren ûnderskiede har fan de wurksters om't se gruttere [[faseteach|faseteagen]] (gearstald út ljochtdetektors) hawwe.

De wjukken binne fan trochsichtige fleuzen dy't as wjuksellen suver parallel neist elkoar lizze. De bijen hawwe relatyf krêftige spieren om de wjukken mei bewege te kinnen. De spieren kinne ek brûkt wurde sûnder de wjukken te bewegen, sa kin de bij himsels opwaarmje. Oarsom kin er de wjukken bewege sûnder te fleanen. Dat docht de bij bygelyks as er yn syn nêst is en de wjukken brûke wol as fentilator om it kâlder te meitsjen. Neist it waarmer en kâlder meitsjen kin de bij syn wjukken brûke om lûd te meitsjen.

De keninginne en de wurksters hawwe as froulike bijen in angel dêr't se mei stekke kinne. Om't de keninginne ek noch aaien lizze moat is har angel oars as dy fan de wurksters. De wurksters hawwe in angel mei heakjes deroan en de keninginne net. Sa kin in keninginne ferskate kearen stekke sûnder dat sy dêrby har angel ferliest.

Bijen kinne de reade kleur binnen fan it sichtbere spektrum net sjen, mar kinne wol in diel fan de ultraviolette kleuren sjen. Troch it sjen kinnen fan it ultraviolette ljocht kin in bij better blommen ûnderskiede, wat fan belang is foar it finen fan huning. As in bij net beweecht sjocht er mei syn faseteagen net folle. Dat is te ferlykjen mei in digitale kamera dy't net folle piksels hat. It sicht fan de bij wurdt better as er him beweecht/fleant. Troch de beweging kriget er ferskate ympulsen binnen sadat der in film ûntstiet.

De huningbij hat seis poaten. De bij hat trije stel en elk stel hat in eigen funksje. De foarpoaten brûkt er om mei te fielen. It middelste stel poaten en benammen it achterste stel brûkt er foar stomoal.

== Swaarmjen ==
[[Ofbyld:A_swarm_of_Apis_mellifera_-_20051109.jpg|thumb|right|In bijeswaarm]]
In bijefolk is in mienskip dy’t der folslein op rjochte is om it trochjaan fan de genen sa folle mooglik slagje te litten. Der moatte mear folken komme om soks te dwaan. Yn it foarjier waakst it bijefolk stadich troch. Der binne in soad blommen dy’t bloeie dus der is nektar en stomoal genôch. De bijen begjinne yn maart en april mei it meitsjen fan gruttere sellen ûnderoan de raat. Yn dizze sellen leit de keninginne ûnbefruchte aaikes. Ut dizze aaikes komme de darren. Dit is it earste sinjaal dat der in swaarm kommendeweis is. As der hieltiten minder romte yn de kast is dan gean de wurksters ûnderoan de rânen fan de raten grutte sellen meitsjen. Dit binne keninginnesellen. De keninginne leit der in befruchte aaike yn. As nei trije dagen it larfke útkomt dan krijt dit larfke bysûnder iten, de saneamde keninginnesjelei. De keninginnesjelei is tige ryk oan aaiwyt. De wurksters meitsje dy sjelei mei de help en nektar, stomoal en in bysûndere klier op de kop. Dizze larven waakse tige fluch en ferpopkje al nei seis dagen. Op de trettjinde dei wurdt de nije keninginne berne mei oare kenninginne-susters. De âlde keninginne is al twa wiken op in [[dieet]]. Hja moat ôffalle oars kin se net fier fleane. De nije keninginnen warskôgje de âlde keninginne dat se der oan komme. De âlde keninginne giet dan fuort yn in grutte swaarm. Faak komt dizze swaarm net al te fier en giet yn in beam sitten. In earste bijeswaarm telt meastal likernôch 10.000 oant 20.000 bijen. De bijen hawwe huning meinaam út it folk wei. Se hawwe foar likernôch trije dagen oan iten. Foar dy tiid moat der dus in nije wente fûn wêze. Yn de kast komme de oare deis de ferskillende keninginnen út. It hinget fan de grutte fan it folk ôf hoefolle swaarmen der út komme. De nije keninginnen beslute faak ek om fuort te fleanen. Dizze swaarmen wurde neiswaarmen neamd en kinne út likernôch 5000 oant 10.000 bijen bestean. Meastentiids fleant 60 persint fan de bijen fuort mei alle swaarmen. Beslút it folk om net mear te swaarmjen dan stekke se de oare keninginne dea sadat der noch ien oer bliuwt.

=== In nije wente ===
In swaarm bijen giet faak yn in beam sitten. In tal bijen sil op ferkenning gean om in nij hús te finen. As in bij in goed plak fûn hat giet er werom nei de swaarm en besiket er om mear bijen nei syn plak te krijen. Der sille in oantal bijen reageare. Fine dizze bijen ek dat it in goed plak is dan besykje dizze bijen ek wer oare bijen mei te krijen. Fine guon bijen it gjin goed plak dan besykje se ek net om mear bijen oer te heljen om te kommen. Binne genôch bijen it iens oer it nije plak dan giet de swaarm tagelyk omheech om nei de wente ta te fleanen. In bijeswaarm yn de loft kin tige yndrukwekkend wêze. De bijen sille net stekke omdat se noch gjin hús hawwe om te ferdigenjen. Fuortendaliks gean de bijen oan it wurk yn de nije wente. Alles wurdt skjinmakke en der wurdt fuortendaliks begûn om raten te bouwen.

== It hâlden fan bijen ==
[[Ofbyld:Apis mellifera carnica worker honeycomb 3.jpg|thumb|In wurkster yn in bijekast]]
Huningbijen wurde oer de hiele wrâld hâlden. Der binne in soad ferskillende ûndersoarten Huningbijen. Oer it algemien kin sein wurde dat bijen súdliker yn [[Jeropa]] ljochter fan kleur binne. De bijerassen yn Jeropa wurde al iuwen lang hâlden. Se binne dus faak kruse om perfeksje te krijen. It perfekte folk wurdt sjoen as in folk dat net gau stekt, wat in soad huning jout en wat net sa gau swaarmet. Bijewaaks is no minder nedich, mar eartiids waard it brûkt op grutte skaal om kearsen te meitsjen. Foaral yn [[kleaster]]s waarden bijen hâlden. Om perfeksje te krijen waarden bijekeninginnen ynfierd út it bûtenlân. Dat hat der foar soarge dat bijesykten maklik troch de wrâld gean koenen. In foarbyld is de [[Faraomyt]], dy'y foar it grutste part yn it westen kaam is troch de ymport fan keninginnen. 

Hjoed de dei binne der yn Nederlân noch plakken dêr't yn in straal fan 10 kilometer gjin oare bijefolken foarkomme. Dus de ymker is der wis fan dat de kenninginne befruchte wurdt troch bijen fan de bijekasten dy’t yn dy straal stean. Op [[De Lemmer]] en op [[Tessel]] wurde bijen kweekt fan in oar ras as de Nederlânske bij. De Nederlânske bij is yn de rin fan de jierren ferbastere mei oare soarten bijen. De Nederlânske bij is donker fan kleur. In bijefolk dêr't allinnich mar donkere bijen yn foarkomme is seldsum wurden. Der is in groeiende groep ymkers dy’t de [[Nederlânske bij]] werom hawwe wol. De Nederlânske bij wie net sa gau siik en yn de winter gienen dizze bijefolken net sa gau dea. It liket derop dat de bijen troch al it krusen swakker wurden binne tsjin firussen. 

Dat bijen huning meitsje is wichtich mar net it wichtichste wat se dogge. De bijen bestowe de blommen fan alle planten dy’t se besykje. Dêrom wolle fruittelers graach bijekasten by harren beammen stean hawwe. De bij is plantfêst. In bij fleant hieltyd op ien plant oan salang't de blom fan dy iene plant noch nektar jout. Pas as de nektar fan dy iene plant hielendal op is fleant de bij nei in oare plant. Sa kin it wêze dat der altyd bestowing is. It stomoal, dat ek sammele wurdt, nimt de bij mei nei de kast.

=== De huning ===
Bijen meitsje huning fan de nektar dy’t sy sammelje op de blommen. Planten produsearje sûkerhâldende plantesappen wêrûnder nektar. De bij sammelt de nektar yn har huningblaas, deryn wurde bepaalde stoffen tafoege en begjint it omsettingsproses. As de bij yn de kast komt, wurdt de nektar oerjûn oan oare bijen. Dizze bijen dogge it yn de raten. Dêrnei wurdt it wer opsûge en wurdt it focht der út helle. Eins is huning de spui fan de bijen. As it sûkergehalte fan de huning heech genôch is sil de huning net mear bedjerre en wurde de sellen troch de wurkster ôfsluten mei in waaksdekseltsje. Sa is de huning ûnbeperkt hâldber en beskikber as de bijen it nedich hawwe. De bijen sammelje de huning foar yn de winter. Mocht de ymker de huning der út helje dan jout de ymker oan de bijen sa’n 20 pûn oan sûkerwetter werom oan it folk.

== Sykten en parasiten ==
Der binne ferskillende bijesykten dêr't in folk oan kapot gean kin. In sykte kin stadich taslaan en it folk stadichoan ûnderút helje mar it kin ek tige hurd gean. 
De folgjende sykten binne bekend:
* [[Amerikaansk smoarchbroed]]
* [[Jeropeesk smoarchbroed]]
* [[Mytsykte]]
* [[Lytse bijenkastkever]]
* [[Nosema apis]]
* De [[faroamyt]]
* De [[waaksmot]]
* De [[ferdwynsykte]] 

In soad fan dizze sykten binne fataal foar in folk. Troch it krusen fan de bijen en it ferkeapjen fan bijefolken binne in soad sykten sneller ferspraat as dat de bijen derop regeare. Der kin sein wurde dat it hjoeddeisk min giet mei de bijen. In soad ymkers hawwe yn de wintermoannen folken dea. Frjemd is wol dat der noch stees wylde folken binne. Dizze folken geane net ûnderút. Der binne guon wittenskippers op syk nei medisinen. En it is hoopfol foar de bijen dat der foar guon sykten medisinen binne.

== Nijsgjirrichheden ==
* [[Albert Einstein]] hat ris sein dat as de bij utstjerre soe, de minsken dan ek binnen fiif jier útstoarn wêze soenen. Hy sei dat om't de bijen in hiel soad planten bestowe. Der is gjin oar ynsekt dy’t safolle en sa goed planten bestowe kin.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Apis mellifera|Huningbij}}
{{WikiwurdboekLyts|Huningbij}}
* [http://www.anibijen.nl/ Algemiene Nederlânske ymkersferiening]
* [http://www.bijenhouders.nl/ NBV], Nederlânske bijehâldersferiening
* [http://www.ahw.me/indexbijen.html Bijesoarten]

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Huningbij| ]]
[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Bij en holder]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Anguilla]]
[[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Eksoat yn Arûba]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]]
[[Kategory:Eksoat yn Barbados]]
[[Kategory:Eksoat yn Belize]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]
[[Kategory:Eksoat yn Bonêre]]
[[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Dominika]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn El Salvador]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Grenada]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]]
[[Kategory:Eksoat yn Haïty]]
[[Kategory:Eksoat yn Hondoeras]]
[[Kategory:Eksoat yn Jamaika]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Eksoat yn Kuba]]
[[Kategory:Eksoat yn Kurasau]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Montserrat]]
[[Kategory:Eksoat yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Eksoat yn Panama]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn Saba]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] 
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bolivia]] 
[[Kategory:Eksoat yn Brazylje]]
[[Kategory:Eksoat yn Ekwador]]
[[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Guyana]]
[[Kategory:Eksoat yn Kolombia]]
[[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Paraguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Suriname]]
[[Kategory:Eksoat yn Birma]]
[[Kategory:Eksoat yn Brûnei]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kambodja]]
[[Kategory:Eksoat yn Laos]]
[[Kategory:Eksoat yn Maleizje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Singapoer]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûam]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Naurû]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Niûé]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] 
[[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Palau]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Pitcairneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Samoä]] 
[[Kategory:Eksoat yn Tokelau]]
[[Kategory:Eksoat yn Tonga]]
[[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]]
[[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Eksoat yn Ascension]]
[[Kategory:Eksoat yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]]
[[Kategory:Eksoat yn Reünion]]
[[Kategory:Eksoat yn Rodrigues]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Helena]]
[[Kategory:Eksoat yn Tristan da Cunha]]
[[Kategory:Eksoat yn Gough]]
[[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kermadeceilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Ymkerij]]</text>
      <sha1>m65p5p1k947ci0h21fmp7gq9kdtgkpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bears (fisk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23481</id>
    <revision>
      <id>1234353</id>
      <parentid>1176988</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5774" sha1="mlzgbrtjozb4zt7byswmwf7nlh0zjnw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=bears
|Ofbyld= [[File:PercaFluviatilisMediumSize.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[strielfinnigen]] (''Actinopterygii'')
|Skift= [[bearseftigen]] (''Perciformes'')
|Famylje= [[echte bearzen]] (''Percidae'')
|Skaai= [[gewoane bearzen]] (''Perca'')
|Wittenskiplike namme= Perca fluviatilis
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Perca fluviatilis distribution map.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF0000}} lânseigen fersprieding&lt;br&gt;{{Color box|#00FF00}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''bears''' (yn it [[Latyn]] ''Perca fluviatilis'') út de fiskefamylje &quot;Echte bearsen&quot; (Perciae) is in [[fisk]] dy't yn de [[Benelúks]] ynhiemsk foarkomt. De bears kin oant 50 sm lang en 3 kilo swier wurde. Ek kin er 16 jier âld wurde. Besibben fan dizze soarte binne ûnder oare de [[snoekbears]] en de [[poask]].

De bears libbet ferspraat oer hast hiel [[Jeropa]] en [[Noard-Aazje]] yn [[mar]]ren, [[puollen]], [[sompe]]n, [[rivier]]en en brakwetter. De fisken ridzje fan maart oant juny yn tige ûndjip wetter; se lizze bytiden wol 200.000 aaikes yn lange netfoarmige linten. De jonge rôffisk swimt faak yn skoallen en siket syn proai, dy't er opsûget mei syn útstulpbere mûle, lâns de wetterside of by de boaiem. At de bears âlder wurdt komt er faker allinnich foar yn djipper wetter.

De bears is ek ien fan de earste fisken dy't nei oanleine wetters kolonisearret. Yn fiedselearme wetters (heidemarkes en sânôfgravings) is de bears tegearre mei de blankfoarn de dominante fisksoarte. De bears is in sichtjager en hat dus helder wetter nedich. Hy libbet oer it algemien yn skoallen fan inkele tsientallen bisten fan ûngefear likense grutte. Yn dizze skoallen kin in enoarme fiedingsniid ûntstean, wêrby't in proai troch de hiele skoalle tagelyk bejage wurdt.

Oan it begjin fan de foarige iuw wie de bears noch in stik wichtiger yn it ekosysteem. By [[Woerden]] wie it gewoan dat fiskers yn inkele oeren 40 oant 50 pûn bearzen fongen mei in gewicht fan trochstrings ûngefear in kilo. Yn it ûnfesteurde ekosysteem, sa as dat ek op Ierske marren beneikomd wurdt dominearje de bears en snoek en binne brazems en foarns folle minder algemien.
Nettsjinsteande syn stikels is de bears in populêre proai foar de snoek. Bearzen steane lykas snoeken bekend om harren kannibalisme. Yn de simmer komme faak tige grutte skoallen mei jonge bears foar dy't foar har wat âldere soartgenoaten in populêre proai foarmje. Ek dan jaget de bears faak groepsgewiis op de opjage fiskjes.

De bears is in tige smaaklike fisk. Yn de fyftiger en sechstiger jierren fan de tweintichste iuw waard yn de [[Iselmar]] in soad bears troch beropsfiskers en angelsporters fongen. Ek yn it bûtenlân is de baars in wurdearre konsumpsjefisk. Bears meinimme om sels op te iten is bûten de grutte rivieren en de Iselmar net echt oan te rieden, om't er frij traach waakst en der nei it filearen mar in bytsje fisk oerbliuwt.

[[Kategory:Bienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte bears]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>mlzgbrtjozb4zt7byswmwf7nlh0zjnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stikelbaarch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25870</id>
    <revision>
      <id>1234255</id>
      <parentid>1172873</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15600" sha1="naka8mgq2p088f9jk4jadwozsmmfa10" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= stikelbaarch
|Ofbyld= [[File:Erinaceus europaeus LC0119.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[ynsekte-iters]] (''Eulipotyphla'')
|Famylje= [[stikelbargen]] (''Erinaceidae'')
|Skaai= [[Jeraziatyske stikelbargen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Erinaceus'')
|Wittenskiplike namme= Erinaceus europaeus
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:European Hedgehog area2.png|center|250px]]
}}
De '''stikelbaarch''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Erinaceus europaeus''), ek wol '''ychel''', '''ychelbaarch''' of '''ychelswyn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[ynsekte-iters]] (''Eulipotyphla''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[stikelbargen]] (''Erinaceidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeraziatyske stikelbargen]] (''Erinaceus''). Om ûnderskie te meitsjen mei oare stikelbargesoarten wurdt dit bist ek wol oantsjut as de '''gewoane stikelbaarch''', de '''westlike stikelbaarch''' of de '''Jeropeeske stikelbaarch'''. De stikelbaarch hat in grut [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súd-Jeropa|Súd]]-, [[Midden-Jeropa|Midden]]-, [[Noardwest-Jeropa|Noardwest]]- en [[Noard-Jeropa]], en komt ek yn [[Fryslân]] rûnom foar. It is yn 'e westlike helte fan [[Jeropa]] in bekende ferskining yn [[tunen]], mar dochs is it eins in [[nachtdier]]. De stikelbaarch is benammen bekend om syn [[stikel (anatomy)|stikel]]pels en syn gewoante om him by gefaar op te rôljen. It is wichtich om oan te jaan dat de stikelbaarch in folslein oar soarte bist is as de [[Kjifstikelbargen|kjifstikelbaarch]]. De [[IUCN]] klassifisearret de stikelbaarch as net bedrige.

==Fersprieding==
De stikelbaarch komt yn hast hiel [[West-Jeropa]] foar, útsein [[Yslân]] en guon lytsere eilannen, lykas de [[Fêreu-eilannen]], de [[Skotlân|Skotske]] [[Hebriden]], [[Orkney-eilannen|Orkney-]] en [[Sjetlâneilannen]] en de [[Baleären]] yn 'e [[Middellânske See]]. Op 'e eilannen [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]] komt er wol foar, en datselde jildt foar de [[Kanaaleilannen]] yn [[It Kanaal]], [[Korsika]], [[Sardynje]] en [[Sisylje]] yn 'e Middellânske See, en [[Gotlân]], [[Seelân (Denemark)]], [[Funen]] en guon oare eilannen yn 'e [[Eastsee]]. Fierders rint syn [[ferspriedingsgebiet]] oaniensletten fan 'e súdpunt fan it [[Ibearysk Skiereilân]] en de [[Kalaabrje|Tean]] fan 'e [[Lears fan Itaalje]] oant de noardpunt fan [[Jutlân]]. De eastgrins fan it areaal fan 'e stikelbaarch rint troch westlik [[Poalen]], folget de grins tusken [[Tsjechje]] en [[Slowakije]], en giet dan fierder súdoan troch [[Eastenryk]] en [[Sloveenje]] hinne nei de kust fan 'e [[Adriatyske See]].
[[File:European Hedgehog skeleton retusche.jpg|left|thumb|250px|[[Skelet]] fan 'e stikelbaarch.]]

Op it [[Skandinavysk Skiereilân]] libbet de stikelbaarch oant fier boppe de [[poalsirkel]], mar allinnich oan 'e [[kust]]en fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en [[Botnyske Golf]], net yn it [[Skandinavysk Heechlân]]. Eastliker komt er ek foar yn hast hiele [[Finlân]] en [[Estlân]] en it noarden fan [[Letlân]]. Yn [[Ruslân]] komt er foar yn it oan Finlân grinzgjende diel fan 'e [[Autonome Republyk Kareelje]] en fan 'e Estyske en Letske eastgrins it lân yn oant en mei de omkriten fan [[Moskou]]. Yn 'e rest fan [[East-Europa]] libje de nau besibbe [[noardlike Eastjeropeeske stikelbaarch|noardlike]] (''Erinaceus roumanicus'') en [[súdlike Eastjeropeeske stikelbaarch]] (''Erinaceus concolor''). 

As [[eksoat]] komt de westlike stikelbaarch ek foar yn [[Nij-Seelân]], dêr't er yn [[1885]] troch de [[minske]] útset is by de [[stêd]]en [[Dunedin]] en [[Christchurch (Nij-Seelân)|Christchurch]], op it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]], mei as doel om [[ûngedierte]] te bestriden. Tsjintwurdich is de stikelbaarch folslein algemien op sawol it Sudereilân as it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]], útsein yn 'e hege [[berchtme|berchkriten]] fan it binnenlân.

==Uterlike skaaimerken==
De stikelbaarch hat trochinoar in kop-romplingte fan 22&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–27&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–3&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 12–15&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht 0,4–1,2&amp;nbsp;[[kg]], wêrby't der him in dúdlike tiidsbûne fariaasje foardocht: [[hjerst]]mis binne stikelbargen folle swierder as by 't [[maityd]], as se ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] net [[iten]] hawwe. Der bestiet in lytse [[seksuele dimorfy]] by dit bist, mei't [[mantsje]]s yn 'e regel justjes grutter binne as [[wyfke]]s, mar dat ûnderskie wurdt wei yn it ûnbidige [[jiertiid|seizoenale]] gewichtsferskil.

De [[rêch]] fan 'e stikelbaarch is oerdutsen mei likernôch seistûzen [[stikel (anatomy)|stikels]] fan 2–3&amp;nbsp;sm lingte. Dy hawwe ferskillende [[kleur]]bannen fan [[ljochtbrún]] (suver [[bêzje]]) en [[dûnkerbrún]], wat it bist in spikkelbûnt oansjen jout. Okkasjoneel komt der ris in saneamde &quot;blûne&quot; stikelbaarch foar, mei in [[krêmkleur]]ich uterlik. Sokke eksimplaren leaut men fan dat se in net faak foarkommend [[genetika|resessyf gen]] hawwe, al binne it eins gjin [[albino|albino's]]. Blûne stikelbargen binne tige seldsum, útsein op it [[Kanaaleilannen|Kanaaleilân]] [[Alderney]], dêr't se sa'n 25% fan 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] útmeitsje. De stikelbaarch wikselet syn stikels selden en ûngeregeldwei; trochinoar geane stikels sa'n 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]] mei. Faak hawwe de bisten in karakteristyk patroan yn harren stikels. 
[[File:Braunbrustigel Stacheln 050725.jpg|left|thumb|250px|In close-up fan 'e [[stikel (anatomy)|stikels]] fan in stikelbaarch.]]

Op 'e [[bealch]] hat de de stikelbaarch sêft ljochtbrún [[hier (begroeiïng)|hier]], krekt as op 'e [[kop]] en om 'e lytse [[ear (anatomy)|earkes]] hinne. Om 'e [[eagen]] hinne en op 'e [[snút]] is it hier [[swart]], sadat it suver wat liket as hat it bist in [[masker]] op.

== Biotoop ==
Stikelbargen komme foar yn [[leafwâld|leafbosken]] en fochtige [[greide]]n, en benammen boskrânen binne hja hjit op. Ek komme se foar yn [[dunen]], salang't dy begroeid binne, mar net faak yn [[nullewâld]] of yn [[berchtme|bergen]] boppe de [[beamgrins]]. De stikelbaarch mei ek graach oer [[tunen]] en [[park]]en, dêr't fanwegen [[strewelleguod]], [[hage]]n, [[skud (ôfskutting)|skudden]] en [[skuorke]]s witwat beskutting te finen is, wylst guon minsken se ek noch byfuorje.

==Hâlden en dragen==
Stikelbargen binne [[solitêr]] libjende bisten. Soms kin in pearke in nêst diele, mar dat is mar foar koarte tiid. As men in groepke stikelbargen sjocht, giet it frijwol altyd om in [[mem]] mei jongen. Stikelbargen hawwe gjin [[territoarium (biology)|territoarium]]. It binne eins [[nachtdier]]en, hoewol't se by 't [[simmer]], as de [[nacht]]en koart binne, ek wol rom foar [[tsjuster]] al op 'e lapen binne. It lûd fan stikelbargen bestiet út snuven by it iten en [[gnoarjen]] as der gefaar driget. Se kinne goed [[klimmen|klimme]] en [[swimme]]. [[Hjerst]]mis, as de [[temperatuer]] sakket en der minder te [[fretten]] is, giet de stikelbaarch yn [[wintersliep]]. Hy leit dêrfoar in nêst oan fan [[gers]] en ôffallen [[blêd (plant)|blêden]]. De measte stikelbargen wikselje [[winter]]deis in pear kear fan nêst. 
[[File:Erinaceus europaeus in Avesta 02.jpg|right|thumb|250px|In [[wyfke]] mei in jong.]]

Yn finzenskip kinne stikelbargen 8–10&amp;nbsp;jier âld wurde, mar yn it wyld bedraacht de [[libbensferwachting]] sa'n 4–6&amp;nbsp;jier. De wichtichste deadsoarsaak is nei alle gedachten [[ferhongering]] ûnder de [[wintersliep]], mar yn [[stêd|stedske]] en heal [[urbanisaasje|ferstedske]] gebieten is dat it [[ferkear]]. As in stikelbaarch him bedrige fielt, rôlet er himsels op ta in bal. Sa'n stikelige bal foarmet in goede beskerming tsjin natuerlike fijannen as de [[foks]] (''Vulpes vulpus''), mar is kânsleas tsjin [[auto's]]. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e stikelbaarch is de [[das]] (''Meles meles''), dy't mei syn [[klau]]wen in stikelbal útteart, sadat er by de kwetsbere [[bealch]] fan 'e stikelbaarch komme kin. Oare gefaren dy't in protte stikelbargen it libben kostje, binne [[fergiftiging]] mei [[ynsektisiden]], [[sleat (wetter)|sleatten]] en oare [[oerflaktewetter]]s mei steile [[wâl]]en (dêr't se net wer út komme kinne, sadat se [[ferdrinking|fersûpe]]) en deameand wurde troch [[meanmasine]]s.
[[File:Hedgehog in its nest in Tuntorp.jpg|left|thumb|250px|In stikelbaarch dy't him [[hjerst]]mis yn syn nêst weromlutsen hat.]]

Fan 'e [[sintúch|sintugen]] fan 'e stikelbaarch binne benammen it [[gehoar]] en de [[rooksin]] tige skerp. Unbekende stoffen of nije [[rook|geurkes]] ûndersiket de stikelbaarch mei it saneamde [[orgaan fan Jacobson]], dat ek by [[slangen]] en [[hagedissen]] tige goed ûntwikkele is. Dat is in ekstra sintúch dat tusken it [[ferwulft (anatomy)|ferwulft]] en de [[noasholte]] yn leit. Yn spesjale sellen wurde [[azem]] en [[flibe]] op nije geur- en [[smaak]]prikels ûndersocht. Earst beknaacht of berûkt de stikelbaarch de nije stof mei grutte oandacht, dan produsearret er in hiel soad flibe. As er ienris de síntúchlike ûnderfining ferwurke hat, spuit er de flibe op syn rêch wylst er him yn de frjemdste bochten wringt. It orgaan is no wer skjin en klear foar nije prikels. It himsels 'beflybkjen' is spitigernôch yn in soad gefallen mei in symptoom fan [[rabiës]] (hûnsdûmens) betize, wylst stikelbargen no krekt net folle lêst hawwe fan dy gefaarlike en [[besmetlike sykte|besmetlike]] [[sykte]].

Nei't er út 'e wintersliep wekker wurden is, begjint foar de stikelbaarch yn [[maaie]] of [[juny]] de [[peartiid]]. It [[djoeien]] is in langduorjend [[leafde]]sspul, wêrby't de bisten hoeden te wurk geane. It mantsje en it wyfke draaie dêrby as in karûssel efterinoar oan. De [[draachtiid]] duorret by de stikelbaarch 31–35&amp;nbsp;[[dagen]]. In smeet bestiet trochinoar út 3–6&amp;nbsp;jongen, al binne smeten fan 2–10&amp;nbsp;jongen mooglik. Der binne ien of twa fan sokke smeten yn it [[jier]]. De jongen komme foar it meastepart [[kealens|keal]] en ek [[dôvens|dôf]] en [[blinens|blyn]] te wrâld, mar hawwe al wol (sêfte) stikels. De jongen wurde [[berne]] yn in nêst fan gers en blêden; soms wurde ferlitten [[wylde knyn|kninehoalen]] brûkt. [[Sûgjen]] en [[opfieding|grutbringen]] wurdt troch it wyfke allinnich dien. De jongen kinne harren al nei 11&amp;nbsp;dagen oprôlje, en nei 22&amp;nbsp;dagen ferlitte se foar it earst it nêst. Mei likernôch 4–6&amp;nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]], wêrnei't de mem harren ferstjit en se fierders harsels rêde kinne moatte. 
[[File:Baby Erinaceus europaeus (1).jpg|right|thumb|230px|In stikelbargejong fan ien dei âld.]]

==Fretten==
It fretten fan 'e stikelbaarch bestiet út [[slak]]ken, [[wjirm]]s en [[ynsekten]] lykas [[krobben]] en [[rûpen]]; se binne dêrmei nuttige helpers yn 'e bestriding fan [[ûngedierte|natuerlik ûnrant]]. Ek frette se [[eamels]], [[sprinkhoannen]], [[imerkes]], [[bijen]], [[meepsen]], [[flinters]], [[motten]], [[earkrûpers]], [[kakkerlakken]] en [[spinnen]], en in inkele kear gripe se lytse [[wringedieren]] lykas [[kikkert]]s, [[hagedissen]] of jonge [[kjifdieren]]. Ek [[aai|fûgelaaien]] en [[ies (kadaver)|ies]] ite se inkeld wol, krekt as [[frucht (plant)|fruchten]] en [[poddestuollen]]. Bewearings dat se ek [[slangen]] deameitsje kinne, binne nea bewiisd. Trochinoar meitsje se sa'n 70&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] fretten deis lytsman.
[[File:- Erinaceus europaeus -.jpg|left|250px|thumb|In stikelbaarch op it asfalt. Elts jier wurde withoefolle stikelbargen deariden yn it [[ferkear]].]]

==Status==
De stikelbaarch hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. 

Neffens [[byleauwe]] en [[folkloare]] stelle stikelbargen wol [[apel]]s op harren rêch en drinke [[molke]] út 'e [[jaar|jaren]] fan [[kij]]. Dêrom waard de stikelbaarch eartiids bestriden. Minsken hawwe komselden stikelbargen iten, mar yn it [[Dútsk]] hawwe [[Roma (folk)|sigeuners]] de bynamme fan &quot;Igelfresser&quot; krigen om't se de gewoante (hân) hawwe soene en rôlje stikelbargen yn klaai om se te [[roasterjen]]. De stikels soene dan yn 'e klaai stykjen bliuwe, sadat it bist sûnder beswier opiten wurde koe. 
[[File:Erinaceus.europaeus.tracks.jpg|right|thumb|250px|Printen fan 'e stikelbaarch.]]

Tsjintwurdich hat dit bist yn [[Nederlân]] en in protte oare lannen yn [[Jeropa]] de status fan beskerme bistesoarte. It [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] en yn finzenskip hâlden fan stikelbargen is ferbean. Foar ferwûne, ferweesde en/of sike stikelbargen kin men de [[diere-ambulânse]] skilje.

==Keppelings om utens==
* [https://waarneming.nl/species/390/maps/ Waarnimmings yn Nederlân op ''Waarneming.nl'']
* [https://www.egelbescherming.nl/ Stifting Stikelbargebeskerming Nederlân]
* [https://www.egelopvang.nl/ Stifting Stikelbarge-opfang Zoetermeer]
* {{Wikiwurdboek|ychelbaarch}}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 19–22.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_hedgehog ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Erinaceus europaeus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Jeraziatyske stikelbaarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]</text>
      <sha1>naka8mgq2p088f9jk4jadwozsmmfa10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Przewalskihynder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28180</id>
    <revision>
      <id>1234344</id>
      <parentid>1173593</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6340" sha1="etgi34kosexuow1qh1cwasohh0hxfsv" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=przewalskihynder
|Ofbyld= [[File:Przewalskis horse 02.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[ûnevenhoevigen]] (''Perissodactyla'')
|Famylje= [[hynste-eftigen]] (''Equidae'')
|Skaai= [[hynders]] (''Equus'')
|Soarte= [[wyld hynder]] (''Equus ferus'')
|Wittenskiplike namme= Equus ferus przewalski
|Beskriuwer, jier= I.S. Poljakov, 1881
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Przewalski's Horse area.png|center|250px]]
}}
It '''przewalskihynder''' of '''Przewalski's hynder''' (''Equus ferus przewalski''), ek wol it '''Dzjûngaarske hynder''', is in seldsume wylde [[ûndersoarte]] fan it [[hynder]], dy’t yn [[1969]] foar it lêst yn it wyld sjoen is yn [[Mongoalje]]. Sûnt de 1990-er jierren is it yn it wyld reyntrodusearre. It przewalskihynder wie nei alle gedachten de hynstesoarte dêr’t de [[Mongoalen|Mongoalske]] [[kriger]]s fan [[Dzjengis Kaan]] op riden. De Mongoalske namme foar it ras is ''takhi'', útsprutsen as &quot;tech&quot;.

== Namme ==
Yn [[1881]] waard it przewalskihynder ûntdutsen troch [[Nikolaj Przewalski]]. It krige syn namme. I.S. Poljakov konkludearre dat dit hynder in wylde hynstesoart wie, hy joech it de offisjele wittenskiplike namme Equus przewalski (Poljakov 1881). Hjoed-de-dei is de offisjele namme ''Equus ferus przewalski'' (Poljakov 1881), mei't it no beskôge wurdt as in [[ûndersoarte]] fan it [[wylde hynder]] (''Equus ferus'') en net as in soarte op himsels.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Equus przewalskii Parc du Thot 01 2006-07-18.jpg|thumb|left|250px|''Przewalskyhynder.'']]

It Przewalskihynder hat koartere skonken as oare hynders. Trochstrings is de hichte 1.32 meter, de lingte 2.01 meter mei in 90 sintimeter lange sturt. Se hawwe in gewicht fan likernôch 300 kilo.

De kleur is wat bêzje brún, wat donkerder op de rêch en gieler nei de búk ta. Troch it jier hinne feroaret de kleur wat. Simmerdeis is de kleur in stik ljochter as winterdeis. De manen fan it hynder steane rjocht oerein.

== Gedrach ==
Yn it wyld libje de Przewalskihynders yn sosjale groepen mei in dominante hynst, in dominante merje, oare merjes en de neikommelingen. Alle groepen hawwe in eigen gebiet, yn it gebiet rint it keppel sa’n 5 oant 10 kilometer deis. Der wurdt in protte iten en dronken. Yn de nacht komt it keppel byinoar en wurdt der sa’n fjouwer oeren sliept. Keppels komme wolris byelkoar yn it gebiet, faak bard dit sûnder problemen omdat de hynsten de merjes mear beskermje as it gebiet.

Hynsten sette it gebiet fan de keppel út troch it markearen fan de úteinen. Dat bard troch [[dong]] út te lizzen om in beskate ôfstân. As in merje mige moat docht in hynst dat faak ek op itselde plak, sa lit hy sjen dat de merje by syn keppel is.

== Populaasje ==
De wrâld populaasje fan it Przewalskihynder bestiet út allegear neikommelingen fan 9 fan de 31 hynders dy’t yn [[1945]] yn finzenskip sieten. Dizze njoggen wienen wer neikommelingen fan likernôch 15 hynders dy’t om [[1900]] hinne finzene binne. 

Yn it wyld libje der op it stuit sa’n 250 fan Przewalskyhynders. Yn totaal wurdt rûsd (2005) dat der 1.500 Przewalskihynders binne op it stuit.

== Skiednis ==
Yn de [[15e iuw]], [[Johann Schiltberger]] dokumintearre as ien fan de earste [[Jeropa|Jeropeanen]] it hynder yn it deiboek fan syn trip nei Mongoalje as finzene fan de Mongoal [[Khan]]. It hynder is neamd nei de [[Ruslân|Russyske]] koalenel Nikolai Przewalsky ([[1839]]-[[1888]]). Hy beskreaun it hynder yn [[1881]], nei dat der op ekspedysje gien wie om it hynder op te sykjen. 
[[Ofbyld:Equus przewalskii Le Villaret 02 2006-07-20.jpg|thumb|right|250px|''Przewalskyhynders oan it weidzje.'']]

In protte hynders binne om 1900 hinne troch [[Carl Hagenbeck]] finzen nommen en yn [[bistetún]]en belâne.

It Przewalskihynder as wylde soart is yn de jierren ’60 fan de [[20e iuw]] útstoarn. It lêste keppel is yn [[1967]] sjoen en it lêste yndividuele hynder yn [[1969]]. Ekspedysjes nei it hynder slaggen der net yn it Przewalskihynder yn it wyld te fine. It hat dêrnei foar safier bekend mear as 30 jier útstoarn west yn it wyld.

Nei [[1945]] wienen der noch twa populaasjes oer, yn de bistetúnen fan [[Múnchen]] en [[Praach]]. In wichtige groep hynders yn [[Askania-Nova]] is troch [[Dútslân|Dútske]] soldaten ôfmakke en in groep yn de [[Feriene Steaten]] wie útstoarn.

[[Ofbyld:PrezHorseHustai.jpg|thumb|left|250px|''In keppel Przewalskyhynders yn it Hustain Nuruu Nasjonaal Park fan Mongoalje (2006).'']]

Omdat om 1900 hinne in stik as wat fôlen finzene naam wienen wêrmei fierder fokt wie, wienen der yn bistetúnen genôch bisten om it tal hynders grutter te meitsjen. De basis fan alle libben Przewalskihynders is werom te fieren op 15 hynders.

As ynteelt safolle ûnderdiel útmakket fan in soart, dan moat der mei in stamboek rêd in grut tal bisten fokt wurde wêrnei it mooglik wurdt om bisten fierder út te selektearjen.

Yn [[1977]] wienen der oer de wrâld 300 Przewalskihynders. Der waard in stamboek oprjochte en ferskate bloedlinen waarden byinoar brocht. It resultaat wie sûnere fôlen. Yn [[1997]] wienen der alwer sa'n 1.500 Przewalskihynders. Bisten út Jeropeeske bistetúnen binne yn ûnder oare it [[Natuerpark Lelystêd]] útset. In oare reservaat foar dit doel wie de [[Ooijpolder]] yn Dútslân. Fan hjirút binne de Przewalskihynders wer op ‘e nij útset yn Mongoalje.

Yn [[1990]] is begûn mei it wer útsetten fan de hynders yn it Hustain Nuruu Nasjonaal Park. Om de 2 jier waarden der 16 hynders frijlitten op it 60.000 hektare grutte gebiet.

Yn de tige swiere winter fan [[2001]] op [[2002]] binne der 20 fan de 60 hynders omkaan. Yn [[juny]] 2002 is der opnij in groep fan 14 hynders frijlitten yn it gebiet.

Tsjintwurdich wurd it hynder net mear as ''útstoarn yn it wyld'' beskôge mar as ''bedrige'' bistesoart.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.treemail.nl/takh/index.htm Webstee fan de Stifting foar it Behâld en Beskerming fan de Przewalskihynders.]

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Hynsteras]]
[[Kategory:Hynste-eftige]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Domestisearre bisteras út Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]</text>
      <sha1>etgi34kosexuow1qh1cwasohh0hxfsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stienmurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31904</id>
    <revision>
      <id>1234254</id>
      <parentid>1207144</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15891" sha1="12kaxwi5oyzb8phbv5wd79mt5xuxewz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=stienmurd
|Ofbyld= [[Ofbyld:Kuna domowa, kamionka (Martes foina).JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') 
|Wittenskiplike namme= Martes foina 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Beech Marten area.png|center|250px]]
}}
De '''stienmurd''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes foina''), ek wol bekend ûnder de [[hollanisme|hollanistyke]] [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsje]] &quot;stienmarter&quot;, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]]. Dit bist is lânseigen yn it meastepart fan [[Jeropa]] en grutte dielen fan [[Aazje]], en komt ek yn [[Fryslân]] foar. De stienmurd is in middelgrut [[rôfdier]] dat fral yn [[leafwâld]] en tusken [[rots]]en libbet. It is in [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]] (by [[skimer]] en [[nachtdier|nacht aktyf]]) bist, dat it grutste part fan syn bestean [[solitêr]] trochbringt. De stienmurd moat net betize wurde mei de nau besibbe [[beamotter]] (''Martes martes''), dêr't er in protte op liket. De [[IUCN]] klassifisearret de stienmurd as net bedrige.

==Fersprieding==
De stienmurd komt yn hast hiele [[Jeropa]] foar, útsein [[Yslân]], de [[Britske Eilannen]],  it [[Skandinavysk Skiereilân]], [[Finlân]], it grutste part fan [[Estlân]], noardlik en sintraal [[Ruslân]] en de measte [[eilannen]] yn 'e [[Middellânske See]]. Wol besteane der [[populaasje (biology)|populaasjes]] stienmurden op [[Korsika]], de [[Baleären]] en de [[Grikelân|Grykske]] eilannen [[Kreta]], [[Roados]] en [[Korfû (eilân)|Korfû]]. Bûten Jeropa is dit bist lânseigen yn grutte parten fan [[Lyts-Aazje]], westlik [[Syrje]], [[Libanon]] en [[Israel]] (útsein de [[Negevwoastyn]]), en fierders yn parten fan [[Irak]], [[Iraan]], [[Sintraal-Aazje]], [[Afganistan]], [[Pakistan]], de [[Himalaya]], [[Sina]], [[Mongoalje]] en it [[Altaiberchtme]] yn súdlik [[Sibearje]]. Yn [[2016]] waard fêststeld dat de stienmurd ek yn it noarden fan [[Birma]] foarkomt. 
[[File:Steinmarder (cropped).jpg|180px|thumb|left|In stienmurd.]]

As [[eksoat]] is de stienmurd troch de [[minske]] yntrodusearre yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Wisconsin]], yn 't bysûnder yn 'e kriten om 'e [[stêdekloft]] fan [[Milwaukee]] hinne, yn 'e heger leine gebieten yn it [[Steatswâld Kettle Moraine]] en de deunby leine [[bosk]]en fan 'e [[county (Feriene Steaten)|countys]] [[Walworth County (Wisconsin)|Walworth]], [[Racine County (Wisconsin)|Racine]], [[Waukesha County (Wisconsin)|Waukesha]] en wierskynlik ek [[Jefferson County (Wisconsin)|Jefferson]]. Dizze populaasje stammet nei alle gedachten ôf fan guon eksimplatern dy't yn 'e [[1940-er jierren]] ûntsnapten út in [[pelsfokkerij]] yn [[Burlington (Wiskonsin)|Burlington]]. Inkele oare eksimparen ûntkamen (of waarden loslitten) yn [[1972]].

==Uterlike skaaimerken==
De kop-romplingte fan in [[folwoeksen]] stienmurd is trochinoar 37–52&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte 20–30&amp;nbsp;sm. De skofthichte bedraacht likernôch 12&amp;nbsp;sm, en it gewicht leit om 'e 0,7–2,1&amp;nbsp;[[kg]] hinne. Stienmurden fertoane in beskate foarm fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje]]s dúdlik grutter en swierder binne as [[wyfke]]s.

De stienmurd hat in [[brune]] [[pels]] mei in [[wite]] oant [[krêmkleur]]ige [[bef (pels)|bef]] op 'e [[kiel]]. In dûnkere streek spjaltet dy bef midstwa. By de [[Kreta|Kretinzyske]] [[ûndersoarte]] sit der mar in lyts [[griis]] plakje op 'e kiel. Troch syn bef kin de stienmurd ûnderskaat wurde fan 'e nau besibbe [[beamotter]] (''Martes martes''), dy't krekt sa'n soarte plak op 'e strôt hat, mar dan net wyt fan [[kleur]], mar [[giel]]ich oant [[oranje]]. Oare ferskillen binne de minder [[hier (begroeiïng)|behierre]] [[soal (anatomy)|fuotsoallen]], de smellere [[ear (anatomy)|earen]] en de bredere, koartere [[snút]] fan 'e stienmurd. Boppedat is de stienmurd in stik lûdroftiger as de stikeme beamotter.

==Biotoop==
Stienmurden libje benammen yn [[leafwâld]]en, oan [[wâldsigge]]n en op iepen [[rots]][[heuvel]]s. Yn 'e [[Alpen]] kinne se fier boppe de [[beamgrins]] foarkomme, oant op in hichte fan likernôch 2.400&amp;nbsp;[[meter|m]]. Dit bist is in [[opportunisme|opportunist]] dy't him maklik oanpast oan 'e omstannichheden. Yn tichter befolke streken hâldt er dan ek almar tichter by de [[minske]] ta, yn 'e omkriten fan [[doarp]]en en [[pleats]]en. 

==Hâlden en dragen==
De stienmurd libbet meastentiids in [[solitêr]] bestean, al jaget er yn troch [[minske]]n bewenne gebiet inkeld wol yn lytse groepkes fan 4–5&amp;nbsp;eksimplaren. Sokke troepsgenoaten hawwe in behindiger [[territoarium (biology)|territoarium]] as foar stienmurden wenst is. Normaal beslacht in territoarium, ôfhinklik fan it [[lânskip]]stype, 50–700&amp;nbsp;[[hektare|ha]]. Stienmurden binne [[skimer|krepuskulêr]] en [[nacht|nokturnaal]], wat sizze wol dat se yn 'e [[jûnsskimer]] en by de [[moarnsdage]], resp. [[nachtdier|nachts aktyf]] binne. Ien eksimplaar kin 10–15&amp;nbsp;[[km]] yn ien [[nacht]] ôflizze, al komt er yn trochsneed net fierder as sa'n 5&amp;nbsp;km foar [[mantsje]]s en 3&amp;nbsp;km foar [[wyfke]]s.
[[File:Martes foina litter 7.jpg|thumb|right|250px|In nêst stienmurdejongen.]]

Oars as de nau besibbe [[beamotter]] (''Martes martes'') lit de stienmurd him net ôfskrikke troch de oanwêzigens fan [[minske]]n. Stienmurden komme sadwaande rûnom foar yn tichtbefolke gebieten, al wurde se net faak waarnommen om't se inkeld by [[skimer]] en [[tsjuster]] op 'en paad binne. It komt sels wol foar dat se yn bewenne [[huzen]] ynbrekke en harsels nei wenjen sette op [[souder]]s, yn [[stâl]]en, [[skuorre]]n of [[hok]]ken en sels wol yn [[auto's]], ûnder de [[motorkape]]. Dêrby kinne se gâns skea oanrjochtsje, sadat se gauris as in [[pleachdier]] sjoen wurde troch harren minsklike gasthearen. By de minsklike bewenning wei libje stienmurden yn natuerlike spjalten yn [[rots]]en of yn holten yn [[beam]]men, soms wol 9&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de grûn (mei't se earsten klimmers binne). Bytiden grave stienmurden ek wol in [[hoale]] yn 'e grûn.

De [[peartiid]] falt yn 'e [[simmer]], fan [[juny]] oant [[augustus]]. De eigentlike [[draachtiid]] duorret mar in [[moanne (tiid)|moanne]], mar troch in [[ferlinge draachtiid]] fan hast 8&amp;nbsp;moanne wurde de jongen pas yn [[maart]] of [[april]] fan it foljende jier smiten. De stienmurd kriget meastentiids 3–4&amp;nbsp;jongen, mar 1–8&amp;nbsp;jongen yn in smeet is ek mooglik. Stienmurdejongen binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]]. It wyfke fersoarget harren allinnich; it mantsje lit him net wer sjen. Mei 8&amp;nbsp;[[wike]]n wurde de jongen [[ôfwûn]], en mei 8–10&amp;nbsp;wiken ferlitte se it nêst. Stienmurden binne nei 1–2&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Se wurde yn finzenskip oant 18&amp;nbsp;jier âld, mar helje yn it wyld op syn heechsten 10&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
De stienmurd is meast in [[karnivoar|fleisiter]]. [[Mûzen]], [[rotten]], [[wrotmûzen]], [[iikhoarntsjes]], [[wylde knyn|kninejongen]], [[kikkerts]], [[hagedissen]], [[ynsekten]] en [[wjirms]] steane by him op it menu. Ek fret er wol [[frucht (plant)|boskfruchten]], [[fûgels]] en [[aai]]en. Oars as de measte oare [[rôfdier]]en fret de stienmurd, fral [[winter]]deis, ek wol [[pipermûzen]]. Yn guon dielen fan syn [[ferspriedingsgebiet]] fret er benammentlik [[frucht (plant)|fruchten]], [[ynsekten]] en [[ies (kadaver)|ies]]. De stienmurd hat der ek gjin muoite mei om [[hin]]nen en oar [[plomfee]] binnen koarte tiid út harren hokken en lopen te jeien en lytsman te meitsjen, ta [[argewaasje]] fan (hobby)plomfeehâlders. In bút fan 5–10&amp;nbsp;hinnen op ien nacht is net ûngewoan. By wize fan it oanlizzen fan foarrieden kinne stienmurden neitiid de [[kadaver]]s fan harren slachtoffers nei de meast ûnmooglike plakken slepe, lykas op [[dak]]ken en oer [[stek]]ken.

==Status==
De stienmurd hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, wat sizze wol dat der foar dit bist wrâldwiid gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Yn [[Nederlân]] en [[Belgje]] is er [[wet]]lik beskerme, mar yn in protte oare [[lannen en territoaria]], wêrûnder [[Dútslân]] en [[Denemark]], mei er noch wol [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde. Sûnt er syn beskerme status krigen hat, is de [[populaasje (biology)|populaasje]] stienmurden yn Nederlân in bytsje groeid, wat fral te tankjen is oan 'e fergrutting fan syn areaal troch it ynstellen fan [[ekologyske ferbiningssône]]s. 

Yn [[Fryslân]] joegen de troch de [[boerepartij]] [[BBB]] behearske [[Deputearre Steaten fan Fryslân|Deputearre Steaten]] fan [[2022]] ôf [[fergunning]]s út ta it fangen en ôfsjitten stienmurden, nettsjinsteande de beskerme status fan dit bist. It doel dêrfan wie om [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan bedrige [[greidefûgel]]s, lykas de [[skries]] (''Limosa limosa''), te beskermjen tsjin [[predaasje]]. Tusken [[desimber]] en [[juny]] fan [[2022]]-[[2023]] waarden yn dit ramt 152 stienmurden deade, en yn deselde perioade yn [[2023]]-[[2024]] en [[2024]]-[[2025]] wiene dat 198, resp. 200 eksimplaren. Yn [[oktober]] [[2025]] lei de [[rjochtbank]] yn [[Grins (stêd)|Grins]] it near op dy praktyk om't de [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] fan in beskerme bistesoarte in uterste rêdmiddel wêze moast en de provinsje lang net genôch dien hie om skriezen en oare greidefûgels te beskermjen troch in gaadlik leefgebiet te kreëarjen (bgl. troch ferheging fan 'e [[grûnwetter]]stân). De [[rjochtsaak]] oer dizze kwestje wie oanspand troch de [[Stichting Animal Rights]], [[Fauna4Life]], de [[Marterstichting]] en de [[Faunabeskerming]].&lt;ref&gt;{{Aut|Boer, Jantien de}}, ''Rechter maakt korte metten met Friese steenmarterjacht'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 10 oktober 2025, s. 21.&lt;/ref&gt;
[[File:Gressoney-Saint-Jean-Museo-IMG 1815.JPG|thumb|right|250px|In [[taksidermy|opsette]] stienmurd.]]

In soad minsken kleie lykwols stien en bien, mei't de stienmurd nochal wat skea oanrjochtet. Benammen ûnder de [[motorkape]] fan in [[auto]] kin er in ferskuorrend soad ferrinnewearje oan [[snoer (elektrisiteit)|betriedding]] en [[isolaasjeateriaal]]. De dieders binne fral jonge bisten, dy't de betriedding trochbite om 'e ytberens derfan út te probearjen. Faak binne dêrby auto's fan [[Japan|Japanske]] makkelei it doelwyt, mei't dêryn [[bûzjy]]keabels brûkt wurde dêr't [[fiskoalje]] yn ferwurke sit. [[Folwoeksen]] bisten witte ornaris better en litte de triedden gewurde. Behalven oer skea kleie in protte lju ek oer [[stankoerlêst|stank]]- en [[lûdsoerlêst|lawaai-oerlêst]].

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 11 &lt;small&gt;(stân fan saken fan [[2005]])&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e stienmurd (''Martes foina''):
* de Balkanstienmurd (''M. f. bosniaca'')
* de gewoane of Jeropeeske stienmurd (''M. f. foina'')
* de Ibearyske stienmurd (''M. f.  mediterranea'')
* de Kaukazyske stienmurd (''M. f  nehringi'')
* de Kretinzyske stienmurd (''M. f.  bunites'')
* de Krimstienmurd (''M. f. rosanowi'')
* de Lhasastienmurd (''M. f. toufoeus'')
* de Rodinzyske stienmurd (''M. f. milleri'')
* de Sintraalaziatyske stienmurd (''M. f. intermedia'')
* de Syryske stienmurd (''M. f. Syriaca'')
* de Tibetaanske stienmurd (''M. f. kozlovi'')

==Keppeling om utens==
* [http://www.natuurinformatie.nl/ndb.wnf/natuurdatabase.nl/i000306.html/ Beskriuwing fan natoerynformaasje oangeande de stienmurd]
* [http://www.noorderbreedte.nl/?artikel=104/ Emoasjes oangeande de stienmurd yn Noard-Nederlân]
* [http://users.skynet.be/zoekheteensop/steenmarter.htm/ Ynformaasje oer de stienmurd]
* [http://www.waarneming.nl/ Waarnimmings fan 'e stienmurd kinne melden wurde op dizze webside]
* [http://www.waarneming.nl/soort.php?id=421&amp;wno_datum_van=&amp;wno_datum_tm=&amp;tab=kaart/ Kaart fan Nederlân mei waarnimmings fan 'e stienmurd]
* [http://www.wbesusterengraetheide.nl/Steenmarter/Steenmarter.htm/ Wiidweidige beskriuwing fan 'e stienmurd]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 174–177.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Beech_marten ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Martes foina}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>12kaxwi5oyzb8phbv5wd79mt5xuxewz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hulst (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33544</id>
    <revision>
      <id>1234150</id>
      <parentid>1124478</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T20:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1234150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9572" sha1="1ma0nynvrxwxogvn0vm5vl7nz0yvdb0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Hulst
| ôfbylding   = Raadhuis Hulst.jpg
| ôfbyldingstekst = Riedshûs fan Hulst
| flagge      = Hulst vlag.svg
| wapen       = Coat of arms of Hulst.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]]
| ynwennertal = 10.870 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/hulst/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 33,75 km², wêrfan wetter: 0,91 km²
| befolkingstichtens = 330,4 ynw./km²
| hichte      = 2 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4561
| netnûmer    = 0114
| webside     = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 17 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 3 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = Hulst-centrum-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst99 = Hulst-Sintrum.
}}
'''Hulst''' is in [[fêstingstêd]] yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]] en it haadplak fan 'e gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. De stêd hat 10.870 ynwenners (2026) en is dêrmei it fyfte plak fan Seelân.

== Skiednis ==
Hulst ûntstie yn 'e 11e iuw en krige yn 1180 stedsrjochten fan Filips fan de Elzas. Troch de haven en de [[sâltwinning út moar]] waard it in wichtige hannelsstêd. It âldste stedssegel út 1226 toant [[Willibrord|Sint-Willibrord]]; letter waard dit in klimmende liuw.
[[Ofbyld:De verovering van de stad Hulst op de Spanjaarden, 5 november 1645 Rijksmuseum SK-A-251.jpeg|thumb|left|De oermastering fan Hulst op 'e Spanjerds op 5 novimber 1645 (Ryksmuseum).]]
Yn 1452 waard de stêd hast folslein ferneatige troch de Gintske Opstân, folge troch nije plonderingen yn 1485 en 1491. Doe't it gebiet om Hulst yn 1585 ûnder wetter set waard, ûntstie it Hellegat en dêrmei de nije haven. Hulst wie in strategyske festing dy't tusken de Spaanske en [[Steatsen|Steatske]] partijen wiksele; mar yn 1645 kaam de stêd definityf yn Steatske hannen. Mei it ferbod op hannel op 'e Westerschelde ferlear Hulst syn betsjutting as hannelsstêd.

Yn 'e 18e iuw waard de stêd ferskate kearen troch Frânske troepen beset. Yn 1795 waard de haven opheft: it Hellegat wie fersâne en wat der noch oer wie waard ynpoldere. Yn 1816 waard ek de fêsting opheft. Nei de Belgyske Unôfhinklikheid (1830) wie Hulst foar in lyts skoft yn Belgyske hannen, mar it bleau by Nederlân.

Yn 1845 kocht de stêd de festingwerken, dy't dêrtroch goed bewarre bleaun binne. Nei 1860 wreide de bebouwing him stadichoan bûten de fêsting út, mar earst sûnt 1920 wiene der foar it earst útwreidingsplannen bûten de fêstinggurdle. 

Op 20 septimber 1944 waard Hulst befrijd troch Poalske troepen, wêrby't de Sint-Willibrordusbasilyk skea oprûn en de spits ferlear. Dy waard letter troch in betonnen spits ferfongen. Sûnt 1970 en 2003 is de gemeente troch weryndielings sterk groeid.

== Festingwurken fan Hulst ==
De bolwurken stamme út de Tachtichjierrige Kriich en wurde omfieme troch in grêft. De fêsting is in geef foarbyld fan it saneamde Aldnederlânske fêstingstelsel. De wâlen binne net oeral like heech; sa binne se yn it suden acht meter heech en yn it noarden tsien meter. Yn it suden leit in dûbele grêft. De fêsting hie fiif poarten, fjouwer ravelinen (wêrfan't noch mar ien oer is), njoggen bolwurken en in stêdsmûne.

Hjoed-de-dei binne der noch trije stêdspoarten:

* De Dûbele Poarte (''Dobbele Poort''): út 1620, ferdûbele yn 'e jierren 1930 fan 'e 20e iuw.
* Gintske Poarte (''Gentse Poort''): boud yn 1720, draacht it wapen fan 'e Generaliteit.
* Baginepoarte of (''Graauwse Poort''): stifte yn 1704 troch Benjamin de Beaufort.

De Keldermanspoarte, ek wol ''Bollewerck Poorte'' en ''Dobbele Poort'' neamd (net te betiizgjen mei de oare Dûbele Poarte), wie sawol in lân- as in wetterpoarte.  Yn 'e Tachtichjierrige Kriich waard dizze ferneatige en yn 1952 troch P.J. Brand wer opgroeven.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Poarten fan Hulst.&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Overzicht Dubbele Poort - Hulst - 20378132 - RCE.jpg|Dûbele Poarte.
Overzicht Gentse Poort - Hulst - 20378131 - RCE.jpg|Gintske Poarte.
Overzicht Bagijnepoort of Grauwe Poort - Hulst - 20378134 - RCE.jpg|Bagine Poarte.
Overzicht Bollewerckpoort of Keldermanspoort - Hulst - 20378130 - RCE.jpg|Keldermanspoarte.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Oare monuminten ==
De stêd Hulst sels is in beskerme stedsgesicht en dêrmei ien fan 'e sântjin beskerme steds- en doarpsgesichten yn Seelân. De stêd telt 68 [[ryksmonumint]]en.
[[Ofbyld:St. Willibrord Hulst 02.jpg|thumb|thumb|260px|Sint-Willibrordusbasilyk.]]
* De Sint-Willibrordusbasilyk waard yn 'e 15e iuw boud, mar yn 1535 foltôge. By de ynname fan Hulst troch de Steatsen yn 1645 waard de tsjerke [[Protestantisme|protestantsk]]. Sûnt de [[Frânske tiid]] waard de tsjerke dield mei de [[Roomsk-katolike Tsjerke|roomsk-katoliken]]. Sûnt 1930 is it wer in roomsk-katolike tsjerke en krige it de status fan [[Basilica minor|basilyk]]. De betonnen spits waard yn 'e jierren 1950 set, nei't de âlde spits yn 'e Twadde Wrâldkriich ferneatige waard.
* De Protestantske tsjerke (Houtmarkt 11) waard yn 1930 yn gebrûk nommen. Se ferfong de Willibrordusbasilyk, dy't weromgie nei de katoliken en dielen fan it ynterieur fan 'e doetiidske basilyk, lykas de 17e-iuwske [[kânsel]], de [[hearebank]], de kroanluchters en de koarstekken, ferfearen mei. It oargel stamt út 1971 en waard boud troch de firma Fama &amp; Raadgever. It is in bakstiennen gebou yn [[Ekspresjonisme|ekspresjonistyske]] styl, mei in slanke [[sealtek]]toer, ûntwurpen troch A.P. Wisse.
[[Ofbyld:Overzicht voorgevel en rechter zijgevel met trapgevel - Hulst - 20353273 - RCE.jpg|thumb|thumb|260px|Refugium Ten Duinen]]
* It Refugium Ten Duinen (Steenstraat 28) wie it refugyhûs fan 'e Abdij Us-Leaffrouwe Ten Duinen ([[Koksijde]], [[Belgje]]). It waard yn 'e twadde helte fan 'e 16e iuw boud en ferfong in earder refugyhûs oan 'e Potterstraat. It is in heech, ûnderkelderde hûs. Yn 1645 ferlear it syn religieuze funksje en waard it meastentiids ''Princehof'' neamd. Om 1800 hinne wie der in jeneverstokerij yn ûnderbrocht en fan 1979 oant 2022 waard it gebou brûkt troch de foarrinner fan Museum Hulst. De pleistere gevel waard yn 1860 oanbrocht.
* It Refugyhûs fan Cambron (Steenstraat 14) wie it refugyhûs fan 'e [[Abdij fan Cambron]]. De abdij kocht it gebou yn 1562; dêrfoar hiene se in gebou oan 'e Overdamstraat. Om 1790 hinne krige it gebou de monumintale list om de doar yn [[Loadewyk XVI-styl]].
* It Refugyhûs Baudeloo (Baudeloo 20) wie it refugyhûs fan 'e [[Abdij fan Boudelo]]. It is in L-foarmich gebou mei trepgevels en in achtkantich treptuorke. It waard boud yn it tredde fearn fan 'e 15e iuw.
* It eardere Sint-Elisabethgasthûs (Gentsestraat 18-24) waard yn 'e 16e iuw boud en nei 1645 ta fjouwer wenhûzen ferboud. Letter binne der feroaringen oanbrocht.
* It Stedhûs fan Hulst is boud yn [[Gotyk|goatyske]] styl. Yn it stedhûs binne in soad skilderijen, âlde kaarten en gravueres útstald, wêrûnder in wurk fan Jacob Jordaens.
* It eardere Gûvernemintshûs (Markt 24) is in breed gebou dat foarhinne ''De Rijkenborch'' hiet en oarspronklik boud wie foar it [[kapittel]] fan de Us-Leaffrouwe-tsjerke yn [[Kortrijk]]. Nei 1645 waard it ferboud en residearre de gûverneur, Hendrik van Nassau-Siegen, hjir. Begjin 19e iuw kaam de famylje Seyditz dêr wenjen en waard it hûs yn 1840 feroare. Yn 1973 waard it in bankgebou en yn 1990 folge in restauraasje. De ûnderkeldering en de trepgevels dogge noch tinken oan 'e midsiuwske oarsprong.
* It Lânshûs (Steenstraat 36) wie oarspronklik it ''Landthuys'' fan it Hulster Ambacht, boud yn 1576, mar ferneatige yn 1596. Yn 1655 waard in nij lânshûs boud. Om 1730 hinne waard it ferboud yn Loadewyk XIV-styl. Yn 'e Frânske tiid waarden de wapens fan it ambacht en de Generaliteit boppe de yngong fuortkapt. It gebou wie dêrnei as kantongerjocht yn gebrûk en hie ek in kasjot. Yn 1977-1978 waard it hûs restaurearre. Sûnt 2022 is Museum Hulst deryn fêstige.
* Hulst besit in oantal ynteressante wenhûzen. In soad dêrfan binne letter ferboud, mar benammen it hûs oan 'e Steenstraat 3 (1640) toant noch in trepgevel fan natuerstien en in gevelstien mei in mûne.
* De Stedspompe is in hurdstiennen pompe út de 18e iuw.
[[Ofbyld:De Stadsmolen, Hulst 03.jpg|thumb|260px|Stedsmûne.]]
* De Stedsmûne is in rûne stiennen [[stellingmûne]] út 1792.
* It Reynaertmonumint by de Gintske Poarte waard yn 1938 makke troch Anton Damen. It is in brûnzen [[foks]] yn [[pylger]]klean dy't de treppen opgiet nei it hôf fan kening Nobel, dy't ôfbylde wurdt op in kalkstiennen plaat. 
* &quot;Als de vos de passie preekt (boer let op uw eenden)&quot; is in humoristyske byldegroep op 'e Markt, wêryn't de foks Reynaerde seis einen tasprekt. De einen binne makke fan swerfstiennen mei in brûnzen kop en poaten. It keunstwurk waard makke troch Chris Ferket.
* De &quot;Pagadders&quot; binne lytse bylden fan Spaanske soldaten dy't ferspraat yn it sintrum opsteld steane.


{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hulst}}
}}
{{GemeenteHulst}}
[[Kategory:Plak yn Hulst]]</text>
      <sha1>1ma0nynvrxwxogvn0vm5vl7nz0yvdb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vogelwaarde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33690</id>
    <revision>
      <id>1234132</id>
      <parentid>1124679</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Vogelwaarde is in doarp, stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1234132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="pw1hpgecgpev6amcjvsn5psq78bwxmk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Vogelwaarde
| ôfbylding   = Noordgevel - Vogelwaarde - 20244741 - RCE.jpg
| ôfbyldingstekst = Sint-Gerulfustsjerke.
| flagge      = Vogelwaarde vlag.svg
| wapen       = Vogelwaarde wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]]
| ynwennertal = 1.767 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/vogelwaarde/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 14,43 km², wêrfan wetter: 0,11 km²
| befolkingstichtens = 123,3 ynw./km²
| hichte      = 2 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4589
| netnûmer    = 0114
| webside     = [https://www.dorpsraadvogelwaarde.nl/ www.dorpsraadvogelwaarde.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 20 | lat_sec = 47 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 31 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Vogelwaarde.svg
| ôfbyldingstekst99 = Vogelwaarde yn 'e gemeente Hulst.
}}
'''Vogelwaarde''' is in doarp yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. Yn 2026 wennen der 1.767 minsken yn Vogelwaarde. De namme Vogelwaarde is ûntliend oan it wetter De Vogel dat tusken Vogelwaarde en [[Hengstdijk]] leit.
 
== Bestjoer ==
Vogelwaarde waard yn [[1936]] de namme fan in nije gemeente yn [[Siuwsk-Flaanderen]] wêryn [[Boschkapelle]], [[Hengstdijk]], [[Ossenisse]] en [[Stoppeldijk]] gearfoege waarden. Yn [[1970]] waarden de kearnen Boschkapelle en Stoppeldijk gearfoege ûnder de namme Vogelwaarde, doe't de gemeente Vogelwaarde opgie yn 'e gemeente [[Hontenisse]]. Yn 2003 waard de gemeente Hontenisse opheft en sûnt makket Vogelwaarde diel út fan de gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. 

== Skiednis ==
Yn 1970 waarden de kearnen Boschkapelle en Stoppeldijk gearfoege ûnder de namme Vogelwaarde. Boschkapelle waard yn 'e 17e iuw stifte yn 'e leechlizzende Stoppeldijkpolder, wêrtroch't it doarp winterdeis oant likernôch 1960 in soad lêst hie fan wetteroerlêst. De tsjerke fan Boschkapelle bestiet al sûnt 1695; de namme fan it doarp ferwiist ek nei in kapel yn it bosk. It tichteby lizzende Stoppeldijk, ek wol Rapenburg neamd, waard yn 1814 it sintrum fan 'e gemeente Stoppeldijk; in eigen tsjerke, skoalle en in gemeentehûs waarden boud. Nei 1970 fusearren de skoallen fan Boschkapelle en Stoppeldijk en stadichoan groeiden beide kearnen oan inoar ta ien doarp.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vogelwaarde}}
}}
{{GemeenteHulst}}
{{Koördinaten|51_19_32_N_3_58_13_E_zoom:14|51° 19' NB, 3° 58' EL}}

[[Kategory:Plak yn Hulst]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1970]]</text>
      <sha1>pw1hpgecgpev6amcjvsn5psq78bwxmk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234157</id>
      <parentid>1234132</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ bytsje oanfolling</comment>
      <origin>1234157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3293" sha1="205hrtpyyrsgbte1jo4j10wmetywfpe" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Vogelwaarde
| ôfbylding   = Noordgevel - Vogelwaarde - 20244741 - RCE.jpg
| ôfbyldingstekst = Sint-Gerulfustsjerke.
| flagge      = Vogelwaarde vlag.svg
| wapen       = Vogelwaarde wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]]
| ynwennertal = 1.767 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/vogelwaarde/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 14,43 km², wêrfan wetter: 0,11 km²
| befolkingstichtens = 123,3 ynw./km²
| hichte      = 2 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4589
| netnûmer    = 0114
| webside     = [https://www.dorpsraadvogelwaarde.nl/ www.dorpsraadvogelwaarde.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 20 | lat_sec = 47 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 31 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Vogelwaarde.svg
| ôfbyldingstekst99 = Vogelwaarde yn 'e gemeente Hulst.
}}
'''Vogelwaarde''' is in doarp yn 'e [[Seelân|Siuwske]] gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. Yn 2026 wennen der 1.767 minsken yn Vogelwaarde. De namme Vogelwaarde is ûntliend oan it wetter De Vogel dat tusken Vogelwaarde en [[Hengstdijk]] leit.
 
== Bestjoer ==
Vogelwaarde waard yn [[1936]] de namme fan in nije gemeente yn [[Siuwsk-Flaanderen]] wêryn [[Boschkapelle]], [[Hengstdijk]], [[Ossenisse]] en [[Stoppeldijk]] gearfoege waarden. Yn [[1970]] waarden de kearnen Boschkapelle en Stoppeldijk gearfoege ûnder de namme Vogelwaarde, doe't de gemeente Vogelwaarde opgie yn 'e gemeente [[Hontenisse]]. Yn 2003 waard de gemeente Hontenisse opheft en sûnt makket Vogelwaarde diel út fan de gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]]. 

== Skiednis ==
Yn 1970 waarden de kearnen Boschkapelle en Stoppeldijk gearfoege ûnder de namme Vogelwaarde. Boschkapelle waard yn 'e 17e iuw stifte yn 'e leechlizzende Stoppeldijkpolder, wêrtroch't it doarp winterdeis oant likernôch 1960 in soad lêst hie fan wetteroerlêst. De tsjerke fan Boschkapelle bestiet al sûnt 1695; de namme fan it doarp ferwiist ek nei in kapel yn it bosk. It tichteby lizzende Stoppeldijk, ek wol Rapenburg neamd, waard yn 1814 it sintrum fan 'e gemeente Stoppeldijk; in eigen tsjerke, skoalle en in gemeentehûs waarden boud. Nei 1970 fusearren de skoallen fan Boschkapelle en Stoppeldijk en stadichoan groeiden beide kearnen oan inoar ta ien doarp.

Op 11 juny 2026 fûn by Vogelwaarde in slim [[ûngelok (aksidint)|ûngelok]] plak, dat wiidweidich lanlik yn it nijs kaam. In te hurd ridende auto fleach út 'e bocht en skepte op in njonken de wei lizzend fytspaad in skoalklasse út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op skoalkamp wie. Trije bern en de direktrise fan 'e skoalle kamen om, wylst ferskate oare skoalbern swierferwûne yn it sikehûs bedarren.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vogelwaarde}}
}}
{{GemeenteHulst}}
{{Koördinaten|51_19_32_N_3_58_13_E_zoom:14|51° 19' NB, 3° 58' EL}}

[[Kategory:Plak yn Hulst]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1970]]</text>
      <sha1>205hrtpyyrsgbte1jo4j10wmetywfpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint Jansteen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33692</id>
    <revision>
      <id>1234133</id>
      <parentid>1124639</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst.</comment>
      <origin>1234133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="ndtke0d8prxml9gnqf74gtt9oz2t2ty" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Sint Jansteen
| ôfbylding   = Overzicht zuidwestgevel met ingebouwde kerktoren - Sint Jansteen - 20353009 - RCE (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst = Sint-Jehannes de Dopertsjerke. 
| flagge      = Flag of Sint Jansteen.svg
| wapen       = Sint Jansteen wapen.svg
| lân         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|20px]] [[Seelân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hulst (gemeente)|Hulst]]
| ynwennertal = 3.168 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;/&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/sint-jansteen/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak     = 4,45 km²
| befolkingstichtens = 711,9 ynw./km²  
| hichte      = 2 m
| koördinaten =
| postkoade   = 4564
| netnûmer    = 0114
| webside     = [https://www.gemeentehulst.nl www.gemeentehulst.nl]
| mapname     = Seelân
| lat_deg = 51 | lat_min = 17 | lat_sec = 21 | lat_dir = N
| lon_deg = 4 | lon_min = 0 | lon_sec = 41 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = Map NL - Hulst - Sint Jansteen.svg
| ôfbyldingstekst99 = Sint Jansteen yn 'e gemeente Hulst.
}}
'''Sint Jansteen''' is in doarp yn 'e gemeente [[Hulst (gemeente)|Hulst]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Seelân]]. It doarp hat 3.168 ynwenners (2026).

== Bestjoer ==
Oant 1 april 1970 wie Sint Jansteen in selsstannige gemeente, wêrta ek de plakken [[Heikant (Seelân)|Heikant]] en [[Absdale]] hearden. It eardere riedshûs oan 'e Haadstrjitte 25 waard om it jier 1790 hinne troch de lêste hear fan Sint Jansteen boud as gerjochtshûs. It wie fersierd mei twa houten bylden: ien fan Frouwe Justitia en ien fan Frouwe Prudentia. Dizze bylden binne no te sjen yn it gemeentehûs fan Hulst.

== Skiednis ==
It doarp ûntstie om 1100 hinne yn 'e hearlikheid 'Inghelosenberghe'. Om 1170 liet Zeger fan Gint hjir in stiennen hûs of kastiel bouwe en stifte er in oan [[Jehannes de Doper]] wijde kapel. De namme 'Sint Jan ten Steene' (Sint Jansteen) ferwiist nei dit kastiel en de kapel.

Nei in rige eigners, wêrûnder de famylje Vilain, kaam de hearlikheid yn 1731 yn hannen fan 'e famylje Van Hogendorp. Willem fan Hogendorp wie de lêste hear; hy liet it gerjochtsgebou bouwe. Yn 1747 waard yn 'e tiid fan 'e [[Eastenrykske Suksesjekriich]] (1740-1748) it doarp troch luitenant-generaal Pieter de la Rocque platbaarnd doe't de Frânske troepen tichterby kamen. Allinnich de tsjerke en in pear hûzen bleaune oerein stean. Mooglik waard doe ek it kastiel ferneatige. De la Rocque waard foar syn dieden feroardiele ta in libbenslange finzenisstraf op [[Slot Loevestein]]. Neitiid waard it doarp op 'e nij opboud. De hearlike rjochten ferdwûnen yn 1795; de gemeente bleau oant 1970 bestean.

=== Kastiel ===
Oer it kastiel fan Sint Jansteen is net in soad bekend. It waard yn 'e 12e iuw boud, mar it is ûndúdlik hoe't it derút sjoen hat. It stie nei alle gedachten yn  it sintrum fan it hjoeddeiske doarp, al binne der ek yn in greide oan 'e Wilhelminastrjitte resten fan in grut bouwurk fûn. It kastiel tsjinne nei alle gedachten as simmerferbliuw foar de ambachtshearen, dy't dêr net it hiele jier wennen. By it platbaarnen fan it doarp yn 1747 rekke ek it hûs fan 'e ambachtshear skansearre, mar it is ûnwis oft it dêrby om it kastiel gie of in oare wente. It wapen fan 'e eardere gemeente Sint Jansteen ferwiist mei in ôfbylding fan in kastiel nei dit histoaryske 'Steen'.

== It besjen wurdich ==
* De Jehannes de Dopertsjerke (Hoofdstraat 4) waard yn 1860 ynwijd en wie in ûntwerp fan arsjitekt P. Soffers. Yn 2018 is it tsjerkegebou ferboud ta in brouwerij.

== Natoer ==
Sint Jansteen leit op 'e oergong fan it seeklaaipoldergebiet nei it heger lizzende Waaslân. Yn 'e omkriten lizze in oantal natoergebieten: 
* beëasten it doarp: de Steense bossen en de Clingse bossen;  
* besuden it doarp: de Wildelandenpolder.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sint Jansteen}}
}}
{{Koördinaten|51_15_48_N_4_3_4_E_zoom:15|51° 15' NB, 4° 3' EL}}
{{GemeenteHulst}}
[[Kategory:Plak yn Hulst]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Seelân]]</text>
      <sha1>ndtke0d8prxml9gnqf74gtt9oz2t2ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wolf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40089</id>
    <revision>
      <id>1234331</id>
      <parentid>1216323</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65748" sha1="9o7kabt58zw2xwmbobmsrixjgp18jcu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=wolf
|Ofbyld= [[File:Eurasian wolf 2.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Wolf howls.ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[hûnen]] (''Canis'') 
|Wittenskiplike namme= Canis lupus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grize wolf (Canis lupus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#202677}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#5B64D2}} histoarysk ferspriedingsgebiet (útstoarn)&lt;/small&gt;
}}
{{Oar|it hûneftige bist|Wolf (betsjuttingsside)}}
De '''wolf''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Canis lupus''), ek wol '''grize wolf''' of '''gewoane wolf''' neamd ta ûnderskie fan oare [[soarte]]n [[hûneftigen]] dy't 'wolf' hjitte, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''). In [[wyfke]] wurdt in '''wolvinne''' neamd. Dit [[bist]] komt foar yn grutte dielen fan [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]], hoewol't syn [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet]] noch folle grutter wie. Op in protte plakken is er troch de [[iuw]]en hinne útrûge troch de [[minske]]. Yn [[Fryslân]] is er yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]] nei in ôfwêzichheid fan trijehûndert jier weromkeard. De wolf is in mânsk [[rôfdier]] en de grutste libbene soarte fan alle hûneftigen. Hy is lykwols nau genôch besibbe oan lytsere soarten út deselde famylje, lykas de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), om mei harren [[fruchtberens|fruchtbere]] [[krusing (fuortplanting)|krusing]]s te produsearjen. Wolven binne behalven [[karnivoar]]en ek sosjale bisten dy't yn [[ridel]]s libje. Se [[jacht (aktiviteit)|jeie]] mei-inoar en kinne dêrtroch [[proai]]en oan dy't folle grutter binne as sysels. Der binne fan 'e wolf mear as tritich wylde [[ûndersoarte]]n. De [[hûn]] (''Canis lupus familiaris'') is de [[domestisearre]] ûndersoarte fan 'e wolf. Ek de [[dingo]] (''Canis lupus dingo''), de ferwyldere hûn fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], is in ûndersoarte fan 'e wolf. De [[IUCN]] klassifisearret de wolf as net bedrige.

==Etymology==
As [[wurd]] komt &quot;wolf&quot; [[etymology]]sk fan it [[Oergermaansk]]e ''*wulfaz'', dat sels wer tebek giet op 'e [[Proto-Yndo-Jeropeesk]]e [[wurdwoartel|woartel]] ''*wĺ̥kʷos''. It soe skoan kinne dat dyselde woartel ek de oarsprong foarmet fan 'e [[Latyn]]ske namme foar it bist, ''lupus'', fia de tuskenfoarm ''*lúkʷos''.
[[File:Canis lupus italicus skeleton (white background).jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in wolf.]]

==Taksonomy==
De wolf (''Canis lupus'') is in [[hûneftige]], dy't heart ta [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte hûnen]] (''Canini'') en dêrbinnen ta de [[ûndertûke]] fan 'e [[wolfeftigen]] (''Canina''). Ta dy groep wurde behalven de wolf ek bgl. de [[sealjakhals]] (''C.&amp;nbsp;mesomelas''), de [[streekte jakhals]] (''C.&amp;nbsp;adustus'') en de [[hyenahûn]] (''C.&amp;nbsp;pictus'') rekkene. Binnen de wolfeftigen heart de wolf mei û.o. de [[Abessynske wolf]] (''C.&amp;nbsp;simensis''), de [[goudjakhals]] (''C.&amp;nbsp;aureus''), de [[prêrjewolf]] (''C.&amp;nbsp;latrans'') en de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[reuzewolf]] (''C.&amp;nbsp;dirus'') ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''). De neiste [[besibskip|sibbe]] fan 'e (grize) wolf is wierskynlik de [[reade wolf]] (''C.&amp;nbsp;rufus''), al binne net alle saakkundigen it dermei iens dat dy in aparte [[soarte]] foarmet. De [[hûn]] (''C.&amp;nbsp;l.&amp;nbsp;familiaris'') en de [[dingo]] (''C.&amp;nbsp;l.&amp;nbsp;dingo'') fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wurde ornaris as [[ûndersoarte]]n fan 'e (grize) wolf beskôge.

De wolf ûntstie likernôch 1,1&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn, doe't er him losmakke fan 'e prêrjewolf (''C. latrans''). De [[ôfstamming]] fan 'e wolf (''Canis lupus''), sa't wy dy hjoed oan 'e dei kenne, fan 'e eardere [[Etruskyske wolf]] (''C.&amp;nbsp;etruscus'') en de [[Mosbachwolf]] (''C.&amp;nbsp;mosbachensis'') is ûnder saakkundigen rûnom akseptearre. [[Genetysk]] ûndersyk hat útwiisd dat de hûn him 20.000 jier lyn fan 'e wylde wolf ôfspjalte.
[[File:Skandinavisk dyrepark.jpg|right|thumb|250px|In wolf yn in [[dieretún]].]]

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De wolf is lânseigen yn it grutste part fan it [[Noardlik Healrûn]], útsein [[Súdeast-Aazje]], [[Midden-Amearika]], it binnenlân fan it [[Arabysk Skiereilân]], de [[Sahara]] yn [[Noard-Afrika]] en [[Afrika]] besuden de Sahara. Troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch de [[minske]] is syn [[ferspriedingsgebiet]] sûnt de [[Midsiuwen]] lykwols gâns beheind. Sa komt er tsjintwurdich yn Noard-Afrika, [[Japan]] en op 'e [[Britske Eilannen]] hielendal net mear foar en hat er in fragmintarysk, fersnipele areaal op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] en op it [[Yndysk subkontinint]]. Op it [[eilân]] [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]] waard de lêste wolf yn [[1684]] deade en op it eilân [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] yn [[1770]]. Yn Japan waard de lêste wolf yn [[1905]] deamakke. Yn Jeropa binne de grutste oaniensletten wengebieten fan 'e wolf te finen yn it [[Skandinavysk Heechlân]] fan [[Sweden]] en [[Noarwegen]], it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], de [[Apeninen]] fan [[Itaalje]] en de bercheftige kriten fan 'e [[Balkan]].

In grut, oaniensletten areaal hat de wolf yn [[Finlân]], it [[Baltikum]], [[Jeropeesk Ruslân]], [[Wyt-Ruslân]], de [[Kaukasus]], [[Sibearje]], [[Sintraal-Aazje]], [[Mongoalje]], [[Koreä]], it noarden, de midden en it westen fan [[Sina]], de [[Himalaya]], [[Iraan]], [[Anatoalje]] en by de kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] lâns. Yn [[Noard-Amearika]] bestiet ek in grut oaniensletten ferspriedingsgebiet, dat [[Alaska]] en it meastepart fan [[Kanada]] en westlik en súdlik [[Grienlân]] omfiemet. Yn Kanada ûntbrekt de wolf inkeld op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], yn it suden fan [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]], yn 'e [[Kanadeeske Kustprovinsjes]] en op it eilân [[Nijfûnlân]].

Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] wie de wolf oant fier yn 'e [[tweintichste iuw]] hielendal útrûge, mar sûnt de [[1990-er jierren]] is er op eigen krêft út Kanada wei weromkeard yn 'e [[Rocky Mountains]] fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Montana]]. Yn 'e oanbuorjende steat [[Idaho]] en yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn [[Wyoming]], en ek yn 'e krite fan 'e [[Grutte Marren]], yn it noarden fan 'e steaten [[Minnesota]], [[Wiskonsin]] en [[Michigan]], is de wolf troch reyntroduksje troch de minske werombrocht. Datselde jildt foar ferskate beskerme [[natoergebiet]]en yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] en teffens yn noardlik [[Meksiko]], dêr't de wolf yn it wyld ek [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie.
[[File:Iberian Wolf 01.jpg|left|thumb|250px|Jongen fan 'e [[Ibearyske wolf]] slikje de [[bek]] fan harren [[mem]] om har te stimulearjen [[fleis]] op te [[koarjen]].]]

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Om [[1800]] hinne kaam de wolf yn [[Nederlân]] noch yn ridlik grutte oantallen foar, mar om't men it bist doedestiden as skealik [[ûngedierte]] seach, waard er geandewei de [[njoggentjinde iuw]] útrûge troch it fieren fan in opsetlike kampanje dêrta. Yn [[1897]] waard foar it lêst in wolf yn Nederlân waarnommen, by [[Heeze]], yn [[Noard-Brabân]], mar dat moat in ienlike swalker west hawwe, mei't der doe al ferskate [[desennia]] lang gjin [[ridel]]s mear yn Nederlân fêstige wiene. It tinken is dat de lêste yn Nederlân fêstige wolf yn [[1869]] deade waard by [[Schinveld]], yn [[Súd-Limburch]].&lt;ref name=&quot;blijvertje&quot;&gt;{{Fuotnoat|——, ''Wolf een blijvertje rond het Drents-Friese Wold'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 15 maaie 2018, s. 21}}&lt;/ref&gt; Ek yn [[Belgje]] wie de wolf tsjin 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Yn [[Noard-Nederlân]] wie dat al folle earder it gefal. De lêste wolf yn 'e provinsje [[Fryslân]] waard yn [[1712]] by [[Wolvegea]] deasketten.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/65118/leste-fryske-wolf-300-jier-lyn ——, ''Lêste Fryske wolf 300 jier lyn'', op: Omrop Fryslân, 29 april 2012.]&lt;/ref&gt; Yn [[1772]] waard yn it súdeasten fan 'e [[Grinzer Ommelannen]] de lêste wolvejacht holden. Yn it oanbuorjende [[East-Fryslân]], yn [[Dútslân]], waard yn [[1738]] yn 'e omkriten fan [[Jever]] foar it lêst in wolf deasketten.&lt;ref&gt;[http://itnijs.nl/2011/08/wolven-togje-op-fryslan-oan/ ——, ''Wolven tsjogge op Fryslân oan'', yn: ''It Nijs'', 25 augustus 2011.]&lt;/ref&gt;

Mear as hûndert jier lang wiene wolven yn 'e [[Benelúks]] inkeld yn [[dieretunen]] te sjen. Tsjin 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] kaam der yn Nederlân in diskusje op gong oer de winsklikheid om 'e wolf te reyntrodusearjen yn 'e frije [[natoer]]. Dat late net ta aksje foar't de wolf oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] op eigen krêft weromkearde troch fersprieding út populaasjes út Dútslân wei. Fan [[2010]] ôf wiene der hieltyd faker meldings fan wolven yn Nederlân. 

Yn [[2011]] waard der mei wissichheid in wolf sjoen by [[Duiven (Gelderlân)|Duiven]], yn [[Gelderlân]].&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/home/wolf-gesignaleerd-bij-tankstation-in-gelderland~aa7cb341/ ——, ''Wolf gesignaleerd bij tankstation in Gelderland'', yn: ''Trouw'', 2 septimber 2011.]&lt;/ref&gt; Yn [[july]] [[2013]] waar by [[Luttelgeest]], yn it [[Suderleech]], in [[kadaver]] fûn wêrfan't [[Naturalis]], it Nederlânsk Sintrum foar Bioferskaat yn [[Leien]], letter fêststelde dat it yndie in wolf wie.&lt;ref name=&quot;daadwerkelijkwolf&quot;&gt;{{Fuotnoat|——, ''Naturalis: kadaver Luttelgeest is daadwerkelijk van een wolf'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 22 july 2013}}&lt;/ref&gt; Neffens de earste berjochten wied er by Luttelgeest omkommen trochdat er oanriden wie troch in [[auto]]. Ut ûndersyk die lykwols bliken dat der yn 'e omkriten fan it plak dêr't it kadaver fûn wie, nearne [[print (wyldspoar)|printen]] fan wolvepoaten te finen wiene. Ek hie de wolf by syn [[dea]] (dielen fan) in [[bever]] yn 'e [[mage]], dy't er krekt opfretten hie. Mei't bevers doe yn of deunby it Suderleech net foarkamen, hold [[Faunabehear Flevolân]] it derop dat de wolf yn Dútslân deariden wie en doe by wize fan grap by Luttelgeest dellein wie.&lt;ref name=&quot;daadwerkelijkwolf&quot;/&gt;&lt;ref&gt;——, ''&quot;Dode wolf als grap neergelegd&quot;'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 12 july 2013, s. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://itnijs.nl/2013/07/75313/ ——, ''Deade wolf dellein as grap'', yn: ''It Nijs'', 13 july 2013.]&lt;/ref&gt; Yn [[2015]] doek der in jonge wolf yn [[Drinte]] op,&lt;ref&gt;[http://nos.nl/artikel/2023273-wolf-duikt-op-in-drenthe.html ——, ''Wolf duikt op in Drenthe'', op: de NOS, 7 maart 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150310010450/http://www.rtvnoord.nl/artikel/artikel.asp?p=146142 ——, ''Wolf gespot op diverse plekken in Drenthe'', op: RTV Noard, 7 maart 2015.]&lt;/ref&gt; dy't neitiid ek troch [[Grinslân]] teach.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150312095002/http://www.rtvnoord.nl/artikel/artikel.asp?p=146200 ——, ''(Update) Overzicht: volg de route van de wolf'', op: RTV Noard, 11 maart 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nu.nl/videos/4005799/wolf-gespot-bij-meppen.html ——, ''Wolf gespot bij Meppen'', op: ''Nu.nl'', 6 maart 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nos.nl/artikel/2028219-wolf-in-drenthe-en-groningen-was-een-wilde.html ——, ''Wolf in Drenthe en Groningen was een wilde'', op: de NOS, 2 april 2015.]&lt;/ref&gt; Op de [[A28]] tusken [[Meppel]] en [[Hoogeveen]] waard yn [[2017]] in wolf deariden.&lt;ref&gt;[https://www.nu.nl/dieren/4511415/wolf-doodgereden-snelweg-in-drenthe.html ——, ''Wolf doodgereden op snelweg in Drenthe'', op: ''Nu.nl'', 3 maart 2017.]&lt;/ref&gt; Yn [[Walloanje]] waarden yn [[2011]], bij [[Gedinne]] yn [[Namen (provinsje)|Namen]], en yn [[2016]], by [[Masbourg]] yn 'e provinsje [[Lúksemburch (provinsje)|Lúksemburch]], de earste wolven waarnommen. Yn [[jannewaris]] [[2018]] waard yn [[Flaanderen]] de earste wolf sinjalearre.&lt;ref&gt;[https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20180113_03297035 ——, ''Eerste wolf gespot in Vlaanderen in meer dan 100 jaar'', yn: ''Nieuwsblad'', 13 jannewaris 2018.]&lt;/ref&gt;
[[File:Wolves eating deer.jpeg|right|thumb|250px|Twa wolven frette in [[wytsturthart]] op.]]

Yn [[Fryslân]] waard op [[14&amp;nbsp;april]] [[2018]] by [[Appelskea]], yn it [[Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld]], foar it earst in bist filme dat op in wolf liek. Dy [[nacht]] wiene earder by [[Boyl]] al trije [[skiep]] deabiten. Ut [[DNA|DNA-ûndersyk]] die bliken dat de wolf yn [[2018]] yndied werom wie yn Fryslân.&lt;ref&gt;[http://www.dvhn.nl/drenthe/Wolfdeskundigen-dier-bij-Appelscha-vermoedelijk-wolf-video-23092435.html ——, ''Wolfdeskundigen: dier bij Appelscha is vermoedelijk een wolf'', yn: it ''Deiblêd fan it Noarden'', 15 april 2018.]&lt;/ref&gt; Yn it twadde [[wykein]] fan [[maaie]] waard ek in wolf by [[Bontebok]] sinjalearre; dyselde nacht wiene yn buordoarpen [[Langsweagen]] en [[De&amp;nbsp;Knipe]] trije skiep deabiten, wat ek op it konto fan 'e wolf skreaun waard.&lt;ref&gt;——, ''Veehouder Heida van Bontebok stond oog in oog met een wolf'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 14 maaie 2018, s. 3.&lt;/ref&gt; Omtrint dyselde tiid waard fêststeld dat de earste wolf him permanint yn it [[Drintsk-Fryske Wâld]] fêstige hie.&lt;ref name=&quot;blijvertje&quot;/&gt; Yn [[desimber]] fan dat jier waard deselde fêststelling dien foar de [[Feluwe]].&lt;ref&gt;——, ''Vrouwtsjeswolf vindt domicilie op Veluwe'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 27 desimber 2018, s. 30.&lt;/ref&gt; It wachtsjen wie doe op 'e foarming fan 'e earste [[ridel]]. Dat moat yn it foarjier fan [[2019]] bard wêze, mei't yn [[juny]] fan dat jier op 'e Feluwe trije wolvejongen te wrâld kamen, de earsten yn Nederlân yn hast oardel iuw.&lt;ref&gt;——, ''Zeker drie jonge wolfjes op Veluwe'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 juny 2019, s. 9.&lt;/ref&gt;

Yn [[desimber]] [[2019]] waard yn Fryslân foar it earst in wolf op byld fêstlein. Dat barde troch in [[kamera]] fan [[Feriening Natuermonuminten|Natuermonuminten]] súdlik fan [[Bakkefean]].&lt;ref&gt;{{Aut|Laan, Ton van der}}, ''Het rechercheren naar de Friese wolf kan beginnen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 desimber 2019, s. 25.&lt;/ref&gt; Ein [[maaie]] [[2021]] waard yn Fryslân foar it earst in wolf deariden, op 'e [[N381]] by Appelskea, by de ôfslach nei de camping De Roggeberg. It gie om in jongfolwoeksen [[mantsje]]. Earder wiene der skiep by [[Ketlik]], [[Jobbegea]] en [[De Fochtel]] deabiten. Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de deariden wolf dêr ferantwurdlik foar wie.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nijs/1068902-deariden-wolf-appelskea-wie-yn-goeie-kondysje-en-wage-mear-40-kilo ——, ''Deariden wolf Appelskea wie yn goeie kondysje en wage mear as 40 kilo'', op: Omrop Fryslân, 26 juny 2021.]&lt;/ref&gt;
[[File:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|left|thumb|180px|In lizzende wolf mei de [[griis|grizere]] [[kleur]] fan wolven yn [[Noard-Amearika]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De wolf is de grutste [[hûneftige]], mei in [[spier]]sterk, streamline uterlik dat [[evolúsjeteory|evoluëarre]] is om in [[rôfdier|toprôfdier]] te wêzen. De [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en binne like lang, oars as by bgl. [[hyena's]], sadat wolven in lykwichtich stal hawwe. De [[kop]] is grut en wurdt dominearre troch in sterk nei foarren ta útstykjende [[snút]], dy't einiget yn in stompe [[swart]]e [[noas]]. De trijehoekige [[ear (anatomy)|earen]] binne boppe-op 'e kop posisjonearre en binne mei in lingte fan 9–11&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] relatyf lyts yn ferhâlding ta de earen fan oare hûneftigen. De wolf ûnderskiedt him fierders fan syn sibben troch in bredere snút, in koartere [[lichem (biology)|romp]] en in langere [[sturt]]. De [[tosk]]en fan in wolf binne grut en swier, en gaadlik foar it stikkenbiten fan [[bonke]]n, hoewol't se dêr ek wer net sa foar spesjalisearre binne as it [[gebit]] bgl. fan in hyena.

De wolf hat trochinoar in kop-romplingte fan 105–160&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 29–50&amp;nbsp;sm. De [[skouder|skofthichte]] is 80–85&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]en mjitte 22–25&amp;nbsp;sm fan [[tean]] oant en mei [[hakke (anatomy)|hakke]]. It gewicht fan in wolf is yn trochsneed omtrint 40&amp;nbsp;[[kg]], wêrby't oantekene wurde moat dat it lichtste [[folwoeksen]] eksimplaar ea woegen mar 12&amp;nbsp;kg wie, wylst it grutste eksimplaar in gewicht fan 79,4&amp;nbsp;kg hie. It gewicht fan 'e bisten nimt oer it algemien ta neigeraden dat se noardliker libje: yn [[Jeropa]] weagje wolven trochinoar 38&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;kg; yn [[Noard-Amearika]] 36&amp;nbsp;kg; en op it [[Arabysk Skiereilân]] en it [[Yndysk subkontinint]] 25&amp;nbsp;kg. Wolvinnen binne yn eltse populaasje yn trochsneed 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;kg lichter as de [[mantsje]]s. Wolven dy't mear as 54&amp;nbsp;kg weagje, binne seldsume útsûnderings, hoewol't fan sokken mear foarkomme yn [[Alaska]] en noardlik [[Kanada]]. Yn noardlik [[Sibearje]] binne ferskate útsûnderlik grutte mantsjes fan 69–79&amp;nbsp;kg registrearre.
[[File:Canis lupus.jpg|right|thumb|250px|In wolf yn 'e [[snie]] mei de [[brún|brunere]] [[kleur]] fan wolven yn [[Jeraazje]].]]

De [[pels]] fan 'e wolf bestiet út in tichte en pluzige laach koart [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]], mei dêroerhinne in mear iepene laach rûge langere hierren. It meastepart fan it ûnderhier, dat bedoeld is om it bist [[winter]]deis [[waarm]] te hâlden, rekket er by 't [[maitiid]] by it [[ferhierjen]] kwyt en groeit [[hjerst]]mis, by it ynsetten fan [[kâld]]ere [[temperatuer]]en. wer oan. Wolvepelzen binne sa waarm, dat wolven har noflik op 'e iepen romte deljaan kinne by temperatueren fan –40&amp;nbsp;[[°C]]. Dêrfoar moatte se de minder begroeide snút en de keale noas dan wol tusken de efterpoaten stopje en bedekke mei de sturt. De [[kleur]] fan wolven rint útinoar; ornaris hawwe se hierren dy't [[wyt]], [[griis]], [[brún]] en [[swart]] binne, mei as gefolch dat se wat fan al dy kleuren hawwe. Op 'e [[rêch]], de [[side (anatomy)|siden]] en de boppekant fan kop en sturt hat it hier dûnkerdere kleuren as op 'e [[bealch]], de [[kiel]], de ûnderkant fan 'e sturt en faak ek de poaten. 

Yn Noard-Amearika binne wolven oer it algemien griis mei in wyt of witich ûnderlichem, útsein yn it [[Noardpoal]]gebiet, dêr't se hielendal wyt binne by wize fan [[kamûflaazje]] yn 'e [[snie]]. Yn [[Jeraazje]] binne wolven oer it algemien [[ljochtbrún]] of [[roastbrún]] mei in [[ljochtgriis]] ûnderlichem. Yn Noard-Amearika binne wolvinnen ornaris wat bruner as mantsjes; yn Jeraazje bestiet sokke [[seksuele dimorfy]] net. Der komme ek eksimplaren foar dy't hielendal swart binne, mar dy wurde ornaris wat skoudere troch oare wolven en beklaaie in lege rang yn 'e [[ridel]], of it moat wêze dat se sels in nije ridel begûn binne.
[[File:Canis lupus pallipes Mysore Zoo 2.jpg|left|thumb|250px|[[Yndyske wolf|Yndyske wolven]] yn 'e [[Mysore Zoo]] yn [[Mysore]].]]

==Biotoop==
Wolven binne bisten dy't har goed oanpasse kinne. Se komme sadwaande fan natuere foar yn in grut ferskaat oan [[biotopen]]: [[nullewâld]], [[mingd wâld]], [[leafwâld]], healiepen romte mei [[strewelleguod]], iepen [[flakte]], [[greide|greidlân]], [[berchtme]], [[moeras]], [[steppe]], [[toendra]] en [[woastyn]]. Yn 'e bergen libje se oant in hichte fan 3.000&amp;nbsp;[[meter|m]]. Op in protte plakken binne se lykwols troch de [[minske]] útrûge of ferdreaun, sadat harren [[ferspriedingsgebiet]] tsjintwurdich foar in grut diel beheind is ta [[wyldernis]]kriten en ôfhandige gebieten.

==Hâlden en dragen==
===Ridels===
Wolven binne sosjale bisten, dy't fan natuere yn groepen libje dy't [[ridel]]s hjitte. [[Solitêr]] libjende wolven komme ek foar, mar ornaris binne dy mar tydlik allinnich, wannear't se de ridel fan har [[berte]] ferlitte om har by in oare ridel te jaan of om in eigen ridel te stiftsjen. De oandriuw om by de ridel fan har berte wei te gean is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] oanpassing om [[yntylt]] foar te kommen. Ridels besteane yn [[Jeropa]] yn trochsneed út 5 of 6 leden, en yn [[Noard-Amearika]] út 8 leden. Utsûnderlik grutte ridels fan oant wol 42 bisten binne tige seldsum, mar komme wol foar, benammen yn útstrutsen [[wyldernis]]gebieten dêr't [[proai]] by 't folop libbet. De kearn fan 'e ridel wurdt altyd foarme troch it liederspear, de alfawolf en de alfawolvinne, dy't hast altyd de iennichsten binne dy't har [[fuortplanting|fuortplantsje]] meie. De rest fan 'e ridel bestiet faak út healwoeksen eksimplaren en jongen, mar soms ek út folwoeksen bisten dy't leger yn rang binne as it alfapear. 
[[File:Wolf dierenrijk 2009.JPG|right|thumb|250px|In [[ridel]] wolven yn it [[Dierenrijk]] by [[Mierlo]].]]

===Territoarium===
Mei't wolven tige territoriaal binne, fêstigje ridels har eigen [[territoarium (biology)|territoarium]], dat yn 'e regel grutter is as foar de ridel nedich is om te oerlibjen. De grutte fan it territoarium hinget ôf fan 'e hoemannichte proaidieren dy't der libje. It lytste wolveterritoarium dat ea registrearre is, wie yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Minnesota]] en besloech 33&amp;nbsp;[[km²]]; it grutste, yn [[Alaska]], hie in [[oerflak]] fan 6.272&amp;nbsp;km². Binnen it territoarium is de wolveridel [[nomadysk]], útsein as der krekt in nêst jongen smiten is. Op in dei bereizgje wolven yn trochsneed 9% fan har territoarium. De midden fan it territoarium wurdt folle swierder bereizge en bejage as de rânen. Om konflikten mei oanbuorjende ridels foar te kommen, jeie wolven nammentlik mar komselden oan 'e bûtenrânen fan har territoarium. Dat betsjut dat de proaitichtens oan 'e rânen fan territoaria folle heger is as yn 'e midden.

===Kommunikaasje===
[[Kommunikaasje]] giet mank wolven troch [[stim|fokalisaasje]]s, [[lichemshâlding]]s, [[rooksin|rook]], [[smaak (sintúch)|smaak]] en op 'e [[taastsin|taast]]. Fokalisaasjes by wolven kin [[grânzgjen]], [[byljen]] en piipjen ynhâlde. Grânzgjen is in utering fan agresje, wylst piipjen of janken in teken fan ûnderdienigens (of [[pine]]) is. Byljen of blaffen dogge wolven net sa faak as [[hûn]]en; it wurdt almeast brûkt as in [[alaarmrop]] oer de koarte ôfstân ta teken fan gefaar en wurdt dan mar ien kear of twaris efterinoar dien. De bekendste fokalisaasje fan 'e wolf is [[spûkgûlen]]. Dat is in lûd jammerjend gûlen dat fuortbrocht wurdt mei de snút omheech rjochte. Oars as faak sein wurdt, spûkgûle wolven net nei de [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. Likemin is spûkgûlen beheind ta in [[nacht]]like aktiviteit. Wolven spûkgûle om trije redens. Yn it foarste plak wurdt it dien om oer gruttere ôfstannen oan oare wolven harren posysje troch te jaan, bygelyks as it [[stoarm]]et of by oare foarmen fan min [[waar]], of as se har op ûnbekend terrein bejouwe. Oard kinne sa de leden fan in ridel gearroppen wurde wannear't se oer it territoarium fersille binne. En trêd kin spûkgûlen in [[alaarmrop]] wêze, yn 't bysûnder yn it gefal fan ûnrie by de [[hoale]] mei de jongen. Under optimale omstannichheden kin it spûkgûlen fan wolven heard wurde oer in gebiet fan 130&amp;nbsp;km².
[[File:Howlsnow.jpg|left|thumb|180px|In [[spûkgûlen]]de wolf.]]

De wolf hat in tige goede [[noas]] en brûkt it ôfsetten fan [[geurflagge]]n om duorsume boadskippen oer te bringen, bgl. troch it territoarium ôf te setten mei [[urine]]. Kommunikaasje fia smaak bart troch inoar te [[slikjen]]. By lichemshâldings spylje de posysje fan 'e [[sturt]], de [[ear (anatomy)|earen]] en de [[kop]] in grutte rol. [[Agressive]] of [[assertiviteit|assertive]] wolven bewege har stadich en betochtsum, wylst ûnderdienige bisten rimpen bewege, yninoar krimpe en it lichem en de kop deunby de grûn hâlde. In sturt dy't omheech holden wurdt, jout [[selsfertrouwen]] en dominânsje oan; in sturt tusken de efterpoaten wiist op ûnderdienigens. Earen dy't rjochtop steane, jouwe dominânsje of [[nijsgjirrigens]] oan, wylst it platlizzen fan 'e earen in teken fan agresje is, yn 't bysûnder as it mank giet mei it oplûken fan 'e [[lippe]]n om 'e [[tosk]]en sjen te litten. [[Wyspelsturtsjen]] jout in goed [[humeur|sin]] oan. 

===Fuortplanting===
Wolven binne [[monogamy|monogame]] bisten mei pearfoarming foar it libben. As ien fan in pear omkomt, giet de oerlibjende partner lykwols ornaris gau in bân oan mei in oare wolf. Yn it wyld komt by wolven gjin [[yntylt]] foar as it mooglik is om oare partners te finen. Wolvinnen kinne elts jier ferskate nêsten jongen smite, mar oft se dat ek dogge, hinget ôf fan ferskate faktoaren, lykas de foarriedichheid fan [[proai]]en, de [[waar]]somstannichheden en de grutte fan it [[territoarium (biology)|territoarium]]. Oer it algemien is ien nêst jongen jiers it gemiddelde.
[[File:Korean wolves mating (cropped).jpg|right|thumb|250px|De [[pearing]] fan wolven.]]

Wannear't de [[peartiid]] falt, ferskilt foar de wolf fan gebiet ta gebiet. Yn [[Skandinaavje]], bygelyks, rint it fan [[febrewaris]] oant [[april]]. De wolvinne wurdt [[loopsk]], wêrnei't in [[pearing]] folget. Dêrby set de [[penis]] fan it mantsje op, sadat dy fêst komt te sitten yn 'e [[fagina]] fan it wyfke. Dat kin 5–35&amp;nbsp;[[minuten]] duorje, en is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ferskynsel om [[befruchting]] wierskynliker te meitsjen: troch dat der in &quot;stop&quot; yn 'e útgong fan 'e fagina sit, kin it [[sperma]] der net direkt wer útrinne. De [[draachtiid]] duorret by wolven 62–75&amp;nbsp;[[dagen]]. Yn dy tiid siket of graaft de wolvinne in [[hoale]] foar de [[befalling]]. Sa'n hoale kin in natuerlik ferskynsel wêze, lykas in lytseftige [[grot]] of in spjalt tusken [[rots]]blokken, mar ek in eigengroeven tunnel mei in rûne keamer oan 'e ein, bgl. ûnder de [[woartel (plant)|woartels]] fan in [[beam]] of yn in steile [[wâl]] fan in [[beek]] of [[rivier]]. Ek is it mooglik dat wolven in al besteande hoale oernimme fan lytsere bisten, lykas [[echte foksen|foksen]], [[dassen]] of [[marmotten]]. Yn elts gefal leit in wolvehoale ornaris net fierder as 500&amp;nbsp;[[meter|m]] fan in boarne fan [[wetter|drinkwetter]] ôf.

De wolvinne smyt har jongen earne yn 'e perioade fan [[april]] oant [[juny]], mar op 'e [[toendra]] fan it [[poalgebiet]] oan it begjin fan 'e [[simmer]]. By jongere wyfkes bestiet in smeet trochinoar út 4–5&amp;nbsp;jongen, wylst âldere wyfkes 6–8&amp;nbsp;jongen te wrâld bringe. Oars as guon nau besibbe soarten, lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), berikt de wolf nea [[fuortplanting|reproduktive]] ferâldering. Utsûnderlik grutte smeten kinne wol út 14&amp;nbsp;jongen bestean. Dy fertoane fan uterlik in opfallende likenis oan jonghûntsjes fan 'e [[Dútske hardershûn]]. Se wurde [[blinens|blyn]], [[dôvens|dôf]] en toskleas [[berne]], mar al wol behierre mei dûnzich [[grizich]] [[brún]] [[hier (begroeiïng)|hier]]. De wolfkes weagje by de berte 300–500&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]].
[[File:Wolf with Caribou Hindquarter.jpg|left|thumb|180px|In wolf yn it [[Nasjonaal Park en Wyldreservaat Denali]], yn [[Alaska]], mei de [[efterpoat]] fan in [[rindier]] yn 'e [[bek]].]]

De mem bliuwt de earst wiken by har jongen yn 'e hoale en wurdt fuorre troch it alfamantsje en de rest fan 'e ridel, dy't [[fleis]] fan ferslynde proaien foar har opkoarje. Mei 12&amp;nbsp;dagen geane by de jongen de [[each]]jes iepen en mei likernôch 30&amp;nbsp;dagen komme de [[tosk]]jes troch. Mei 20&amp;nbsp;dagen ferlitte se foar it earst de hoale en komme se yn 'e kunde mei rest fan 'e ridel, dy't oant dy tiid troch it alfawyfke soarchfâldich by de jongen wei holden is. Sa'n 45&amp;nbsp;dagen nei de berte binne de jongen fluch en ferstannich genôch om foar gefaar te flechtsjen. As se 3–4&amp;nbsp;[[wike]]n âld binne, begjinne wolvejongen foar it earst fêst iten te fretten, dat bestiet út opkoarre fleis fan proaien dat de oare leden fan 'e ridel yn har mage mei weromdrage nei de hoale. Om dyselde tiid hinne begjinne de jongen mei-inoar te stoeien, wat behalven [[boartsjen]] ek in learproses is foar letter. Tsjin 'e tiid dat de [[hjerst]] ynfalt, binne de jongen folwoeksen genôch om mei de rest fan 'e ridel by de hoale wei te gean en mei te dwaan oan 'e jacht op grutte proaien. Wolven binne mei twa jier [[folwoeksen]] en mei trije jier [[geslachtsryp]].

==Fretten==
Wolven binne [[karnivoar]]en, dy't as groepsdieren yn [[ridel]]ferbân [[jacht (aktiviteit)|jeie]]. Harren foarnaamste [[proai]]en binne [[hoef]]dieren. Yn [[Jeraazje]] steane de [[ree]] (''Capreolus capreolus''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[deim]] (''Dama dama''), de [[eland]] (''Alces alces'') en it [[everswyn]] (''Sus scrofa'') op it menu, en yn it hege noarden ek it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''). Yn [[Noard-Amearika]] treft [[predaasje]] troch de wolf benammen de eland, it rindier, de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), it [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus''), it [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus'') en de [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana''). Soms witte se ek in [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison'') of in [[mustang (hynder)|mustang]] (''Equus ferus caballus'') te oermasterjen. Ek [[domestisearre]] bisten, lykas [[skiep]] (''Ovis aries''), [[geit]]en (''Capra aegagrus hircus'') en [[kij]] (''Bos taurus domesticus'') wurde gauris it slachtoffer fan wolve-oanfallen.
[[File:Wolves and elk.jpg|right|thumb|250px|In [[ridel]] wolven sit efter in [[wapity]]bok oan.]]

Wolven binne lykwols gjin sinnige iters, en as se allinnich binne, kinne se boppedat de gruttere hoefdieren net oan. Se falle dan werom op lytsere proaien, lykas [[hazze-eftigen]], [[kjifdieren]], [[ynsekte-iters]] en [[wetterfûgel]]s. By hazze-eftigen kin men tinken oan 'e [[hazze]] (''Lepus europaeus''), [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') en [[poalhazze]] (''Lepus arcticus''). By kjifdieren giet it om ferskate soarten [[mûzen]], [[rotten]], [[wrotmûzen]], [[grûniikhoarntsjes]], [[goffers]], [[mûsgoffers]] en [[prêrjehûnen]], by ynsekte-iters om [[pipermûzen]] en [[mollen]], en by wetterfûgel bgl. om [[einfûgels|einen]] en [[guozzen]]. Ek snippe wolven wol lytsere [[rôfdieren]], lykas de [[murd]] (''Mustela putorius''), [[stienmurd]] (''Martes foina''), [[beamotter]] (''Martes martes''), [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana'') en ferskate soarten [[otters]]. Yn Noard-Amearika frette guon wolven by de jierlikse [[salmtrek]] ek [[salmen]]. Lytsere hûneftigen, lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') of de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') wurde ek gauris deade troch wolven, mar dy wurde mar komselden opfretten. Yn sokke gefallen giet it om it útskeakeljen fan [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]] ynstee fan om jacht op proaidieren. 

As der om hokfoar reden dan ek krapte oan fretten bestiet, skamje wolven har net om te jeien op [[hagedissen]], [[slangen]], [[kikkerts]], [[fisken]] en sels gruttere [[ynsekten]]. Ek [[ies]] litte se yn sokke tiden net lizze. Soms komt ûnder sokke omstannichheden ek [[kannibalisme]] foar fan ferswakke wolven troch soartgenoaten. Yn dielen fan Jeraazje mei in grutte minsklike [[befolking]] frette wolven gauris [[ôffal]]. Hoewol't se bekensteane as [[karnivoar]]en, ite wolven ek [[frucht (plant)|fruchten]], lykas [[apel]]s, [[par]]ren, [[fiich|figen]] en [[bei]]en. Se ite ek wol [[gers]], en hoewol't dat mooglik yn seldsume gefallen mei ynname fan missende [[fitamine]]n te krijen hawwe kin, sil it yn 'e measte gefallen dien wurde om [[koarjen]] op te wekjen, sadat de wolf him ûntdwaan kin fan [[parasyt|parasiten]] yn syn [[yngewant]] of fan [[hier (begroeiïng)|hier]] yn 'e [[mage]].
[[File:Wolves bear ravens.png|left|thumb|400px|In wolf, in [[grizzlybear]], inkele [[prêrjewolven]] en in swaarm [[raven]]s hawwe it allegearre foarsjoen op itselde [[kadaver]].]]

==Natuerlike fijannen==
De iennichste serieuze natuerlike fijân fan 'e wolf is de [[minske]]. De [[brune bear]] (''Ursus arctos'') en yn hiel seldsume gefallen de [[iisbear]] (''Ursus maritimus'') binne de iennichste bisten dy't it om in deade proai of in stik ies tsjin in [[ridel]] wolven opnimme kinne mei in goede kâns om te winnen. Fral mei de brune bear ûnderhâldt de wolf in fijannige relaasje, mei't de beide soarten inoars jongen deadzje as se dêr de kâns ta krije. De [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), in oare [[bear]]esoarte dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomt, is lytser as de brune bear en hat minder kâns om it fan in ridel wolven te winnen. Omreden fan ferskil yn [[habitat]] komme konfrontaasjes tusken wolven en Amerikaanske swarte bearen ek folle minder foar as konfrontaasjes tusken wolven en brune bearen. In oar bist dat net foar ienlike wolven oan 'e kant giet, is de [[warch]] (''Gulo gulo''), de grutste [[martereftige]]. Dy kin lykwols net tsjin in hiele ridel op. Soms deadzje wolven wargen, mar net as der yn 'e neite in [[beam]] is dêr't de warch yn klimme kin, mei't wolven net klimme kinne. Wolven en [[kateftigen]], lykas de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[panter]] (''Panthera pardus'') en de [[tiger]] (''Panthera tigra'') mije inoar ornaris mei opsetsin.

==Status==
De wolf hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;. Hoewol't syn hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet]] gâns lytser is as it diel fan 'e wrâld dêr't er [[histoarysk]] libbe, komt er dochs noch rûnom foar en is syn populaasje stabyl of groeiende. De wrâldwide populaasje fan 'e wolf waard yn [[2003]] op 300.000 eksimplaren rûsd. De wolf is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan 'e [[CITES|Konvinsje oangeande Ynternasjonale Hannel yn Bedrige Soarten Wylde Floara en Fauna]] (CITES), wat betsjut dat de ynternasjonale [[hannel]] (lichemsdielen lykas [[pels|pelzen]] en [[tosk]]en ynbegrepen) oan bannen lein is. De wolvepopulaasjes yn [[Bûtan]], [[Yndia]], [[Nepal]] en [[Pakistan]] binne opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;I, wat ynternasjonale hannel hielendal ferbiedt. Om't de populaasje dêre troch syn beheindens it risiko op [[yntylt]] rint, wurde de wolven yn [[Skandinaavje]] as [[bedrige soarte|bedrige]] klassifisearre.&lt;ref&gt;[http://www.wissenschaft.de/wissenschaft/news/249720.html ——, ''Zu enge Familienbande unter skandinavischen Wölfen'', artikel fan 'e webside ''Wissenschaft.de'']&lt;/ref&gt; Neffens it Sweedske Rôfdiersintrum soene der yn [[2008]] mar sa'n 180 wolven yn [[Sweden]] en [[Noarwegen]] libbe hawwe.
[[File:Canis lupus pack surrounding Bison.jpg|right|thumb|250px|In [[ridel]] wolven besingelet in [[Amerikaanske bizon]].]]

Yn [[Jeropa]] ([[Ruslân]], de [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]] net meirekkene) kamen yn [[2019]] 17.000 wolven foar, ferspraat oer 28 ûnderskate [[lannen en territoaria]]. Sûnt likernôch [[1980]] nimt it tal wolven yn Jeropa stadichoan wer ta. Dat is bgl. it gefal yn [[Spanje]], [[Poalen]], [[Tsjechje]], [[Slowakije]], [[Sloveenje]] en [[Kroaasje]]. De útwreiding fan it ferspriedingsgebiet út Poalen en Tsjechje wei fia [[Dútslân]] nei de [[Benelúks]] is dêr in útfloeisel fan. Ek yn lannen as [[Frankryk]] en [[Switserlân]] is de wolf weromkommen. Yn [[Dútslân]] is de wolf weromkeard yn 'e oan [[Nederlân]] grinzgjende dielsteaten [[Noardryn-Westfalen]] en [[Nedersaksen]]. (Yn [[2011]] wiene de wolven yn Dútslân noch konsintrearre yn 11&amp;nbsp;[[ridel]]s yn 'e eardere [[DDR]].) Yn [[2012]] waard ek foar it earst in wolf sinjalearre yn [[Denemark]]. 

Anno [[2016]] libben der 4.000 wolven op 'e [[Balkan]], 3.500–3.900 yn 'e [[Karpaten]], 800–1.100 yn [[Poalen]] en [[Dútslân]], 1.700–2.200 yn 'e [[Baltyske lannen]], [[Finlân]] en [[Republyk Kareelje|Russysk-Kareelje]], 430 yn it [[Skandinavysk Heechlân]] fan [[Sweden]] en [[Noarwegen]] (benammen yn [[Värmland]], [[Dalarna]] en [[Gävleborg]]), 1.100–2.400 yn 'e [[Apeninen]] yn 'e [[Lears fan Itaalje]] en sa'n 2.500 op it [[Ibearysk Skiereilân]] (benammen yn [[Galysje]], [[Astuerje]], [[Kantaabrje]] en [[Kastylje en Leön]]). Yn [[Ruslân]] ([[Sibearje]] ynbegrepen) waard it tal wolven yn [[2016]] rûsd op wol 45.000. Dêr wurdt it bist noch altyd as skealik ûngedierte beskôge en ek as sadanich bestriden. Jiers wurdt sa'n 20–30% fan 'e Russyske wolvepopulaasje deade, mar de populaasje liket dêr net fan te belúnjen. 
[[File:Mexican Wolf 2 yfb-edit 1.jpg|left|thumb|250px|In seldsume [[Meksikaanske wolf]] útset yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Sevilleta]] yn [[Nij-Meksiko]] as diel fan in reyntroduksje yn it wyld fan 'e frijwol [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[ûndersoarte]].]]

Yn [[Sintraal-Aazje]] bestie de wolvepopulaasje yn [[Kazachstan]] yn [[2016]] út 20.000 bisten en dy yn [[Mongoalje]] út nochris 10.000–20.000. Yn [[Sina]] libben doe yn [[Sinkiang-Oeigoerje]] 10.000 wolven, yn [[Tibet]] 2.000 en yn [[Mantsjoerije]] sa'n 1.000. Histoarysk binne wolven slim bejage yn Sina, mar sûnt [[1998]] hawwe se dêr in beskerme status. Anno [[2019]] waard de wolvepopulaasje yn [[Yndia]] rûsd op 2.000–3.000 eksimplaren. De wolf is dêr al sûnt [[1972]] in beskerme bistesoarte. Yn it [[Midden-Easten]], dêr't neffens in skatting út [[2019]] 1.000–2.000 wolven foarkamen, hat de wolf inkeld yn [[Israel]] (sûnt [[1954]]) en [[Omaan]] in beskerme status. Fan 'e Midden-Eastlike populaasje libje 300–600 bisten op it [[Arabysk Skiereilân]]. Yn [[Turkije]] (benammen [[Lyts-Aazje]]) kamen neffens in skatting út [[2013]] sa'n 7.000 wolven foar, en yn [[Georgje]], neffens in skatting út [[2016]], nochris 1.500.

Yn [[Noard-Amearika]] bestiet de populaasje yn [[Kanada]] út 50.000–60.000 wolven, wêrmei't dat lân it swiertepunt fan 'e wrâldwide wolvepopulaasje foarmet. Under de Kanadeeske [[wet]] stiet it ynwenners fan lânseigen [[komôf]] ([[Yndianen]], [[Inûyt]] en [[Mety (folk)|Mety]]) frij om 'e wolf sûnder beheinings te bejeien, mar alle oaren moatte dêrfoar in [[fergunning]] oanfreegje. Elts jier wurde der yn Kanada likernôch 4.000 wolven deade. Yn [[nasjonale parken]] yn Kanada mei de wolf lykwols nea en troch nimmen bejage wurde. Yn [[Alaska]] komme sa'n 7.000–11.000 wolven foar op likernôch 85% fan it grûngebiet fan dy [[Amerikaanske steat]]. Foar de jacht op wolven is dêr altyd in fergunning nedich. Elts jier wurde yn Alaska omtrint 1.200 wolven deade sûnder dat de populaasje dêrtroch belunet. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] libje yn 'e noardlike [[Rocky Mountains]] 3.000 eksimplaren en it westen fan 'e krite fan 'e [[Grutte Marren]] 4.000. Yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] en yn noardlik [[Meksiko]] libje nei de reyntroduksje fan 'e yn it wyld [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Meksikaanske wolf]] anno [[2023]] ek wer 200 eksimplaren yn it wyld.
[[File:Lupo in Sassoferrato.jpg|right|thumb|250px|In wolf yn 'e [[Itaalje|Italjaanske]] [[Apeninen]].]]

==Wolven en minsken==
===Konkurrinsje, domestikaasje en bestriding===
Mei de [[minske]] ûnderhâldt de wolf in problematyske relaasje. Yn 'e [[prehistoarje]] wiene de beide soarten [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], mei't se beide op deselde soarten [[proai]] [[jacht (aktiviteit)|jagen]]. Yn dyselde tiid seagen de minsken lykwols ek de foardielen yn, dy't de skerpere [[sintúch|sintugen]], it [[úthâldingsfermogen]] en de [[krêft|lichemskrêft]] fan 'e wolf beaën. Dy foardielen wisten se har ta te eigenjen troch de [[domestikaasje]] fan 'e wolf ta wat meitiid de [[hûn]] (''Canis lupus familiaris'') wurde soe. Troch syn assosjaasje mei de minske is de hûn fierwei de súksesfolste ûndersoarte fan 'e wolf, hoewol't er dêrfoar syn wyldheid opjaan moast. [[Krusing (fuortplanting)|Krusings]] tusken wolven en hûnen, dy't [[wolfshûn]]en neamd wurde, ervje yn 'e regel de wyldheid fan 'e wolf wer oer en binne net feilich foar omgong mei de minske.

Konflikten tusken minsken en wylde wolven boazen letter yn 'e [[wrâldskiednis]] oan nei't de minske úteinset wie mei [[feehâlderij]]. Domestisearre soarten [[fee]] foarmje in folle makliker proai foar wolven as wylde bisten fanwegen har oanhâldende ôfhinklikheid fan beskerming troch de minske. Yn sokke gefallen giet it yn it foarste plak om [[lytsfee]] lykas [[skiep]] en [[geit]]en, mar ek om [[ko|keallen]], [[hynder|fôlen]] en oare jongen fan gruttere soarten fee. [[Ridel]]s kinne ek [[folwoeksen]] [[kij]] oanfalle. Oare domestisearre bistesoarten dy't gauris it slachtoffer binne fan oanfallen troch wolven, binne [[rindier]]en (yn [[Skandinaavje]], noardlik [[Jeropeesk-Ruslân|Ruslân]] en [[Sibearje]]), [[hynder]]s (yn [[Mongoalje]]) en [[kalkoen]]en (yn [[Noard-Amearika]]). Ek hûnen wurde út en troch ris troch wolven deade, mar dêrby giet it net om 'e jacht op in proai, mar om 'e útskeakeling fan in konkurrearjend [[rôfdier]], sa't wolven dat ek dogge mei bgl. [[prêrjewolven]] en [[jakhals|jakhalzen]]. It komt foar dat in wolf of wolven by sokke oanfallen (folle) mear bisten deabite as se op kinne, in ferskynsel dat [[oerskotdeading]] neamd wurdt. 

Troch de oanfallen op har fee begûnen feehâlders wolven al yn [[Aldheid]] as skealik [[ûngedierte]] te sjen, dat bestriden wurde moast. Letter, yn 'e [[Midsiuwen]], bejagen wolven jachtwyld dat [[eallju]] as har eigendom beskôgen, dat sysels as iennichsten bejeie mochten. Dêrtroch boaze it minne imago fan 'e wolf by minsken noch helte fierder oan. Sûnt de [[Lette Midsiuwen]] fûnen der sadwaande kampanjes plak om 'e wolf opsetlik út te rûgjen. It is net maklik om sa'n wach bist as de wolf mei súkses te bejeien, mei't er de jagers ornaris al fan fierrens oankommen heart en him út 'e fuotten makket. [[Jachthûn]]en meitsje wolven oer it algemien koarte metten mei, of it moat wêze dat de hûnen in oerweldigjende nûmerike mearderheid hawwe. Histoarysk hawwe minsken wolven bejage troch it ynsetten fan in kombinaasje fan jachthûnen, [[bloedhûn]]en en [[terriër]]s; troch it deadzjen fan wolvejongen foar't se bûten de hoale oerlibje kinne; troch wolven te fangen yn [[strûpe]]n; en troch se te [[fergiftiging|fergiftigjen]] mei [[strychnine]]. Guon jagers kinne wolven nei har ta lokje troch har [[spûkgûlen]] nei te bearen. Yn [[Kazachstan]] en [[Mongoalje]] wurde by de wolvejacht [[tradysje|tradisjoneel]] nuete [[earnen]] en [[falken]] ynset.
[[File:Gevaudanwolf.jpg|left|thumb|250px|In [[achttjinde-iuwsk]]e artistike werjefte fan it [[Bist fan Gévaudan]].]]

===Oanfallen fan wolven op minsken===
De [[eangst]] om oanfallen te wurden troch wolven binne in protte minsklike [[kultuer]]en fan trochdrinzge, ek al heart de [[minske]] as [[soarte]] net ta de natuerlike [[proai]]en fan 'e wolf. Hoe't wolven reägearje as se yn kontakt komme mei minsken, hinget fierhinne ôf fan harren eardere [[ûnderfining]]s mei minsken. Wolven dy't noch nea minsken tsjinkommen binne, gjin negative ûnderfinings mei minsken hawwe of earder alris troch minsken fuorre binne, fertoane faak net de minste [[skrutenens]] as se mei in minske konfrontearre wurde. Dat is net itselde as dat se minsken oanfalle soene, wat mar komselden foarkomt. Sels as wolven troch minsken (bewust of ûnbewust) tenei kommen wurde en har yn it nau dreaun fiele, en dêrtroch [[agressyf]] reägearje, bliuwt de út sok hâlden en dragen fuortkommende oanfal yn 'e regel beheind ta in flugge [[byt]] yn in [[earm (anatomy)|earm]] of in [[skonk]]. Wannear't de minsken dêrnei tebekwike, sil de oanfal ornaris net trochset wurde.

Echte trochsette, ûnprovosearre oanfallen fan wolven op minsken wurde yn 'e regel feroarsake troch ien fan twa dingen: òf de wolf is bûten himsels om't er oanhelle is mei [[hûnsmâlens]] (rabiës), òf der hat in lange perioade plakfûn wêryn't de wolf fertroud rekke is mei minsken en harren begûn is te assosjearjen mei [[iten|fretten]], bgl. as in wolf oer langere tiid fuorre is. By oanfallen wurdt it [[slachtoffer]] yn 'e regel ferskate kearen yn 'e [[holle]] en it [[gesicht]] biten en dan fuortsleept om op in stil plakje troch de wolf opfretten te wurden. De wolf sil syn proai dan inkeld efterlitte as er fersteurd wurdt troch oare minsken. As it om in hûnsmâle wolf giet, wurdt de oanfal berne út 'e [[razernij]] dy't de [[sykte]] opropt en is it mar de fraach oft de minsken nei de oanfal ek wier troch de wolf opfretten wurdt. Wolfen binne gjin primêre dragers fan it rabiës[[firus (biology)|firus]], mar kinne [[ynfeksje|ynfektearre]] wurde troch oare bisten, lykas [[hûn]]en, [[jakhals|jakhalzen]] en [[foks]]en. Yn [[West-Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] binne oanfallen troch hûnsmâle wolven tige seldsum, mar op 'e [[Balkan]] en yn [[Lyts-Aazje]], it [[Midden-Easten]] en [[Sintraal-Aazje]] komme se geregeldwei foar.

Oanfallen troch wolven dy't gjin hûnsmâlens ûnder de lea hawwe, komme it hiele jier rûn foar, mar fine faak plak by 't [[simmer]] en oan it begjin fan 'e [[hjerst]], as minsken harren [[fee]] weidzje en de [[wâld]]en yntsjogge om [[bei]]en te plôkjen en [[poddestuollen]] te sykjen. De kâns dat se wolven tsjinkomme, nimt troch sokke aktiviteiten fansels yn hege mjitte ta. Oanfallen fan sûne wolven by 't [[winter]] binne bekend út [[Wyt-Ruslân]] en de [[Oekraïne]] en út 'e [[oblast|provinsjes]] [[Kirov (oblast)|Kirov]] en [[Irkûtsk (oblast)|Irkûtsk]] en de [[autonoom gebiet|autonome republyk]] [[Republyk Kareelje|Kareelje]] yn [[Ruslân]]. Sokke oanfallen kinne dermei te krijen hawwe dat wolven dy't bûten it gewoane seizoen om jongen krije, dan bot om fretten ferlegen sitte. De measten fan sokke oanfallen fine plak op [[bern (persoan)|bern]], en yn 'e seldsume gefallen dat in [[folwoeksene]] it slachtoffer is, giet it suver altyd om in [[frou]]. Sokke oanfallen bliuwe as útsûnderings beheind ta pleatslike skaal, mar geane troch oant de wolf dy't se útfiert, deade wurdt. Ien fan 'e bekendsten fan sokke [[minskesliner]]s wie it [[Bist fan Gévaudan]], dat fan [[1764]] oant [[1767]] de doetiidske [[Frankryk|Frânske]] provinsje [[Gévaudan]] (it hjoeddeiske [[departemint]] [[Lozère]]) terrorisearre. (Sjoch [[Minskesliner#Wolven|hjirre]] foar mear oer minskeslinende wolven.)
[[File:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|right|thumb|250px|De [[Kapitolynske Wolf]], in [[stânbyld]] yn 'e [[Rome]] dat ferwiist nei de [[myte]] oer [[Romulus en Remus]] en de [[stifting fan Rome|stifting fan 'e stêd]].]]

===Wolven yn minsklike mytologyen en folkloare===
De wolf komt foar yn 'e [[mytology]] fan in protte minsklike [[kultuer]]en. Sa assosjearren de [[Grykske Aldheid|Alde Griken]] de wolf mei [[Apollo (god)|Apollo]], de [[god]] fan 'e [[muzyk]], [[poëzij]], [[keunst]] en [[wittenskip]]. By de [[Romeinen]] wie de wolf ferbûn mei [[Mars (god)|Mars]], de god fan 'e [[oarloch]]. De mytyske stifters fan [[Rome]], de [[bruorren]] [[Romulus en Remus]], dronken [[tatemolke]] by in [[wolvinne]] nei't se yn 'e [[wyldernis]] efterlitten wiene om te [[ferstjerren|stjerren]]. Yn 'e [[Noardske mytology]] fan [[Skandinaavje]] spilet de [[meunster (wêzen)|meunsterlike]] wolf [[Fenrir]] in foaroansteande rol as ien fan 'e wichtichste personifikaasjes fan 'e gaos dy't de wrâld bedriget. Neffens ien myte hat hy de [[hân]] fan 'e god [[Týr]] ôfbiten en neffens de foarsizzing foar de [[eintiid|einstriid]] [[Ragnarök]] sil er dêrby de god [[Odin]] deadzje om dêrnei sels deade te wurden troch Odin syn [[soan]] [[Viðarr]]. Odin sels wurdt yn 'e Noardske myten oan ien wei troch beselskippe troch in pear wolven dy't [[Geri en Freki]] hjitte.

Yn 'e [[Sineeske astronomy]] stiet de wolf [[symboal]] foar de [[stjer]] [[Sirius]] en bewekket er de [[himel]]poarte. Yn 'e [[Sina|Sineeske]] kultuer waard de wolf [[tradysje|tradisjoneel]] assosjearre mei [[ynklauwerigens]] en [[wreedheid]]. Sadwaande waarden yn it [[Sineesk]] [[metafoar]]yske ferwizings nei de wolf foarhinne brûkt om negative foarmen fan [[hâlden en dragen]] oan te jaan, lykas wreedheid (immen mei in &quot;wolvehert&quot;) en [[wantrouwen]] (immen &quot;oansjen as in wolf&quot;). Yn it [[hindoeïsme]] en it dêrút fuortkommen [[boedisme]] is de wolf it [[ryddier]] fan goaden dy't beskerming biede. Hindoes sjogge de wolf fierders as it symboal fan 'e [[nacht]], wêroan't de [[kwartel]], dy't de [[dei]] fertsjintwurdiget, sjen moat te ûntkommen.

Yn 'e [[skeppingsmyte]] fan 'e [[Pâny (folk)|Pâny]] (''Pawnee''), in [[Yndianen|Yndiaansk]] [[folk]] fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]], is de wolf it earste bist dat skepen wurdt. Hy wurdt deade troch de earste minsken, dy't dêrfoar [[bestraffing|bestraft]] wurde mei it ferlies fan harren [[ûnstjerlikens]] en de yntroduksje fan 'e [[dea]]. Krekt as foar de Sinezen is Sirius foar de Pâny de Wolvestjer, en syn ferdwinen en wer ferskinen symbolisearret foar harren de oerstappen fan 'e wolf nei de [[hjirneimels|geastewrâld]] en wer werom. De [[Molkewei]] wurdt sawol troch de Pâny as troch in oar Flaktefolk, de [[Swartfuotten (folk)|Swartfuotten]] (''Blackfeet''), it &quot;Wolvepaad&quot; neamd.
[[File:Little Red Riding Hood (136547615).jpg|left|thumb|180px|In [[yllustraasje]] fan [[Gustave Doré]] by it [[mearke]] ''[[Readkapke]]''.]]

It idee dat minsken [[stalferwikseling|fan stal feroarje]] kinne om wolven te wurden, en wolven om minsken te wurden, komt rûnom foar. In [[myte]] út 'e [[Grykske mytology]] fertelt hoe't de god [[Seus]] in man dy't [[Lykaon]] hjit yn in wolf feroaret by wize fan bestraffing foar syn kweadieden. Yn 'e lettere [[folkloare]] fan [[Jeropa]] kaam de [[wearwolf]], in man dy't by [[ljochtmoanne]] yn in ferskuorrende wolf feroaret, yn in grut tal farianten foar. Tsjintwurdich is dat in dierber [[tema (fiksje)|tema]] yn [[literatuer]] en [[film]]s fan it [[fantasysjenre]]. De [[Navaho (folk)|Navaho]] (''Navajo'') fan it [[Amerikaanske Súdwesten]], leauden fan âlds dat [[kwea|boasaardige]] [[hekse (mytysk wêzen)|heksen]] harren yn wolven feroarje koene troch harsels yn wolvehûden te klaaien. De [[Tanaina (folk)|Tanaina]] út [[Alaska]] leauden dat alle wolven ienris minsken west hiene, en seagen se dêrom as bruorren.

===Wolven yn 'e Westerske literatuer===
Yn 'e [[Westerske wrâld|Westerske]] [[literatuer]] spylje wolven in wichtige rol yn [[fabel]]s, lykas dy fan 'e [[Aldgryksk]]e [[skriuwer]] [[Aesopus]] en it bekende ''[[Rein de Foks]]'' út it [[Midnederlânsk]]. Yn dat lêste wurk is de wolf Isengryn in wichtich [[personaazje]], dat it slachtoffer wurdt fan 'e streken fan 'e [[foks]] Rein. Wolven komme ek in protte yn [[mearke]]s foar, dêr't se oer it algemien de rol fan 'e [[antagonist]] ferfolje. Foarbylden binne ''[[De Wolf en de Sân Geitsjes]]'', wêryn't in wolf sân [[geit]]elammen besiket op te fretten wylst de memmegeit fan hûs is, en ''[[De Trije Barchjes]]'', wêryn't de [[Grutte Boaze Wolf]] de [[wente]]n fan trije [[bargen]] besiket om te blazen sadat er harren opfrette kin. (De Grutte Boaze Wolf waard letter in [[Disney]]-personaazje ûnder de namme [[Midas de Wolf]].) It bekendst is lykwols sûnder mis ''[[Readkapke]]'', wêryn't in wolf yn it wâld in [[famke]] oansprekt dat him sûnder euvelmoed fertelt dat se ûnderweis is nei har [[beppe]]. Dêrop snijt de wolf in stik ôf om earder by beppe te wêzen. Hy fret it âldminske op en wachtet Readkapke op bêd op yn beppe har [[klean]]. Dizze wolf is wol ynterpretearre as in [[allegory]] op in [[ferkrêfter]].

Oanfallen fan wolven op fee en op minsken en de jacht fan minsken op 'e wolf binne wichtige en gauris weromkearende [[motyf (fiksje)|motiven]] yn 'e [[Russysk]]talige [[literatuer]], û.o. yn it wurk fan [[Leo Tolstoj]] en [[Anton Tsjechov]]. De [[muzyk|komposysje]] ''[[Peter en de Wolf]]'', fan 'e Russyske [[komponist]] [[Sergej Prokofjev]], giet oer in wolf dy't fongen wurdt nei't er in [[nuete ein|ein]] opfretten hat. Hy liket foar de dea opskreaun te wêzen, mar wurdt sparre en bedarret yn in [[dieretún]]. De [[Ingelân|Ingelske]] skriuwer [[Rudyard Kipling]] brûkte wolven as sintrale personaazjes yn syn ferneamde [[ferhalebondel]] ''[[The Jungle Book (ferhalebondel)|The Jungle Book]]'' ([[1894]]). Dat wurk is [[postúm]] priizge troch [[biologen]] dy't saakkundich binne op it mêd fan wolven, om't de bisten dêryn net delsetten wurde as [[antagonist|smjunten]] of follefretters, sa't doedestiden gebrûklik wie. Ynstee beskreau Kipling de bisten as freedsum gearlibjend yn famyljegroepen dy't stypje op 'e [[ûnderfining|libbensûnderfining]] fan krebintige âldere leden fan 'e ridel.
[[File:Original distribution of gray wolf (canis lupus) subspecies-en.png|right|thumb|350px|De hjoeddeistige en [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e wolf. Foar [[Noard-Amearika]] hâldt dizze kaart de globalere yndieling oan fan [[Robert M. Nowak]] (1995).]]
[[File:Dingo2.jpg|right|thumb|250px|In [[dingo]]. De dingo's fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] binne de iennichste [[ûndersoarte]] fan 'e wolf dy't op it [[Súdlik Healrûn]] libbet, al binne se dêr (yn in fier [[ferline]]) yntrodusearre troch de [[minske]].]]

==Undersoarten==
Der binne in grut tal [[ûndersoarte]]n fan 'e grize wolf (''Canis lupus''). Net alle autoriteiten op dit mêd erkenne deselde ûndersoarten.
*[[domestisearre]]:
**[[hûn]] (''C. l. familiaris''): &lt;small&gt;domestisearre foarm fan 'e wolf; wrâldwiid, mar net yn it wyld; almar mear foarsteld as in selsstannige [[soarte]], ''Canis familiaris''&lt;/small&gt;

*[[Jeraazje]] en [[Oseaanje]]:
**[[Apenynske wolf]] of Italjaanske wolf (''C. l. italicus''): &lt;small&gt;[[Apeninen]] yn 'e [[Lears fan Itaalje]]; resint ferspraat nei de [[Alpen]] fan [[Switserlân]] en súdeastlik [[Frankryk]]&lt;/small&gt;
**[[Arabyske wolf]] (''C. l. arabs''): &lt;small&gt;it [[Arabysk Skiereilân]]&lt;/small&gt;
**[[dingo]] en [[Nijguineeske sjongende hûn]] (''C. l. dingo''): &lt;small&gt;[[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Guineä]]; soms foarsteld as in selsstannige soarte, ''Canis dingo''&lt;/small&gt;
**† [[grutte wolf]] (''C. l. maximus''): &lt;small&gt;bekend fan [[fossilen]] út súdlik [[Frankryk]]; &lt;16.000 jier lyn útstoarn&lt;/small&gt;
**† [[hoalewolf]] (''C. l. spelaeus''): &lt;small&gt;Jeropa; inkeld bekend fan fossilen; 23.000 jier lyn útstoarn&lt;/small&gt;
**† [[Hokkaidowolf]] (''C. l. hattai''): &lt;small&gt;[[Hokkaido]], [[Sachalin (eilân)|Sachalin]], it suden fan it [[Kamtsjatkaskiereilân]] en [[Iturup]] en [[Kunashir]] yn 'e [[Koerilen]]; útstoarn omtrint [[1880]] op Hokkaido, mar mooglik pas yn [[1945]] op Sachalin&lt;/small&gt;
**[[Ibearyske wolf]] (''C. l. signatus''): &lt;small&gt;it [[Ibearysk Skiereilân]]&lt;/small&gt;
**[[Yndyske wolf]] (''C. l. pallipes''): &lt;small&gt;[[Yndia]], [[Pakistan]], [[Iraan]], it noarden fan it [[Midden-Easten]] en [[Lyts-Aazje]]&lt;/small&gt;
**† [[Japanske wolf]] (''C. l. hodophilax''): &lt;small&gt;de [[Japan]]ske eilannen [[Honsjû]], [[Sjikokû]] en [[Kjûsjû]]; útstoarn yn [[1905]]&lt;/small&gt;
**[[Jeraziatyske wolf]] of Jeropeeske wolf (''C. l. lupus''): &lt;small&gt;[[fêstelân]] fan [[Jeropa]], grutste (súdlike) part fan [[Skandinaavje]], [[Jeropeesk Ruslân]], de [[Kaukasus]], [[Sibearje]] en dielen fan [[Sina]] en [[Mongoalje]]&lt;/small&gt;
**[[Mongoalske wolf]] (''C. l. chanco''): &lt;small&gt;[[Mongoalje]], noardlik en sintraal [[Sina]], [[Koreä]] en dielen fan it [[Russyske Fiere Easten]]&lt;/small&gt;
**† [[Sisyljaanske wolf]] (''C. l. cristaldii''): &lt;small&gt;[[Sisylje]]; útstoarn yn [[1924]]&lt;/small&gt;
**[[steppewolf]] of Kaspyske wolf (''C. l. campestris''): &lt;small&gt;de noardlike [[Oekraïne]], de [[Koeban (regio)|Koeban]], de [[Kaukasus]], [[Transkaukaazje]] en súdlik [[Kazachstan]]&lt;/small&gt;
**[[Tibetaanske wolf]] of Himalayawolf (''C. l. filchneri''): &lt;small&gt;de [[Himalaya]] en [[Tibet]]&lt;/small&gt;
**[[toendrawolf]] of wite wolf (''C. l. albus''): &lt;small&gt;[[toendra]] en [[taiga]] fan noardlik [[Skandinaavje]], noardlik [[Jeropeesk Ruslân]], noardlik [[Sibearje]] en it [[Kamtsjatkaskiereilân]]&lt;/small&gt;
[[File:North American gray wolf subspecies distribution according to Goldman (1944) &amp; MSW3 (2005).png|right|thumb|350px|[[Histoarysk]]e (l.) en hjoeddeistige (rj.) [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e wolf yn [[Noard-Amearika]] neffens [[Edward Alphonso Goldman|Edward Goldman]] (1944), [[E. Raymond Hall]] (1981) en 3e [[printinge]] fan ''[[Mammal Species of the World]]'' (2005).]]
[[File:Polarwolf004.jpg|right|thumb|250px|In [[poalwolf]], de noardlikst libjende [[ûndersoarte]] fan 'e wolf.]]

*[[Noard-Amearika]]:
**[[Alaskawolf]] of Alaskaanske toendrawolf (''C. l. tundrarum''): &lt;small&gt;de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] fan [[Alaska]] en de [[poalsee]]kust fan 'e [[Yukon]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;
**[[Alexanderarsjipelwolf]] of eilânwolf (''C. l. ligoni''): &lt;small&gt;de [[Alexanderarsjipel]] yn [[Súdeast-Alaska]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[Vancouvereilânske wolf]]&lt;/small&gt;
**[[Amerikaanske wolf]], Eastamerikaanske wolf, boskwolf of eastlike boskwolf (''C. l. lycaon''): &lt;small&gt;sintraal en súdlik [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]], westlik [[Nij-Breunswyk]] en de krite fan 'e [[Grutte Marren]]&lt;/small&gt;
**[[Baffinlânwolf]] of Baffinwolf (''C. l. manningi''): &lt;small&gt;[[Baffinlân]] yn [[Nûnavût]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Bankswolf]] (''C. l. bernardi''): &lt;small&gt;[[Banks (eilân)|Banks]] en [[Victoria (eilân)|Victoria]] yn 'e [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]]; útstoarn yn [[1920]]; ek wol beskôge as in pleatslike populaasje fan 'e [[poalwolf]]&lt;/small&gt;
**[[bizonwolf]], buffelwolf of flaktewolf (''C. l. nubilus''): &lt;small&gt;de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan súdlik [[Manitoba]] en [[Saskatchewan]] (en foarhinne alhiel oan [[Teksas]] ta)&lt;/small&gt;
**[[Britsk-Kolumbiaanske wolf]] (''C. l. columbianus''): &lt;small&gt;westlik [[Britsk-Kolumbia]] en de súdlike [[Yukon]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[Vancouvereilânske wolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Cascadeswolf]] (''C. l. fuscus''): &lt;small&gt;de [[Cascades]] fan it [[Amerikaanske Noardwesten]]; útstoarn yn [[1940]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;
**[[Grienlânske wolf]] (''C. l. orion''): &lt;small&gt;[[Grienlân]] en de [[Keninginne Elizabetheilannen]] yn 'e [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[poalwolf]]&lt;/small&gt;
**[[Hudsonbaaiwolf]] (''C. l. hudsonicus''): &lt;small&gt;noardlik [[Manitoba]], it fêstelân fan [[Nûnavût]] en de súdlike [[Noardwestlike Territoaria]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Kenaiwolf]] (''C. l. alces''): &lt;small&gt;[[Kenaiskiereilân]] yn [[Alaska]]; útstoarn yn [[1925]]&lt;/small&gt;
**[[Labradorwolf]] (''C. l. labradorius''): &lt;small&gt;[[Labrador (regio)|Labrador]] en [[Nûnavik]] yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]]; resint befêstige waarnimmings op [[Nijfûnlân]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**[[Mackenziewolf]] (''C. l. mackenzii''): &lt;small&gt;de noardlike [[Noardwestlike Territoaria]], de noardlike [[Yukon]] en it noardwestlike fêstelân fan [[Nûnavût]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Manitobawolf]] (''C. l. griseoalbus''): &lt;small&gt;noardlik [[Alberta]], [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]]; útstoarn koart nei [[1900]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;
**[[Meksikaanske wolf]] (''C. l. baileyi''): &lt;small&gt;foarhinne útstoarn yn it wyld; no wer útset yn natoergebieten yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] en noardlik [[Meksiko]]&lt;/small&gt;
**† [[Mogollonberchwolf]] (''C. l. mogollonensis''): &lt;small&gt;[[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]; útstoarn yn [[1935]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Nijfûnlânske wolf]] (''C. l. beothucus''): &lt;small&gt;[[Nijfûnlân]]; útstoarn yn [[1911]]&lt;/small&gt;
**[[noardlike berchwolf]] (''C. l. irremotus''): &lt;small&gt;de noardlike [[Rocky Mountains]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;
**[[poalwolf]] (''C. l. arctos''): &lt;small&gt;it noardlike part fan 'e [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]], ynkl. [[Ellesmere (eilân)|Ellesmere]]&lt;/small&gt;
**[[noardwestlike wolf]], Kanadeeske boskwolf, noardlike boskwolf of Alaskaboskwolf (''C. l. occidentalis''): &lt;small&gt;[[Alaska]], de [[Yukon]], [[Alberta]], [[Saskatchewan]], dielen fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en [[Britsk-Kolumbia]] en de [[Rocky Mountains]] fan [[Montana]], [[Idaho]] en [[Wyoming]]&lt;/small&gt;
**[[reade wolf]] (''C. l. rufus''): &lt;small&gt;eastlik [[Noard-Karolina]], mar histoarysk fan 'e [[Grutte Marren]] oant yn [[Floarida]] en [[Teksas]]; tsjintwurdich beskôge as in selsstannige soarte, ''Canis rufus'', mar dêr binne net alle saakkundigen it mei iens; dizze soarte hat trije eigen ûndersoarten:
***† [[Mississippywolf]] (''C. r. gregoryi''): útstoarn yn [[1980]]
***† [[swarte Floaridawolf]] (''C. r. floridanus''): útstoarn yn [[1908]]
***[[Teksaanske reade wolf]] (''C. r. rufus'') &lt;/small&gt;
**† [[súdlike berchwolf]] (''C. l. youngi''): &lt;small&gt;de súdlike [[Rocky Mountains]] fan [[Idaho]] oant [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]; útstoarn yn [[1935]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**† [[Teksaanske grize wolf]] (''C. l. monstrabilis''): &lt;small&gt;[[Teksas]] en oanbuorjende kriten fan [[Nij-Meksiko]] en [[Meksiko]]; útstoarn yn [[1942]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[bizonwolf]]&lt;/small&gt;
**[[Vancouvereilânske wolf]] (''C. l. crassodon''): &lt;small&gt;[[Vancouvereilân]] yn [[Britsk-Kolumbia]]&lt;/small&gt;
**[[Yukonwolf]] (''C. l. pambasileus''): &lt;small&gt;it [[Binnenlân fan Alaska]] en de [[Yukon]]; ek wol beskôge as in regionale populaasje fan 'e [[noardwestlike wolf]]&lt;/small&gt;

==Sjoch ek==
* [[prêrjewolf]]
* [[reade wolf]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''Boarnen oer de wolf yn Nederlân''':&lt;br&gt;
{{reflist|3}}
----
Foar boarnen en oare literatuer oer de wolf yn it algemien, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wolf ''Notes'', ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side].
----
{{commonscat|Canis lupus}}
}}

[[Kategory:Wolf| ]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hûn (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>9o7kabt58zw2xwmbobmsrixjgp18jcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yngling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50613</id>
    <revision>
      <id>1234347</id>
      <parentid>1227270</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1234347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="gjv7tiwmzgjgumbjyc0m3ty4kyhy4i5" xml:space="preserve">{{Sylboat
| Boattype     = Yngling
| Ofbyld       = Ofbyld:Yngling.jpg
| Seilteken    = Ofbyld:Yngling blue.svg
| Lingte       = 6,35 m 
| Breedte      = 1,73 m
| Djipgong     = 1,05 m
| Gewicht      = 645 kg
| Bemanning    = trijepersoans
| Seiloerflak  = 15,83 m²
| Untwerp      = Jan Herman Linge
| Jier         = 1967
}}
In '''Yngling''' (útspraak &quot;jing-ling&quot;) is in type sylboat dy't troch de ynternasjonale Yngling Assosjaasje faak omskreaun wurdt as in krusing tusken in [[dinghy]] en in [[kylboat]]. Dizze boat wurdt ek wol sjoen as in lytsere ferzje fan de 26 foets-[[Soling]], al binne der ferskillen yn de ôfmjittings, en is dizze makliker te ferfieren en goedkeaper yn oanskaf en ûnderhâld. De boat hat in totale lingte fan 6,35 m (21 ft) en waacht 645 kg (1422 lb). In bekende Ynglingsiler is [[Maarten Jamin]] fan [[De Jouwer]].

De Yngling is yn [[1967]] ûntwurpen troch de Noar [[Jan Herman Linge]]. Syn bedoeling wie om in kylboat te bouwen foar syn soantsje en neamde it dêrom Yngling, it Noarske wurd foar ''jongkeardel''; de namme Yngling hat gjin assosjaasje mei it Hûs [[Ynglinge]] (in keninklik laach yn Noarwegen) of de [[Ynglingesaga]].

De Yngling is ûntwurpen om te silen mei in twa- of trijekoppige bemanning en mei in kombinearre gewicht oant 225 kg (500 lb). Foar Ynglings is in fereaske om genôch driuwkrêft te hawwen om, sels as dy mei folsleine bemanning folrûn is mei wetter, driuwende te bliuwen. De Yngling is yn maaie 1979 as ynternasjonale klasse akseptearre. De Yngling krige syn [[International Sailing Federation|ISAF]]-status as ynternasjonale klasse yn 1979 en waard keazen ta de olympyske sylboat foar froulju foar de Spullen fan [[Hurdsile op de Olympyske Simmerspullen 2004|2004]] en [[Hurdsile op de Olympyske Simmerspullen 2008|2008]]. De klasse komt net wer werom op de Spullen fan [[Hurdsile op de Olympyske Simmerspullen 2012|2012]].

Fanôf 2010 makket de Yngling diel út fan de [[Vintage Yachting Games|Vintage Yachting Games Organisatie]].

De Yngling hat in [[grutseil]], in [[Fok (seil)|fok]] en in [[spinnaker]]. Fergelike mei de [[Laser (sylboat)|Laser]], hat dizze boat in better útbalansearre túch en is tige direkt op it roer en, hoewol't de Yngling net sa snel is as de [[Soling]], is hy wendberder en reagearet hurder. Eigenskippen dy't him tige begrûksfreonlik meitsje.

Mear as 4.000 Ynglings binne oant no ta boud en der wurdt benammen yn Europa, Noard-Amearika en Austraalje mei syld. Sadree't de boat syn olympyske status krige kaam der in hausse yn it bouwen hjirfan en al gau waarden in tal ferfinings fan it ûntwerp trochfierd.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.yngling.nl/ Yngling Club Holland]
* [https://www.yngling.org/ International Yngling Association]
* [http://www.sailing.org/yngling.php Ynfo oer de Yingling op de site fan de Ynternasjonale Sylferaasje]
}}

[[Kategory:Sylboat]]</text>
      <sha1>gjv7tiwmzgjgumbjyc0m3ty4kyhy4i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mongoalske wylde ezel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50960</id>
    <revision>
      <id>1234342</id>
      <parentid>1226505</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2910" sha1="i94fu9o34a58t27fpmbsqmmpxu4vvc2" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Mongoalske wylde ezel
|Ofbyld= [[File:Mongools steppepaard (4023673682).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[ûnevenhoevigen]] (''Perissodactyla'')
|Famylje= [[hynste-eftigen]] (''Equidae'') 
|Skaai= [[hynders]] (''Equus'') 
|Soarte= [[onager (bist)|onager]] (''Equus hemionus'')
|Wittenskiplike namme= Equus hemionus hemionus
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]] 1775
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Mongoalske wylde ezel''' (''Equus hemionus hemionus''), [[Mongoalsk]]: Хулан) is in ûndersoarte fan de [[Onager (bist)|onager]] of Aziatyske wylde ezel (''Equus hemionus''). Dy ezelsoarte komt foar yn [[Mongoalje]] en noardlik [[Sina]], en waard eartiids ek fûn yn [[Kazachstan]] oant it bist dêr útstoar troch de jacht.

It [[ferspriedingsgebiet]] fan de Mongoalse wylde ezel waard bot lytser yn jierren 90 fan de [[20e iuw]]. Yn in ûndersyk fan 1994 oant 1997 waard fêststeld dat de populaasje út 33.000 oant 63.000 bisten. Yn 2003 is der fannijs ûndersyk dien en waard fêststeld dat der doe noch 20.000 ezels wienen yn súd-Mongoalje mei in ferspriedingsgebiet fan 177.563 km². Yn de ôfroanne jierren is de soarte 50% fan syn populaasje kwytrekke en it tal sakket noch hieltyd. 

De oarsaken fan de delgong fan de soarte binne streupen en de konkurrinsje fan fee yn har ferspriedingsgebiet. Dat lêste komt mei trochdat nei politike feroarings yn de iere jierren 90 de stedsbefolking tastien waard om werom te gean nei nomadysk gebrûk fan har oarspronklik stamgebiet. Dat hat laat ta in grutte groei fan it tal minsken en libbene have op plakken fan it plattelân en ta skea fan de wylde fauna.&lt;ref&gt;María E. Fernández-Giménez, 1999; ''Sustaining the steppes: a geographical history of pastoral land use in Mongolia'' yn [[Geographical Review]], diel 89 s.315–342 [http://www.jstor.org/stable/216154]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Donald J. Bedunah &amp; Sabine M. Schmidt, 2004, ''Pastoralism and protected area management in Mongolia's Gobi Gurvansaikhan National Park'' yn [[Development and Change]] diel 35, s. 167–191 |doi=10.1111/j.1467-7660.2004.00347.x&lt;/ref&gt;

Sûnt 1953 hat de Mongoalske wylde ezel de status fan beskerme diersoarte yn Mongoalje.

== Keppelings om utens ==
* {{en}} [http://data.iucn.org/themes/ssc/sgs/equid/ASWAss.html Aziatyske wylde ezel - ''Equus hemionus''; ''IUCN/SSC Equid Specialist Group; Species Survival Groups''] ([https://www.iucn.org/about/work/programmes/species/about_ssc/specialist_groups/directory_specialist_groups/directory_sg_mammals/ssc_equid/])

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Mongoalje]]
[[Kategory:Hynste-eftige]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>i94fu9o34a58t27fpmbsqmmpxu4vvc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reuzepanda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55963</id>
    <revision>
      <id>1234212</id>
      <parentid>1203737</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7474" sha1="ccq8dytnuaywaxwy9ow1br4qs198krh" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= reuzepanda|
Ofbyld= [[File:Ya Lun at Zoo Atlanta.jpg|250px]]|
lûd= [[File:Giant panda twittering.ogg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |
Famylje= [[bearen]] (''Ursidae'') |
Skaai= [[panda's]] (''Ailuropoda'') |
Wittenskiplike namme= Ailuropoda melanoleuca |
Beskriuwer, jier= [[Armand David|David]], 1869 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Mapa distribuicao Ailuropoda melanoleuca.png|center|250px]]
}}
De '''reuzepanda''' of '''bamboebear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ailuropoda melanoleuca''), is in [[sûchdier]] út 'e famylje fan 'e [[bearen]], dat allinne mar foarkomt yn [[Sina]], benammentlik yn guon bercheftige streken fan 'e provinsjes [[Sichuan]], [[Gansu]] en [[Shaanxi]]. Mei-inoar beslane de fersnipele kriten dy't syn areaal foarmje net mear as 6000 km². De reuzepanda is in ikoan fan 'e ynternasjonale bistebeskermingsbeweging en hat benammen grutte bekendheid krigen as it logo fan it [[Wrâldnatoerfûns]] (WNF).

== Uterlike Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Panda Cub from Wolong, Sichuan, China.JPG|left|thumb|230px|In ''close-up'' fan in sân moanne âlde reuzepandawelp.]]
Kwa uterlik ferskille reuzepanda's fral fan oare bearesoarten troch harren swartbûnte pels en rûnere kop. Harren efterein is swart, de rêch en bealch wyt, de foarpoaten en skouders swart en de kop wer wyt, mei swarte earen en rûne swarte plakken om 'e eagen hinne. Folwoeksen reuzepanda's hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 150-190 sm en in skouderhichte fan 65-70 sm. De mantsjes binne grutter en swierder as de wyfkes: mantsjes weagje yn trochsneed 85-125 kg en wyfkes 70-100 kg.

== Biotoop ==
Reuzepanda's libje yn ûnherberchsume en tichtbegroeide bamboe- en rodendrumbosken op berchskeanten. It is der frij kâld en fochtich en winterdeis leit der in tsjûk pak snie, wylst it der by 't simmer faak mistich is. De bergen wurde gauris faninoar skaat troch djippe kleauwen, sadat ferpleatsing fan 'e iene nei de oare berchskeante faak tige dreech is.

== Hâlden en dragen ==
De reuzepanda is benammentlik aktyf yn 'e skimer en nacht, en sliept oerdeis yn in beam. Ek om te skûljen by min waar en om gefaarlike rôfdieren út 'e wei te gean, klimt er (mei muoite) yn in beam, mar fierders libbet er folslein op 'e grûn. Reuzepanda's hâlde, oars as oare bearen, gjin [[wintersliep]], nei gedachten om't harren dieet him dêr net ta lient. As resultaat hawwe reuzepanda's harren sa ûntwikkele dat se better as in protte oare bearesoarten bestân binne tsjin winterwaar.

As in reuzepanda op 'e flecht slacht, docht er dat mei sa'n sleauwe trêd, dat men lang tocht hat dat er te dom wie om te witten wannear't er útnaaie moast. Mar de wierheid is dat er troch syn lichemsbou, stadige [[stofwikseling]] en fiedingsearme dieet net by steat is en gean flugger. De reuzepanda bliuwt lykwols in bear, wat minsken wolris ferjitte, en as er yn it nau dreaun wurdt en him slimmernôch bedrige fielt, kin er raar fan him ôf slaan en bite. Mei kaken dy't gjin muoite hawwe om bamboe lytsman te meitsjen, kin er sûnder muoite bonken tebrizelje.
[[File:Pandas playing 640x480.ogv|thumb|250px|left|In fideo fan in reuzepanda.]]

Reuzepanda's libje it grutste part fan it jier solitêr; inkeld yn 'e peartiid, dy't fan maart oan maaie falt, sykje se inoar op. Mantsjes fiere dan gefjochten om it rjocht om mei in wyfke te pearjen. Wyfkes binne lykwols mar ien oant op syn heechsten trije dagen yn 't jier fruchtber, dat it komt hiel krekt. Nei in súksesfolle pearing kin it noch 1½-4 moannen duorje ear't de befruchting plakfynt; dat is in meganisme dat ek wol by oare bisten foarkomt en bedoeld is om te beävensearjen dat it/de jong(en) yn 'e geunstichste tiid fan it jier smiten wurde sille. De eigentlike draachtiid duorret dêrnei 4-5 moannen, wat relatyf koart is foar bearen. De berte fynt plak yn augustus of septimber en dêrby giet it ornaris om ien jong, al komme twillingen en sels trijelingen inkeld ek wolris foar. Yn it wyld kin in reuzepandawyfke lykwols mar ien jong tagelyk grutbringe en wurdt it/de oare jong(en) ferstaat. Reuzepandawelpen wurde blyn en dôf berne en kinne sels har eigen lichemstemperatuer net regelje, dat se binne folslein helpleas. By de berte weagje se likernôch 85-140 g, mar yn 'e earste tsien dagen wurde se fjouwer kear sa swier. Nei twa moanne geane de eagen iepen en nei fjouwer moanne kin it welpke rinne. Nei in healjier weaget er sa'n 12 kg en as er alve moanne is, wurdt er ûntwûn. In jong bliuwt likernôch oardel jier by syn mem, wat der de reden foar is dat reuzepandawyfkes mar om 'e twa of trije jier fruchtber wurde. Yn it wyld wurde reuzepanda's nei gedachten 10-15 jier, mar yn finzenskip kinne se wol de âlderdom fan 30 jier berikke

== Fretten ==
[[Ofbyld:Bai yun giant panda.jpg|right|thumb|180px|In reuzepanda yt bamboe.]]
Reuzepanda's ite suver allinne mar [[bamboe]], al hearre se [[taksonomy|taksnonomysk]] sjoen ta it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]]. Fral de nije leaten, blêden en stâlen fan 'e bamboeplant wurde iten; de ferhoute dielen binne fiersten te hurd om fertarje te kinnen. De spesjalisearring fan 'e reuzepanda as [[plante-iter]] hat foar in grut diel bydroegen oan syn hjoeddeiske swierrichheden. Bamboe smyt net in protte enerzjy op, wat de reuzepanda ta in traach bist makke hat dat yn eardere tiden in maklike proai foar de [[minske]] wie.

Njonken bamboe ite reuzepanda's ek wol oare planten, lykas [[gensiaan]], [[lis]] en gers. Foarhinne miende men dat se sûnder bamboe net oerlibje koene, mar dat is net wier. Yn it wyld yt de reuzepanda ek wol fleis, as er it teminsten te pakken krije kin, wat almeast it probleem is. Mar lytse [[kjifdieren]], [[fûgels|fûgelpiken]] en [[Aai (bist)|aaien]] is er net te sinnich foar en ek slacht er wolris in [[fisken|fisk]] út it wetter fan in berchstream. Fan yn finzenskip holden eksimplaren is bekend dat se ek wol searn fleis hawwe wolle.

== Status ==
Tûzenen jierren lyn hie de reuzepanda in folle gruttere fersprieding, mar al foar it begjin fan 'e [[kristlike jiertelling|Westerske jiertelling]] wied er troch de minske weromkrongen nei de hegere berchskeanten. Oant yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw waard de reuzepanda noch folop bejage. Yn it twadde part fan 'e tweintichste iuw waard er foar Sina ta in soarte fan nasjonaal symboal. Der wiene doe noch mar sa'n bytsje oer, dat er omtrint op útstjerren stie. Sûnt hawwe in strange beskerming, in fokprogramma yn finzenskip en dêropfolgjende útsettings yn it wyld derta laat dat de soarte wer by de râne fan 'e ôfgrûn weisleept is. Sûnt [[2016]] hat de reuzepanda de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] (de oare beide binne &quot;bedrige&quot; en &quot;krityk bedrige&quot;). Men rûst dat der hjoed de dei sa'n 1.000 oant 2.000 reuzepanda's yn it wyld libje, mar per isolearre populaasje binne der wierskynlik net mear as 250 folwoeksen eksimplaren.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Giant_panda ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Ailuropoda melanoleuca}}
}}

[[Kategory:Reuzepanda| ]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panda]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Kultuer yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>ccq8dytnuaywaxwy9ow1br4qs198krh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wylde knyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56024</id>
    <revision>
      <id>1234317</id>
      <parentid>1172863</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13410" sha1="8jenjpw9aycry1xrbecl0p19a8jjwxq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=wylde knyn
|Ofbyld= [[File:Oryctolagus cuniculus 1a.JPG|250px]]
|lûd=[[File:Lautäußerung Kaninchen.flac|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[Jeropeeske kninen]] (''Oryctolagus'') 
|Wittenskiplike namme= Oryctolagus cuniculus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wylde knyn (Oryctolagus cuniculus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wylde knyn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Oryctolagus cuniculus''), om ûnderskie te meitsjen mei oare kninesoarten ek wol '''Jeropeeske knyn''' of '''Jeropeeske wylde knyn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeropeeske kninen]] (''Oryctolagus''). It [[mantsje]] hjit yn it [[Frysk]] in raam en it [[wyfke]] is in ei of mot. Wylde kninen komme yn in grut part fan [[kontinint]]aal [[Jeropa]] (wêrûnder [[Fryslân]]) en op 'e [[Britske Eilannen]] rûnom foar. Troch opsetlike yntroduksje troch de [[minske]] libbet dizze soarte no ek yn oare dielen fan 'e wrâld, benammen yn [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]], dêr't er him ûntjûn hat ta in [[pleachdier]]. In [[domestisearre]] [[ûndersoarte]] fan 'e wylde knyn, de [[nuete knyn]] (''Oryctolagus cuniculus domesticus''), is in [[populêr]] [[húsdier]].

==Fersprieding==
===Algemiene fersprieding===
Djip yn 'e [[prehistoarje]] kaam de wylde knyn yn hiele [[Jeropa]] foar, mar ûnder de [[lêste iistiid]] loek er him werom nei it westlike [[Middellânske See|Middellânske-Seegebiet]]. Nei it ferdwinen fan it lâniis wûn er syn âlde territoarium ynearsten net werom, mei't er yn 'e [[oerwâld|oerbosken]] net goed út 'e fuotten koe en om't de hege [[berchtme|berchrige]] fan 'e [[Pyreneeën]] boppedat syn opmars tsjinkearde. Yn 'e [[Midsiuwen]] waard er troch de [[minske]] oeral útset as [[jacht (aktiviteit)|jachtwyld]], mar resint ûndersyk hat útwiisd dat de wylde knyn úteinlik, sij it folle letter, syn hjoeddeistige fersprieding yn Jeropa ek op eigen krêft berikt hawwe soe.

Hoe dan ek, yn Jeropa wurdt de wylde knyn as lânseigen beskôge op it [[Ibearysk Skiereilân]] en yn súdwestlik en westlik [[Frankryk]] ([[Bretanje]] ynbegrepen). Yn oare dielen fan Jeropa komt er ek al sûnt de Midsiuwen foar, mar wurdt er frjemdernôch noch altiten beskôge as in [[eksoat]]. Ta dy gebieten hearre: de [[Britske Eilannen]], de [[Benelúks]], noardlik en eastlik [[Frankryk]], [[Dútslân]], [[Denemark]], noardeastlik [[Itaalje]], [[Korsika]], [[Sardynje]], [[Sisylje]], de [[Baleären]], [[Kreta]], [[Syprus]], [[Sloveenje]], [[Hongarije]], [[Transsylvaanje]], [[Slowakije]], [[Tsjechje]], [[Poalen]], [[Litouwen]], eastlik [[Eastenryk]], it uterste westen fan 'e [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]], súdlik [[Sweden]] en de [[Finlân|Finske]] [[Ålâneilannen]].

Bûten Jeropa is de wylde knyn yn 'e [[Magreb]] lânseigen yn it [[Atlasberchtme]] fan [[Marokko]] en [[Algerije]]. As eksoat komt er ek foar yn noardlik [[Sily]], yn it [[Argentynje|Argentynske]] [[Fjoerlân]], oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]], op 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[Falklâneilannen]] yn 'e súdlike [[Atlantyske Oseaan]], yn hiele [[Austraalje (lân)|Austraalje]], útsein it uterste noarden en noardwesten, en yn [[Nij-Seelân]]. Fral yn Austraalje, dêr't er troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[kolonist]]en ek wer as jachtwyld útset is. hat dat laat ta in wiere kninepleach om't it bist dêr suver gjin natuerlike fijannen hat. Jiers moat der foar kaptalen útjûn wurde om 'e populaasje wylde kninen yn Austraalje yn 'e besnijing te hâlden.
[[File:Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg|left|thumb|200px|In wylde knyn.]]

===Fersprieding yn Nederlân===
Yn [[Nederlân]] komt de wylde knyn hast oeral foar, al lykje krekt [[Fryslân]], mar ek [[Grinslân]] en it noardeasten fan [[Noard-Hollân]], wat minder tichtbefolke te wêzen. Yn Fryslân libje wylde kninen fral op 'e sângrûnen fan 'e [[Wâlden]], op 'e [[Waadeilannen]], yn [[Gaasterlân]] en by de [[Iselmar]]kust lâns. Yn 'e [[greide]]n op 'e [[Klaai (gebiet)|Klaai]] sil men omdôch nei it bist sykje.

==Uterlike skaaimerken==
Wylde kninen hawwe in kopromplingte fan 35–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], en in sturtlingte fan 4–8&amp;nbsp;sm. De [[ear (anatomy)|earen]] binne 6&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–7&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm lang. It gewicht bedraacht trochinoar 1,2–2,5&amp;nbsp;[[kg]]. De eien hawwe in wat smeller [[kop]]ke as de rammen. De [[kleur]] fan 'e [[pels]] kin útinoar rinne fan [[sânkleur]]ich oant [[griis]][[brún]], al komme oare kleuren ek foar as gefolch fan [[krusing (fuortplanting)|krusings]] mei [[nuete knyn|nuete kninen]]. De wylde knyn liket frijwat op 'e [[hazze]] (''Lepus europaeus''), mar kin dêrfan ûnderskaat wurde troch fjouwer dingen. Yn it foarste plak is de hazze grutter fan stal; oard binne de earen fan 'e hazze oansjenlik langer; trêd hawwe de earen fan 'e hazze swarte úteinen; en fjird litte hazzen by it draven de [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]] oant [[swart]]e boppekant fan 'e [[sturt]] sjen, wylst de wylde knyn dravendewei de [[wite]] ûnderkant fan 'e sturt toant.

==Biotoop==
Wylde kninen komme it meast foar yn [[drûchte|drûge]] gebieten mei [[sân]]grûn en healiepen [[planten|begroeiïng]]. Iepen [[gers]]lân hâlde se net fan en yn [[klaai]] kinne se gjin [[hoale]]n grave, dat yn 'e [[Greidhoeke]] en de [[Bouhoeke]] fan [[Fryslân]] sille se net gau aardzje. Wiete of [[moeras]]sige kriten ferspije se alhielendal. Mar fierders hawwe se har oanpast oan in grut ferskaat fan [[lânskip]]stypen, mei dêrûnder [[dunen]], [[sânopspuiting]]s, [[seediken]], begroeide [[berm]]en en [[sleat (wetter)|sleatskanten]], [[beamwâl]]en, [[wâld]]siggen, [[nuddelwâld|nuddelbosken]], [[greide]]n op sângrûn, [[tunen]], [[park|stedsparken]] en sels [[yndustryterrein]]en. Yn 'e [[berchtme|bergen]] komme se foar oant de [[beamgrins]]. 

==Hâlden en dragen==
Wylde kninen grave [[hoale]]n om har feilich yn deljaan te kinnen en as plak fan beskûl foar as der gefaar driget. Wat langer oft se der tahâlde, wat grutter oft sa'n hoale wurdt en wat mear gongen oft der nei ta en út wei groeven wurde, sadat it úteinlik in boarch wurdt. Yn sa'n boarch libje wylde kninen yn [[famylje (besibskip)|famyljegroepen]], dy't op syn measten út tsien eksimplaren besteane. Somtiden nimme wylde kninen ek wol âlde [[foks|fokse-]] of [[das|dasse]]boargen oer. Boppegrûnsk meitsje se soms [[leger (hazze)|legers]], ûndjippe kûltsjes yn 'e [[planten|begroeiïng]], dy't lytser en ûndjipper binne as dy fan 'e hazze. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in famyljegroep strekt him út oant in [[straal (mjitkunde)|straal]] fan 50&amp;nbsp;[[meter|m]] om 'e boarch hinne.
[[File:Stoat killing a rabbit.jpg|thumb|300px|right|In wylde knyn dy't deade wurdt troch in (folle lytsere) [[harmeling]].]]

Oars as hazzen kinne wylde kninen allinne mar sprinte en binne it gjin lange-ôfstânsdravers. As se flechtsje moatte, geane se ornaris sigesaagjend op 'e tichtstbye hoale oan. De wylde knyn is eins in [[nachtdier]], dat him benammentlik yn 'e [[skimer]] en it [[tsjuster]] oppenearret. De famyljes besteane oer it algemien út ien dominant pearke mei in stikmannich ûnderhearrige eien en rammen, dy't faak har eigen âldere jongen binne. De dominante raam, mar ek syn ei, sille nijynkommelingen besykje te ferjeien.

De [[djoeitiid]], as de eien [[tyldrift|jachtich]] wurde, rint by de wylde knyn fan [[jannewaris]] oant [[augustus]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] wurde der 1–9, mar yn 'e regel 3–7&amp;nbsp;jongen smiten. In [[folwoeksen]] ei kin jiers trijeris smite. By de [[berte]] binne de jongen [[blinens|blyn]], [[neaken|keal]] en helpleas, mar al nei 10&amp;nbsp;dagen komme se foar it earst bûtendoar en nei harren earste [[winter]] binne se [[geslachtsryp]]. As it fretten krap is of by slimme [[kjeld]] of [[oerbefolking]] kin by wylde kninen oant 60% fan 'e [[embryo|embryo's]] noch foar de [[befalling]] ôfbrutsen en wer opnommen wurde yn it [[lichem (biology)|lichem]] fan 'e [[mem]], sadat de [[fuortplanting]] sterk belunet.

Wylde kninen meitsje oer it generaal net in protte [[lûd|leven]], op út en troch in pear gnoarjende lûden nei. Mar as se yn [[panyk]] reitsje, kinne se in grille, hege gjalp uterje. Om alaarm te slaan, geane se rjochtop sitten en trommelje dan mei beide efterpoaten op 'e grûn om.

Wylde kninen libje yn it wyld trochinoar mar 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't se yn teory de fiif jier wol helje kinne. Yn finzenskip kinne kninen wol 9&amp;nbsp;jier wurde. De grutste gefaren foar wylde kninen wurde oan 'e iene kant foarme troch [[predaasje|bejaging]] troch [[rôfdier]]en as de [[foks]], de [[harmeling]], de [[húskat]] en beskate [[rôffûgels]] (en fansels de [[minske]]), wylst oan 'e oare kant [[epidemy|epidemyske]] [[sykte]]n lykas [[myksomatoaze]] en [[RHD (kninesykte)|RHD]] (''rabbit haemorrhagic disease''; &quot;kninebloedfloeien&quot;) in hege tol easkje.
[[File:European Rabbit, Lake District, UK - August 2011.jpg|left|thumb|250px|In itende wylde knyn.]]

==Fretten==
Wylde kninen binne [[herbivoar]]en, dy't libje op in dieet fan [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en jonge leaten fan [[strewelleguod]]. Fierders frette se ek wol [[plantewoartel]]s en as se der de kâns ta sjogge [[lânbougewaaks|lân- en túnbougewaaksen]], yn 't bysûnder [[griente]]n lykas [[slaad (griente)|slaad]], [[koal (griente)|koal]] en [[woartel (griente)|woartels]]. [[Winter]]deis tarre se oer it algemien op [[beamskoars]]. Ek fret de wylde knyn syn eigen [[trochgong|kjitte]] wol op, in ferskynsel dat [[kropofagy]] neamd wurdt.

==Status==
Fanwegen syn kwetsberens foar [[epidemy]]en hat de wylde knyn de [[Reade List fan de IUCN|IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot; krigen, wat sizze wol dat er net [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt, mar dat syn tastân al yn 'e rekken holden wurde moat. Yn [[Nederlân]] waard er healwei de [[1950-er jierren]] fan 'e [[tweintichste iuw]] foar it earst troffen troch [[myksomatoaze]], mei as gefolch dat er doe op in soad plakken ferdwûn is. Neitiid woeks de populaasje wer oan, mar fan [[1994]] ôf wie der op 'e nij in weromfal. Diskear wie dêr nei alle gedachten in útbraak fan RHD debet oan. Yn [[2004]] wie der yn Nederlân noch mar in trêdepart oer fan it oantal wylde kninen fan tsien jier earder.

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/konijn Side oer de wylde knyn op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e wylde knyn yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.
----
{{commonscat|Oryctolagus cuniculus}}
}}

{{DEFAULTSORT:wilde knin}}
[[Kategory:Knyn (soarte)| ]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hazze of knyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Fatikaanstêd]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]</text>
      <sha1>8jenjpw9aycry1xrbecl0p19a8jjwxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nuete knyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56033</id>
    <revision>
      <id>1234160</id>
      <parentid>1172865</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>domestisearre</comment>
      <origin>1234160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19994" sha1="qxu4m9j35rd9o66r2gz5nbpkm1xlhsr" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme= nuete knyn
|Ofbyld= [[File:American Grand Champion Dutch Rabbit.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Lautäußerung Kaninchen.flac|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'')
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'')
|Skaai= [[Jeropeeske kninen]] (''Oryctolagus'')
|Soarte= [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'')
|Wittenskiplike namme = Oryctolagus cuniculus domesticus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''nuete knyn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Oryctolagus cuniculus domesticus'') is de [[domestisearre]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''). It [[mantsje]] hjit yn it [[Frysk]] in raam, en it [[wyfke]] in ei of mot. Kninen wurde al sûnt de [[Romeinske Ryk|Romeinske tiid]] troch de [[minske]] holden, lange tiid poer foar it [[fleis]] en/of de [[pels]], mar fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf ek as [[selskipsdier]]. Troch it fokken fan kninen binne der [[List fan kninerassen|in grut tal rassen]] ûntstien, wêrfan't guon op it mêd fan [[lichem (biology)|lichemsgrutte]] en [[kleur]] tige by tige ôfwike fan harren wylde [[foarâlden]]. 

==Skiednis==
===Domestisearring===
It is net alhiel dúdlik wannear't de [[wylde knyn]] [[domestisearre]] is ta de nuete knyn. De [[Romeinen]] holden kninen foar it [[fleis]] yn [[kninehok|hokken]] en ek yn [[park]]jes mei hege [[muorre]]n (saneamde [[leporarium|leporaria]]), mar it tinken is dat it dêrby fral om fongen wylde kninen gie. Behalven [[folwoeksen]] bisten ieten de Romeinen ek nijberne kninejongen, dy't as [[delikatesse]] beskôge waarden. Mei't yn 'e [[Romeinske Tiid]] de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e wylde knyn noch beheind wie ta it [[Ibearysk Skiereilân]], moat dat nei it begjin fan 'e [[Romeinske ferovering fan it Ibearysk Skiereilân|Romeinske ferovering fan Hispanje]] ûnder de [[Twadde Punyske Oarloch]] yn [[206&amp;nbsp;f.Kr.]] west hawwe.
[[File:Usk Show Rabbit Competitions - panoramio.jpg|left|thumb|250px|In kninetentoanstelling yn [[Usk]] ([[Ingelân]]).]]

Yn 'e [[Midsiuwen]] waarden wylde kninen benoarden de [[Pyreneeën]] yn grutte dielen fan [[Noardwest-Jeropa|Noardwest]]- en [[Sintraal-Jeropa]] útset as [[jachtwyld]]. Doe moat it [[domestikaasje]]proses echt begûn wêze, trochdat kninen net allinne mear fongen en opiten waarden, mar de minsken der ek mei begûnen se te [[kninehâlderij|fokken]], sadat se net hieltyd nije kninen hoegden te fangen. It is út histoaryske boarnen bekend dat [[mûnts]]en yn [[kleaster]]s yn súdlik [[Frankryk]] yn 'e [[tolfde iuw]] kninen holden, fokten en [[hannel|ferhannelen]]. Domestikaasje wie nei alle gedachten in stadich proses dat teminsten oant yn 'e [[sechstjinde iuw]] duorre.

De earste feroarings yn 'e [[skelet]]struktuer fan 'e nuete knyn, yn ferhâlding ta de wylde knyn, binne troch [[argeologen]] datearre yn 'e rin fan 'e [[achttjinde iuw]]. Dat binne de earste spoaren dy't derop wize dat it domestikaasjeproses late ta it ûntstean fan in nije [[ûndersoarte]]. Ek yn dy tiid noch waarden kninen inkeld foar it fleis of foar de [[pels]] holden. Pas om 'e midden fan 'e [[njoggentjinde iuw]] hinne begûn men de bisten yn [[West-Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] foar it earst as [[hobby]]dier te hâlden, wêrby't spesjale [[bistetentoanstelling]]s foar kninen organisearre waarden. 
[[File:1972 INRA Toulouse abattoirs lapins-1-cliche Jean Weber.jpg|right|thumb|220px|In knine[[slachterij]] yn [[Toulouse]] ([[1972]]).]]

Nei ôfrin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntjoech de nuete knyn him ta in [[populêr]] [[selskipsdier]]. Tagelyk rekke de populariteit fan it fokken fan kninen foar it fleis en de pels sterk yn it neigean. Fan 'e [[1980-er jierren]] ôf holden guon lju har knyn of kninen net mear bûtendoar yn in hok of in skuorke, mar binnendoar yn deselde wenromte as de minske. Dêrmei berikte de knyn itselde stadium fan domestikaasje as de [[hûn]] en de [[kat]].

===Fleiskninefokkerij yn Nederlân===
Yn [[Nederlân]] binne sûnt [[2006]] regels fan krêft foar it [[bistefokkerij|fokken]] fan nuete kninen foar it [[fleis]]. Dy binne fêstlein yn 'e Feroardering Wolwêzensnoarmen Kninen (VWK) fan it [[Produktskip Plomfee en Aaien]]. Yn [[Nederlân]] waarden yn [[2010]] krapoan 300.000 fleiskninen holden.
[[File:A Black Rabbit fur jacket.jpg|left|thumb|180px|In kninebûnten jaske.]]

===Fiviseksje===
Sûnt de Twadde Wrâldoarloch wurde nuete kninen ek faak brûkt as [[proefdier]]en yn [[laboratoaria]]. Yn 't bysûnder by guod dat op 'e [[eagen]] test wurde moat, lykas [[kosmetika]], om't kninen net [[knypeagjen|knypeagje]] kinne. Tsjin dy as ûnnedich en [[wredens|wreed]] beskôge praktyk is sûnt de [[1980-er jierren]] in protte ferset kommen fan [[dierebeskerming]]sorganisaasjes en [[bisterjochten|bisterjochte-aktivisten]]. [[Fiviseksje]] op kninen hat sadwaande in tige minne namme krigen en it is tebek krongen, mar it is anno [[2023]] noch altyd net folslein útband.

==Uterlike skaaimerken==
De nuete knyn fariëarret tige by tige wat [[lichem (biology)|lichemsgrutte]], [[hier (begroeiïng)|hierlingte]] en [[hierkleur]] oangiet, en ek foar wat de stân (of it hingjen) fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] oanbelanget. Dat hat te krijen mei it bestean fan in grut tal kninerassen (sjoch: [[list fan kninerassen]]), dy't troch de iuwen hinne troch de minske fokt binne om oan útinoar rinnende easken te foldwaan.
[[File:Female Flemish giant rabbit.jpg|right|thumb|250px|In [[Flaamske reus]], ien fan 'e grutste [[list fan kninerassen|kninerassen]].]]

Wat grutte oangiet: de [[Flaamske reus]] kin mear as 8&amp;nbsp;[[kg]] weagje, wylst der ek dwerchkninerassen besteane mei in gewicht fan minder as 1&amp;nbsp;kg. Trochinoar weagje nuete kninen lykwols 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; oant 3&amp;nbsp;kg. Nuete kninen kinne alderhanne kleuren hawwe: [[wyt]], alle nuânses [[brún]], [[swart]], [[griis]], [[blau|blau(wich)]], swartbûnt en brúnbûnt. Ek kinne se trije of mear kleuren of opmerklike tekeningpatroanen hawwe. Oer it generaal hawwe nuete kninen in koarte pels, mar de [[Angoaraknyn]], bygelyks, hat krekt in fluch groeiende, lange pels.

Kninen hawwe gjin [[hoektosk]]en. Yn 'e [[ûnderkaak]] sitte twa tige grutte [[snijtosk]]en, fjouwer foarkiezzen en seis [[kiezzen]]. Yn 'e [[boppekaak]] sitte twa minder grutte snijtosken, mei oan wjerskanten dêrfan in lytse [[stifttosk]] dêr't de ûnderste snijtosken op rêste as it bist net yt, en fierders seis foarkiezzen en seis kiezzen.

==Fuortplanting==
Kninen steane derom bekend dat se har tige fluch [[fuortplantsje]] kinne, wat foar in diel feroarsake wurdt trochdat se al hiel jong [[geslachtsripens]] berikke. As men mear as ien nuete knyn hâldt en it binne net allegearre rammen of eien, dan is it sterk oan te rieden om 'e bisten [[sterilisaasje|sterilisearje]] of (yn it gefal fan rammen) [[kastraasje|kastrearje]] te litten. Dat kin it bêste dien wurde sadree't se geslachtsryp binne: foar lytsere rassen mei 4–5&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]; foar middelgrutte rassen mei 5–6&amp;nbsp;moannen; en foar grutte rassen mei 6–7&amp;nbsp;moannen. Rammen wurde trouwens oer it algemien letter geslachtsryp as eien fan itselde ras.
[[File:Lapin Japonais.jpg|left|thumb|230px|In [[harlekyn (knineras)|harlekyn]].]]

==Fersoarging==
===Groepsdier===
Kninen binne fan natuere [[keppeldier|groepsdieren]], mar likegoed is it net ferstannich om mear as twa eksimplaren yn ien hok te hâlden. Yn lytse romten kinne se nammentlik [[rivaliteit (psychology)|rivalisearjend]] [[hâlden en dragen]] fertoane, wat ta aaklike gefjochten liede kin. De kombinaasje dy't de minste swierrichheden opsmyt, is om in kastrearre raam en in sterilisearre ei byinoar te setten. It is it bêste om dat fan jong ôf oan te dwaan, mar kninen kinne ek noch wol oaninoar keppele wurde as se wat âlder binne. Dat moat wol soarchfâldich oanpakt wurde. De beide bisten moatte mei-inoar yn 'e kunde brocht wurde yn in neutrale romte, dy't foar net ien fan beiden bekend is, sadat se gjin oanstriid fiele ta fertoan fan [[territoarium (biology)|territoriaal]] [[hâlden en dragen]].
[[File:Lapin nain 01.jpg|right|thumb|200px|In nuete knyn bûtendoar oan it [[tsjoar]].]]

As in raam al kastrearre is, kin der dochs reden wêze om 'e ei dêr't er oan keppele is noch te sterilisearjen, want kninen hawwe in tige grutte kâns op [[limoerhalskanker]]. Tsjin 'e tiid dat in ei 4–5&amp;nbsp;jier âld is, leit dy kâns op 50–80%. It is dêrom saak om by sterilisaasje ek it [[limoer]] hielendal of alteast foar in diel te ferwiderjen (wat gjin standertpraktyk is, dus der moat spesjaal om frege wurde).

===Húsfêsting===
Nuete kninen kinne sûnder beswier bûtendoar holden wurde yn in [[kninestjelp]] dy't tarist is mei in ôfslútber nachthokje en in mei [[hinnegaas]] betimmere loop. Se kinne nammentlik goed oer [[kjeld]] en hoege by in [[winter]]ske perioade mei [[froast]] net ferhuze te wurden nei binnendoar yn in skuorke. Oant [[temperatuer]]en fan –15&amp;nbsp;[[°C]] kinne se sûnder swierrichheden yn 'e kninestjelp bûtendoar bliuwe. Betingst is wol dat it hokje fan 'e stjelp goed beskutting jout tsjin siging en [[delslach (waar)|delslach]], want dat binne dan wer dingen dêr't kninen net goed oer kinne. Ek moat it hokje tarist wurde mei foldwaande [[strie]] om in waarm nêst fan te meitsjen. 
[[File:Offener Kaninchenstall.JPG|left|thumb|250px|In kninehok foar bûtendoar mei in ticht nachthok en in iepen deiloop.]]

Fierders kinne kninen net sa goed oer [[waarmte]] en yn 't bysûnder net oer felle [[sinne]]. Dus ek by 't [[simmer]] moat der genôch beskutting wêze en de kninestjelp moat net yn 'e folle sinne set wurde, mar yn it [[skaad]] fan bgl. in [[beam]] of in [[hage]]. By temperatueren fan boppe de 24&amp;nbsp;°C fine kninen it net mear oangenaam, en rint de temperatuer op oant boppe de 27&amp;nbsp;°C, dan kinne se echt yn 'e swierrichheden reitsje en in saneamde [[hjitteslach]] opdwaan. Se wurde dan [[apaty]]sk of geane langút slop lizzen, it [[toskfleis]] en de heal sletten [[eagen]] wurde [[dûnkerread]], de [[ear (anatomy)|earen]] wurde tige [[waarm]] en it [[sykheljen]] giet hiel rêd.

Men kin nuete kninen ek sûnder swierrichheden yn 'e hûs hâlde. It binne skjinne bisten dy't gjin [[stank]] ferspriede, en se kinne traind wurde om te [[urinearjen|pisjen]] en [[trochgong|har behoef te dwaan]] yn in [[kattebak]]. Wol is it saak om 'e dielen fan it hûs dêr't de knyn frij omrinne kin, &quot;knineproof&quot; te meitsjen, mei't de bisten fan natuere oanstriid hawwe om op dingen om te gnauwen, lykas [[elektrysk]]e triedden en snuorren. 
[[File:Konijnen-wild.JPG|right|thumb|250px|Nuete kninen yn in bûtenloop dêr't se grave kinne.]]

Kninen hawwe ferlet fan frijwat lichemsbeweging, dat in kninehok yn in skuorke of in kninestjelp bûtendoar is eins te lyts om it bist oan ien wei troch yn te hâlden. De [[Nederlânske Dierebeskerming]] stelt dat twa nuete kninen teminsten 2&amp;nbsp;[[m²]] romte nedich binne. It is dêrom saak om 'e knyn alteast in pear kear yn 'e wike út syn hok te heljen en him wat omrinne te litten, bygelyks oan in [[tsjoar]], sadat er [[springen|springe]], [[draven|drave]] en [[boartsjen|boartsje]] kin. Dêrby moat men der wol foar soargje dat er net by [[gif]]tige [[planten]] kin. Ek [[graven]] heart ta it natuerlik hâlden en dragen fan kninen. It is dêrom ek oan te rieden om in nuete knyn wat ûndergrûnske graafromte te jaan, dat wol goed ôfskerme wurde moat mei stevig gaas, sadat [[murd]]en, [[stienmurd]]en, [[beamotter]]s en [[foks]]en it ferbliuw net binnenkringe en de knyn lytsman meitsje kinne.

===Boartsjen===
Kninen binne fan natuere tige [[boartsjen|boartlike]] bisten, dy't [[boartersguod]] dêrom tige op priis stelle. Gaadlik boartersguod foar in knyn is bygelyks in lege [[karton]]nene [[doaze]] mei in gat deryn (dêr't er yn, út en boppe-op klimme kin), lege [[wc-papier]]roltsjes (om mei te rôljen en te goaien), in [[tennisbal]] ophongen oan in stik [[tou]] (om fuort te triuwen), in âld [[tillefoanboek]] (om te skuorren), in grutte bak mei [[grûn|ierde]] (om yn om te wuoljen), [[wylch|wylgetûken]] (om op om te gnauwen) of in stik âlde [[flierbedekking]] (om op om te klauwen). As it boartersguod nei gychem giet, is it in teken dat de knyn der aardichheid oan hat. Bliuwt it goed, dan kin men better wat oars besykje. As de knyn kartonnen of papierren guod begjint op te fretten, moat men it fuorthelje, want dat kin [[ferstopping (genêskunde)|ferstopping]]s feroarsaakje. Yn 'e measte [[dierewinkel]]s wurdt ek profesjoneel fabrisearre spesjaal knineboartersguod ferkocht, lykas in boartersbal dêr't [[snobbersguod]] (foar kninen) yn ferstoppe sit, lykas drûge stikjes [[banaan (frucht)|banaan]], [[rezyn|rezinen]], ensfh.

===Fersoarging fan pels, tosken en neilen===
Kninen binne tige [[sindlikens|sindlike]] bisten. It is dêrom oerstallich om se te [[waskjen]]. Soms komt it foar dat se by [[hjittens|hjit]] [[simmer]]waar besmoarge strie opdolle om har mei te kuoljen. Dat kin plakken yn 'e [[pels]] opleverje dy't mar dreech wer fuort te krijen binne. In waskbeurt kin dan helpe, mar de knyn ferliest sokke plakken ek fansels wol wer as er [[ferhierjen|ferhierret]]. As men op 'e tiid it strie yn it kninehok ferskjinnet, kin men soks hielendal foarkomme. Ek is it oan te rieden om it [[hier (begroeiïng)|hier]] fan 'e knyn eltse [[wike]] eefkes te [[boarstel]]jen. Dat ferwideret in protte âld hier en it is ek noch goed foar de [[bloedsomrin]] fan it bist.

De [[tosk]]en fan kninen groeie altyd troch, wat foar swierrichheden soargje sil as de bisten dy net ôfslite kinne. It bêste is om se te foarsjen fan genôch [[hea]] en ek fan [[tûke (beam)|tûken]] (lykas [[splinter]]frije [[wylch|wylgetûken]]), dêr't se op gnauwe kinne. As de tosken te lang wurde, kinne kninen net mear goed [[iten|ite]]. Soks kin ek by in goede fersoarging foarkomme as de tosken in ferkearde stân hawwe. Yn it wyld soene sokke kninen úteinlik net mear ite kinne en de [[ferhongerje|hongerdea]] stjerre, mar nuete kninen dy't mei sa'n probleem oanhelle binne, kin men út en troch mei nei de [[bistedokter]] om 'e tosken ôfslypje te litten. 
[[File:Bradygnathia-superior-rabbit.jpg|right|thumb|200px|In ferkearde stân fan 'e [[snijtosk]]en kin ta ûnbeheinde groei liede, sadat de knyn op in stuit net mear ite kin.]]

De [[neil (anatomy)|neilen]] fan in knyn moatte om 'e 2–3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] knipt wurde.

===Fretten===
Nuete kninen frette in protte [[hea]] en drinke allinne mar [[wetter]]. Behalven hea (drûge gers) kinne se (yn it simmerhealjier) ek farsk [[gers]] frette. Fierders is it goed om se ek [[griente]] te fuorjen. Men kin dêrby it bêste lytse stikjes fan sa folle mooglik ferskillende grienten tagelyk jaan ynstee fan in protte fan ien griente. Yn 'e frije natoer frette kninen ek mei in protte fariaasje troch no ris hjir en dan wer dêr eefkes oan te gnabjen. Grienten dy't kninen graach ite, binne û.m. [[andyvje]], [[bleekselderij]], [[brokkoly]], [[Dútske koalraap]] &lt;small&gt;(Ned.: ''koolrabi'')&lt;/small&gt;, [[finkel]], [[knolselderij]], [[peterseelje]], it lof fan [[radiis]], [[wetterkers]] en [[woartel (griente)|woartels]] mei it lof derby. Kninen hawwe ferlet fan genôch [[rizel]]s &lt;small&gt;(Ned.: ''vezels'')&lt;/small&gt; yn har fretten, oars reitsje se yn 'e [[diarree]]. It is dêrom saak om [[biks]] en grienten altyd oan te foljen mei hea of gers.
[[File:Rabbit sharing apple.jpg|left|thumb|250px|In nuete knyn en syn baaske diele in [[apel]].]]

Yn 'e frije natoer komme noch oare [[krûd (plant)|krûden]] foar dy't goed binne foar kninen, lykas [[aalst]] &lt;small&gt;(Ned.: ''absintalsem'')&lt;/small&gt;, [[bledsjeslaad]] &lt;small&gt;(''veldsla'')&lt;/small&gt;, [[leppeltsjedief]] &lt;small&gt;(''herderstasje'')&lt;/small&gt;, [[skieppegerf]] &lt;small&gt;(''duizendblad'')&lt;/small&gt;, [[weversblêd]] &lt;small&gt;(''weegbree'')&lt;/small&gt; en
[[wjirmkrûd]] &lt;small&gt;(''boerenwormkruid'')&lt;/small&gt;. Dat jildt ek foar de [[blom]]men en [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[hynsteblom]] en fan ferskate [[soarte]]n [[dôvenettels]]. Ek de jonge toppen fan [[brânnettels (skaai)|brânnettels/broeiers]] binne tige sûn, mar dy moat men foarôfgeande oan konsumpje wol in [[etmiel]] lizze litte om 'e 'broei' derút te heljen.

Foarbylden fan grienfoer dat swierrichheden feroarsaakje kin en dêr't men dus om tinke moat, binne: [[beane]], [[biezelok]] &lt;small&gt;(Ned.: ''bieslook'')&lt;/small&gt;, [[eart]]en, [[koal (plant)|koal]], [[slaad (griente)|kropslaad]], [[prei]], [[sipel]], [[sprútsjes]] en [[wytlof]]. It selde jildt foar [[stynske weet]]. Koal, slaad en wytlof kinne by in knyn ta gasfoarming liede, wat yn ekstreme gefallen [[dea]]dlik wêze kin. Fan wytlof moat dêrom net mear as in pear bledsje per kear fuorre wurde, en fan koal kin men it bêste allinnich in bytsje [[blomkoal]] jaan en winterdeis in bytsje [[boerekoal]]. Tefolle [[klaver]] jout ek problemen mei de [[spiisfertarring]], krekt as in protte wiet gers. Gers dat mei de [[meanmasine]] foar yn 'e [[tún]] [[meanen|meand]] is, moat nea oan kninen fuorre wurde, mei't it te fyn fermeald is en dêrom ta problemen liede kin. Gers dat mei in [[gersskjirre]] knipt, mei de hân plôke of mei in [[syklomeaner]] efter in [[trekker (lânbouwurktúch)|trekker]] meand is, kin wol sûnder beswier fuorre wurde. 

Kninen frette soms har eigen [[trochgong|kjitte]] op, in ferskynsel dat [[kropofagy]] hjit. Dat is in natuerlike foarm fan [[hâlden en dragen]], mei't wylde kninen it ek dogge. As men it lykwols foarkomme wol, is it saak om it kninehok hiel geregeldwei goed [[Utmjuksjen|út te mjuksjen]].
[[File:RabbitMyxomatoseHead.JPG|right|thumb|250px|In knyn mei [[myksomatoaze]].]]

==Sykten==
Kninen, sawol wyld as nuet, binne tige kwetsber foar [[sykte]]n as [[myksomatoaze]] en [[RHD (kninesykte)|RHD]] (''rabbit haemorrhagic disease''; &quot;kninebloedfloeien&quot;). As se ienris ien fan dy beide sykten oprinne, is it te let en is in bist yn 'e measte gefallen net mear te rêden. Nuete kninen moatte dêrom, as it goed sil, dêrfoar yninte wurde: ien kear jiers foar RHD en twaris yn it jier foar myksomatoaze. Tsjintwurdich bestiet der ek ien [[faksên]] foar beide sykten, dat in jier lang wurket. Dat hat dan wol wer in folle langere [[ynkubaasjetiid]] (fan 3&amp;nbsp;wiken) en skynt minder goed tsjin RHD te beskermjen as dy sykte by itselde bist al earder mei it [[genêsmiddel]] Cunical bestriden is.

By [[obesitas|grouwe]] kninen, en ek wol by âldere bisten en eksimplaren dy't ferkeard fretten krije, bliuwe soms stikken [[dong]] oan it hier fan it [[bunt]] (skamstreek) hingjen. Dat moat sa gau mooglik ferwidere wurde, want oars sil it almar mear oankoekje en is it op in stuit suver net mear fuort te krijen. Yn dat stadium moat men jins taflecht nimme ta it baaien fan 'e knyn yn lau wetter om 'e dong sêft te meitsjen, sadat it meastepart fuortwosken wurde kin. Mei in [[neilskjirke]] kin dan de rest ferwidere wurde troch foarsichtich it hier fuort te knippen dêr't it oan fêst sit. As dat net dien wurdt, sille der by 't [[maityd]], [[simmer]]deis en [[hjerst]]mis [[mich|miggen]] op ôfkomme, dy't [[aai]]kes yn 'e dong lizze. De [[maits]]en dy't dêrút komme, frette har in wei yn it ûnderhûdsk [[weefsel (biology)|weefsel]] fan 'e knyn. Dat is net allinnich tige [[pine|pynlik]], mar kin ek ta de sykte [[myiasis]] liede.

==Sjoch ek==
*[[list fan kninerassen]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Domestic_rabbit ''References'' en ''Further reading'', op dizze side], en ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Tam_konijn ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
----
{{commonscat|Domestic rabbits}}
}}

{{DEFAULTSORT:nuete knin}}
[[Kategory:Knyn (soarte)]]
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Húsdier]]</text>
      <sha1>qxu4m9j35rd9o66r2gz5nbpkm1xlhsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fret</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56153</id>
    <revision>
      <id>1234340</id>
      <parentid>1172960</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>domestisearre</comment>
      <origin>1234340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6766" sha1="qhqsk67q3qcmrpm42jtjcyxou4gkdic" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=fret
|Ofbyld= [[File:Ferret 2008.png|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') 
|Soarte= [[murd]] (''Mustela putorius'') 
|Wittenskiplike namme= Mustela putorius furo 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''fret''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela putorius furo'') is de [[domestisearre]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[murd]] (''Mustela putorius'') of mooglik fan 'e [[steppemurd]] (''Mustela evermanii''). It is in lid fan it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]], de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dêr't behalven de murd û.m. ek de [[harmeling]] en de [[wezeling]] ta hearre. Fretten waarden mear as 2.000 jier lyn troch de [[minske]] nuet makke mei as doel om har yn te setten foar [[ûngedierte]]bestriding.

==Uterlike skaaimerken==
Fretten hawwe de namme dat se in [[wite]] [[pels]] hawwe, mar dat is lang net altiten sa; se komme teminsten like faak foar mei [[brún]], [[swart]] of bûnt [[hier (begroeiïng)|hier]]. Se hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 38&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 13&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,7–2&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrby binne se [[seksuële dimorfy|seksueel dimorf]], wat sizze wol dat der kwa uterlik ûnderskie bestiet tusken de [[geslacht (sekse)|geslachten]]: it [[mantsje]] is in stik grutter as it [[wyfke]]. De [[libbensferwachting]] bedraacht foar fretten likernôch 10&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Fret Freddy.JPG|left|thumb|250px|In wite fret.]]

==Hâlden en dragen==
Yn 'e regel bringe fretten 14–18&amp;nbsp;[[oere]]n [[dei]]s [[sliep]]end troch. Se binne [[skimer|krepuskulêr]]e bisten, wat betsjut dat se aktyf wurde om 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] hinne. It leafst jouwe se har del yn in krappe romte, dêr't se har dan hielendal oprôlje. Oars as murden, dy't [[solitêr]] libje, binne fretten sosjale bisten, dy't graach ûnder soartgenoaten ferkeare. Wol binne se [[territoarium (biology)|territoriaal]], mar net yn it rare.

Krekt as murden en in protte oare [[martereftigen]] beskikke fretten oer [[anaalklier]]en dêr't se in [[stank|stjonkende]] [[floeistof]] út spuitsje kinne as se [[kjel]] wurde of [[benaudens|benaud]] binne. Ek brûke se dat wol om har territoarium mei te markearjen. Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde fretten yn 'e regel &quot;ûntrookt&quot; (''de-scented''), d.w.s. [[operaasje (genêskunde)|operatyf]] fan 'e anaalklieren ûntdien, mar yn [[Jeropa]] wurdt soks yn 'e measte gefallen beskôge as in ûnnedige skeining. 
[[File:Vinnie the Ferret in a War Dance Jump.jpg|right|thumb|250px|In fret dy't in &quot;kriichsdûnske&quot; opfierd.]]

As se opwûn reitsje, kin fretten mâltjirgjend omspringe yn wat faak harren &quot;kriichsdûnske&quot; neamd wurdt. Dat is gjin teken fan [[agresje]], mar in bolbjirkene útnûging om te [[boartsjen]], en giet gauris mank mei it útslaan fan in sêft ketskjend [[lûd]]. As se [[lulk]] binne, meitsje fretten krekt in tige karakteristyk siizjend lûd.

==Frettefretten==
Fretten binne [[rôfdier]]en mei in hege [[stofwikseling]], dat se moatte hiel regelmjittich (perfoarst eltse dei) te fretten krije, oars reitsje se hiel gau ûnderfuorre. Yn [[dierewinkel]]s is wol spesjaal frettefoer te krijen, dat hast foar 100% út [[fleis]] bestiet, mar guon frette-eigners fuorje harren bisten eigendeade of noch libbene [[proai]]dieren op, lykas [[mûzen]] en [[wylde knyn|kninen]], om harren natuerlik dieet sa deun mooglik nei te bearen.
[[File:Fret - Mustela putorius furo.jpg|left|thumb|250px|In murdkleurige fret.]]

==Domestisearring en ferwyldering==
De [[skiednis]] fan 'e [[domestisearring]] fan 'e fret is ûnwis, mar ûndersyk fan it [[mitogondriaal DNA]] fan dit bist hat útwiisd dat dit bist nei gedachten likernôch 2.500&amp;nbsp;jier lyn ta [[húsdier]] makke is. Fierders binne der sterke oanwizings dat fretten al troch de [[Romeinen]] holden waarden. Lange tiid waard de fret inkeld brûkt foar [[ûngediertebestriding]] yn opslachplakken fan [[nôt]] en oare [[rispinge|rispe]] [[lânbougewaaks]]en en foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] (it saneamde &quot;frettearjen&quot;) op [[wylde kninen]]. Tsjintwurdich wurdt er lykwols benammentlik as [[selskipsdier]] holden. Fral yn [[Noard-Amearika]] wurde in protte fretten holden. Yn 'e [[Feriene Steaten]] allinnich al libje mear as 5&amp;nbsp;miljoen fretten as húsdier.

Fretten hechtsje har oer it algemien net sterk oan harren eigeners en sille ornaris eltse kâns oangripe om út te naaien. Dêrfandinne komme op withoefolle plakken, ek yn [[Nederlân]], ferwyldere fretten foar. Sa besteane op [[Teksel]] en [[It Amelân]] populaasjes murdkleurige fretten. Om't de murd sels op 'e [[Waadeilannen]] net foarkomt, hawwe se dêr in lege [[biology|biologyske]] [[nys]] ynnommen. Op plakken dêr't de [[fauna]] [[evolúsjeteory|evoluëarre]] is sûnder murden of oare soksoartige martereftigen, hawwe lânseigen soarten faak gjin ferwar tsjin fretten en kinne dizze bisten grutte [[ekology|ekologyske]] skea oanrjochtsje. Soks bart bgl. op 'e [[Sjetlâneilannen]] en yn [[Nij-Seelân]], dêr't ek koloanjes ferwyldere fretten besteane. 

As reäksje dêrop binne der yn guon parten fan 'e wrâld [[wet]]ten oannommen om it hâlden fan fretten as húsdier oan bannen te lizzen of sels hielendal te ferbieden. Gebieten dêr't it hâlden fan fretten yllegaal is, binne û.m. [[Porto Riko]], de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] steat [[Kalifornje]] en de [[Austraalje (lân)|Australyske]] gewesten [[Queenslân]] en it [[Noardlik Territoarium]]. Yn [[Portegal]], [[Brazylje]] en [[Nij-Seelân]] meie fretten allinne holden wurde as der oan tige strange betingsten foldien is, mei dêrûnder registraasje en [[sterilisaasje]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ferrret ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mustela putorius furo}}
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Lytse marter]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]</text>
      <sha1>qhqsk67q3qcmrpm42jtjcyxou4gkdic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartpoatmurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67429</id>
    <revision>
      <id>1234280</id>
      <parentid>1172962</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15959" sha1="mnsfokgx5k3ptmqx8puujocwosqadzi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=swartpoatmurd
|Ofbyld= [[File:Mustela nigripes 2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'')
|Wittenskiplike namme= Mustela nigripes
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1851
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Mustela nigripes map.svg|center|250px]]&lt;small&gt; &lt;span style=&quot;color:#784421;&quot;&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;★&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;hjoeddeistige fersprieding troch reyntroduksjes&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;★&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;yntroduksje bûten it hist. ferspriedingsgebiet&lt;br&gt;{{Color box|#DEAA87}} histoarysk ferspriedingsgebiet&lt;br&gt; {{Color box|#FFCC00}} mooglik histoarysk ferspriedingsgebiet (ûnwis)&lt;/small&gt;
}}
De '''swartpoatmurd''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela nigripes''), ek wol de '''Amerikaanske murd''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). Dit bist is lânseigen op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] en yn in diel fan 'e [[Rocky Mountains]] yn [[Noard-Amearika]]. It is [[karnivoar]] [[nachtdier]] dat [[solitêr]] libbet en waans dieet foar mear as 90% bestiet út [[prêrjehûnen]]. De swartpoatmurd is nau besibbe oan 'e (gewoane) [[murd]] (''Mustela putorius'') en de [[steppemurd]] (''Mustela eversmanni''), dêr't er him noch altyd mei [[fuortplantsje]] kin. Mei't de swartpoatmurd al [[desennia]] lang op it rântsje fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] balansearret, wurdt er troch de [[IUCN]] klassifisearre as [[bedrige soarte|bedrige]]. De oarsaken fan alle swierrichheden fan dizze [[soarte]]  binne dat er him tefolle spesjalisearre hat nei [[habitat]] en [[proai]] en dat er him ornaris mar stadich fuortplantet. 

==Fersprieding==
[[Histoarysk]] korrespondearre de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e swartpoatmurd fierhinne mei (mar wie net beheind ta) de fersprieding fan trije fan 'e fiif [[soarte]]n [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dat betsjutte dat er foarkaam fan it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Saskatchewan]] en dêrwei nei it suden oant yn it uterste noarden fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] dielsteaten [[Sonoara]] en [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. Yn it tuskenlizzende gebiet fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] kaam de swartpoatmurd foar op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] en yn it eastlike diel fan 'e [[Rocky Mountains]]. It areaal fan dit bist besloech dêre yn steatkundige sin: it eastlike twatrêdepart fan [[Montana]], de westlike helte fan [[Noard-Dakota]], it westlike trijefearn fan [[Súd-Dakota]], it eastlike trijefearn fan [[Wyoming]], it westlike fjouwerfyfdepart fan [[Nebraska]], de uterste noardeastpunt fan [[Utah]], hast hiel [[Colorado]] op in hoekje út it westen fan dy steat nei, de westlike helten fan [[Kansas]] en [[Oklahoma]], it noarden [[Teksas]], hiel [[Nij-Meksiko]] en it easten en noarden fan [[Arizona]].
[[File:Mustela nigripes black footed ferret in cage.jpg|left|thumb|250px|In swartpoatmurd yn finzenskip.]]

It iennichste plak dêr't swartpoatmurden op eigen krêft oerlibbe hawwe, is by [[Meeteetse (Wyoming)|Meeteetse]], yn it westen fan 'e it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Big Horn (rivier)|Big Horn]] yn Wyoming. Sûnt [[1990]] binne swartpoatmurden yn it wyld reyntrodusearre op û.m. de folgjende plakken: it streamgebiet fan 'e [[Shirley (rivier)|Shirley]] yn Wyoming; it [[Nasjonaal Faunareservaat UL Bend]] en it [[Fort Belknap Yndianereservaat]] yn Montana; it [[Nasjonaal Park Badlands]], it [[Nasjonaal Gerslân Buffalo Gap]] en it [[Cheyenne River Yndianereservaat]] yn Súd-Dakota; de [[Aubrey (rivier)|Aubreydelling]] yn Arizona; it [[Nasjonaal Faunareservaat Rocky Mountains Arsenal]] en by [[Wolf Creek (Kolorado)|Wolf Creek]] yn Colorado; de [[Coyotedobbe]] op 'e grins fan Colorado en Utah; it [[Nasjonaal Park Grasslands]] yn Saskatchewan; en noardlik Chihuahua yn Meksiko.

==Uterlike skaaimerken==
[[Mantsje]]s fan 'e swartpoatmurd hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 50,0–53,3&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 11,4–12,7&amp;nbsp;sm. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]], mei't [[wyfke]]s yn 'e regel likernôch 10% lytser binne en dus in kop-romplingte hawwe fan 45–48&amp;nbsp;sm mei in sturtlingte fan 10,3–11,4&amp;nbsp;sm. De [[sturt]] makket altyd 22–25% fan 'e totale lichemslingte út. It gewicht fan 'e swartpoatmurd bedraacht 650&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 1,4&amp;nbsp;[[kg]]. Nuver genôch binne swartpoatmurden dy't yn finzenskip grutbrocht binne, lytser as harren wylde wjergaders, mar as se yn it wyld reyntrodusearre wurde, berikke se mei gauwens de gewoane lichemsgrutte foar wylde swartpoatmurden.

De swartpoatmurd liket tige op 'e gewoane [[murd]] (''Mustela putorius'') út [[Jeropa]], mei as wichtichste ferskil dat er wat mânsker is en in grutter kleurkontrast fertoant tusken syn dûnkere poaten en syn ljochte liif. Kwa lichemsfoarm is de swartpoatmurd langhalich, mei in lange [[hals]] en koarte [[poat]]en. Hy is [[evolúsje|evoluëarre]] om syn [[proai]]dieren yn nauwe ûndergrûnske [[hoale]]n folgje te kinnen. De [[sturt]] is pluzich, suver in [[plomsturt]] allyk. De [[ear (anatomy)|earen]] binne lyts en stekke net folle út fan 'e [[kop]].
[[File:Black-footed Ferret 001.jpg|right|thumb|180px|In swartpoatmurd fan deunby.]]

De [[pels]] fan 'e swartpoatmurd is feal [[giel]]ich op 'e [[rêch]], [[bealch]] en it meastepart fan 'e sturt. Op 'e kop en soms ek yn 'e [[nekke]] is it fealgiel fertroebele troch [[hier (begroeiïng)|hierren]] mei dûnkere úteinen. De [[snút]], [[wang]]en, [[wynbrau]]wen, [[ear (anatomy)|earen]] en [[kiel]] binne [[wyt]], mar heger yn it [[gesicht]] hawwe swartpoatmurden in [[dûnkerbrune]] oant [[swart]]e bân, dy't as in soarte fan [[masker]] ek oer de [[eagen]] hinne rint. De [[poat]]en binne swart, sa't de namme fan it bist al oanjout, en datselde jildt foar de sturtpunt.

==Biotoop==
Histoarysk kamen swartpoatmurden benammen foar op koartgerzige en mingdgerzige [[prêrje]]s, op [[steppe]]s (mei fersprate boskjes [[strewelleguod]] of net) en op [[berchgreide]]n.
[[File:Running black footed ferret.jpg|left|thumb|250px|In [[draven]]de swartpoatmurd.]]

==Hâlden en dragen==
De swartpoatmurd is in [[nachtdier]] dat bûten de [[peartiid]] om in [[solitêr]] bestean liedt. It aktyfst is er fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[midsnacht]] en fan likernôch 4.00&amp;nbsp;oere nachts oant de midden 'e fan 'e [[moarn (deidiel)|moarn]]. Oerdeis jout er him del yn syn [[hoale]], dy't ornaris in ferlitten (of leechfretten) [[prêrjehûn]]ewente is. De boppegrûnske aktiviteit is it grutst oan 'e ein fan 'e [[simmer]] en it begjin fan 'e [[hjerst]], wannear't de jongen fan dat jier selsstannich wurde en op 'e siik geane nei in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]]. Min [[waar]] lûke swartpoatmurden har neat fan oan, mar [[winter]]deis kin slimme [[kjeld]] harren soms wol oant 6&amp;nbsp;[[dagen]] ynaktyf yn har hoale hâlde.

Swartpoatmurden binne tige territoriaal en se behâlde yn 'e regel jier op jier itselde [[territoarium (biology)|territoarium]]. Foar wyfkes beslacht dat likernôch 16&amp;nbsp;[[hektare|ha]] en foar mantsjes sa'n 135&amp;nbsp;ha. It territoarium fan in mantsje oerlapet dat fan ferskate wyfkes, mar territoaria fan eksimplaren fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar net. By [[Meeteetse (Wyoming)|Meeteetse]], yn [[Wyoming]], dêr't him de iennichst oerbleaune fan oarsprong wylde swartpoatmurdepopulaasje befynt, bedraacht de [[befolkingstichtens|populaasjetichtens]] nei skatting ien swartpoatmurd op 60&amp;nbsp;ha.

De [[peartiid]] falt foar de swartpoatmurd yn [[febrewaris]] en [[maart]]. Dit bist is [[polygyny|polygyn]], wat sizze wol dat ien mantsje mei mear as ien wyfke [[pearjen|pearet]], mar dat wyfkes mar mei ien mantsje pearje. As in mantsje in [[tyldrift]]ich wyfke tsjinkomst, besnuffelet er har [[genitalia]], mar hy bespringt har pas as se in pear oeren byinoar binne. Dat is in hiel ferskil mei de hommelse en [[geweld]]diedige pearingspraktyk fan 'e gewoane (Jeropeeske) [[murd]] (''Mustela putorius''). By de pearing grypt it mantsje it wyfke mei de [[tosk]]en fêst yn it [[nekfel]]. De pearing duorret 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–3&amp;nbsp;oeren. 
[[File:Black footes ferret pups.jpg|right|thumb|250px|Jongen fan 'e swartpoatmurd koart nei de [[berte]].]]

Oars as de measte oare [[martereftigen]] is de swartpoatmurd in spesjalist mei in leech [[fuortplanting]]spersintaazje. Yn finzenskip duorret de [[draachtiid]] 42–45&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke yn [[maaie]] of [[juny]] 1–5&amp;nbsp;jongen smyt. Dy komme keal en [[blinens|blyn]] te wrâld en wurde troch it wyfke allinne grutbrocht. Mei 6&amp;nbsp;[[wike]]n komme se foar it earst boppe de grûn. Dêrnei ferdielt it wyfke de jongen oer ferskillende prêrjehûnehoalen om har eigen hoale hinne, ien jong per hoale. Dy gedrachsfoarm hat him mooglik ûntjûn om foar te kommen dat it hiele nêst yn ien kear útrûge wurde kin troch [[rôfdier]]en of in [[oerstreaming]]. Fan ein [[augustus]] oant begjin [[oktober]] wurde de jongen [[folwoeksen]] en geane se by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen. In [[jier]] nei de [[berte]] binne se [[geslachtsryp]]. 

==Fretten==
Mear as 90% fan it dieet fan 'e swartpoatmurd bestiet út [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dêrby giet it om trije [[soarte]]n: de [[swartsturtprêrjehûn]] (''C. ludovicianus''), de [[wytsturtprêrjehûn]] (''C. leucurus'') en de [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''C. gunnisoni''). De rest fan it dieet bestiet út ferskate soarten [[kjifdieren]], lykas [[mûseftigen]] (''Muridae'') en [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), en teffens út [[hazze-eftigen]], lykas de [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii'') en de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''). Yn westlik [[Colorado]], noardeastlik [[Utah]], [[Wyoming]] en súdlik [[Montana]] wiene swartpoatmurden histoarysk bejagers fan wytsturtprêrjehûnen en moasten se oare [[proai]]en fine as de prêrjehûnen fjouwer [[moanne (tiid)|moannen]] yn [[wintersliep]] giene. Yn Wyoming frieten se dan benammen soarten [[fjildmûzen]] (''Microtus''), [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') en [[echte mûzen]] (''Mus''). Eastliker wiene swartpoatmurden fan [[Saskatchewan]] oant [[Meksiko]] oarspronklik bejagers fan swartsturtprêrjehûnen. Om't dy gjin wintersliep hâlde, hoegde it menu dêr winterdeis net oanpast te wurden. 
[[File:Black-footed Ferret Learning to Hunt.jpg|left|thumb|300px|In swartpoatmurd pakt in [[prêrjehûn]].]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste atuerlike fijannen fan 'e swartpoatmurd binne de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus'') en de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis''). 

==Status==
De swartpoatmurd hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, mei't de soarte geandewei de [[tweintichste iuw]] almar fierder efterútbuorke is. It fuortbestean hat in skoftke oan in rottich toutsje hongen, en it is noch net wis dat dit bist it rêde sil, al wurdt der troch natoerbeskermers tsjintwurdich alles oan dien om te bewissigjen dat dat wol it gefal wêze sil.

===Skiednis===
Foarôfgeande oan 'e [[kolonisaasje]] fan [[Noard-Amearika]] spile de swartpoatmurd in rol yn [[religieuze]] [[rituelen]] fan [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en as de [[Krieën (folk)|Krieën]] (''Crow''), [[Swartfuotten (folk)|Swartfuotten]] (''Blackfeet''), [[Lakota (folk)|Lakota]], [[Sjajinnen]] (''Cheyenne'') en [[Pâny (folk)|Pâny]] (''Pawnee''). Dit bist waard net opmurken troch de bekende [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]] út [[1804]]–[[1806]], noch troch oare iere [[ekspedysje]]s troch wat letter bekend komme soe te stean as it [[Wylde Westen]], lykas de ferskate reizen fan [[Thomas Nuttall]] of [[John Kirk Townsend]]. It bist waard sadwaande pas yn 'e [[Westerske wrâld|Westerske]] [[wittenskip]] yntrodusearre troch it wurk fan [[biologen]] [[John James Audubon]] en [[John Bachman]], dat yn [[1851]] publisearre waard yn it [[boek]] ''Viviparous Quadrupeds of North Amearica'' (&quot;Libbenbernjende Fjouwerfuotters fan Noard-Amearika&quot;).
[[File:Southdakota2008 860.jpg|right|thumb|250px|In swartpoatmurd yn it wyld yn [[Súd-Dakota]] ([[2008]]).]]

In skoftke waard de swartpoatmurd [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar de [[pelshannel]], mar mei't de [[pelzen]] fan dit bist net yn tel wiene, hold dat al rillegau op. Fan dy tiid ôf waard de swartpoatmurd troch de [[jeropide ras|blanke]] [[kolonist]]en fan syn wengebiet fral sjoen as skealik [[ûngedierte]] dat bestriden wurde moast. Dat gou noch folle mear foar syn foarnaamste fretten: [[prêrjehûnen]]. Dy groeven gatten yn it greidlân dêr't [[kij]] en [[hynder]]s ûnder it [[rinnen]] of [[draven]] yn weisakken, sadat se de [[skonk]] [[brutsen bonke|brieken]]. En teffens frieten se it [[gers]] op dat [[rancher]]s harren [[fee]] tahawwe woene. Feeboeren setten sadwaande útein mei in útrûgingskampanje oangeande prêrjehûnen en rûgen dêrmei yndirekt ek de swartpoatmurd hast út. In oare ûntwikkeling dy't foar swartpoatmurden tige negatyf útpakte, wie de [[ûntginning]] fan prêrje ta [[ikker|boulân]], dêr't prêrjehûnen net libje koene.

Sadwaande rekke it mei de swartpoatmurd fan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf slim yn it neigean. De soarte waard yn [[1979]] foar [[útstjerren (biology)|útstoarn]] ferklearre, mar yn [[1981]] brocht de [[hûn]] fan in Lucille Hogg út [[Meeteetse (Wyoming)|Meeteetse]], yn [[Wyoming]], har in deade swartpoatmurd. Sa kamen biologen in restpopulaasje fan in stik as tweintich, tritich eksimplaren op it spoar, dy't by Meeteetse libbe oant de soarte yn [[1987]] yn it wyld útstoar. Tsjin dy tiid wie der lykwols yn finzenskip in fokprogramma opset troch de [[United States Fish and Wildlife Service]], dat tusken [[1991]] en [[2008]] resultearre hat yn 'e reyntroduksje yn it wyld fan swartpoatmurden yn acht westlike [[Amerikaanske steaten]] en teffens yn súdlik [[Kanada]] en noardlik [[Meksiko]].

Yn [[2004]] krige de swartpoatmurdepopulaasje in nije knau doe't der by de bisten yn [[Súd-Dakota]] in [[besmetting|besmetlike]] en [[dea]]dlike [[epidemy]] útbriek, de [[sylvatyske pest]], feroarsake troch it [[firus (biology)|firus]] ''Yersinia pestis''. Dêrnjonken moatte natoerbeskermers yn harren krewearjen om 'e swartpoatmurd te rêden wrakselje mei belúnjende oantallen prêrjehûnen en oanhâldende tsjinwurking troch ranchers. Hjoed de dei binne der mear as 1.000 folwoeksen, yn it wyld berne eksimplaren yn 18 ûnderskate [[populaasje (biology)|populaasjes]], wêrfan't 4 no folslein selsrêdsum binne: twa yn [[Súd-Dakota]] en ien elk yn [[Arizona]] en Wyoming. Yn [[febrewaris]] [[2021]] waard der foar it earst mei súkses in swartpoatmurd [[klonen|kloand]], in wyfke dat de namme Elizabeth Ann krige.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-footed_ferret ''References'' en ''Further Reading, op dizze side].
----
{{commonscat|Mustela nigripes}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lytse marter]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>mnsfokgx5k3ptmqx8puujocwosqadzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nuete rôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68769</id>
    <revision>
      <id>1234162</id>
      <parentid>1173445</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>domestisearre</comment>
      <origin>1234162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7206" sha1="5q9tk1fbuygq3fwpi635xbo0dmm0ymq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= nuete rôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Ratte-Vache.jpeg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |
Wittenskiplike namme = Rattus norvegicus |
Beskriuwer, jier= Berkenhout, 1769 |
IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''nuete rôt''' of '''domestisearre rôt''' is in ta [[hûsdier]] makke foarm fan 'e [[brune rôt]] (of, yn seldsume gefallen, fan 'e [[swarte rôt]]). Nuete rotten wurde beskôge as oanhinklik en leargjirrich, en teffens binne se relatyf skjin, mar se fergje wol tawijing en in protte ûnderhâld. Troch selektyf [[fokken]] hawwe se har ûntjûn ta in wiid ferskaat oan kleuren en foarmen. Brune rotten wurde sels yn finzenskip mar twa oant trije jier âld, mar swarte rotten kinne wol acht jier wurde.

== Skiednis ==
De oarsprong fan 'e nuete rôt giet werom op 'e [[rottefanger]]s dy't yn 'e [[achttjinde iuw|achtjjinde]] en [[njoggentjinde iuw]] yn hiel [[Jeropa]] tsjin betelling rotten fongen. De bisten dy't hja fongen hiene, ferkochten hja dan yn in protte gefallen wer foar saneamde [[bloedsport]]. Yn 'e regel kamen de rotten dan oan har ein yn in [[rottebyt]], oant yn 'e [[tweintichste iuw]] in populêre &quot;sport&quot; wêrby't ferskate rotten yn in djip gat yn 'e grûn pleatst waarden, en in [[terriër]] derby yn smiten waard. It omsteand laach koe dan weddenskippen ôfslute oer de fraach hoelang't de [[hûn]] wurk hawwe soe om 'e rotten ôf te meitsjen. Sawol de rottefangers as de &quot;sportleafhawwers&quot; begûnen beskate nuverkleurige rotten te hâlden om dermei te fokken en de jongen as hûsdieren te ferkeapjen. Twa manlju dy't oan 'e widze fan it hâlden fan 'e rôt as hûsdier stiene, wiene [[Jack Black (rottefanger)|Jack Black]], de offisjele rottefanger fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] keninginne [[Victoria fan it Feriene Keninkryk|Fiktoaria]], en [[Jimmy Shaw]], de eigner fan in [[Londen]]ske kroech dêr't de in protte &quot;sport&quot;-eveneminten organisearre waarden.
[[Ofbyld:2005_02_27-Knuddy-zul79.jpg|left|thumb|250px|Leaver ien rôt yn 'e hân as tsien yn 'e loft.]]

Yn [[1901]] naam in dame út 'e Britske hegerein, in Mary Douglas, har rôt mei nei de tentoanstelling fan 'e Nasjonale Mûzeklub op 'e ''Aylesbury Town Show''. Har swart-wytbûnte rôt wûn dêr de haadpriis, wat ûnder de [[Ingelân|Ingelske]] elite late ta algemiene belangstelling foar de rôt as hûsdier. Healwei de 1920-er jierren begûn de raazje lykwols efter de moade te reitsjen, en yn [[1931]] feroare de ''National Mouse and Rat Club'' (sa't de organisaasje yn [[1912]] kommen wie te hjitten), syn namme werom ta ''National Mouse Club''. Pas fanôf de 1960-er jierren ûntstie der op 'e nij belangstelling foar it hâlden fan rotten as hûsdier, en yn [[1976]] waard mei de Ingelske ''[[National Fancy Rat Society]]'' (NFRS) de earste nasjonale organisaasje op dat mêd stifte. Tsjintwurdich is it hâlden fan nuete rotten yn in protte lannen ridlik ynboargere rekke, al beskôgje in soad minsken it noch wol as in eksintrike hobby.

== Ferskillen tusken nuete en wylde rotten ==
Oars as dat by [[hûn]]en of [[fret]]ten it gefal is, wike nuete rotten net genôch fan harren wylde wjergaders ôf om in eigen [[ûndersoarte]] te foarmjen. Lykwols binne der ferskate dúdlike ferskillen tusken nuete en wylde rotten. It dúdlikst komt dat nei foarren yn 'e hierkleur: wylde rotten hawwe yn 'e regel in brunige kleur, mar nuete rotten kinne alderhanne kleuren hawwe, fan wyt oant gielich oant blauwich oant bûnt. Der binne sels hierleaze rotten.
[[Ofbyld:hairless rat Lhassa.jpg|right|thumb|200px|In hierleaze rôt.]]

Teffens kinne nuete rotten in ôfwikende lichemsfoarm hawwe; wat dat oanbelanget binne de wichtichtste farianten de dumbo en de Manks. By de saneamde dumbo (neamd nei it grutearige sirkusoaljefantsje [[Dombo (tekenfilmpersonaazje)|Dombo]] út 'e [[Walt Disney|Disney]]-[[tekenfilm]] mei [[Dombo|deselde namme]]) sitte de [[ear (lichemsdiel)|earen]] net boppe-op 'e kop, mar oan wjerskanten fan 'e kop. De Manks is neamd nei de [[Mankske kat]], in sturtleas [[hûskat]]teras, en mist krekt as dy kat de [[sturt]].

Op it mêd fan hâlden en dragen binne nuete rotten echte domestisearre bisten, dy't (as se goed behannele wurde, fansels) út eigen wil harren baaske opsykje sille as se bûtendoar frij omspringe. Fierders binne se minder skrikfallich as har wylde soartgenoaten, akseptearje se williger nije soarten fretten, en kinne se better oer libjen mei in protte soartgenoaten yn in relatyf lytse romte.

== Sykten ==
De nuete rôt hat in gruttere kâns om oanhelle te reitsjen mei sykten as syn wylde wjergader, mar paradoksalernôch binne dat net deselde sykten dêr't wylde rotten oan bleatsteane. Wylde rotten rinne de measte sykten op troch it drinken fan mei [[baktearjes]] besmet wetter en troch kontakt mei [[kakkerlak]]ken, [[flie]]ën en oar soksoarte wrimelt. Nuete rotten krije skjin wetter foarset en wurde yn 'e regel tsjin [[parasyt|parasiten]] behannele en by oar &quot;ûngedierte&quot; weiholden. Hàrren sûnensswierrichheden komme oer it algemien fuort út it libjen mei tefolle soartgenoaten yn in te lytse romte, it opfuorre krijen fan fretten dat net goed foar har is, en gewoan âlderdomssykten (mei't se folle langer libje as wylde rotten).
[[Ofbyld:Rats young.jpg|left|thumb|250px|Nuete jongrotsjes.]]

It hâlden fan rotten as hûsdieren draacht noch altiten it stigma mei dat men dan it risiko rint om 'e [[pest]] en oare slimme sykten te krijen, &quot;want dy wurde ommers troch rotten ferspraat.&quot; Yn wurklikheid binne nuete rotten krekt frij fan slimme sykten, wylst de [[brune rôt]] (dêr't de measte nuete rotten ta hearre) nea wat mei de pest te krijen hân hat – dat wie de [[swarte rôt]] (dy't mar selden as hûsdier holden wurdt). Yn [[2004]] fûn der yn 'e [[Feriene Steaten]] wol in útbraak fan [[salmonella]] plak ûnder rottehâlders, mar ûndersyk hat útwiisd dat soks it resultaat wie fan kontakt tusken nuete rotten en wylde rotten, itsij troch in rottepopulaasje yn it hûs fan ien fan 'e eigners, itsij troch it brûken fan besmet fretten, wetter of struiguod.

== Regeljouwing oangeande it hâlden fan rotten ==
Mei't de [[brune rôt]] en oanbesibbe [[soarte]]n gauris as skealik ûngedierte beskôge wurdt, binne der yn guon lannen en regio's [[wet]]ten dy't it hâlden fan nuete rotten oan bannen lizze of hielendal ferbiede. Sa is de [[ymport]] fan bûtenlânske [[kjifdieren]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ferbean, wylst it yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]], dat as in rottefrij gebiet beskôge wurdt, yllegaal is om rotten te hâlden bûten [[dieretún|dieretunen]] en [[laboratoarium|laboratoaria]].

== Sjoch ek ==
* [[brune rôt]]
* [[swarte rôt]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fancy_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pet rats}}
}}

{{DEFAULTSORT:Nuete rot}}
[[Kategory:Rôt]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Húsdier]]</text>
      <sha1>5q9tk1fbuygq3fwpi635xbo0dmm0ymq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234163</id>
      <parentid>1234162</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1234163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7226" sha1="cyr1t7e273gdpi8rj4qg09yi0g09t3n" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= nuete rôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Ratte-Vache.jpeg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |
Wittenskiplike namme = Rattus norvegicus |
Beskriuwer, jier= [[John Berkenhout|Berkenhout]], 1769 |
IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''nuete rôt''' of '''domestisearre rôt''' is in ta [[hûsdier]] makke foarm fan 'e [[brune rôt]] (of, yn seldsume gefallen, fan 'e [[swarte rôt]]). Nuete rotten wurde beskôge as oanhinklik en leargjirrich, en teffens binne se relatyf skjin, mar se fergje wol tawijing en in protte ûnderhâld. Troch selektyf [[fokken]] hawwe se har ûntjûn ta in wiid ferskaat oan kleuren en foarmen. Brune rotten wurde sels yn finzenskip mar twa oant trije jier âld, mar swarte rotten kinne wol acht jier wurde.

== Skiednis ==
De oarsprong fan 'e nuete rôt giet werom op 'e [[rottefanger]]s dy't yn 'e [[achttjinde iuw|achtjjinde]] en [[njoggentjinde iuw]] yn hiel [[Jeropa]] tsjin betelling rotten fongen. De bisten dy't hja fongen hiene, ferkochten hja dan yn in protte gefallen wer foar saneamde [[bloedsport]]. Yn 'e regel kamen de rotten dan oan har ein yn in [[rottebyt]], oant yn 'e [[tweintichste iuw]] in populêre &quot;sport&quot; wêrby't ferskate rotten yn in djip gat yn 'e grûn pleatst waarden, en in [[terriër]] derby yn smiten waard. It omsteand laach koe dan weddenskippen ôfslute oer de fraach hoelang't de [[hûn]] wurk hawwe soe om 'e rotten ôf te meitsjen. Sawol de rottefangers as de &quot;sportleafhawwers&quot; begûnen beskate nuverkleurige rotten te hâlden om dermei te fokken en de jongen as hûsdieren te ferkeapjen. Twa manlju dy't oan 'e widze fan it hâlden fan 'e rôt as hûsdier stiene, wiene [[Jack Black (rottefanger)|Jack Black]], de offisjele rottefanger fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] keninginne [[Victoria fan it Feriene Keninkryk|Fiktoaria]], en [[Jimmy Shaw]], de eigner fan in [[Londen]]ske kroech dêr't de in protte &quot;sport&quot;-eveneminten organisearre waarden.
[[Ofbyld:2005_02_27-Knuddy-zul79.jpg|left|thumb|250px|Leaver ien rôt yn 'e hân as tsien yn 'e loft.]]

Yn [[1901]] naam in dame út 'e Britske hegerein, in Mary Douglas, har rôt mei nei de tentoanstelling fan 'e Nasjonale Mûzeklub op 'e ''Aylesbury Town Show''. Har swart-wytbûnte rôt wûn dêr de haadpriis, wat ûnder de [[Ingelân|Ingelske]] elite late ta algemiene belangstelling foar de rôt as hûsdier. Healwei de 1920-er jierren begûn de raazje lykwols efter de moade te reitsjen, en yn [[1931]] feroare de ''National Mouse and Rat Club'' (sa't de organisaasje yn [[1912]] kommen wie te hjitten), syn namme werom ta ''National Mouse Club''. Pas fanôf de 1960-er jierren ûntstie der op 'e nij belangstelling foar it hâlden fan rotten as hûsdier, en yn [[1976]] waard mei de Ingelske ''[[National Fancy Rat Society]]'' (NFRS) de earste nasjonale organisaasje op dat mêd stifte. Tsjintwurdich is it hâlden fan nuete rotten yn in protte lannen ridlik ynboargere rekke, al beskôgje in soad minsken it noch wol as in eksintrike hobby.

== Ferskillen tusken nuete en wylde rotten ==
Oars as dat by [[hûn]]en of [[fret]]ten it gefal is, wike nuete rotten net genôch fan harren wylde wjergaders ôf om in eigen [[ûndersoarte]] te foarmjen. Lykwols binne der ferskate dúdlike ferskillen tusken nuete en wylde rotten. It dúdlikst komt dat nei foarren yn 'e hierkleur: wylde rotten hawwe yn 'e regel in brunige kleur, mar nuete rotten kinne alderhanne kleuren hawwe, fan wyt oant gielich oant blauwich oant bûnt. Der binne sels hierleaze rotten.
[[Ofbyld:hairless rat Lhassa.jpg|right|thumb|200px|In hierleaze rôt.]]

Teffens kinne nuete rotten in ôfwikende lichemsfoarm hawwe; wat dat oanbelanget binne de wichtichtste farianten de dumbo en de Manks. By de saneamde dumbo (neamd nei it grutearige sirkusoaljefantsje [[Dombo (tekenfilmpersonaazje)|Dombo]] út 'e [[Walt Disney|Disney]]-[[tekenfilm]] mei [[Dombo|deselde namme]]) sitte de [[ear (lichemsdiel)|earen]] net boppe-op 'e kop, mar oan wjerskanten fan 'e kop. De Manks is neamd nei de [[Mankske kat]], in sturtleas [[hûskat]]teras, en mist krekt as dy kat de [[sturt]].

Op it mêd fan hâlden en dragen binne nuete rotten echte domestisearre bisten, dy't (as se goed behannele wurde, fansels) út eigen wil harren baaske opsykje sille as se bûtendoar frij omspringe. Fierders binne se minder skrikfallich as har wylde soartgenoaten, akseptearje se williger nije soarten fretten, en kinne se better oer libjen mei in protte soartgenoaten yn in relatyf lytse romte.

== Sykten ==
De nuete rôt hat in gruttere kâns om oanhelle te reitsjen mei sykten as syn wylde wjergader, mar paradoksalernôch binne dat net deselde sykten dêr't wylde rotten oan bleatsteane. Wylde rotten rinne de measte sykten op troch it drinken fan mei [[baktearjes]] besmet wetter en troch kontakt mei [[kakkerlak]]ken, [[flie]]ën en oar soksoarte wrimelt. Nuete rotten krije skjin wetter foarset en wurde yn 'e regel tsjin [[parasyt|parasiten]] behannele en by oar &quot;ûngedierte&quot; weiholden. Hàrren sûnensswierrichheden komme oer it algemien fuort út it libjen mei tefolle soartgenoaten yn in te lytse romte, it opfuorre krijen fan fretten dat net goed foar har is, en gewoan âlderdomssykten (mei't se folle langer libje as wylde rotten).
[[Ofbyld:Rats young.jpg|left|thumb|250px|Nuete jongrotsjes.]]

It hâlden fan rotten as hûsdieren draacht noch altiten it stigma mei dat men dan it risiko rint om 'e [[pest]] en oare slimme sykten te krijen, &quot;want dy wurde ommers troch rotten ferspraat.&quot; Yn wurklikheid binne nuete rotten krekt frij fan slimme sykten, wylst de [[brune rôt]] (dêr't de measte nuete rotten ta hearre) nea wat mei de pest te krijen hân hat – dat wie de [[swarte rôt]] (dy't mar selden as hûsdier holden wurdt). Yn [[2004]] fûn der yn 'e [[Feriene Steaten]] wol in útbraak fan [[salmonella]] plak ûnder rottehâlders, mar ûndersyk hat útwiisd dat soks it resultaat wie fan kontakt tusken nuete rotten en wylde rotten, itsij troch in rottepopulaasje yn it hûs fan ien fan 'e eigners, itsij troch it brûken fan besmet fretten, wetter of struiguod.

== Regeljouwing oangeande it hâlden fan rotten ==
Mei't de [[brune rôt]] en oanbesibbe [[soarte]]n gauris as skealik ûngedierte beskôge wurdt, binne der yn guon lannen en regio's [[wet]]ten dy't it hâlden fan nuete rotten oan bannen lizze of hielendal ferbiede. Sa is de [[ymport]] fan bûtenlânske [[kjifdieren]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ferbean, wylst it yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]], dat as in rottefrij gebiet beskôge wurdt, yllegaal is om rotten te hâlden bûten [[dieretún|dieretunen]] en [[laboratoarium|laboratoaria]].

== Sjoch ek ==
* [[brune rôt]]
* [[swarte rôt]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fancy_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Pet rats}}
}}

{{DEFAULTSORT:Nuete rot}}
[[Kategory:Rôt]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Húsdier]]</text>
      <sha1>cyr1t7e273gdpi8rj4qg09yi0g09t3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swarte rôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68772</id>
    <revision>
      <id>1234277</id>
      <parentid>1227352</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20439" sha1="7om0k2pautwuyh29lmk9wcwqtahtvpc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= swarte rôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Rattus rattus03.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |
Wittenskiplike namme = Rattus rattus |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swarte rôt (Rattus rattus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''swarte rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus rattus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), de ûnderfamylje fan 'e [[mûzen en rotten fan de Alde Wrâld]] (''Murinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist wurdt ek wol '''skipsrôt''', '''hûsrôt''', '''dakrôt''', '''pestrôt''' en '''Aleksandrynske rôt''' neamd. De swarte rôt fynt syn oarsprong yn [[tropen|tropysk]] [[Aazje]], mar berikte al yn 'e [[earste iuw]] [[Jeropa]]. Tsjintwurdich is it ien fan 'e meast algemien foarkommende rottesoarten, al is er yn guon kontreien, wêrûnder it grutste part fan [[Nederlân]], fierhinne ferkrongen troch de [[brune rôt]]. Yn [[Fryslân]] komt er net of frijwol net mear foar. Histoarysk spile de swarte rôt, troch syn [[parasyt|parasiten]], in wichtige rol by de fersprieding fan 'e [[pest]][[pandemy]]en yn 'e [[Midsiuwen]] en it post-Midsiuwske tiidrek. 

==Skiednis==
Hoewol't [[fossyl|fossile]] fynsten bewize dat de swarte rôt yn 'e [[prehistoarje]] tusken de [[iistiid|iistiden]] yn sawol yn it [[Midden-Easten]] as [[Jeropa]] foarkaam, wie dat yn it iere histoaryske tiidrek net mear sa. Ut ûndersyk nei bonkefragminten en [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]] hat bliken dien dat de swarte rôt him as soarte nei alle gedachten yn [[Súdeast-Aazje]] ûntjûn hat, dêr't er syn wengebiet wei útwreide nei [[tropen|tropyske]] dielen fan it [[Yndiaaske subkontinint]]. Men is fan tinken dat er út dat ferspriedingsgebiet yn 'e waarmere prehistoaryske tiidrekken ferskate kearen oant yn Jeropa trochkrongen is, om him ûnder nije iistiden wer werom te lûken yn syn tropyske habitat.
[[File:Roofrat hagenbeck 01.jpg|left|thumb|200px|Swarte rotten yn it ''Tierpark Hagenbeck'', yn [[Hamburch]].]]

Yn 'e histoaryske perioade libbe de swarte rôt yn 'e [[tropen|tropyske]] dielen fan [[Yndia]] en [[Súdeast-Aazje]], dêr't er him yn 'e [[Romeinske Ryk|Romeinske tiid]] wei fersprate nei it [[Heine Easten]] en [[Egypte]]. Fia de oerseeske hannelsrûtes fan 'e Romeinen bejoech er him doe nei [[Jeropa]], wêrby't er noch yn 'e [[earste iuw]] [[Brittanje]] berikte. Ut Jeropa wei fersprate er him letter, fan 'e [[Renêssânse]] ôf, fierder oer in grut diel fan 'e wrâld, as ferstekling op 'e skippen fan [[ûntdekkingsreizger]]s en keaplju.

Troch syn [[parasyt|parasiten]], dy't it [[pest]]firus by har droegen, wie de swarte rôt yn 'e [[Midsiuwen]] en dêrnei grutdiels ferantwurdlik foar de fersprieding fan dy sykte. Dat late ta de [[Pest fan Justinianus]], de earste pestpandemy yn [[Konstantinopel]], [[Lyts-Aazje]] en súdeastlik Jeropa, yn [[541]]-[[542]], en de saneamde [[Swarte Dea]] of twadde pestpandemy yn hiel Jeropa en it Midden-Easten, dy't fanôf de earste útbraak yn [[1347]]-[[1351]] iuwenlang periodyk (sels noch oant de [[njoggentjinde iuw]]) trochgie. Der bestiet in teory dat de ôfname fan útbraken fan 'e pest it resultaat wie fan 'e ferkringing fan 'e swarte rôt troch de [[brune rôt]]. Lykwols, mei't dy beide ûntwikkelings net yn tiid en plak oerienkomme, wurdt dêr tsjintwurdich mar kwealk mear leauwe oan hechte.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De swarte rôt komt tsjintwurdich foar yn in grut part fan 'e wrâld, al moat dêrby opmurken wurde dat er net oer kâlde [[temperatuer]]en kin, en datoangeande yn syn wengebiet beheind is. Teffens is er fan 'e [[Midsiuwen]] ôf op plakken ferkrongen wurden troch de [[brune rôt]], dy't grutter en agressiver is, en him boppedat better oanpasse koe oan kâldere [[klimaat|klimaten]]. Ek is de brune rôt in graver, dy't him better thúsfielde yn 'e stiennen huzen mei pandakken dêr't de [[minske]] syn houten wenten mei ferfong, wylst de swarte rôt in beammeklimmer is, dy't mear op hie mei houtene bouwurken en reidtekken. Letter joech de meganisaasje yn 'e [[lânbou]], dy't it rispe nôt troch opslach yn [[nôtsilo|silo's]] ûnberikber makke, de swarte rôt yn guon gebieten de genedeklap.
[[File:Ratrat.jpg|right|thumb|200px|In nuete swarte rôt.]]

Hjoed de dei komt de swarte rôt algemien foar op it [[Yndiaaske subkontinint]], yn [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]-, [[East-Aazje|East]]- en [[Sintraal-Aazje]], it [[Midden-Easten]], [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], oan 'e [[Noard-Afrika]]anske kust en yn [[Súd-Jeropa]]. Yn noardlik Jeropa is syn foarkommen fersnipele, en yn [[Skandinaavje]] ([[Denemark]] ynbegrepen) ûntbrekt er alhiel. Utsein yn [[Londen]] en [[Bristol (stêd)|Bristol]] en op 'e lytse [[Shianteilannen]] komt er op 'e [[Britske Eilannen]] likemin noch foar. Yn [[Noard-Amearika]] is er beheind ta guon kustgebieten en ynlânske [[eksklave]]s, wylst er yn [[Súd-Amearika]] mar amper foarkomt, en dat allinnich yn kustgebieten. Yn [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] arrivearren de earste swarte rotten nei alle gedachten tagelyk mei de earste finzenen foar de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[strafkoloanje]] dêre, yn [[1788]]. Neitiid ferspraten se harren by frijwol de hiele kust lâns. Yn [[Nij-Seelân]] en op in soad fan 'e lytsere eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]] is de swarte rôt in rûnom foarkommende [[eksoat]], dy't grutte skea oanrjochtet oan 'e lânseigen [[floara]] en [[fauna]].

===Foarkommen yn Nederlân===
Troch de al neamde oarsaken fan ferkringing troch de [[brune rôt]] en fan 'e meganisaasje fan 'e [[lânbou]] waard de swarte rôt yn [[Nederlân]] yn 'e [[tweintichste iuw]] sa fier weromdreaun, dat er yn [[1964]] inkeld noch yn [[Amsterdam]] en [[Rotterdam]] foarkaam. Neitiid hat de soart terrein weromwûn, benammen yn [[Noard-Brabân]], dêr't er op 't heden yn it sintrale diel fan 'e provinsje en op 'e [[Peel]] wer algemien foarkomt. Neffens de [https://www.telmee.nl ''Nationale Databank Flora en Fauna''] besteane der oare populaasjes yn [[Siuwsk-Flaanderen]] en yn 'e krite fan [[Haarlim]]-[[Saanstêd]], wylst der ek befêstige waarnimmings dien binne yn 'e [[Betuwe]], de noardlike [[Feluwe]] en [[West-Fryslân]]. Yn [[Fryslân]] komt de swarte rôt, ynsafier bekend, net mear foar.
[[File:Comparison_Black_Rat_Brown_Rat_EN.svg|left|thumb|300px|Ferliking fan uterlike skaaimerken fan 'e [[brune rôt]] en de swarte rôt.]]

==Uterlike skaaimerken==
De swarte rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-24 sm, mei in sturtlingte fan 18-26 sm en in gewicht fan 130-280 g. Oars as by de [[brune rôt]] it gefal is, is by de swarte rôt de [[sturt]] altyd langer as de romp. Nettsjinsteande syn namme hat de &quot;swarte&quot; rôt ferskate kleuren [[hier (begroeiïng)|hier]], dat yn 'e regel swart oan griisbrún op 'e rêch en wyt oant dûnkergriis op 'e búk is. Faak geane dy kleuren stadichoan yninoar oer, mar soms is der in dúdlik demarkaasjeline sichtber. Yn 'e pels hat de swarte rôt langere hierren, dy't tsjin in ljochte eftergrûn dúdlik útstekke. Hy hat in spits tarinnende snút, mei frij lange [[snorhierren]] en grutte [[each|eagen]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne ek grut, en dêrnjonken suver keal. 

Krektlyk as oare [[kjifdieren]] kinne swarte rotten in stikmannich [[patogeen|patogenen]] by har drage, dy't ta sykten as de [[bûdepest]] (fia de [[noardlike rotteflie]]), [[plaktyfus|tyfus]], de [[sykte fan Weil]] en [[trichinoaze]] (wjirmynfeksje) liede kinne. Fan 'e swarte rôt binne, benammentlik yn [[Dútslân]], yn ferline út en troch saneamde [[rottekening]]en fûn, wêrby't 2-32 (mar yn 'e regel 6-12) eksimplaren mei har sturten ûnûnttiisber ferstringele sitte. Men giet derfan út dat soks it resultaat is fan it opgroeien fan in grut tal rottejongen yn in tige beheinde romte. Sa'n rottekening ferret him ornaris troch lûd piipjen of wurdt dea fûn. Yn Nederlân waard yn [[1963]] de lêste rottekening oantroffen yn it Noardbrabânske [[Rucphen]].
[[File:Rat temple.jpg|right|thumb|300px|Hillige swarte rotten yn 'e [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[Karni Mata-timpel]], yn [[Yndia]].]]

==Biotoop==
Swarte rotten kinne har oanpasse ta in grut ferskaat oan [[biotoop|biotopen]]. Yn noardlik Jeropa libje se meast yn [[stêd]]en en oare sintra fan minsklike bewenning, wêrby't se pakhuzen, skuorren, hokken, skippen, havens, pleatsen, fabriken en wenten kolonisearje. Oars as de [[brune rôt]] jout de swarte rôt de foarkar oan in drûch om-en-by. As beide soarten yn ien en itselde gebou foarkomme, sil de swarte rôt yn 'e regel boppe-yn en de brune rôt ûnderyn te finen wêze. Nêsten wurde fan papier, tekstyl, plantaardich spul en oare isolaasjemateriaal oanlein op goed ferskûle plakken, lykas tusken muorren of plafons yn. Yn [[Súd-Jeropa]] en de [[tropen]] komt de swarte rôt ek fier fan minsklike bebouwing foar, yn fjilden, rotsige omkanten en [[beam]]men, wêrby't se harren nêsten yn rotsspjalten, ierdhoalen en beamtoppen meitsje.

==Hâlden en dragen==
Swarte rotten binne hast útslutend [[nachtdier|nachts aktyf]], wêrby't se de foarkar jouwe oan 'e skimer om sinne-ûndergong en sinne-opgong hinne. Yn tsjinstelling ta [[brune rôt|brune rotten]] binne it tige linige springers en klimmers, ek oer fertikale touwen, keabels, buizen en wanden. Se binne twer fan [[swimmen]], en graafwurk dogge se net oan; as se yn hoalen libje, binne dy groeven troch oare bisten. Swarte rotten libje yn 'e regel yn groepen fan 20 oant 60 eksimplaren mei in strange hierargyske struktuer en ien dominant mantsje oan it haad. Se hawwe in frij lytse aksjeradius, en trochdat se minder sterk op frjemde dingen yn har [[territoarium (biology)|territoarium]] reägearje as de brune rôt kinne se makliker fongen wurde.

As de omstannichheden geunstich binne, kinne swarte rotten har it jier rûn fuortplantsje. Dat jout dan 2-6 smeten mei elts 4-10 jongen. De [[draachtiid]] duorren 3 wiken, en de jongen binne nei in fearnsjier al geslachtsryp. Populaasjetichtheden kinne op plakken tige heech wêze. Op swarte rotten wurdt fral jacht makke troch de [[hûskat]]. Harren libbensdoer bedraacht yn it wyld heechút 2 oant 3 jier, mar yn finzenskip kinne se wol 8 jier wurde.
[[File:Rattus rattus 01 reframed.JPG|left|thumb|200px|In swarte rôt ta it [[nôt]].]]

==Fretten==
De swarte rôt is in [[omnivoar]] dy't in grut ferskaat oan dingen fret, wêrûnder [[sied (plant)|sied]] (histoarysk wied er kwea ferneamd om it oanfretten fan [[nôt]]), [[frucht (plant)|frucht]]en, [[planten|plant]]estâlen, en -blêden, [[poddestuollen]], [[ynsekt]]en en oar wrimelt en soms [[rêchstringdieren]] lykas [[hagedis]]sen en [[fisk]]. Ek [[sjippe]], [[kjers]]en en alderhanne soarten bistefoer (foar [[ko|kij]], [[baarch|bargen]], [[hin]]nen, [[hûn]]en en [[hûskat|katten]]) makket er sûnder swierrichheden lytsman. Lykwols jout er de foarkar oan fruchten en [[nút (frucht)|nuten]].

==Status==
De swarte rôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er rûnom foarkomt. Op guon plakken foarmet er in wiere pleach, en kin dan in protte skea en oerlêst feroarsaakje. Dat is fral sa yn [[Nij-Seelân]] en op guon eilannen yn 'e [[Stille Súdsee]], mar komt ek foar op [[Madagaskar]], de [[Galapagoseilannen]] en de [[Florida Keys]]. De pleatslike [[floara]] en [[fauna]] is dêr net op swarte rotten berekkene, mei as gefolch dat harren yntroduksje dêr it útstjerren fan guon lânseigen soarten feroarsake hat. Dêrfandinne dat swarte rotten op sokke plakken troch de minske yntinsyf bestriden wurdt, û.m. mei [[rottestap]]pen en mei [[gif]] en oare [[gemy]]ske bestridingsmiddels. Yn guon dielen fan [[hindoeïsme|hindoeïstysk]] [[Yndia]] en [[Nepal]] wurde swarte rotten lykwols krekt as [[soölatry|hillige bisten]] beskôge, lykas yn 'e ferneamde [[Karni Mata-timpel]], yn [[Yndia]], dêr't de leauwigen komme om harren iten mei de rotten te dielen.

==Sjoch ek==
* [[brune rôt]]
* [[nuete rôt]]

==Keppelings om utens==
*[https://www.zoogdiervereniging.nl/zwarterat Side oer de swarte rôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e swarte rôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rattus rattus}}
}}

{{DEFAULTSORT:swarte rot}}
[[Kategory:Rôt]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Andorra]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Yslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Jersey]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Anguilla]]
[[Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Eksoat yn Arûba]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Bahama's]]
[[Kategory:Eksoat yn Barbados]]
[[Kategory:Eksoat yn Belize]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]
[[Kategory:Eksoat yn Bonêre]]
[[Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Dominika]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Eksoat yn El Salvador]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Grenada]]
[[Kategory:Eksoat yn Grienlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]]
[[Kategory:Eksoat yn Haïty]]
[[Kategory:Eksoat yn Hondoeras]]
[[Kategory:Eksoat yn Jamaika]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Eksoat yn Kuba]]
[[Kategory:Eksoat yn Kurasau]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Montserrat]]
[[Kategory:Eksoat yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Eksoat yn Panama]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn Saba]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy]] 
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bolivia]] 
[[Kategory:Eksoat yn Brazylje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Ekwador]]
[[Kategory:Eksoat yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Eksoat yn Guyana]]
[[Kategory:Eksoat yn Kolombia]]
[[Kategory:Eksoat yn Oerûguay]]
[[Kategory:Eksoat yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Suriname]]
[[Kategory:Eksoat yn Brûnei]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndia]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Irak]]
[[Kategory:Eksoat yn Iran]]
[[Kategory:Eksoat yn Israel]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Jemen]]
[[Kategory:Eksoat yn Jordaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kambodja]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Eksoat yn Koeweit]]
[[Kategory:Eksoat yn Libanon]]
[[Kategory:Eksoat yn de Maldiven]]
[[Kategory:Eksoat yn Maleizje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Oman]]
[[Kategory:Eksoat yn Pakistan]] 
[[Kategory:Eksoat yn Palestina]]
[[Kategory:Eksoat yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Syrje]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûam]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Algerije]]
[[Kategory:Eksoat yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Eksoat yn Egypte]]
[[Kategory:Eksoat yn Eritreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Etioopje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kenia]]
[[Kategory:Eksoat yn Lesoto]]
[[Kategory:Eksoat yn Lybje]]
[[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]]
[[Kategory:Eksoat yn Malawy]]
[[Kategory:Eksoat yn Marokko]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Mozambyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Simbabwe]]
[[Kategory:Eksoat yn Somaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Eksoat yn Swazylân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tanzania]]
[[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Macquarie]]
[[Kategory:Eksoat yn Clipperton]]</text>
      <sha1>7om0k2pautwuyh29lmk9wcwqtahtvpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polynezyske rôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68780</id>
    <revision>
      <id>1234195</id>
      <parentid>1212737</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6513" sha1="05mrf2r1xf6utv1xpgboo0e3tjvm94z" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Polynezyske rôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Starr-141030-2690-Eucalyptus globulus-habitat with Polynesian rat in parking lot-Hosmers Grove HNP-Maui (25129932392).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') |
Wittenskiplike namme = Rattus exulans |
Beskriuwer, jier= [[Titian Peale|Peale]], 1848 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Polynezyske rôt (Rattus exulans).png|center|250px]]
}}
De '''Polynezyske rôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus exulans''), ek wol de '''Pasifyske rôt''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae''), de ûnderfamylje fan 'e [[mûzen en rotten fan de Alde Wrâld]] (''Murinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''), dat oarspronklik fan it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]] stammet. Hy hat him lykwols al relatyf ier ferspraat nei frijwol de hiele [[Yndyske Arsjipel]], de [[Filipinen]], [[Taiwan]], [[Nij-Guineä]], de [[Melaneezje|Melanezyske eilannen]] (lykas de [[Salomonseilannen]], de [[Nije Hebriden]] en [[Fidzjy]]), en it grutste part fan 'e [[Polyneezje|Polynezyske eilannen]], ynkl. [[Nij-Seelân]], [[Hawaï]] en [[Peaske-eilân]]. Mei't de Polynezyske rôt net lange ôfstannen swimme kin, wurdt syn histoaryske fersprieding, dy't oan 'e hân fan bonkeresten en oar bewiismateriaal fêststeld wurde kin, sjoen as in treflike oanwizing foar iere [[minske|minsklike]] migraasjes yn it gebiet fan 'e [[Stille Oseaan]].

==Uterlike skaaimerken==
De Polynezyske rôt sjocht der rûchwei itselde út as oare [[echte rotten|rotten]], mar hat gruttere, rûne [[ear (lichemsdiel)|earen]] en relatyf lytse poaten. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 11-13 sm, mei in sturtlingte fan 12-15 sm, en in swarte of dûnkerbrunige behierring, dy't nei de bealch ta ljochter útskaait. Op gruttere [[eilân|eilannen]], lykas Nij-Seelân, hat er him ûntjûn ta in gruttere lichemsgrutte as it gemiddelde, wylst er him op lytse eilantsjes krekt ta in dwerchfoarm liket te ûntwikkeljen.

==Biotoop en ynfloed op lânseigen floara en fauna==
Polynezyske rotten binne by steat om har oan te passen oan in grut ferskaat fan [[biotoop|biotopen]] en [[habitat]]s, fan iepen [[gers]]lân yn koelere [[klimaat|klimaten]] oant ticht begroeid [[tropysk reinwâld]]. Se hawwe lykwols leard dat it leannet om deunby minsklike bewenning te bliuwen, mei't dêr altyd wol wat te heljen is. Troch dy assosjaasje mei de minske is de Polynezyske rôt nei de [[brune rôt]] en de [[swarte rôt]] de op twa nei meast wiid fersprate rottesoarte wurden. Dat hat der wer ta laat dat er yn in oansjenlik diel fan syn ferspriedingsgebiet as [[eksoat]] grutte skea tabrocht hat oan kwetsbere pleatslike [[ekosysteem|ekosystemen]] op [[Stille Oseaan|Pasifyske]] eilannen, dêr't de lânseigen diersoarten (benammentlik [[fûgels]] en [[ynsekten]]) [[evolúsjeteory|evoluëarre]] wiene sûnder ea lêst te hawwen fan rôfsûchdieren. Sadwaande hiene dy bisten gjin ferwar tsjin 'e rotten doe't dy op sokke eilannen yntrodusearre waarden, en kin it útstjerren fan in grut tal bistesoarten dêrsanne wierskynlik op it konto fan 'e Polynezyske rôt skreaun wurde.

Fierders wurdt der ek wol tocht dat Polynezyske rotten foar in diel ferantwurdlik wiene foar de ûntbosking fan [[Peaske-eilân]] trochdat se de [[nút (plant)|nuten]] fan 'e [[Peaske-eilânske palmbeam]] opfrieten, wat foarkaam dat nije beammen de âlde, troch de minske kappe eksimplaren ferfange koene. Yn [[Nij-Seelân]], dêr't de Polynezyske rôt ek wol bekend stiet ûnder de [[Maoary (taal)|Maoary]]-namme ''kiore'', waard yn 'e 1990-er jierren fan bonkeresten fan it bist fêststeld dat se mear as 2000 âld wiene, wat de teoryen oangeande de fersprieding fan 'e Polynezyske rôt raar yn it hûndert jage. Letter ûndersyk hat dy befinings lykwols ûnderút helle, en no wurdt rûnom akseptearre dat de Polynezyske rôt Nij-Seelân om it jier [[1280]] hinne berikte, tagelyk mei de earste [[Maoary (folk)|Maoary]]. Yn Nij-Seelân is it bist ûnderwilens op 'e measte lytse eilantsjes útrûge, mar twa, yn 'e [[Hen and Chickenseilannen]], binne apart holden as in reservaat foar de Polynezysk rôt.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Polynesian_rat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rattus exulans}}
}}

{{DEFAULTSORT:Polineziske rot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Eksoat yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Eksoat yn Brûnei]]
[[Kategory:Eksoat yn de Chathameilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn East-Timor]]
[[Kategory:Eksoat yn Fanûatû]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûam]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Kiribaty]]
[[Kategory:Eksoat yn Krysteilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Naurû]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Niûé]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]] 
[[Kategory:Eksoat yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Palau]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Peaske-eilân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Samoä]] 
[[Kategory:Eksoat yn Sina]]
[[Kategory:Eksoat yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Tokelau]]
[[Kategory:Eksoat yn Tonga]]
[[Kategory:Eksoat yn Tûvalû]]
[[Kategory:Eksoat yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]]
[[Kategory:Eksoat yn de Kermadeceilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Hainan]]</text>
      <sha1>05mrf2r1xf6utv1xpgboo0e3tjvm94z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nuete mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68825</id>
    <revision>
      <id>1234161</id>
      <parentid>1173428</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>domestisearre</comment>
      <origin>1234161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="fmasj0u7fpl49wzvztcx4a9oau7p3zw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= nuete mûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Pet_mouse_mini.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus musculus |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= status: [[File:Domestisearre.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''nuete mûs''' of '''domestisearre mûs''' is in ta [[hûsdier]] makke foarm fan 'e [[hûsmûs]] (''Mus musculus''). Nuete mûzen wurde al sûnt minskewitten as hûsdier holden. Dêrnjonken tsjinje se ek as libben fretten foar fleisitende hûsdieren, lykas [[slange]]n. Troch selektyf [[fokken]] hawwe se har ûntjûn ta in wiid ferskaat oan kleuren en foarmen. Yn it wyld hawwe hûsmûzen in libbensferwachting fan minder as in jier, mar nuete mûzen kinne wol trije jier wurde.

==Skiednis==
De ierst bekende ferwizing nei it hâlden fan mûzen as hûsdieren stiet yn 'e ''[[Erya]]'', it âldste oerlevere [[Sineesk]]e [[wurdboek]], dat datearret út 1.100 f.Kr. Yn [[Jeropa]] waard it hâlden fan en fokken mei mûzen populêr troch de yntroduksje fan eksimplaren út [[Japan]] wei, yn 'e iere [[santjinde iuw]]. Yn [[1895]] rjochte [[Walter Maxey]] yn it [[Fiktoriaanske tiid|Fiktoriaanske]] [[Ingelân]], dêr't it fral foar fammen en dames fan stân modieus wie om in [[echte mûzen|mûs]] of [[sliepmûzen|sliepmûs]] as selskipsdier te hawwen, de ''National Mouse Club'' op. Datselde jiers noch hold dy organisaasje yn [[Lincoln (Ingelân)|Lincoln]] syn earste mûzetentoanstelling. Neitiid wreide it hâlden fan mûzen him oer de hiele Westerske wrâld út, en no wurde yn withoefolle lannen jierlikse tentoanstellings holden, en ek wedstriden, wêrby't de bistkes beoardiele wurde op kleur, lichemsfoarm en hâlden en dragen.
[[File:54986main_mouse_med.jpg|left|thumb|250px|In wite nuete mûs.]]

==Ferskillen tusken nuete en wylde rotten==
Oars as dat by [[hûn]]en of [[fret]]ten it gefal is, wike nuete mûzen net genôch fan harren wylde wjergaders ôf om in eigen [[ûndersoarte]] te foarmjen. Lykwols binne der ferskate dúdlike ferskillen tusken nuete en wylde mûzen. Sa komme nuete mûzen troch selektyf fokken yn in folle grutter ferskaat oan lichemsfoarmen foar as wylde mûzen: se kinne wol 30 sm wêze fan snút oant sturtpunt. Fierders hawwe se ek in folle grutter kleurferskaat, en komme se foar mei swart, sûkelarjebrún, blauwich, wyt, krêmkleurich, lila-eftich, readbrún, gielbrún, bêzje, dûnkergriis, ljochtgriis en bûnt hier.

==Mûzehâlderij==
Mûzen kinne foar in protte minsken de ideäle hûsdieren wêze, om't se lyts binne en dus frijwol gjin romte ynnimme en om't men gjin fermogen kwyt is oan har foer. Ek hoege se nea wosken te wurden en kinne se leare om te genietsjen fan oanhellingen. Wyfkes wurde oer it generaal leaver en mear holden as mantsjes, mei't harren miich minder sterk rûkt en se sûnder swierrichheden mei oare mûzewyfkes gearlibje kinne. Mantsjes hawwe in ûnútbanbere [[territoarium (biology)|territoarium]]driuw, dy't har derta oanset om lykfol hokker oar mantsje oan te fallen en te besykjen te deadzjen, ek al komme se út itselde nêst en binne se tegearre grutbrocht. Oan 'e oare kant wurdt der sein dat mantsjes mear persoanlikheid en nijsgjirrigens hawwe as wyfkes.
[[File:Nogeyama-hatsukanezumi 01.JPG|right|thumb|250px|Fiif wite nuete mûzen.]]

Mei't mûzen sosjale bistkes binne, is it de baas om se yn groepen fan teminsten twa eksimplaren te hâlden. Dêrby moat men lykwols al yn 'e rekken hâlde dat men gjin geslachtsryp mantsje en wyfke byinoar set, want ûnder de optimale omstannichheden dy't in bestean as hûsdier oer it algemien biedt, kinne dy ienris per trije wiken in nêst fan 5 oant 18 jongen fuortbringe.

Foar it hâlden fan mûzen sil men in glêzen [[terrarium]] of in koai mei fine gazene traaljes oanskaffe moatte, mei't se kwetsber binne foar [[predaasje]] troch [[hûskat|katten]], [[hûn]]en, [[slange]]n, en sels [[lidpoatigen]] en [[brune rôt|rotten]]. De boaiem fan 'e koai kin bestruid wurde mei seachsel of papierpulp, en krekt as oare [[kjifdieren]] hawwe nuete mûzen der nocht oan om yn in rinrêd te draven. As men mei mûzen ompakt of boartet, moat men foarsichtich wêze om se net sear te dwaan, ek al binne se ferrassend robúst foar har grutte. Se hawwe lykwols tige minne eagen, dat men moat derom tinke dat se net te fier oer in râne lynje en komme te fallen. 

Nuete mûzen hawwe der oer it algemien aardichheid oan om har baaskes oer de earms te kuierjen en har bûsen en mouwen te ûndersykjen, of om gewoan by har baaske op 'e skurte te sitten wylst se harsels woskje. Se kinne leare om oanhelle te wurden. Mûzen binne fan natuere net bytsk, mar as men har sear docht of as se har bedrige fiele, sille se likegoed fan har ôf bite. Ien grut neidiel oan it hâlden fan mûzen as hûsdier is wol dat se net skjin (''zindelijk'') makke wurde kinne. Hoewol't harren kjitte út lytse hurde keuteltsjes fan mar in pear mm bestiet, en dus net sa gekke folle kwea kin, is har miich faak sterkrokich en kin it plakken neilitte yn stoffene materialen. Oan 'e oare kant koarje mûzen dan wer nea.
[[File:Petmouse.JPG|left|thumb|250px|In nuete mûs op ûntdekkingstocht.]]

Nuete mûzen kinne fan alderhanne fretten hawwe, mar it is it bêste om se fral spesjaal mûzefoer te jaan, dat men by de [[bistewinkel]] keapje kin. [[Griente]]n as [[woartel (griente)|woartels]], [[spinaazje]] en [[slaad]] meie se graach oer, mar tefolle dêrfan bringt se oan 'e [[diarree]], dat it is de baas om dêr mijen mei te wêzen. [[Bôle]]krommels en [[rys]] en sels fleisprodukten wolle se ek wol hawwe, hoewol't datsoarte spul net it grutste part fan it dieet útmeitsje moat. Men moat nuete mûzen ek wat hurds jaan om op te gnaujen (in blokje hout of sa) om har trochgroeiende [[kjiftosk]]en ôf te sliten, want oars sykje se sels wat út en dat kin wolris wat wêze dêr't men leaver gjin gnabbelspoaren yn hawwe wol.

==Sykten==
Om't mûzen mar sa'n lytse lichemsgrutte hawwe, hawwe se muoite om har eigen lichemstemperatuer te regulearjen. Siging kin by har sadwaande al rillegau ta [[brongitis]] of sels [[longûntstekking]] liede. Ek [[diarree]] is by mûzen, op 'e nij fanwegen harren lytse lichemsgrutte, in slimmer probleem as by oare bisten, mei't se gauwer [[útdrûging|útdrûge]] reitsje. Fierders reitsje se op jierren faak oanhelle mei [[tumor]]s, yn 't bysûnder de wyfkes, dy't in relatyf soad [[jaar]]weefsel hawwe (yn ferhâlding ta har lichemsgrutte) en dêrtroch mear as gruttere sûchdieren it risiko rinne om [[boarstkanker]] te krijen. Te min beweging, ta einbeslút, kin yn mûzen, krektlyk as yn minsken, ta [[oergewicht]] of [[obesitas]] liede. In rinrêd yn 'e koai kin datoangeande wûnders dwaan. As men in mûs loslit om wat beweging te krijen, moat men him goed yn 'e rekken hâlde, mei't mûzen ynstinktyf de oanstriid hawwe om in behindich sideplak op te sykjen, en krij se der dan mar wer ris út.

==Sjoch ek==
* [[hûsmûs]]
* [[nuete rôt]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fancy_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mus musculus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Nuete mus}}
[[Kategory:Mûs]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Húsdier]]</text>
      <sha1>fmasj0u7fpl49wzvztcx4a9oau7p3zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syprioatyske mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68879</id>
    <revision>
      <id>1234242</id>
      <parentid>1173437</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3513" sha1="gar5hhowsx32skujnd8pnw5spbv5bbz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Syprioatyske mûs|
Ofbyld= [[File:Mus_cypriacus.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus cypriacus |
Beskriuwer, jier= [[Thomas Cucchi|Cucchi]] et al., 2006 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Syprioatyske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus cypriacus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat útslutend foarkomt op it eilân [[Syprus]], yn it [[Eastlik Bekken fan de Middellânske See|Eastlik Bekken]] fan 'e [[Middellânske See]]. Dêr hat de [[soarte]] him nei alle gedachten fêstige ûnder de [[Mindel-iistiid]], yn it Midden-[[Pleistoseen]] (650.000 oant 350.000 jier lyn), doe't de wetterstân yn 'e Middellânske See sa leech wie dat der [[lânbrêge]]n nei in grut tal eilannen drûchfoelen. De Syprioatyske mûs is ien fan mar trije lânseigen sûchdieresoarten (njonken twa soarten [[pipermûzen]]) en de iennichste lânseigen kjifdieresoarte fan 'e eilannen yn 'e Middellânske See dy't de [[kolonisaasje]] fan dy eilannen troch de [[minske]] oerlibbe hat. En net allinnich dat, mar ûnder minsklik bewâld florearret. De Syprioatyske mûs komt tsjintwurdich noch rûnom foar yn 'e krite fan it [[Troödosberchtme]]. Hy is it naust besibbe oan 'e [[Masedoanyske hûsmûs]] (''Mus macedonicus'') en de [[steppemûs]] (''Mus spicilegus'').

De Syprioatyske mûs waard yn [[2004]] ûntdutsen troch dr. [[Thomas Cucchi]], in ûndersiker ferbûn oan 'e [[Universiteit fan Durham]], yn noardlik [[Ingelân]]. [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-testen befêstigen dat it om in &quot;nije&quot; [[soarte]] gie. De Syprioatyske mûs waard formeel beskreaun yn [[2006]], yn it [[taksonomy]]ske [[tydskrift|fakblêd]] ''Zootaxa''. Neffens Cucchi, dy't him earst fan ''Mus aphrodite'' neame wollen hie (mei't Syprus it [[mytology]]ske berteplak fan 'e goadinne [[Afrodite]] is), kin it bist beskôge wurde as in libben [[fossyl]], mei't er neffens de regel útstjerre moatten hie doe't de minske him op Syprus fêstige.

As [[habitat]] liket de Syprioatyske mûs de foarkar te jaan oan [[wyngerd]]s en [[nôt]]fjilden, al is er ôfwêzich yn gebieten dêr't de minske in al te sterk stimpel op drukt hat. Syn ferspriedingsgebiet oerlapet dat fan 'e [[westlike hûsmûs|westlike]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[hûsmûs]] (''Mus musculus domesticus''), dy't Syprus mei de minske berikte. Syn lange isolaasje op in [[eilân]] docht bliken út syn uterlik. Sa ûnderskiedt de Syprioatyske mûs him fan oare [[Jeropa|Jeropeeske]] mûzesoarten troch syn gruttere [[ear (lichemsdiel)|earen]], [[each|eagen]] en [[kjiftosk]]en, syn wat langere [[sturt]] en de wite plakken efter syn earen. Fierders binne de soallen fan 'e poatsjes rôze. Syn kop-romplingte bedraacht 7½-9 sm, mei in sturtlingte fan 6,3-8,7 sm (dy't 90-120% fan 'e kop-romplingte is). 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cypriot_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Siprioatyske mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]</text>
      <sha1>gar5hhowsx32skujnd8pnw5spbv5bbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steppemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68881</id>
    <revision>
      <id>1234252</id>
      <parentid>1177207</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2883" sha1="8zeomr1srhqh8co2hp21emnot2yli3f" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= steppemûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme= Mus spicilegus |
Beskriuwer, jier= [[Salamon János Petényi|Petényi]], 1882 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''steppemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus spicilegus'', foarhinne ''Mus hortulans'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat nau besibbe is oan ús [[hûsmûs]]. Hy komt foar yn grutte dielen fan [[East-Jeropa]] en de [[Balkan]], om persiis te wêzen yn [[Eastenryk]], [[Tsjechje]], [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Sloveenje]], [[Kroaasje]], [[Bosnje-Hertsegovina]], [[Servje]], [[Montenegro]], [[Kosovo]], [[Albaanje]], [[Masedoanje]], noardlik [[Grikelân]], [[Bulgarije]], [[Roemeenje]], [[Moldaavje]] en de súdlike [[Oekraïne]].

[[Fysiology]]sk is it grutste ferskil tusken de steppemûs en de [[hûsmûs]] dat by de steppemûs de [[sturt]] justjes koarter is as de rest fan it lichem. Ek bestiet der in dúdlike demarkaasjeline tusken it dûnkere hier op 'e rêch fan it bistke en it ljochtere hier op 'e búk, wylst dat by de hûsmûs stadichoan yninoar oergiet. Oan 'e ein fan 'e [[simmer]] smyt de steppemûs lytse terpkes fan ierde op, dêr't er itensfoarrieden yn oanleit, benammen besteande út it sied fan [[nuddeliergers|nuddeliergerzen]] (''Setaria''). Sokke opslachheuveltsjes kinne wol oant 700 liter sied en oar [[plant]]aardich materiaal befetsje, en yn it gongestelsel derûnder kinne 2 oant wol 20 steppemûzen oerwinterje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Steppe_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:steppemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]</text>
      <sha1>8zeomr1srhqh8co2hp21emnot2yli3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234253</id>
      <parentid>1234252</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>plaatsje</comment>
      <origin>1234253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="73rw4qvi86m8mj65vj6p1npd1jafwmd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= steppemûs|
Ofbyld= [[File:Mus_spicilegus_female.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme= Mus spicilegus |
Beskriuwer, jier= [[Salamon János Petényi|Petényi]], 1882 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''steppemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus spicilegus'', foarhinne ''Mus hortulans'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat nau besibbe is oan ús [[hûsmûs]]. Hy komt foar yn grutte dielen fan [[East-Jeropa]] en de [[Balkan]], om persiis te wêzen yn [[Eastenryk]], [[Tsjechje]], [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Sloveenje]], [[Kroaasje]], [[Bosnje-Hertsegovina]], [[Servje]], [[Montenegro]], [[Kosovo]], [[Albaanje]], [[Masedoanje]], noardlik [[Grikelân]], [[Bulgarije]], [[Roemeenje]], [[Moldaavje]] en de súdlike [[Oekraïne]].

[[Fysiology]]sk is it grutste ferskil tusken de steppemûs en de [[hûsmûs]] dat by de steppemûs de [[sturt]] justjes koarter is as de rest fan it lichem. Ek bestiet der in dúdlike demarkaasjeline tusken it dûnkere hier op 'e rêch fan it bistke en it ljochtere hier op 'e búk, wylst dat by de hûsmûs stadichoan yninoar oergiet. Oan 'e ein fan 'e [[simmer]] smyt de steppemûs lytse terpkes fan ierde op, dêr't er itensfoarrieden yn oanleit, benammen besteande út it sied fan [[nuddeliergers|nuddeliergerzen]] (''Setaria''). Sokke opslachheuveltsjes kinne wol oant 700 liter sied en oar [[plant]]aardich materiaal befetsje, en yn it gongestelsel derûnder kinne 2 oant wol 20 steppemûzen oerwinterje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Steppe_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:steppemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]</text>
      <sha1>73rw4qvi86m8mj65vj6p1npd1jafwmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skiesturtmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68883</id>
    <revision>
      <id>1234244</id>
      <parentid>1173438</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="d8k6fq7p50wazmhlluvzy2ax2udjr2k" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= skiesturtmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus fragilicauda |
Beskriuwer, jier= [[Jean-Christophe Auffray|Auffray]] et al., 2003 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''skiesturtmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus fragilicauda'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat foarkomt yn twa faninoar isolearre gebieten yn sintraal [[Tailân]], yn 'e provinsje [[Nahkon Ratchasima]], en yn [[Laos]], yn 'e provinsje [[Sekong]]. De namme &quot;skiesturtmûs&quot;, nei it [[Ingelsk]]e ''sheath-tailed mouse'', komt fan it feit dat dit de iennichste mûzesoarte is wêrby't de [[hûd]] fan 'e sturt loslit as men him dêr beetpakt. Dat is in selsferdigeningsmeganisme, dat it bist by steat stelt om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen as dy him inkeld by de sturt gripe ynstee fan by it liif. Ek de wittenskiplike namme, ''Mus fragilicauda'' (&quot;mûs mei in brekbere sturt&quot;), ferwiist nei dit ferskynsel.

De skiesturtmûs waard yn [[2002]] ûntdutsen en yn [[2003]] formeel beskreaun yn it [[tydskrift|fakblêd]] ''Zoologica Scripta'' troch de [[wittenskipper]]s J.-C. Auffray, A. Orth, J. Catalan, J.-P. Gonzalez, E. Desmarais en F. Bonhomme. Syn ferspriedingsgebiet wurdt oerlape troch dat fan 'e [[hartkleurige mûs]] (''Mus cervicolor''). Oan ien [[ûndersoarte]] dêrfan, de ''Mus cervicolor popaeus'', is de skiesturtmûs [[morfology]]sk sjoen frijwol identyk. Hy hat lykwols in sêftere, ferwielige pels, en ferskilt der boppedat op alderlei [[biogemy]]sk en [[molekúl|molekulêr]] mêd fan. [[Genetika|Genetysk]] is de skiesturtmûs it naust besibbe oan [[Yndyske subkontinint|Yndiaaske]] soarten as de [[tsjinstfeintmûs]] (''Mus famulus''), de [[lytse Yndyske fjildmûs]] (''Mus booduga'') en de [[ierdkleurige mûs]] (''Mus terricolor''), en oan 'e gewoane [[hûsmûs]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sheath-tailed_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:skiesturtmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>d8k6fq7p50wazmhlluvzy2ax2udjr2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steppemurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68895</id>
    <revision>
      <id>1234251</id>
      <parentid>1233578</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11345" sha1="ru74zmsgxmxhhgfnwu1593vijxrsyyq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme =steppemurd
|Ofbyld= [[Ofbyld:Wild steppe polecat (cropped).jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') 
|Wittenskiplike namme = Mustela eversmannii 
|Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Steppe Polecat area.png|center|250px]]
}}
De '''steppemurd''' ([[Latyn]]ske namme: ''Mustela eversmannii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''), dat lânseigen is yn in grut part fan [[Aazje]] en dielen fan [[East-Jeropa]]. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e (gewoane) [[murd]] (''Mustela putorius''), mar is wat grutter fan stal mei in robústere kop. Fierders bestiet der ek in nauwe besibskip mei de [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes'') út [[Noard-Amearika]]. It tinken is dat alle trije soarten ôfstamje fan ''[[Mustela stromeri]]'', de earste echte murdesoarte. De steppemurd soe him tusken oardel miljoen en 430.000 jier lyn ûntjûn hawwe ta in selsstannige bistesoarte, al kin er noch altyd fruchtbere neikommelingen produsearje mei murden en swartpoatmurden.

==Fersprieding==
De steppemurd komt fral yn [[Aazje]] foar, dêr't er in diskontinuë fersprieding hat yn súdwestlik en súdlik sintraal [[Sibearje]], dielen fan it [[Ruslân|Russyske]] [[Fiere Easten]], it grutste part fan [[Mongoalje]], hast hiel [[Mantsjoerije]], [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]] en [[Tadzjikistan]], noardeastlik en sintraal [[Sina]], en dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Tibet]], [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]. Yn [[Jeropa]] libbet er fral op 'e [[steppe]]n fan súdlik en sintraal [[Ruslân]], ynkl. de [[Koeban (regio)|Koeban]] en alhiel oan 'e [[Kaukasus]] ta. Fierders yn it grutste part fan 'e [[Oekraïne]] (ynkl. de [[Krim]]), hast hiel [[Moldaavje]], [[Slowakije]] en [[Hongarije]] en lytsere dielen fan [[Wyt-Ruslân]], [[Poalen]], [[Roemeenje]], [[Servje]] en [[Bulgarije]]. De steppemurd wreidet him fierder út nei it westen ta en komt mooglik ek al yn [[Eastenryk]] en [[Tsjechje]] foar.

==Uterlike skaaimerken==
De steppemurd hat trochinoar in kop-romplingte fan 32-56 sm, mei in sturtlingte fan 8-18 sm en in gewicht fan 0,8-1,1 kg ([[♂]]) of 480-630 g ([[♀]]). Yn [[Sibearje]] komme gruttere manlike eksimplaren foar fan om 'e 2 kg hinne en wyfkes fan tusken de 1,3 en 1,4 kg. Sokke reuze-eksimplaren binne nei alle gedachten te ferklearjen út (natuerlik foarkommende) krusings mei de [[Sibearyske wezeling]] (''Mustela sibirica'').

Kwa uterlik lykje normale steppemurden tige sterk op 'e [[murd]] (''Mustela putorius''), mar se binne langer en ranker en justjes grutter fan postuer, mei in robústere [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel). It hier is lykwols folle ljochter, mei op 'e [[rêch]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] in gielige kleur, wat dúdlik te sjen is tusken de dûnkerder dekhierren hinne. De bealchkant, de sturtpunt en de poaten sitte tsjin it swarte oan. Troch de ljochtere pels falt de &quot;maskere&quot; koptekening minder op as by de murd. Mear noch as op 'e murd liket de steppemurd op 'e [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes''), mei as iennichste yn it each springende ferskillen de langere en folle sêfter oanfielende pels fan 'e steppemurd, en syn koartere [[ear (lichemsdiel)|earen]]. By de steppemurd binne wol alve ûnderskate [[flie]]ësoarten fêststeld, wêrfan't er guon oppikt fan syn proaidieren.
[[File:Mustela eversmanni stamp.png|left|thumb|200px|De steppemurd op in [[Hongarije|Hongaarske]] postsegel.]]

==Biotoop==
De steppemurd libbet, sa't syn namme al oanjout, op [[steppe]]n en yn oare iepen lânskippen, lykas [[greide]]n en [[fjild]]en, [[healwoastyn|healwoastinen]] en [[rivier]]dellings. Hy jout de foarkar oan drûch terrein sûnder [[beam]]men of strewelleguod, en sadwaande oerlapet syn [[biotoop]] dat fan 'e [[murd]] (''Mustela putorius'') net. 

==Hâlden en dragen==
De steppemurd is in [[nomade|nomadysk]] bist wêrfan't âldere eksimplaren in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] hawwe, benammen yn 'e waarmere [[jiertiid|jiertiden]], oant harren proai dêr krap wurdt. Dan tsjogge se fierder en sette har foar in hoartsje op in oar plak nei wenjen. Jongere bisten hawwe hielendal gjin fêste wengebieten. [[Winter]]deis, as se aktiver binne, kinne steppemurden wol 12-18 km deis ôflizze. Se binne sawol nachts as oerdeis yn 't spier, mar grave mar komselden har eigen hoalen. Ynstee meitsje se gebrûk fan 'e hoalen fan proaidieren dy't se opfretten hawwe (almeast [[sisel]]s). Wyfkes fergrutsje sokke hoalen mei faak min oanleine nije gongen, in foarrieromte en in ûndergrûnske [[latrine]]. Om't se der mar sa koart tahâlde, leannet it de muoite net om in protte oandacht oan 'e konstruksje fan 'e hoalen te besteegjen.

De [[peartiid]] is by steppemurden nochal fariabel, en hinget ôf fan 'e [[klimaat|klimatologyske]] omstannichheden. Yn [[Jeropa]] en westlik [[Sibearje]] falt dizze perioade yn [[maart]], mar yn it [[Transbaikal]]ske [[Fiere Easten]] yn [[maaie]]. Yn it wyld duorret de peartiid mar in wike as trije, mar yn finzenskip binne der sân gefallen bekend út 'e [[Dieretún fan Moskou]] wêrby't in pear steppemurden fan [[9 april]] oant [[9 juny]] oanhâldend oan it pearjen wiene. Hoe dan ek, de [[kopulaasje]] duorret by steppemurden sa'n 20 minuten, wêrnei't in [[draachtiid]] folget fan 36-43 dagen. Dan smyt it wyfke in nêst fan 3-6 jongen, al binne der yn útsûnderlike gefallen 18 jongen yn ien nêst teld. Dy jongen komme [[blinens|blyn]] en neaken te wrâld, mei in gewicht fan yn trochsneed 4½ g, in ljochtrôzige [[hûd]] en in [[membraan]] oer de [[each|eagen]] hinne. Nei 28-34 dagen geane de eagen iepen; om dyseldichste tiid hinne wurde de jongen aktiver en begjinne se fêst fretten ta har te nimmen. As se 45 dagen âld binne, sette se útein mei te jeien, al kinne se dan allinnich jonge proaidieren noch mar oan. Tsjin 60 dagen snippe se ek folwoeksen proaien. Nei 2-2½ moanne, ornaris tsjin begjin [[july]], binne de jonge steppemurden selsstannich en jouwe se har ôf. Fan 10 moanne ôf binne se geslachtsryp en kinne se har fuortplantsje. Folgroeid binne se lykwols pas mei 2 jier.

==Fretten==
De steppemurd is in mear spesjalisearre jager as de [[murd]] (''Mustela putorius''), mar folle minder spesjalisearre as de [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes''). Hy libbet fierhinne fan [[kjifdieren]] as [[sisel]]s, [[hamsters]] en jonge of sike [[bargemotten]], en ek fan [[fluithazzen]] of pika's. Hy fangt syn [[proai]]en yn 'e regel troch se út te graven. Yn mear wetterrike gebieten fret de steppemurd ek wol [[wetterrôt|wetterrotten]], [[fisk]], [[hin]]nen en oare [[fûgelt]] as [[patriis|patrizen]], en hiel inkeld ek wol [[amfibyen]] en [[reptilen]]. Op syn menu stiet mar komselden wat oars [[wringedieren]], en alhiel nea [[plant]]aardige kost.
[[File:Mustela putorius (Turkestan polecat) fur skins.jpg|right|thumb|130px|De pels fan in steppemurd.]]

==Status==
De steppemurd hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, fanwegen syn grutte fersprieding, syn foarkommen yn in ferskaat oan beskerme natoergebieten en syn oanpassingsfermogen oan feroarings yn syn [[habitat]]. Yn 'e perioaden [[1926]]-[[1929]] en [[1956]]-[[1959]] gie de populaasje steppemurden lykwols sjendereagen efterút, wat feroarsake waard troch it [[minske|minsklik]] yngripen yn syn natuerlike biotoop, it [[steppe]]lânskip, en troch in ôfname fan syn proaidieren om't der [[gif|gemyske bestridingsmiddels]] ynset wiene.

Yn [[Ruslân]], de [[Oekraïne]], [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]] en oare eardere [[Sovjet-Uny|Sovjet]]republiken is de steppemurd fan grutte [[ekonomy]]ske wearde, net inkeld fanwegen de jacht, omreden fan syn pels, dy't djoer ferkocht wurdt, mar ek fral om't er in grut tal skealike [[kjifdieren]] lytsman makket dy't oars de rispingen fan [[nôt]] en oare kultuergewaaksen slimme skea tabringe soene en dy't boppedat alderhanne sykten ferspriede kinne. Ien inkele steppemurd fret jiers op syn minsten 200 [[sisel]]s of [[winter]]deis allinnich al 1.500 [[mûseftigen|mûseftige]] kjifdieren.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Neffens de stân fan saken yn [[2005]] wiene der acht erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e steppemurd, wêrûnder ien útstoarnen, de beringmurd, dy't folle grutter wie as de Baikalmurd, de grutste noch libbene ûndersoarte.
* de Amoermurd (''Mustela eversmannii amurensis''), yn it [[Ruslân|Russyske]] [[Fiere Easten]] en eastlik [[Mantsjoerije]]
* de Baikalmurd (''Mustela eversmannii michnoi''), sintraal [[Sibearje]], [[Mongoalje]], [[Dzjoengarije]] en westlik [[Mantsjoerije]]
* de beringmurd (''Mustela eversmannii beringae'') †, yn [[Kamtsjatka-skiereilân|Kamtsjatka]] en oan 'e kust fan 'e [[Beringsee]]
* de Jeropeeske steppemurd (''Mustela eversmannii hungarica''), yn it [[Jeropa|Jeropeeske]] ferspriedingsgebiet fan 'e steppemurd
* de petropavlovsteppemurd of Petropavlovs steppemurd (''Mustela eversmannii eversmannii''), yn westlik [[Sibearje]] en [[Kazachstan]]
* de Sineeske steppemurd (''Mustela eversmannii admirata''), yn 'e [[Sina|Sineeske]] provinsjes [[Hebei]] en [[Shaanxi]] en yn it [[Ordos]]berchtme
* de Tibetaanske murd (''Mustela eversmannii larvatus''), yn [[Tibet]] en [[Kasjmier]]
* de Toerkestaanske steppemurd (''Mustela eversmannii talassicus''), yn [[Sintraal-Aazje]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Steppe_polecat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mustela eversmanii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lytse marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>ru74zmsgxmxhhgfnwu1593vijxrsyyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rjûkjûaanske mûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69055</id>
    <revision>
      <id>1234217</id>
      <parentid>1173436</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="gcpnj7jpc6bt5m1l4zejya4hixyfksz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Rjûkjûaanske mûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus caroli |
Beskriuwer, jier= [[J. Lewis Bonhote|Bonhote]], 1902 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Rjûkjûaanske mûs (Mus caroli).png|center|250px]]
}}
De '''Rjûkjûaanske mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus caroli'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat ferneamd is nei de [[Japan|Súdjapanske]] [[Rjûkjû-eilannen]]. Nettsjinsteande dat libbet er ek yn [[Taiwan]], [[Sina|Súd-Sina]] en [[Súdeast-Aazje]] ([[Fjetnam]], [[Laos]], [[Kambodja]], [[Tailân]] en sintraal [[Birma]]). Fierders komt er ek foar op it [[skiereilân]] [[Malakka]], yn [[Maleizje]], en op 'e [[eilân|eilannen]] [[Sumatra]], [[Java]], [[Madoera]] en [[Floares]], yn [[Yndoneezje]], mar dêr is er nei alle gedachten in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]], al waard dy ûnderstelling yn [[2003]] yn in ûndersyk troch guon Japanske [[wittenskipper]]s ûntstriden.

==Taksonomy==
Ut Tailân binne [[fossyl|fossilen]] fan 'e Rjûkjûaanske mûs bekend dy't datearje út it Lette [[Pleistoseen]]. It leit yn 'e reden dat &quot;''Mus kakhyenensis'' Anderson 1879&quot; (út 'e Súdsineeske provinsje [[Yunnan]]) in âlder synonym is fan &quot;''Mus caroli'' Bonhote 1902&quot;. 

==Uterlike skaaimerken==
De Rjûkjûaanske mûs liket sterk op 'e [[hartkleurige mûs]] (''Mus cervicolor''), mar is justjes dûnkerder brún fan kleur. De bealch is witich. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 7½&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan ek 7½ sm en in gewicht fan goed 11 g. De wyfkes hawwe tsien [[oer (spien)|oeren]]. It [[mitogondriën|mitogondriaal]] [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]] fan dizze [[soarte]] fariëarret sterk tusken de ûnderskate populaasjes, dy't dêrnjonken ek [[morfology]]ske ferskillen yn grutte en gewicht fertoane. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ryukyu_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Rjukjuaanske mus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Maleizje]]</text>
      <sha1>gcpnj7jpc6bt5m1l4zejya4hixyfksz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsjinstfeintmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69058</id>
    <revision>
      <id>1234295</id>
      <parentid>1173440</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="oih5fqhzt2z836x9pt0zqmy5c5xk54l" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= tsjinstfeintmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') |
Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') |
Wittenskiplike namme = Mus famulus |
Beskriuwer, jier= [[J. Lewis Bonhote|Bonhote]], 1898 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''tsjinstfeintmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus famulus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan de [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''), dat inkeld foarkomt yn it [[Nilgiri-berchtme]] fan súdwestlik [[Yndia]]. Syn natuerlike [[habitat]] bestiet út drûge [[tropen|tropyske]] en [[subtropysk klimaat|subtropyske]] [[wâld]]en en leechlein [[gers]]lân.

==Taksonomy en uterlike skaaimerken==
Foarhinne waard dizze soarte yn it ûnderskaai fan 'e [[Aziatyske mûzen]] (''Coelomys'') pleatst, mar no wurdt er beskôge as in lid fan it ûnderskaai fan 'e [[echte mûzen (ûnderskaai)|echte mûzen]] (''Mus''). De tsjinstfeintmûs hat lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in tichte, sêfte, ferwielige pels. De rêchkant is sûkelarjebrún, en wurdt troch in skerpe demarkaasjeline skaat fan 'e okerkleurige bealchkant. De wyfkes hawwe seis [[oer (spien)|oeren]].

==Bedrige==
De tsjinstfeintmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;bedrige&quot;, mei't er troch habitatferlies, feroarsake troch de ûntginning fan syn wengebiet troch de [[minske]], almar fierder yn oantal efterútbuorket.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Servant_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Tsjinstfeintmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>oih5fqhzt2z836x9pt0zqmy5c5xk54l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sichuanboskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69066</id>
    <revision>
      <id>1234235</id>
      <parentid>1173390</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="h0kqclkh3pzhsh6o4684y34kxlx3fqq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Sichuanboskmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus latronum |
Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1911 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sichuanboskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus latronum'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan de [[boskmûzen]] (''Apodemus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn súdlik en sintraal [[Sina]] (de provinsjes [[Sichuan]], [[Qinghai]] en [[Yunnan]]), eastlik [[Tibet]], noardeastlik [[Yndia]] en noardlik [[Birma]].

==Besibskip==
De Sichuanboskmûs is it naust besibbe oan 'e [[Súdsineeske boskmûs]] (''Apodemus draco'') en de [[Taiwaneeske boskmûs]] (''Apodemus semotus''). Inkeld wurdt er sels as in [[ûndersoarte]] fan 'e Súdsineeske boskmûs beskôge. Fan 'e Sichuanboskmûs binne yn 'e Sineeske provinsjes [[Sichuan]], [[Guizhou]] en [[Shandong]] [[fossyl|fossilen]] fûn dy't tebek geane oant it Iere [[Pleistoseen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sichuan_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Sichuanboskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>h0kqclkh3pzhsh6o4684y34kxlx3fqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdsineeske boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69068</id>
    <revision>
      <id>1234272</id>
      <parentid>1173391</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="2tdzi4k2k98750yt4czq1yzsvyxio8g" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Súdsineeske boskmûs
|Ofbyld= [[File:File:A-representative-rodent-species-Apodemus-draco-in-the-Wuling-Mountain-Area-photograph.png|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') 
|Wittenskiplike namme = Apodemus draco 
|Beskriuwer, jier= [[Gerald Edwin Hamilton Barrett-Hamilton|Barrett-Hamilton]], 1900
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Súdsineeske boskmûs (Apodemus draco).png|center|250px]]
}}
De '''Súdsineeske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus draco'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn eastlik [[Aazje]]. Syn ferspriedingsgebiet omfiemet súdlik en sintraal [[Sina]], súdeastlik [[Tibet]], noardeastlik [[Yndia]] ([[Arunachal Pradesh]]) en noardlik en westlik [[Birma]]

==Besibskip==
De Súdsineeske boskmûs is nei alle gedachten it naust besibbe oan 'e [[Taiwaneeske boskmûs]] (''Apodemus semotus'') fan [[Taiwan]] en oan 'e [[Sichuanboskmûs]] (''Apodemus latronum'') fan [[Sina|Midden-Sina]].

De [[taksonomy]] fan 'e Súdsineeske boskmûs is noch net alhiel dúdlik; party auteurs wolle hawwe dat ''Apodemus ilex'', dy't yn it westen fan 'e Sineeske provinsje [[Yunnan]] foarkomme soe, of ''Apodemus orestes'', dy't likernôch itselde ferspriedingsgebiet as de Súdsineeske boskmûs hawwe soe, aparte [[soarte]]n binne. Oare saakkundigen miene dat de [[Taiwaneeske boskmûs]] krekt gjin selsstannige soarte is, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e Súdsineeske boskmûs.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/South_China_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Sudsineeske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>2tdzi4k2k98750yt4czq1yzsvyxio8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234273</id>
      <parentid>1234272</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>oeps...</comment>
      <origin>1234273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="4ntijin24vkdhu1b7yz80wl5yemom79" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Súdsineeske boskmûs
|Ofbyld= [[File:A-representative-rodent-species-Apodemus-draco-in-the-Wuling-Mountain-Area-photograph.png|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') 
|Wittenskiplike namme = Apodemus draco 
|Beskriuwer, jier= [[Gerald Edwin Hamilton Barrett-Hamilton|Barrett-Hamilton]], 1900
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Súdsineeske boskmûs (Apodemus draco).png|center|250px]]
}}
De '''Súdsineeske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus draco'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn eastlik [[Aazje]]. Syn ferspriedingsgebiet omfiemet súdlik en sintraal [[Sina]], súdeastlik [[Tibet]], noardeastlik [[Yndia]] ([[Arunachal Pradesh]]) en noardlik en westlik [[Birma]]

==Besibskip==
De Súdsineeske boskmûs is nei alle gedachten it naust besibbe oan 'e [[Taiwaneeske boskmûs]] (''Apodemus semotus'') fan [[Taiwan]] en oan 'e [[Sichuanboskmûs]] (''Apodemus latronum'') fan [[Sina|Midden-Sina]].

De [[taksonomy]] fan 'e Súdsineeske boskmûs is noch net alhiel dúdlik; party auteurs wolle hawwe dat ''Apodemus ilex'', dy't yn it westen fan 'e Sineeske provinsje [[Yunnan]] foarkomme soe, of ''Apodemus orestes'', dy't likernôch itselde ferspriedingsgebiet as de Súdsineeske boskmûs hawwe soe, aparte [[soarte]]n binne. Oare saakkundigen miene dat de [[Taiwaneeske boskmûs]] krekt gjin selsstannige soarte is, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e Súdsineeske boskmûs.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/South_China_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Sudsineeske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>4ntijin24vkdhu1b7yz80wl5yemom79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taiwaneeske boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69071</id>
    <revision>
      <id>1234283</id>
      <parentid>1173392</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="375dlz0pcsfjjnxaujn0lcu4ni89ca3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Taiwaneeske boskmûs
|Ofbyld= [[File:Apodemus semotus Wulin Shei-Pa Nationa Park 2014.jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') 
|Wittenskiplike namme = Apodemus semotus 
|Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1908 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Taiwaneeske boskmûs (Apodemus semotus).png|center|250px]]
}}
De '''Taiwaneeske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus semotus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''). Dizze [[soarte]] libbet inkeld op [[Taiwan]], dêr't er op in hichte fan tusken de 1.400 en de 3.700 m rûnom foarkomt.

==Besibskip==
De Taiwaneeske boskmûs is it naust besibbe oan 'e [[Súdsineeske boskmûs]] (''Apodemus draco''), en op grûn fan [[morfology]]ske ferlikings wolle party saakkundigen hawwe dat er dêr in [[ûndersoarte]] fan is. Mei de [[brânmûs]] (''Apodemus agrarius''), dy't yn 'e leechlannen fan Taiwan libbet, is de Taiwaneeske boskmûs folle minder nau besibbe.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Taiwan_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Taiwaneeske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]</text>
      <sha1>375dlz0pcsfjjnxaujn0lcu4ni89ca3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlike rotsmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69097</id>
    <revision>
      <id>1234314</id>
      <parentid>1177238</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3376" sha1="p1184qpsxx482ppjynj7uaauq8yi5wr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= westlike rotsmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus epimelas |
Beskriuwer, jier= [[Alfred Nehring|Nehring]], 1902 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike rotsmûs (Apodemus epimelas).png|center|250px]]
}}
De '''westlike rotsmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus epimelas'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan de [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat yn [[Jeropa]] foarkomt op 'e [[Balkan]]. Mei de nau besibbe [[eastlike rotsmûs]] (''Apodemus mystacinus'') wurdt er soms yn 'e ''Karstomys''-groep (fan 'e rotsmûzen) binnen it boskmûzeskaai pleatst. De rotsmûzen binne fierders it naust besibbe oan 'e ''Sylvaemus''-groep (fan 'e wâldmûzen), dêr't û.m. de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') ta hearre.

==Fersprieding==
De westlike rotsmûs is lânseigen yn in grut part fan 'e [[Balkan]], wêrûnder súdwestlik [[Kroaasje]] en [[Bosnje-Hertsegovina]], [[Montenegro]], [[Albaanje]], [[Masedoanje]], westlik [[Bulgarije]], noardlik [[Grikelân]] en [[East-Traasje]] (Jeropeesk [[Turkije]]).

==Skiednis==
De westlike rotsmûs ûntjoech him wierskynlik ta in selsstannige [[soarte]] oan 'e ein fan it [[Plioseen]] of it begjin fan it [[Pleistoseen]], doe't er troch it ûntstean fan 'e [[Bosporus]] ôfsnien waard fan syn sibbe, de [[eastlike rotsmûs]]. De westlike rotsmûs waard lange tiid as in [[ûndersoarte]] fan 'e eastlike rotsmûs beskôge, mar nij ûndersyk hat oan it ljocht brocht dat de [[genetika|genetyske]] ferskillen tusken de beide soarten grutter binne as dat foarhinne oannommen waard.

==Beskriuwing==
De westlike rotsmûs is de grutste boskmûzesoarte fan [[Jeropa]]. Hy ferskilt fan 'e eastlike rotsmûs trochdat syn búk griziger is (en dêrmei mear deselde kleur hat as syn [[rêch]]) as dat by de eastlike rotsmûs it gefal is. Boppedat is er yn 'e regel grutter fan stal. De westlike rotsmûs libbet fierhinne fan [[oliif|oliven]], [[kers (frucht)|kersen]], [[jeneverbei]]en, griene [[plant]]edielen en [[ynsekt]]en. Syn nêst makket er yn in hoale ûnder of tusken rotsen of balstiennen. De [[draachtiid]] duorret by dizze soarte 23 dagen, wêrnei't der 2-9 jongen te wrâld komme. In wyfke kin jiers trije kear smite.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_broad-toothed_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike rotsmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]</text>
      <sha1>p1184qpsxx482ppjynj7uaauq8yi5wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pontyske boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69142</id>
    <revision>
      <id>1234196</id>
      <parentid>1173405</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="a5f4chznm4lzgo95ovq2s3oo1qcj3lo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Pontyske boskmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus ponticus |
Beskriuwer, jier= [[Pavel Aleksejevitsj Sviridenko|Sviridenko]], 1936 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Pontyske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus ponticus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn [[Ruslân|Súd-Ruslân]] en de [[Kaukasus]].

==Fersprieding==
Om persiis te wêzen strekt it ferspriedingsgebiet fan 'e Pontyske boskmûs him út oer de Súdrussyske [[Koeban (regio)|Koeban]]-regio (fanôf de [[See fan Azov]] oant de Kaukasus), en fierders oer [[Abgaazje]], [[Georgje]], [[Súd-Osseesje]], [[Armeenje]], [[Azerbeidzjan]], eastlik [[Turkije]] (mei it [[Pontus]]berchtme dêr't er nei neamd is) en mooglike it noardwesten fan [[Iraan]] en it uterste noarden fan [[Irak]].

==Besibskip en taksonomy==
It wurdt wierskynlik (mar net wis) achte dat de Pontyske boskmûs eins in [[ûndersoarte]] (of mooglik sels in synonym) fan 'e [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis'') is. De reden foar de ûndúdlikheid is dat it eardere [[Izerne Gerdyn]] yn 'e [[tweintichste iuw]] lange tiid de ferliking fan eksimplaren ûnmooglik makke. Foar de Pontyske boskmûs wurdt inkeld ek wol de namme ''Apodemus fulvipectus'' brûkt, mar dat is yn wurklikheid in synonym foar de [[Perzyske boskmûs]] (''Apodemus witherbyi'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black_Sea_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Pontyske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]</text>
      <sha1>a5f4chznm4lzgo95ovq2s3oo1qcj3lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perzyske boskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69153</id>
    <revision>
      <id>1234181</id>
      <parentid>1173410</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3435" sha1="3hah3fsfprilaydyiukg0qwk57o9kgq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Perzyske boskmûs|
Ofbyld= [[File:Gelbbrustmaus_004.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus witherbyi |
Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Perzyske boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus witherbyi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn súdwestlik [[Aazje]]. Dizze [[soarte]] libbet yn elts gefal yn [[Georgje]], [[Armeenje]], [[Azerbeidzjan]], [[Lyts-Aazje]], [[Israel]], [[Palestina]], westlik [[Jordaanje]], [[Iraan]], [[Turkmenistan]] en westlik [[Pakistan]]. Yn it westen komt er wierskynlik ek foar yn westlik en noardwestlik [[Syrje]], [[Libanon]] en noardlik [[Irak]], en yn it easten yn [[Afganistan]], mar dêr is er oant op 't heden noch net oantroffen. Soms wurdt ek de súdlike [[Oekraïne]] ta syn ferspriedingsgebiet rekkene.

==Taksonomy==
Yn ûnderskate publikaasjes is de Perzyske boskmûs of in dielpopulaasje dêrfan identifisearre as: ''Apodemus arianus'' Blanford, 1881; ''Apodemus falzfeini'' Mezjerin &amp; Zagorodnjuk, 1989; en ''Apodemus iconicus'' Heptner, 1948. ''Apodemus arianus'' is lykwols in synonym foar de [[grutte boskmûs]] (''Apodemus flavicollis''), en de oare nammen binne minder âld as ''Apodemus witheryi'' Thomas 1902, dy't sadwaande foarrang genietet. Twa mooglik [[ûndersoarte]]n (mar it kinne ek gewoan synonimen wêze) wurde soms as aparte soarten erkend: de gielboarstboskmûs (''Apodemus fulvipectus'' Ognev, 1924) en de Hermonboskmûs (''Apodemus hermonensis'' Filippucci et al., 1989), út 'e omkriten fan 'e berch de [[Hermon (berch)|Hermon]], op 'e Syrysk-Libaneeske grins.

==Besibskip oan oare soarten==
It soe skoan kinne dat de Perzyske boskmûs it naust besibbe is oan 'e [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis'') en oan 'e [[wardboskmûs]] (''Apodemus pallipes''). De Perzyske boskmûs is lykwols in slach lytser as de (gewoane) [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus''), de soarte dêr't er yn it ferline ornaris mei lykslein waard. Boppedat ferskilt er dêr ek fan yn kleur.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Steppe_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Perzyske boskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>3hah3fsfprilaydyiukg0qwk57o9kgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wardboskmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69163</id>
    <revision>
      <id>1234305</id>
      <parentid>1173411</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="haqbbuoc2u2t1ofhf6gtpz8f62e0rzd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wardboskmûs|
Ofbyld= [[File:Apodemus_pallipes_29682869_(cropped).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') | 
Skaai= [[boskmûzen]] (''Apodemus'') |
Wittenskiplike namme = Apodemus pallipes |
Beskriuwer, jier= [[Gerald Edwin Hamilton Barrett-Hamilton|Barrett-Hamilton]], 1900 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''wardboskmûs''' of '''Wards boskmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Apodemus pallipes'', foarhinne faak ''Apodemus wardi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[boskmûzen]] (''Apodemus''), dat foarkomt yn 'e [[berchtme]]n fan [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[Súd-Aazje]]: de [[Pamir]] fan [[Tadzjikistan]] en oangrinzgjende kontreien fan [[Kirgyzje]], [[Afganistan]] en [[Pakistan]]; de [[Hindoe Kûsj]] fan noardlik [[Afganistan]]; en de [[Himalaya]] fan noardlik [[Pakistan]] en [[Yndia]], sintraal [[Nepal]] en mooglik súdwestlik [[Tibet]]. Dizze [[soarte]] is oantroffen fan 1.465 oant 3.965 m hichte, mar liket ornaris net boppe de 2.440 m foar te kommen.

==Taksonomy==
Foarhinne stie de wardboskmûs ek faak bekend ûnder de [[wittenskiplike namme]] &quot;''Apodemus wardi'' Wroughton, 1908&quot;, mar &quot;''Apodemus pallipes'' Barrett-Hamilton, 1900&quot; is âlder en hat dêrom foarrang. De namme &quot;''Mus sublimus'' Blanford, 1879&quot; is mooglik in noch âldere oantsjutting foar deselde soarte, mar dy is basearre op ien inkeld jong eksimplaar, wêrfan't de [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] (skedel) weiwurden is. Sadwaande kin dy net mear mei wissichheid mei de wardboskmûs identifisearre wurde, want yn itselde gebiet komme ek guon oare soarten boskmûzen foar. 

==Besibskip en uterlike skaaimerken==
De wardboskmûs is it naust besibbe oan 'e [[Perzyske boskmûs]] (''Apodemus witherbyi'') en de [[lytse boskmûs]] (''Apodemus uralensis''), hoewol't er foarhinne as in foarm (synonym of [[ûndersoarte]]) fan 'e (gewoane) [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') sjoen waard. De wardboskmûs is grutter as de lytse boskmûs, mar lytser as de oare soarten dy't yn syn wengebiet foarkomme, te witten de [[Kasjmierboskmûs]] (''Apodemus rusiges'') en de [[Himalayaboskmûs]] (''Apodemus gurkha''). De [[rêch]]pels fan 'e wardboskmûs is brúngrizich, mar ûnder de [[bealch]] hat er ljochtgriis of witich hier. Syn [[sturt]] is like lang of langer as syn lichem, mei in trochsneed lingte fan 10-11&amp;nbsp;sm. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ward's_field_mouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Wardboskmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Boskmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]</text>
      <sha1>haqbbuoc2u2t1ofhf6gtpz8f62e0rzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wetterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69389</id>
    <revision>
      <id>1234315</id>
      <parentid>1222824</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12434" sha1="htlkq8ogp3osdbz0yivtie4mfvxk9a6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wetterrôt|
Ofbyld= [[File:Campagnol terrestre.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[wetterrotten]] (''Arvicola'') |
Wittenskiplike namme = Arvicola amphibius |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wetterrôt (Arvicola amphibius).png|center|250px]]
}}
De '''wetterrôt''' of '''wrotrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Arvicola amphibius'', foarhinne ''Arvicola terrestris''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de ûnderfamylje fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wetterrotten]] (''Arvicola''), dy't libbet yn hast hiel [[Jeropa]] en grutte dielen fan [[Aazje]]. Ek yn [[Fryslân]] komt er rûnom foar. Hy wurdt ek wol de '''noardlike wetterrôt''' of '''Jeropeeske wetterrôt''' (of '''noardlike wrotrôt''' of '''Jeropeeske wrotrôt''') neamd om him te ûnderskieden fan nau besibbe [[soarte]]n. Hoewol't er in &quot;rôt&quot; hjit te wêzen, is de likenis tusken de wetterrôt en [[echte rotten]] mar út 'en rûchte. Wetterrotten hawwe in bredere kop,  in rûnere snút, in tsjûkere [[pels]], folle lytsere [[ear (lichemsdiel)|earen]] en behierre poaten, earen en sturt, wylst dy by echte rotten keal of sa goed as keal binne.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De wetterrôt is lânseigen yn hiel [[East-Jeropa|East]]- en [[Midden-Jeropa]], de [[Benelúks]], eastlik [[Frankryk]], [[Grut-Brittanje]] en de [[Lears fan Itaalje]]. Hy ûntbrekt yn [[Jeropa]] allinnich yn it uterste noarden fan [[Ruslân]], [[Finlân]] en [[Skandinaavje]], súdwestlik [[Noarwegen]], de [[Skotske Heechlannen]], op 'e [[Hebriden]], yn hiel [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], westlik [[Frankryk]], op it [[Ibearysk Skiereilân]], op 'e [[Middellânske See|Mediterraanske]] eilannen en yn [[kontinint]]aal [[Grikelân]] (útsein it uterste noarden). Bûten Jeropa komt er foar yn it grutste (sintrale en noardeastlike) part fan [[Lyts-Aazje]], de [[Kaukasus]] ([[Armeenje]], [[Georgje]], [[Azerbeidzjan]]), noardwestlik [[Iraan]], westlik en sintraal [[Sibearje]] (mei in útrinner suver oan 'e kust fan 'e [[See fan Ochotsk]] ta), noardlik [[Kazachstan]] en lytse dielen fan noardwestlik [[Sina]] en noardlik [[Mongoalje]].
[[File:Arvicola-terrestris.jpg|left|thumb|200px|In wetterrôt fan tichteby.]]

===Foarkommen yn Nederlân ===
Yn [[Nederlân]] komt de wetterrôt oeral frij algemien foar, al lykje der minder waarnimmings dien te wurden yn [[Twinte]], op 'e [[Feluwe]], yn sintraal [[Noard-Brabân]], op 'e [[Peel]] en yn [[Limburch (Nederlân)|Midden-Limburch]]. Folslein ûntbrekke docht er lykwols allinnich mar op 'e [[Waadeilannen]].

==Uterlike skaaimerken==
De wetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 13-20 sm, mei in sturtlingte fan 9-13½ sm en in gewicht fan 100-210 g, mei útsjitters nei hast 300 g. Nei de [[muskusrôt]] is de wetterrôt de grutste [[wrotmûzen|wrotmûzesoarte]] fan Nederlân. Eksimplaren fan 'e [[Britske Eilannen]] binne yn 'e regel grutter as dy fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] fêstelân. De mantsjes binne ornaris ek justjes grutter as de wyfkes, mar in soad skeelt it net. Wetterrotten hawwe in tige tichte [[pels]] dy't rûch is en glânzget, en yn kleur fariëarje kin fan bêzje oant suver swart, al is er meast readbrunich. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] hawwe op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] lytse keale plakjes dêr't de [[rookklier]]en sitte. De [[bealch]]kant skaait ljochter út as de [[rêch]]side. De [[sturt]], dy't oer de folle lingte begroeid is mei koart, ticht hier, is frij lang foar in wrotmûs, ntl. 55-70% fan 'e kop-romplingte. De [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en kypje mar kwealk út 'e pels wei.
[[File:Arvicola.terrestris.-.lindsey.jpg|right|thumb|250px|In swimmende wetterrôt.]]

==Biotoop==
Wetterrotten libje oan 'e wetterkant fan [[beek|beken]], [[rivier]]en, [[sleat (wetter)|sleat]]ten, [[feart (wetterwei)|feart]]en, [[kanaal (wetterwei)|kanalen]] en yn mindere mjitte fan [[poel|puollen]] en [[mar]]ren, benammen as it dêr rûch begroeid is. De wetterdjipte moat teminsten 20 sm wêze, en de hichte fan 'e wâlen maksimaal 1 m. Sterk wikseljende wetterstannen hâlde se net fan. Nettsjinsteande har namme komme wetterrotten lykwols ek op drûch lân foar, yn [[ikker]]s, [[wyngerd]]s en oar kultuerlân, al bejouwe se har yn 'e regel net grutte einen fan wetter ôf. Yn 'e [[Alpen]] komt de wetterrôt foar oant op 2.400 m hichte.

==Hâlden en dragen==
Wetterrotten binne fral deis, mar ek wol nachts yn 't spier, mei tuskenskoften fan 3-4 oeren en aktiviteitspiken yn 'e skimerperioaden. Sa't men ferwachtsje meie soe, binne wetterrotten goede swimmers en dûkers. Se peddelje mei de poaten, wêrby't it lichem foar mear as de helte boppe it wetter útstekt (folle mear as by swimmende [[brune rôt|brune rotten]]). Swimmend kinne wetterrotten in faasje fan 50 sm/sek. helje, wylst se likernôch 90 tellen efterinoar ûnder wetter bliuwe kinne (en yn dy tiid 7 m swimme kinne). Frette dogge wetterrotten op in protsje sittend, wêrby't se har foer yn 'e foarpoaten beethâlde en nochal wat fergrieme.
[[File:Water Vole on Itchen Navigation.JPG|left|thumb|250px|In wetterrôt yn syn natuerlike [[habitat]].]]

It [[territoarium (biology)|territoarium]] hat by wetterrotten in langrutsen foarm, mei't it almeast de igge fan in wetterstream folget. Wetterrotten grave betûft en fluch, dêrby sawol gebrûk meitsjend fan 'e foarpoaten as fan har útsteande [[kjiftosk]]en. Yn wâlen dolle se gongestelsels dy't wol 15 m lang en oant 1 m djip wêze kinne. Se meitsje har nêsten almeast ûndergrûnsk, mar soms ek wol op [[driuwtille]]n (driuwende [[wetterplant]]en of in fan 'e oere losrekke [[gers]]seadde). De wichtichste [[rôfdier]]en dêr't de wetterrôt foar oppasse moat, binne de [[murd]], [[harmeling]], [[Jeropeeske nerts]], [[Amerikaanske nerts]], [[otter]], [[das]], [[foks]], [[hûskat]], ferskate soarten [[ûlen]], en sels de [[ielreager]] en de [[snoek]]. Yn it wyld wurde wetterrotten oer it generaal mar in moanne as 5, mei in maksimum fan 2 jier, wylst se yn finzenskip 3½ jier wurde kinne.

De [[peartiid]] begjint by de wetterrôt yn [[maart]]/[[april]] en duorret oant [[septimber]]/[[oktober]]. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan [[swierwêzen|drachtige]] wyfkes kinne inoar by hege populaasjetichtheden oerlaapje, wylst de territoaria fan 'e mantsjes dat just inkeld dogge by lege populaasjetichtheden. De mantsjes pearje mei mear as ien wyfke, mar de wyfkes mar mei ien mantsje. De [[draachtiid]] duorret likernôch 3 wiken, wêrnei't 2-7 (yn útsûnderlike gefallen oant 11) jongen te wrâld komme. Ornaris smyt in wetterrottewyfke 3 nêsten jiers. De jongen ferlitte nei fjirtjin dagen it nêst en binne nei 2 moanne geslachtsryp. Jonge wyfkes tsjogge soms fuort, mar fêstigje har ek wol yn in diel fan it territoarium fan 'e mem; jonge mantsjes doarmje altiten fuort. Opmerklik is dat mantsjes har dêrby oer it algemien oer lân bewege, wylst wyfkes gebrûk meitsje fan wetterwegen.
[[File:Water vole - Arvicola amphibius 2b.jpg|right|thumb|250px|In wetterrôt oant it miel.]]

==Fretten==
De wetterrôt libbet fierhinne fan [[plant]]aardich guod dat er oan 'e wetterkant fynt, lykas [[reid]], [[gers]] en [[tuorrebout (famylje)|sigge]], en fierders de stâlen fan [[hynsteblom]]men en oare [[krûd (plant)|krûden]]. Dêrnjonken meitsje se soms twigen, [[frucht (plant)|frucht]]en, knoppen en [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] lytsman. Komselden wike se fan har normaal fegetaryske dieet ôf troch [[fisk]]en, [[ies (kadaver)|ies]], [[ynsekt]]en, [[kikkerts]], [[slakken]] en [[fûgel]]aaien te fretten. Sa seagen ûndersikers yn it [[Ingelân|Súdingelske]] greefskip [[Wiltshire]] hoe't wetterrotten kikkerts fongen, de poaten (&quot;kikkertbillen&quot;) opfrieten en de rest lizze lieten. Men spekulearret deroer dat sok hâlden en dragen mei in [[aaiwyt]]tekoart te krijen hat.

==Status==
De wetterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn beskate dielen fan dat ferspriedingsgebiet, is it mei de soarte lykwols yn it neigean rekke troch in kombinaasje fan ûngaadlike [[lânbou]]metoaden en [[wetterhúshâlding]]stechniken, en de yntroduksje fan [[eksoat]]en as de [[Amerikaanske nerts]] (''Neovison vison''), dy't de wetterrôt ferkringe. Sa wiene der yn [[Grut-Brittanje]] yn [[2004]] noch mar 220.000 wetterrotten oer (fan 'e hast 8 miljoen fan foàr [[1960]]). Dêrfandinne dat de wetterrôt sûnt [[2008]] yn it [[Feriene Keninkryk]] de status fan in beskerme bistesoarte krigen hat. Tsjin [[2014]] wiene der oanwizings dat de populaasje stadichoan wer wat begûn oan te winnen.

==Sjoch ek==
* [[berchwetterrôt]]
* [[súdlike wetterrôt]]

==Keppelings om utens==
*[https://www.zoogdiervereniging.nl/woelrat Side oer de wetterrôt op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e wetterrôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, J.}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_water_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Arvicola terrestris}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wetterrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wetterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>htlkq8ogp3osdbz0yivtie4mfvxk9a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike wetterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69400</id>
    <revision>
      <id>1234271</id>
      <parentid>1184493</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7915" sha1="cxzdu5d0v4c16jknws3fx1lc11hdxx6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= súdlike wetterrôt|
Ofbyld= [[Ofbyld:Arvicola sapidus 02 by-dpc.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |
Skaai= [[wetterrotten]] (''Arvicola'') |
Wittenskiplike namme = Arvicola sapidus |
Beskriuwer, jier= Miller, 1908 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike wetterrôt (Arvicola sapidus).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike wetterrôt''' of '''súdlike wrotrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Arvicola sapidus''), ek wol de '''Westjeropeeske wetterrôt''' (of Westjeropeeske wrotrôt) neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wetterrotten]] (''Arvicola''), dat foarkomt yn súdwestlik [[Jeropa]]. Hoewol't it oarspronklik faak as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[noardlike wetterrôt]] ''Arvicola amphibius'' sjoen waard, die út ûndersyk yn [[2005]] definityf bliken dat der genôch ûnderskie tusken de súdlike en de noardlike wetterrôt bestiet om se as ferskillende [[soarte]]n te beskôgjen.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e súdlike wetterrôt beslacht frijwol hiele [[Frankryk]] (wêrby't er yn 'e eastlike helte fan it lân foarkomt njonken de [[noardlike wetterrôt]]), en fierders grinskriten fan [[Dútslân]], [[Switserlân]] en [[Itaalje]], in súdlik puntsje fan [[Walloanje]] en [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], en it hiele [[Ibearysk Skiereilân]], útsein dêr't it yn it binnenlân te drûch is.
[[File:Arvicola sapidus 04 by-dpc.jpg|left|250px|thumb|Printen fan 'e súdlike wetterrôt.]]

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike wetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16½-22 sm, mei in sturtlingte fan 10-14 sm en in gewicht fan 150-300 g. Yn 'e regel is er justjes lytser as de [[noardlike wetterrôt]] ''Arvicola amphibius'', behalven, opmerklikernôch, op plakken dêr't it ferspriedingsgebiet fan 'e beide soarten inoar oerlapet. Dêr is de súdlike wetterrôt krekt eefkes grutter, wat him ta de grutste lânseigen [[wrotmûzen|wrotmûs]] fan [[Jeropa]] makket. Op grûn fan uterlike skaaimerken is er fierders lykwols dreech fan 'e noardlike wetterrôt te ûnderskieden, al hat er in [[sturt]] dy't trochinoar wat langer is en in snút dy't wat spitser is. Mei wissichheid binne de beide soarten lykwols inkeld te skiftsjen troch it opmjitten fan 'e [[plasse (lichemsdiel)|plasse]].

De [[pels]] fan 'e súdlike wetterrôt is op 'e [[rêch]] fariabel fan kleur, fan bêzje oant dûnkergriisbrún. Ek befettet er fersprate langere, útstekkende hierren, dy't swartich binne, wat de súdlike wetterrôt in bytsje in streekt oansjen jout. Op 'e [[bealch]] is de pels grizich en kin er wat út 'en readens skine. De [[sturt]], dy't likernôch ⅔ fan 'e lichemslingte útmakket, is koart behierre en krekt as it liif twakleurich (fan ûnderen ljochter as fan boppen). De [[ear (lichemsdiel)|earen]] fan 'e súdlike wetterrôt sitte ferburgen yn 'e pels.

==Biotoop==
Súdlike wetterrotten libje altiten yn 'e neite fan wetter, by foarkar stadich streamend wetter mei net al te steile wâlen dy't ticht begroeid binne. Hy komt foar by [[beek|beken]], [[rivier]]en, [[sleat (wetter)|sleat]]ten, [[feart (wetterwei)|feart]]en en [[kanaal (wetterwei)|kanalen]] lâns, en yn mindere mjitte oan [[poel|puollen]] en [[mar]]ren. Soms libbet er yn [[moeras]]sen en yn [[brak wetter]]. Op it drûge set er him ek wol (yn 'e neite fan wetter) nei wenjen yn [[greidlân]] en [[tún|tunen]]. Yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[Alpen]] komt er foar oant op in hichte fan 1.600 m, yn 'e [[Pyreneeën]] oant op 2.000 m en yn 'e [[Spanje|Spaanke]] [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]] oant op 2.300 m.

==Hâlden en dragen==
De súdlike wetterrôt is sawol deis as nachts aktyf. Hy graaft yn wâlen gongestelsels mei ferskate nêst- en foarrieromten, wêrby't de yngong him almeast ûnder wetter befynt. De nêsten binne makke fan drûge [[gers]]. As de wâlen net gaadlik binne, leit er ek wol boppegrûnsk nêsten oan op [[driuwtille]]n (driuwende [[wetterplant]]en of in fan 'e oere losrekke [[gers]]seadde) of yn holle [[beam]]men. Sa't by sa'n akwatyske bistesoarte te ferwachtsjen is, binne súdlike wetterrotten treflike swimmers en dûkers, dy't by 't [[winter]] ek ûnder it [[iis]] goed út 'e fuotten kinne.
[[File:Arvicola sapidus 03 by-dpc.jpg|right|thumb|250px|In súdlike wetterrôt.]]

De [[peartiid]] rint by de súdlike wetterrôt fan [[april]] oant [[oktober]], wêrby't de mantsjes en wyfkes inoar efterneisitte troch it wetter en lytse gjalpkes útbringe. De eigentlike pearing fynt almeast oan 'e wetterkant plak, mar soms ek yn it wetter. Nei in [[draachtiid]] fan 3 wiken wurdt der 3-4 kear jiers in nêst fan 2-8 jongen smiten. Oer de populaasjetichtheden fan súdlike wetterrotten is net sa'n soad bekend, al kinne der by geunstige omstannichheden 5 eksimplaren op in stik wâl fan 100 m lingte libje. [[Predaasje]] bart û.m. troch de [[murd]], de [[harmeling]], de [[Jeropeeske nerts]], de [[Amerikaanske nerts]], de [[otter]] en de [[goudûle]]. Súdlike wetterrotten libje yn it wyld ornaris mar in moanne as 5, mei in maksimum fan 2 jier.

==Fretten==
It menu fan 'e súdlike wetterrôt bestiet fral út [[wetterplant]]en, [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[lânbou]]gewaaksen. Hy follet syn fegetaryske dieet soms oan mei [[ynsekt]]en, [[kreefteftigen]], [[fisken]] en sels [[amfibyen]]. By wetterplanten wurde soms dielen fan 'e plant ûnder wetter ôfbiten om dan oan it wetteroerflak bepluze te wurden. Súdlike wetterrotten lizze itensfoarrieden oan yn har hoalen.

==Status==
De súdlike wetterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;, om't er bedrige wurdt troch in kombinaasje fan ûngaadlike [[lânbou]]metoaden en [[wetterhúshâlding]]stechniken, en de yntroduksje fan [[eksoat]]en lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neovison vison''), dy't him ferkringe. Ek mei de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''), in oare eksoat, liket der in beskate konkurrinsje te bestean dy't foar de súdlike wetterrôt (folle mear as foar de [[noardlike wetterrôt]]) neidielich útpakt. Sadwaande is der no in kampanje geande om 'e súdlike wetterrôt yn [[Frankryk]] en [[Spanje]] sawol op nasjonaal as [[Jeropeeske Uny|Jeropeesk]] nivo ta in beskerme bistesoarte ferklearje te litten. Yn Spanje wie de súdlike wetterrôt fan âlds ien fan 'e wichtichste yngrediïnten fan 'e [[Falinsia]]aanske ''[[paella]]''.

==Sjoch ek==
* [[noardlike wetterrôt]]
* [[berchwetterrôt]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southwestern_water_vole ''References'' en ''Sources'', op dizze side].
----
{{commonscat|Arvicola sapidus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike wetterrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wetterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]</text>
      <sha1>cxzdu5d0v4c16jknws3fx1lc11hdxx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sniemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69504</id>
    <revision>
      <id>1234247</id>
      <parentid>1177199</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8870" sha1="0vwsbzba1jp4c4mryg474le9lda3eeo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= sniemûs
|Ofbyld= [[Ofbyld:Schneemaus.JPG|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[sniemûzen]] (''Chionomys'') 
|Wittenskiplike namme = Chionomys nivalis 
|Beskriuwer, jier= [[Charles Martins|Martins]], 1842 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sniemûs (Chionomys nivalis).png|center|250px]]
}}
De '''sniemûs''' of '''Jeropeeske sniemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chionomys nivalis'', foarhinne: ''Microtus nivalis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sniemûzen]] (''Chionomys''), dat foarkomt yn 'e [[berchtme]]n fan [[Midden-Jeropa|Midden]]-, [[Súd-Jeropa|Súd]]- en [[East-Jeropa]] en de [[Balkan]] en fierders yn dielen fan súdwestlik [[Aazje]]. Hy wurdt beskôge as in [[reliktsoarte]] út 'e lêste [[iistiid]], waans ferspriedingsgebiet framintearre rekke is sûnt de weromlûking fan it [[lâniis]]. Yn [[Nederlân]] komt de sniemûs net foar.

==Fersprieding==
De sniemûs wurdt yn [[Jeropa]] as lânseigen beskôge yn 'e [[Alpen]], de [[Pyreneeën]], de berchtmen fan it [[Ibearysk Skiereilân]], de [[Apeninen]] fan [[Itaalje]], de [[Karpaten]] fan [[Roemeenje]], de [[Tatra]] fan [[Slowakije]] en [[Poalen]], en op 'e [[Balkan]] de [[Dinaryske Alpen]] fan [[Kroaasje]] en [[Bosnje-Hertsegovina]], it [[Balkan]]berchtme fan [[Bulgarije]], it [[Grikelân|Grykske]] [[Pindusberchtme]] en de berch de [[Olympus (berch)|Olympus]]. It iennichste [[Middellânske See|Mediterrane]] [[eilân]] dêr't er foarkomt, is it bercheftige [[Euboea]], lyk foar de Eastgrykske kust. Yn [[Aazje]] libbet er yn 'e [[Kaukasus]], [[Libanon]], [[Syrje]], westlik en noardlik [[Iraan]] en súdlik [[Turkmenistan]].

==Taksonomyske skiednis==
De sniemûs waard foar it earst beskreaun yn [[1842]] as ''Microtus navalis'' (en dus as in lid fan it skaai fan 'e [[fjildmûzen]]). Yn [[1972]] waard lykwols it nije skaai fan 'e [[sniemûzen]] oprjochte, en de namme ''Chionomys nivalis'' is no algemien akseptearre, hoewol't alle wederwarichheden oer de sniemûs noch net bekend binne. [[Fossyl]] bewiismateriaal wiist derop dat de sniemûs him tsjin it Lette [[Pleistoseen]] yn [[Jeropa]] ûntwikkele hat. Troch de weromlûking fan it [[lâniis]] is syn [[habitat]] sûnt de lêste [[iistiid]] ferbrokkele rekke.
[[File:Chionomys nivalis 60061308.jpg|left|thumb|250px|In sniemûs ferskûlet him tusken de rotsen.]]

==Uterlike skaaimerken==
De sniemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-14 sm, mei in sturtlingte fan 5-7½ sm en in gewicht fan 40-68 g. It is in mânske [[wrotmûzen|wrotmûs]], mei in tichte, langhierrige pels dy't ljochtgriis oant brúngriis fan kleur is. De langste hierren binne hol en befetsje lucht, sadat de sniemûs goed tsjin 'e berchkjeld isolearre is. Dy hierren binne dûnkerder as de oaren, wat it bist in wat strekerich oansjen jout. De [[snorhierren]] binne wyt en ek de [[sturt]], dy't foar in wrotmûs relatyf lang is, hat fierhinne in witige kleur. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] stekke justjes út 'e pels wei. 

==Biotoop==
Sniemûzen binne berchbewenners, dy't it noflikst bine boppe de [[beamgrins]], mank rotsen en los pún op [[berchtme|berch]][[greide]]n en -skeanten, yn rotsspjalten en op terrein mei [[strewelleguod]] en leechgroeiend [[beamte]]. Yn [[Frankryk]] komme se ek leger foar, ynsafier't dêr rotsige [[biotoop|biotopen]] te finen binne, lykas by [[Glun]], yn 'e [[Ardèche]], en yn 'e omkriten fan [[Nîmes]]. Hoewol't de sniemûs dus ek wol op minder grutte hichten libbet, docht er it hegerop better, mei't er dêr foar syn fretten minder konkurrinsje ûnderfynt fan 'e [[Alpenmarmot]], de [[stienbok]] en de [[gims]]. By foarkar libbet er sadwaande tusken de 1.000 en 2.500 m, mar op 'e [[Mont Blanc]] is er oant op 4.700 m hichte oantroffen. Pleatslik weaget er him deunby [[minske|minsklike]] bebouwing en soms kringt er sels yn berchhutten troch, mar dat komt eins inkeld [[winter]]deis foar, as it tige min [[waar]] is.

==Hâlden en dragen==
De sniemûs is fral yn 'e skimer warber, mar by sinneskynwaar weaget er him gauris ek oerdeis bûten om op 'e rotsen te sinnebaaien. Rinne docht er heech op 'e poaten en mei de sturt omheech. Hy graaft hoalen mei ferskate yn-/útgongen mank rotsen en beamwoartels. [[Simmer]]deis rispet er [[gers]] en [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], dy't er yn 'e sinne drûget om se dan yn ûndergrûnske romten op te slaan, wierskynlik om se letter te brûken as nêstmateriaal. Sniemûzen hâlde gjin [[wintersliep]], en bliuwe dus it hiele jier rûn aktyf.
[[File:Schneemaus2.JPG|right|thumb|250px|In sniemûs.]]

By sniemûzen hawwe sawol de mantsjes as de wyfkes [[territoarium (biology)|territoaria]]. Dy fan 'e mantsjes oerlaapje inoar, en mantsjes binne ornaris frij tolerant foarinoar oer. De lytsere territoaria fan 'e wyfkes oerlaapje inoar net en wurde fûleindich ferdigene, wêrby't de wyfkes frijwat agresje foarinoar toane. De sniemûs is [[solitêr]] bist, dat inkeld yn 'e peartiid syn soartgenoaten opsiket, en soms yn 'e winter, as se inoar nedich hawwe om waarm te bliuwen en sa te oerlibjen. As lûd bringt er koarte skerpe pypkes fuort, en yn 'e peartiid in oanhâldend kwetterjen.

Dy [[peartiid]] falt foar de sniemûs, ôfhinklik fan 'e pleatslike omstannichheden, yn 'e perioade fan [[maaie]] oant [[septimber]]. Nei in [[draachtiid]] fan 3 wiken wurde der meastal 2 kear jiers 1-4 (mar yn trochsneed 3) jongen te wrâld brocht. Mei 18 dagen wurde dy ôfwûn en mei 4 wiken binne se selsstannich. Oant en mei de winter hâlde se ta yn it territoarium fan 'e mem. Se binne yn 'e regel pas it jiers nei har berte geslachtsryp. De libbensferwachting bedraacht by sniemûzen 2-4 jier. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de [[harmeling]], de [[wezeling]], de [[foks]], de [[raven]], de [[oehoe]] en de [[wâldûle]].

==Fretten==
Sniemûzen frette yn 'e regel inkeld [[plant]]aardich guod, lykas [[gers|gerzen]], [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], [[stâle (diel fan in plant)|stâlen]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]], gersleaten, knoppen en [[frucht (plant)|frucht]]en, lykas [[blebberbei]]en. Soms wurdt it menu oanfolle mei [[ynsekt]]en of [[larve|ynsektelarven]].

==Status==
De sniemûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't de soarte it noch altyd goed docht yn syn natuerlike [[habitat]] en dêr rûnom foarkomt, nettsjinsteande it fragmintaryske [[ferspriedingsgebiet]]. De populaasje liket stabyl te wêzen en hat foar safier bekend net mei spesifike bedrigings te krijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_snow_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Chionomys nivalis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sniemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Sniemûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>0vwsbzba1jp4c4mryg474le9lda3eeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reade wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69635</id>
    <revision>
      <id>1234206</id>
      <parentid>1177172</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12452" sha1="3mxr4rp10nirqxifrny5ts5uw39v0ko" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= reade wrotmûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Rötelmaus I.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys'') |
Wittenskiplike namme = Clethrionomys glareolus |
Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1780 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de reade wrotmûs (Myodes glareolus).png|center|250px]]
}}
De '''reade wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Clethrionomys glareolus''; foarhinne ''Myodes glareolus''), ek wol de '''gewoane reade wrotmûs''' neamd (ta ûnderskie fan oare reade wrotmûzesoarten), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[reade wrotmûzen]] (''Clethrionomys''). Hy komt foar yn hast hiel [[Jeropa]] ([[Nederlân]] en [[Fryslân]] ynbegrepen) en dielen fan westlik [[Sibearje]]. It is dêrmei de iennichste reade wrotmûzesoarte dy't yn Jeropa sa'n súdlike [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hat, mei't besibbe soarten inkeld yn [[Skandinaavje]] en noardlik [[Ruslân]] foarkomme.

== Fersprieding ==
=== Algemien foarkommen ===
De reade wrotmûs is lânseigen yn [[Jeropa]], dêr't er allinnich ûntbrekt yn 'e midden en it suden fan it [[Ibearysk Skiereilân]], súdlik [[Itaalje]], de eilannen yn 'e [[Middellânske See]], [[Grikelân]], de súdlike [[Balkan (skiereilân)|Balkan]], de [[Karpaten]], de súdlike [[Oekraïne]] (ynkl. de [[Krim]]), de [[Koeban (regio)|Koeban]], it uterste noarden fan [[Jeropeesk Ruslân]] en fan [[Skandinaavje]], in diel fan westlik [[Noarwegen]] en op [[Iislân]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] is er lânseigen yn [[Ingelân]], [[Skotlân]] en [[Wales]], mar net yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], dêr't yn 'e 1950-er jierren by fersin yn it súdwesten troch de [[minske]] [[eksoat|yntrodusearre]] waard, en sûnt hast de hiele [[Ierske Republyk]] kolonisearre hat. Bûten Jeropa komt de reade wrotmûs ek foar yn 'e [[Oeral (berchtme)|Oeral]] en yn súdwestlik en súdlik sintraal [[Sibearje]].

=== Foarkommen yn Nederlân en Fryslân ===
Yn [[Nederlân]] komme reade wrotmûzen algemien foar yn grutte dielen fan it lân, de [[dún]]gebieten oan 'e kust ynbegrepen. Op 'e [[Seelân|Siuwske]] eilannen ûntbrieken se foarhinne, mar dêr lykje se ûnderwilens de dunen kolonisearre te hawwen. Se hâlde oer it algemien net fan grutte iepen gebieten, al komme se yn 'e [[Flevopolders]] rûnom foar. Op 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Klaai (gebiet)|Klaai]], it [[Hegelân]] fan [[Grinslân]] en yn it [[Noard-Hollân|Noardhollânske]] [[West-Fryslân]] ûntbrekke se lykwols fierhinne, krektlyk as op [[Flylân]], [[it Amelân]] en [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]]. Op [[Skylge]] bestiet wol in populaasje reade wrotmûzen, en op [[Teksel]] ek.
[[Ofbyld:Rötelmaus.jpg|left|thumb|200px|De reade wrotmûs fan deunby.]]

== Uterlike skaaimerken ==
De reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-13½ sm, mei in sturtlingte fan 3½-7¼ sm en in gewicht fan 12-40 g. It is in lyts [[kjifdier]] mei kastanjebrún hier op 'e [[rêch]], dat wat út 'en readens skynt; dêrfandinne syn namme. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] binne grizich brún en de [[bealch]] is krêmkleurich oant griis. De hierkleur ferskilt trouwens neffens [[geografy|plak]] en [[jiertiid]], en kin ek bêzje-eftich wêze. De [[winter]]pels is langer, tichter en readiger as it [[simmer]]hier, en jonge eksimplaren binne grizer as folwoeksenen. De [[snút]] is minder stomp as dat by oare [[wrotmûzen]] it gefal is, en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] stekke dúdlik út 'e [[pels]] wei. De [[sturt]] is twakleurich en frij lang foar in wrotmûs, mei 35-60% fan 'e kop-romplingte.

== Biotoop ==
Reade wrotmûzen jouwe de foarkar oan [[leafwâld|leaf]]- en [[mingd wâld]] mei frijwat [[strewelle]]guod of oare ûndergroei en in tsjûke laach blêden op 'e grûn. Se komme ek foar yn jonge oanplant en [[nullewâld]], [[houtwâl]]en, [[bosk]]rânen, [[hage]]n, lossteande [[strewelle]]n en oare ticht leechhout, oan [[rivier]]siggen en yn [[somp]]en en [[park]]en. Yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[Alpen]] binne se oant 2.400 m hichte oantroffen, al liket de boppegrins fan har [[biotoop]] yn 'e regel om 'e 1.800 m hinne te lizzen. 

== Hâlden en dragen ==
De reade wrotmûs is oerdeis en yn 'e foar- en neinacht yn 't spier, al bedijt er [[winter]]deis nachts minder as by 't [[simmer]]. It is net in freeslik minskeskou bist, mei't er, fral by 't winter, gauris beskutting siket yn 'e neite fan minsklike bewenning. Ek yn har oare dwaan en litten binne reade wrotmûzen frij brutaal, mar se hâlde de roppen fan oare bisten, lykas lytse [[sjongfûgel]]s, dy't warskôgje foar de oanwêzigens fan [[rôffûgels]], goed yn 'e rekken. De grutte fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan reade wrotmûzen fariëarret fan 500 oant boppe de 2.000 m², ôfhinklik fan [[geslacht (sekse)|geslacht]], âldens, [[biotoop]] en [[jiertiid]]. It territoarium fan mantsjes is altyd grutter as dat fan wyfkes. Nêsten wurde yn 'e regel op beskutte plakken boppe de grûn oanlein (bgl. yn holle of fermôge [[beam]]men). Se binne bolfoarmich mei in trochsneed fan likernôch 10 sm, en makke fan [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], [[gers]], [[moas]] en oar [[plant]]aardich materiaal. By brekme oan gaadlike boppegrûnske skûlplakken graaft de reade wrotmûs in lange ûndjippe hoale út yn 'e grûn of yn 'e heal fergiene blêdedarch op 'e boskflier, mei ferskate yn- en útgongen.
[[Ofbyld:Bank voles.jpg|right|thumb|250px|Jongen fan 'e reade wrotmûs op in protsje yn har nêst.]]

De [[peartiid]] rint by reade wrotmûzen fan [[april]] oant [[oktober]], al is dat ôfhinklik fan 'e [[temperatuer]] en it foarhâns wêzen fan genôch fretten. Yn dy snuorje hâlde en drage de wyfkes har territoriaal, mar de mantsjes net. Nei in [[draachtiid]] fan 18-21 dagen wurde 3-4 kear jiers 2-7 jongen smiten. Dy ferlitte nei goed fjirtjin dagen it nêst, wurde mei 20-25 dagen ôfwûn, binne mei 25-30 dagen selsstannich, en berikke 1-2 moannen nei de berte geslachtsripens. By hege populaasjetichtheden fertraget lykwols de oanwêzigens fan âldere geslachtsripe wyfkes it geslachtsryp wurden fan jongere wyfkes.

Elts jier binne de oantallen reade wrotmûzen yn it foarjier it leechst, mei't yn 'e [[winter]] alle âlde, sike en op oare manearen swakke eksimplaren ôfstoarn binne. Geandewei de [[maityd]] en de [[simmer]] winne se yn oantal oan, om oan it begjin fan 'e [[hjerst]] in hichtepunt te berikken, foar't mei delgeande temperatueren in nije perioade fan stjerte oanbrekt. Yn [[Skandinaavje]] binne fan 'e reade wrotmûs populaasjesykly bekend wêrby't se ienris yn 'e 4 of 5 jier in tige hege populaasjetichtens berikke, folge troch in jier dat se suver net te besjitten binne. Wat fierder oft men nei it suden ta komt, wat minder oft sokke dramatyske populaasjeskommelings foarkomme. Under normale omstannichheden bedraacht de populaasjetichtheid 5-100 eksimplaren de ha, ôfhinklik fan 'e tiid fan it jier en de waarsomstannichheden. Reade wrotmûzen kinne oant 2 jier âld wurde, mar libje yn it wyld ornaris mar in fearnsjier. De gefaarlikste [[rôfdier]]en binne foar har de [[foks]], [[harmeling]], [[wezeling]], [[Jeropeeske nerts]], [[reade wikel]], [[mûzefalk]] en guon [[ûle]]soarten.
[[Ofbyld:Skogssorken (Myodes glareolus).JPG|left|thumb|250px|In reade wrotmûs.]]

== Fretten ==
Reade wrotmûzen binne foar it meastepart [[herbivoar]]en. Op har menu steane fral [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], [[gers|gerzen]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]], knoppen, fruchten, [[nút (frucht)|nuten]], [[nôt]] en [[sied (plant)|sied]]. Ek [[poddestoel|poddestuollen]] wurde wol fretten. By it fretten fan gers gnauje reade wrotmûzen de [[stâle (diel fan in plant)|stâle]] soms troch en lizze se de rispe gersstâlen kreas op in steapeltsje. In diel fan it fretten wurdt meinommen om opslein te wurden yn har nêsten. It [[plant]]aardige dieet wurdt út en troch oanfolle mei [[bist|dierlik]] fretten, lykas [[ynsekten]], [[spinnen]] en [[wjirms]], en soms [[fûgel]]aaien fan soarten dy't har nêst op 'e grûn meitsje. De reade wrotmûs is in goede klimmer, en winterdeis libbet er foar in grut part fan 'e [[skors]] fan [[beam]]men as de [[bûk (beam)|bûk]], de [[eskdoarn]] en de [[liere (beam)|liere]].

== Status ==
De reade wrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn grutte [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande de boppeneamde skommelings yn populaasjetichtheid liket de populaasje sjoen oer de langere termyn stabyl te wêzen. Der besteane ek gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte, al komt it foar dat by beskate eksimplaren, dy't yn berms libje, [[lead (metaal)|leadfergiftiging]] optreedt, wylst oaren, dy't yn [[lânbou]]gebieten omhúsmanje, te lijen hawwe ûnder ferskate [[pestiside]]n dy't dêr brûkt wurde, al binne dy yn 'e regel net spesifyk tsjin reade wrotmûzen rjochte. As oar fretten krap is, kinne se trouwens wol gnauskea oan [[lânbou]]gewaaksen tabringe.

== Keppelings om utens ==
* [http://www.zoogdiervereniging.nl/rossewoelmuis Side oer de reade wrotmûs op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e reade wrotmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bank_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Clethrionomys glareolus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Reade wrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Reade wrotmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>3mxr4rp10nirqxifrny5ts5uw39v0ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Readgrize wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69647</id>
    <revision>
      <id>1234207</id>
      <parentid>1173564</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5690" sha1="qdbkcvvfw14eiwq41zz96vphlnl9awi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= readgrize wrotmûs
|Ofbyld= [[Ofbyld:Myodes rufocanus.jpeg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[readgrize wrotmûzen]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Craseomys'') 
|Wittenskiplike namme = Craseomys rufocanus 
|Beskriuwer, jier= [[Carl Jakob Sundevall|Sundevall]], 1846 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de readgrize wrotmûs (Myodes rufocanus).png|center|250px]]
}}
De '''readgrize wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Craseomys rufocanus'', foarh. ''Myodes rufocanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[readgrize wrotmûzen]] (''Craseomys''), dat foarkomt yn in grut diel fan [[Jeraazje]]. Dizze [[soarte]] ûnderskiedt him fan 'e [[lytse reade wrotmûs]] (''Clethrionomys rutilus''), dêr't er syn [[ferspriedingsgebiet]] mei dielt, trochdat er grutter is en langere poaten hat. Synonimen foar ''Craseomys rufocanus'' binne ''Myodes rufocanus'', ''Clethrionomys rufocanus'' en ''Myodes sikotanensis''. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e readgrize wrotmûs omfiemet noardlik en sintraal [[Skandinaavje]], noardlik [[Jeropeesk Ruslân]], súdlik en sintraal [[Sibearje]] (ynkl. [[Sachalin (eilân)|Sachalin]]), it uterste eastlike puntsje fan [[Kazachstan]], dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Mongoalje]], [[Mantsjoerije]] en [[Noard-Koreä]], en op it [[Japan]]ske [[eilân]] [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]].

==Biotoop==
Yn [[berchtme]]n komt de readgrize wrotmûs foar oant 1.170 yn it [[Skandinavysk Heechlân]], en oant 2.700 m yn it [[Changaiberchtme]] fan [[Mongoalje]]. It karakteristike [[biotoop]] fan dizze soarte is tichte ûndergroei of rotsige gebieten yn [[nullewâld|nulle]]- of [[bjirk]]ewâlden, gauris deunby [[rivier]]en. Mar hy komt ek foar yn kappe bosklân, rûch [[gers]]lân, op 'e [[heide|heide-eftige]] [[toendra]] fan it [[Arktis|Subarktyske gebiet]] en yn útdrûge [[fean]]gebieten.

==Uterlike skaaimerken==
De readgrize wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 11½-13⅓ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 20-50 g. Hy kin ûnderskaat wurde fan 'e [[reade wrotmûs]] (''Clethrionomys glareolus'') trochdat er grutter is en in readere [[rêch]]kleur hat, en fan 'e [[lytse reade wrotmûs]] (''Clethrionomys rutilus'') trochdat er grutter is en langere poaten hat. Teffens is de [[sturt]] fan 'e readgrize wrotmûs yn ferhâlding ta syn lichem langer as dy fan oare soarten reade wrotmûzen.

==Hâlden en dragen==
Readgrize wrotmûzen meitsje yn it gers en de ûndergroei flechtrillen, tunnels en nêsten. [[Winter]]deis bouwe se op 'e grûn, ûnder de [[snie]], in bolfoarmich nêst fan drûge [[gers]]. Yn 'e oare [[jiertiid|seizoenen]] lizze se krekt sokke nêsten oan, mar binne dy makke fan grien gers, [[moas]] en [[koarstmoas]] en teskuorde [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], en binne se sitewearre tusken beamwoartels, yn holle [[beam]]men of heech yn 'e beammen, ferskûle tusken de tûken.

De readgrize wrotmûs is sawol deis as nachts yn 't spier. Hy yt benammentlik [[plant]]aardich guod, lykas leaten en knoppen fan [[bei]]dragend [[strewelleguod]], en de blêden en [[skors]] fan [[bjirk]]en en oare leechgroeiende [[beam]]men en [[strûk]]en. Folwoeksen mantsjes binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], wat har agressyf makket foar oare mantsjes oer. De wengebieten fan 'e wyfkes oarlaapje gauris mei dy fan oare wyfkes. De terrioaria fan 'e mantsjes binne wol tsien kear sa grut as dy fan 'e wyfkes.

De [[peartiid]] falt foar de readgrize wrotmûs fan [[april]] oant [[septimber]]. Nei in [[draachtiid]] fan 17-20 dagen wurde der 2-3 kear jiers 1-11 jongen te wrâld brocht. De soarch foar de jongen is inkeld in saak fan 'e wyfkes; mantsjes tale der net nei. Mei 14 dagen wurde de jongen ôfwûn. Eltse fiif jier of dêr by om fynt der befolkingseksploazje fan readgrize wrotmûzen plak. De redens dêrfoar binne noch ûndúdlik, mar mooglik hat dit ferskynsel te krijen mei skommelings yn 'e populaasjes fan 'e [[rôfdier]]en dy't jacht meitsje op readgrize wrotmûzen, lykas de [[foks]], de [[poalfoks]], de [[harmeling]] en de [[snie-ûle]].

==Status==
De readgrize wrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, wat sizze wol dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en net oan spesifike bedrigings bleatsteld is. Nettsjinsteande it syklyske aard fan 'e populaasjetichtheid by dizze soarte, liket it derop dat er op it [[Skandinavysk Skiereilân]] en yn noardlik [[Finlân]] wat efterútbuorket, wat in gefolch wêze kinne soe fan feroarings yn it behear fan 'e wâlden dêre.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Grey_red-backed_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Craseomys rufocanus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Readgrize wrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Readgrize wrotmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]</text>
      <sha1>qdbkcvvfw14eiwq41zz96vphlnl9awi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steppelemming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69723</id>
    <revision>
      <id>1234249</id>
      <parentid>1173567</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="7u15h2i1bysadhd1qw1g7tbjt72ozj2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= steppelemming|
Ofbyld= [[Ofbyld:Lagurus lagurus.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[steppelemmings]] (''Lagurus'') |
Wittenskiplike namme = Lagurus lagurus |
Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de steppelemming (Lagurus lagurus).png|center|250px]]
}}
De '''steppelemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagurus lagurus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[steppelemmings]] (''Lagurus''), dêr't er de iennichste libbene [[soarte]] fan is. Hy komt foar op 'e [[steppe]]n fan eastlik [[East-Jeropa]], [[Sintraal-Aazje]] en súdlik [[Sibearje]]. Hy hat wol wat fan 'e bekendere [[berchlemming]] (''Lemmus lemmus''), hoewol't dy in oare tekening hat en ta in oar skaai heart.

==Fersprieding en biotoop==
Yn [[Jeropa]] is de steppelemming lânseigen yn 'e súdeastlike [[Oekraïne]] en súdlik [[Ruslân]], hoewol't er ûntbrekt yn 'e [[Koeban (regio)|Koeban]]. Yn [[Aazje]] komt er foar yn súdwestlik en dielen fan súdlik sintraal [[Sibearje]], yn noardlik en eastlik [[Kazachstan]], it uterste easten fan [[Kirgyzje]] en dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] en westlik [[Mongoalje]]. [[Fossyl|Fossile]] resten fan dizze soarte binne oant yn [[Grut-Brittanje]] weromfûn, wat bewiisd dat syn [[prehistoarje|prehistoarysk]] [[ferspriedingsgebiet]] folle grutter west hawwe moat as dat it hjoed de dei is. Sa't syn namme al seit, libbet de steppelemming benammentlik op [[steppe]]n en yn [[woastyn]]eftige kontreien. Yn 'e [[Oeral (berchtme)|Oeral]] komt er ek yn 'e bergen foar.

==Uterlike skaaimerken==
De steppelemming is in lyts, robúst kjifdier mei trochinoar in kop-romplingte fan 8-12 sm, in sturtlingte fan ⅔-2 sm en in gewicht fan 25-35 g. Wat lichemsfoarm en grutte oanbelanget, is er de bekendere [[berchlemming]] (''Lemmus lemmus'') net wanlyk, mar hy hat in oare tekening, mei in frij unifoarme kleur brunich griis dy't wat ljochter útskaait op 'e [[bealch]], en dy't op 'e [[rêch]] ûnderbrutsen wurdt troch in swarte streek dy't him yn 'e lingterjochting oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint. Syn [[pels]] is langhierrich en wetterticht, en bedekt sels syn [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[tean]]nen, wat de steppelemming by steat steld om waarm te bliuwen yn 'e kjeld dy't de [[Jeraazje|Jeraziatyske]] [[steppe]] [[winter]]deis yn 'e besnijing hâldt.

==Hâlden en dragen==
De steppelemming is strikt nommen gjin [[nachtdier]], hoewol't nachts wol aktiver is as oerdeis. It is in bist dat yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libbet en boargen graaft mei in protte yn- en útgongen en in wiid fertûke gongestelsel, dat oant 90 sm djip wêze kin. Fral oerdeis libbet er fierhinne ûndergrûnsk en komt er mar foar koarte hoartsjes bûtendoar. Under geunstige omstannichheden kinne steppelemmings har it hiele jier troch fuortplantsje. Wyfkes bekleie de nêstkeamers mei drûge [[gers]], en kinne wol seis nêsten jiers smite, mei 5-12 jongen per kear. Om't dy jongen mei 6 wiken sels ek geslachtsryp binne, kin de steppelemmingpopulaasje sterk fluktuëarje, ôfhinklik fan it [[klimaat]] en de beskikberens fan fretten. Yn jierren dat de populaasjedruk yn in beskaat gebiet te heech wurdt, komme der massale migraasjes foar. Steppelemmings hawwe in poer [[plant]]aardich dieet en frette inkeld [[sied (plant)|sied]], leaten en [[blêd (diel fan in plant)|blêden]]. Ek [[lânbou]]gewaaksen as [[nôt]] binne se net te tier foar.
[[File:Junge Steppenlemminge.jpg|left|thumb|250px|In nêst jonge steppelemmings.]]

==Status==
De steppelemming hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn dielen fan [[Kazachstan]] en [[Ruslân]], fral yn súdlik [[Sibearje]], wurdt er as ûngedierte beskôge, om't er dêr faak grutte skea tabringt oan lânbougewaaksen troch se oan te fretten.

==Domestisearring==
Steppelemmings wurde ek wol as [[hûsdier]] holden. Feitliks is it de meast algemien holden domestisearre [[wrotmûzen|wrotmûzesoarte]], dy't fral yn [[Jeropa]] populêr is. Yn [[Noard-Amearika]] wurdt er noch altyd as eksoatysk beskôge. Yn finzenskip kinne steppelemmings mear as twa jier âld wurde, mar dat helje se yn 'e regel net om't se faak by fersin net goed behannele wurde. Sa sette eigners de bistkes faak mei de bêste bedoelings gewoan kjifdierefoer foar, dêr't stikjes fruchten en [[plantaardige oalje|oalje]]rike [[sied (plant)|sied]]den as [[sinneblom]]pitten yn sitte. Mar om't sok fretten yn har natuerlike [[habitat]] net foarriedich is, kinne steppelemmings dêr net goed oer, en binne se fan natuere in bytsje [[sûkersykte|sûkersiik]]. Fan in sûkerryk dieet reitsje se sadwaande op 'en doer siik en kinne se der sels oan dea gean. Ek moat men derom tinke dat se net fan grutte hichten falle kinne, want om't de steppen frij flak binne, hawwe se gjin goede ynskatting fan hichten en fan 'e gefaren dy't dêrmei mank geane. It is de baas om de bistkes yn groepkes te hâlden, want om't se sosjaal binne, kwine se wei as se allinnich holden wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Steppe_lemming ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lagurus lagurus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wrotmûseftige]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>7u15h2i1bysadhd1qw1g7tbjt72ozj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibearyske lemming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69738</id>
    <revision>
      <id>1234233</id>
      <parentid>1173539</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2936" sha1="dw7qrup13j7ixgum6y287berdarprh5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Sibearyske lemming|
Ofbyld= [[File:Lemmus sibiricus.jpg|200px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') |
Wittenskiplike namme = Lemmus sibiricus |
Beskriuwer, jier= [[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Sibearyske lemming (Lemmus sibiricus).png|center|250px]]
}}
De '''Sibearyske lemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus sibiricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte lemmings]] (''Lemmus''), dat foarkomt yn noardlik [[Jeropeesk Ruslân]] en [[Sibearje]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De Sibearyske lemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-15 sm, mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan 45-150 g. Hy hat in stomp [[snút]]sje, lytse, behierre [[ear (lichemsdiel)|earen]] en in koart [[sturt]]sje. It hiele lichem is oerdutsen mei in tsjûke, tichte [[pels]].

==Hâlden en dragen==
Sibearyske lemmings hâlde gjin [[wintersliep]], mar bringe de [[winter]] troch yn komplekse gongestelsels dy't se ûnder de [[snie]] grave. Dat dogge se yn wat mear besmoute leechlân, wylst se de [[simmer]] trochbringe op heger leine rûge [[gers]]lannen en [[fean]][[heiden]]. Se frette foar it meastepart [[plant]]aardich guod, lykas [[moas]], [[sigge]]n en oare [[krûd (plant)|krûden]] en sêfte twiichjes. [[Fûgel]]aaien litte se lykwols ek net stean.

Hoewol't Sibearyske lemmings bekend steane om har massale migraasjes, binne dy sa spektakulêr net as dy fan har nauwe sibbe, de [[berchlemming]] (''Lemmus lemmus''). Sokke migraasjes wurde feroarsake troch skommelings yn populaasjetichtheid, dy't wer fuortkomme út 'e flugge [[fuortplanting]] fan 'e Sibearyske lemming. Wyfkes meitsje nêsten fan [[gers]] en [[hier (begroeiïng)|hier]] en smite nei in [[draachtiid]] fan 18 dagen in nêst dat út wol 12 jongen bestean kin. Dy jongen binne yn in moanne geslachtsryp, en ûnder geunstige omstannichheden kinne Sibearyske lemmings har it hiele jier rûn fuortplantsje. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de [[snie-ûle]], de [[poalfoks]] en ferskate soarten [[martereftigen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Siberian_brown_lemming ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte lemming]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>dw7qrup13j7ixgum6y287berdarprh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wrangellemming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69741</id>
    <revision>
      <id>1234332</id>
      <parentid>1173540</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="qa8m9wiy1od2pg1teheuk04y50jq0qv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Wrangellemming
|Ofbyld= 
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[echte lemmings]] (''Lemmus'') 
|Wittenskiplike namme = Lemmus portenkoi 
|Beskriuwer, jier= [[Feliks Borisovitsj Tsjernjavsky|Tsjernjavsky]], 1967 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Wrangellemming (Lemmus portenkoi).png|center|250px]]
}}
De '''Wrangellemming''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lemmus portenkoi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[lemmings]] (''Lemmini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte lemmings]] (''Lemmus''). Dizze [[soarte]] komt foar op it [[Ruslân|Russyske]] [[eilân]] [[Wrangel (eilân)|Wrangel]], dat benoarden eastlik [[Sibearje]] yn 'e [[Noardlike Iissee]] leit. 

De Wrangellemming waard foar it earst beskreaun en as soarte erkend yn [[1967]]. Sûnt is der ûnienichheid oer de status fan dit [[bist]] ûntstien, mei't party saakkundigen him sjogge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Sibearyske lemming]] (''Lemmus sibiricus''), wylst oaren úthâlde dat it wol deeglik in aparte soarte is. 

Yn acht nommen dat der net folle oer it bist bekend is, sil dy tsierderij foarearst wol net oplost wurde. It brekme oan ynformaasje spilet ek de beoardieling fan 'e [[IUCN-status|status]] fan 'e Wrangeleilânske lemming parten, dat de [[Reade List fan de IUCN|IUCN]] hat him op syn list stean yn 'e kategory &quot;te min gegevens&quot;.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wrangel_Island_lemming ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte lemming]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>qa8m9wiy1od2pg1teheuk04y50jq0qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Richardsonwrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69787</id>
    <revision>
      <id>1234214</id>
      <parentid>1183372</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2813" sha1="j7no4t40f0m3pcq0yif7qvnejpxota4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= richardsonwrotmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus richardsoni |
Beskriuwer, jier= [[James Ellsworth De Kay|De Kay]], 1842 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus richardsoni map.svg|center|250px]]
}}
De '''richardsonwrotmûs''', '''Richardsons wrotmûs''' of '''richardsonwettermûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus richardsoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Pitymys''), dat foarkomt yn 'e noardwestlike [[Feriene Steaten]] en súdwestlik [[Kanada]]. It is de grutste [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[wrotmûzen|wrotmûzesoarte]], en waard foarhinne beskôge as in lid fan it skaai fan 'e [[wetterrotten]] (''Arvicola''). [[Molekúl|Molekulêr]] [[genetika|genetysk]] bewiismateriaal hat lykwols oantoand dat er folle nauwer besibbe is oan guon Noardamerikaanske [[soarte]]n út it fjildmûzeskaai.

==Uterlike skaaimerken==
De richardsonwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 25 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 110 g. Hy hat in griis- oant readbrune [[pels]] dy't nei de [[bealch]] ta grizich útskaait. Syn grutte efterpoaten meitsje him ta in treflik swimmer; sterker noch de richardsonwrotmûs is it fluchst swimmende lânkjifdier fan 'e wrâld.

==Biotoop en hâlden en dragen==
Richardsonwrotmûzen libje yn [[greidlân]] yn [[berchtme|bercheftige]] of semy-bercheftige kriten, altyd deunby streamend [[wetter]]. Se libje gauris yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en grave hoalen dy't útkomme yn wâlen, faak ûnder wetter. [[Winter]]deis libje se ûnder it [[snie]]dek. Se hâlde gjin [[wintersliep]], mar binne it hiele jier rûn aktyf. De richardsonwrotmûs fret benammen [[gers|gerzen]], [[blêd (diel fan in plant)|blêden]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[sied (plant)|sied]], mar ek wol [[ynsekten]] en oare lyts wrimelt. De wyfkes krije jiers 2 kear in nêst mei 2-8 jongen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Water_vole_(North_America) ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Richardsonwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>j7no4t40f0m3pcq0yif7qvnejpxota4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prêrjewrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69804</id>
    <revision>
      <id>1234199</id>
      <parentid>1173499</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="04wgt0skul03voelx53awb378dx5dve" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= prêrjewrotmûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Prairie vole.gif|150px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus ochrogaster |
Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1842|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus ochrogaster map.svg|center|250px]]
}}
De '''prêrjewrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus ochrogaster'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[prêrjewrotmûzen]] (''Pedomys''), dat foarkomt yn sintraal [[Noard-Amearika]]. [[Wittenskiplike namme|Wittenskiplike synonimen]] foar dizze [[soarte]] binne &quot;''Arvicola austerus'' Le Conte, 1853&quot;, &quot;''Hypudaeus ochrogaster'' Wagner, 1842&quot; en &quot;''Microtus ludovicianus'' V. Bailey, 1900&quot;.

==Fersprieding==
De prêrjewrotmûs komt foar yn [[Noard-Amearika]], op 'e [[prêrje]]s en yn oare [[gers]]lân[[biotoop|biotopen]] fan 'e sintrale [[Feriene Steaten]] en middensúdlik [[Kanada]]. Dêrby strekt syn [[ferspriedingsgebiet]] him út fan 'e eastlike [[Rocky Mountains]] oant yn [[West-Firginia]], oan 'e foet fan 'e [[Appalachen]].

==Uterlike skaaimerken==
De prêrjewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 30-70 g. Hy hat in lange, rûchhierrige [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] griisbrún is, mar op 'e [[bealch]] útskaait nei it gielige. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en de [[sturt]] is koart, sels foar [[wrotmûzen]], dy't yn 'e regel dochs al gjin lange sturt hawwe. 

==Hâlden en dragen==
Prêrjewrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, wêrby't se yn 'e [[winter]] mear oerdeis yn 't spier binne, en by hegere [[temperatuer]]en mear nachts. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en hâlde en drage har bûten de [[peartiid]] tige sosjaal foar soartgenoaten oer. Se grave ûndjippe hoalen en lizze dêromhinne mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. By 't winter grave se tunnels troch de [[snie]]. Se frette [[gers|gerzen]], [[woartel (diel fan in plant)|plantewoartels]], [[frucht (plant)|frucht]]en, [[sied (frucht)|sied]], [[skors|beamskors]] en soms [[ynsekten]], en lizze itensfoarrieden oan. It binne skrikfallige bistkes, dy't by fersteuring fuortendaliks it beskûl fan har hoale opsykje. [[Rôfdier]]en dy't jacht op prêrjewrotmûzen meitsje, binne de [[prêrjewolf]], de [[foks]] en ferskate soarten [[hauken]], [[ûlen]] en [[slangen]].

De prêrjewrotmûs ûnderskiedt him fan oare soarten [[wrotmûzen]] trochdat der in libbenslange [[monogamy|monogame]] bân bestiet tusken in mantsje en in wyfke. Yn 'e [[peartiid]] fêstigje sokke pearkes eigen [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se ferdigenje tsjin soartgenoaten. Hoewol't se har yn teory it hiele jier troch fuortplantsje kinne, duorret de peartiid yn 'e praktyk ornaris fan 'e [[maityd]] oant de [[hjerst]]. Nei in [[draachtiid]] 20-30 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 2-7 jongen, dy't by de berte [[blynheid|blyn]] binne. Mei 8 dagen geane de [[each]]jes iepen, en mei 14 dagen binne se selsstannich. De libbensferwachting fan in prêrjewrotmûs bedraacht op syn heechsten 2 jier.

==Status==
De prêrjewrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Hoewol't er yn 'e regel net skealik is foar de [[lânbou]], hat er de ferfelende gewoante om yn [[tún|tunen]] [[planten]] en [[beamkeguod]] oan te fretten en sa te skansearjen. Dêrom wurde prêrjewrotmûzen yn 'e [[Feriene Steaten]] troch in protte lju as skealik ûngedierte beskôge. Hoewol't ornaris [[pestiside]]n ynset wurde om se út tunen wei te hâlden, is út ûndersyk nei foarren kommen dat se sà gau skrikke dat plestikken túnornaminten yn 'e foarm fan har natuerlike fijannen likegoed wurkje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Prairie_vole ''References'' en ''Further reading, op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus ochrogaster}}
}}

{{DEFAULTSORT:Prerjewrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>04wgt0skul03voelx53awb378dx5dve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234200</id>
      <parentid>1234199</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>better plaatsje</comment>
      <origin>1234200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="pi403kwibczrufn00cmoj65dn5g049h" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= prêrjewrotmûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Prairie_Vole_Nastacia_Goodwin_CC_BY-SA.png|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus ochrogaster |
Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1842|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Microtus ochrogaster map.svg|center|250px]]
}}
De '''prêrjewrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus ochrogaster'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[prêrjewrotmûzen]] (''Pedomys''), dat foarkomt yn sintraal [[Noard-Amearika]]. [[Wittenskiplike namme|Wittenskiplike synonimen]] foar dizze [[soarte]] binne &quot;''Arvicola austerus'' Le Conte, 1853&quot;, &quot;''Hypudaeus ochrogaster'' Wagner, 1842&quot; en &quot;''Microtus ludovicianus'' V. Bailey, 1900&quot;.

==Fersprieding==
De prêrjewrotmûs komt foar yn [[Noard-Amearika]], op 'e [[prêrje]]s en yn oare [[gers]]lân[[biotoop|biotopen]] fan 'e sintrale [[Feriene Steaten]] en middensúdlik [[Kanada]]. Dêrby strekt syn [[ferspriedingsgebiet]] him út fan 'e eastlike [[Rocky Mountains]] oant yn [[West-Firginia]], oan 'e foet fan 'e [[Appalachen]].

==Uterlike skaaimerken==
De prêrjewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 30-70 g. Hy hat in lange, rûchhierrige [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] griisbrún is, mar op 'e [[bealch]] útskaait nei it gielige. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en de [[sturt]] is koart, sels foar [[wrotmûzen]], dy't yn 'e regel dochs al gjin lange sturt hawwe. 

==Hâlden en dragen==
Prêrjewrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, wêrby't se yn 'e [[winter]] mear oerdeis yn 't spier binne, en by hegere [[temperatuer]]en mear nachts. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en hâlde en drage har bûten de [[peartiid]] tige sosjaal foar soartgenoaten oer. Se grave ûndjippe hoalen en lizze dêromhinne mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. By 't winter grave se tunnels troch de [[snie]]. Se frette [[gers|gerzen]], [[woartel (diel fan in plant)|plantewoartels]], [[frucht (plant)|frucht]]en, [[sied (frucht)|sied]], [[skors|beamskors]] en soms [[ynsekten]], en lizze itensfoarrieden oan. It binne skrikfallige bistkes, dy't by fersteuring fuortendaliks it beskûl fan har hoale opsykje. [[Rôfdier]]en dy't jacht op prêrjewrotmûzen meitsje, binne de [[prêrjewolf]], de [[foks]] en ferskate soarten [[hauken]], [[ûlen]] en [[slangen]].

De prêrjewrotmûs ûnderskiedt him fan oare soarten [[wrotmûzen]] trochdat der in libbenslange [[monogamy|monogame]] bân bestiet tusken in mantsje en in wyfke. Yn 'e [[peartiid]] fêstigje sokke pearkes eigen [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se ferdigenje tsjin soartgenoaten. Hoewol't se har yn teory it hiele jier troch fuortplantsje kinne, duorret de peartiid yn 'e praktyk ornaris fan 'e [[maityd]] oant de [[hjerst]]. Nei in [[draachtiid]] 20-30 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 2-7 jongen, dy't by de berte [[blynheid|blyn]] binne. Mei 8 dagen geane de [[each]]jes iepen, en mei 14 dagen binne se selsstannich. De libbensferwachting fan in prêrjewrotmûs bedraacht op syn heechsten 2 jier.

==Status==
De prêrjewrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Hoewol't er yn 'e regel net skealik is foar de [[lânbou]], hat er de ferfelende gewoante om yn [[tún|tunen]] [[planten]] en [[beamkeguod]] oan te fretten en sa te skansearjen. Dêrom wurde prêrjewrotmûzen yn 'e [[Feriene Steaten]] troch in protte lju as skealik ûngedierte beskôge. Hoewol't ornaris [[pestiside]]n ynset wurde om se út tunen wei te hâlden, is út ûndersyk nei foarren kommen dat se sà gau skrikke dat plestikken túnornaminten yn 'e foarm fan har natuerlike fijannen likegoed wurkje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Prairie_vole ''References'' en ''Further reading, op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus ochrogaster}}
}}

{{DEFAULTSORT:Prerjewrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>pi403kwibczrufn00cmoj65dn5g049h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pyreneeske wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69809</id>
    <revision>
      <id>1234187</id>
      <parentid>1173506</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4315" sha1="g3grm88ksoidbomxmv6k47efeggk81q" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Pyreneeske wrotmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus gerbei |
Beskriuwer, jier= [[Jean-Joseph Zéphirin Gerbe|Gerbe]], 1839 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Pyreneeske wrotmûs (Microtus gerbei).png|center|250px]]
}}
De '''Pyreneeske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus gerbei'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Alde Wrâld]] (''Terricola''), dat foarkomt yn 'e [[Pyreneeën]] en súdwestlik [[Frankryk]]. In [[wittenskiplike namme|wittenskiplik synonym]] foar dizze soarte is ''Microtus pyrenaicus'' De Sélys-Longchamps, 1847. Soms wurdt de Pyreneeske wrotmûs beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[saviwrotmûs]] (''Microtus savii'').

==Fersprieding==
De Pyreneeske wrotmûs komt foar yn 'e [[Frankryk|Frânske]] en de [[Spanje|Spaanske]] [[Pyreneeën]] en yn [[Andorra]], en op it [[Ibearysk Skiereilân]] fierders yn [[Baskelân (regio)|Spaansk Baskelân]]. Yn Frankryk strekt syn [[ferspriedingsgebiet]] him út oer it hiele súdwesten fan it lân, oan súdlik [[Bretanje]] ta.

==Uterlike skaaimerken==
De Pyreneeske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3⅔ sm en in gewicht fan 17-27 g. Foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]] is er frij lyts fan stal, mar justjes grutter as de [[koartearwrotmûs]] (''Microtus subterraneus''). De [[sturt]] is nea langer as ⅓ fan 'e kop-romplingte. Op 'e [[rêch]] is er giel- oant griisbrún, en op 'e [[bealch]] grizich, wêrby't der gjin skerpe demarkaasjeline tusken dy beide kleuren bestiet, mar se ynstee stadichoan yninoar oergeane. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne frij behindich, en stekke mar kwealk út it [[hier (begroeiïng)|hier]] wei, mar de [[each|eagen]] binne frij grut. Al mei al liket de Pyreneeske wrotmûs tige op 'e [[saviwrotmûs]] (''Microtus savii'') en ek op 'e [[koartearwrotmûs]] (''Microtus subterraneus''). Hy is fan dy soarten inkeld mei wissichheid te ûnderskieden op grûn fan opmjittings fan 'e [[plasse (lichemsdiel)|plasse]].

==Biotoop==
Pyreneeske wrotmûzen jouwe de foarkar oan [[bosk]]lân, kapflakten, [[greide]]n en [[tún|tunen]]. Yn 'e [[Pyreneeën]] komt er oant op 2.000 m hichte foar, dêr't er benammentlik libbet oan 'e bopperâne fan 'e [[beamgrins]] en op [[greide|berchgreiden]] mei wat beskutting yn 'e foarm fan [[strewelleguod]] of útstykjende [[rots]]en.

==Hâlden en dragen==
Oer de libbenswize fan 'e Pyreneeske wrotmûs is net sa'n soad bekend. Hy graaft hoalen dêr't er de fochtige [[grûn|ierde]] út ferwideret, mar oars as dat by de [[Provinsaalske wrotmûs]] (''Microtus duodecimcostatus'') it gefal is, dy't ek yn súdlik [[Frankryk]] foarkomt, smyt er dat net op bulten by de yngong. Saakkundigen binne fierders fan tinken dat de libbenswize fan Pyreneeske wrotmûzen net folle ôfwykt fan dy fan 'e [[koartearwrotmûs]] (''Microtus subterraneus''). De wyfkes smite nêsten mei 2-4 jongen. De Pyreneeske wrotmûs is hast folslein [[herbivoar|fegetarysk]], en yt benammentlik [[krûd (plant)|krûden]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gerbe's_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus gerbei}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pireneeske wrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]</text>
      <sha1>g3grm88ksoidbomxmv6k47efeggk81q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saviwrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69826</id>
    <revision>
      <id>1234229</id>
      <parentid>1173508</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3245" sha1="kmr0bvoxjsbuwrq3woznlbxq82qu01m" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= saviwrotmûs|
Ofbyld= [[File:Microtus savii.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus savii |
Beskriuwer, jier= [[Edmond de Sélys-Longchamps|De Sélys-Longchamps]], 1838 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''saviwrotmûs''' of '''Savi's wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus savii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar op it [[Italjaansk Skiereilân]], op [[Sisylje]] en yn súdeastlik [[Frankryk]].

==Uterlike skaaimerken==
De saviwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7⅓-10½ sm, mei in sturtlingte fan 2-3½ sm en in gewicht fan 14-24 g. Hy kin ûnderskaat wurde fan 'e [[koartearwrotmûs]] (''Microtus subterraneus'') troch in ljochtere hierkleur en in koartere [[sturt]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne hiel lyts.

==Biotoop en hâlden en dragen==
Saviwrotmûzen komme fral foar yn [[bosk]]lân, sawol yn [[leafwâld]] as [[nullewâld]], en op [[fjild]]en en [[ikker]]s, yn [[greide]]n en [[tún|tunen]] en op braaklizzend terrein. Se libje fierhinne yn eigenoanleine ûndergrûnske gongestelsels, en komme benammen nachts en yn 'e skimerperioaden op 'e lapen. Se frette fral alderhanne [[plant]]aardich guod. It wyfke fan 'e saviwrotmûs smyt 2-4 jongen per nêst.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne fjouwer algemien erkende ûndersoarten fan 'e saviwrotmûs:
* ''Microtus savii savii'', yn súdeastlik [[Frankryk]] en it fêstelân fan [[Itaalje]]
* ''Microtus savii nebrodensis'', op [[Sisylje]]
* ''Microtus savii tolfetanus'', yn 'e [[Tolfa]]-heuvels, benoarden [[Rome (stêd)|Rome]]
* ''Microtus savii niethammericus'', op 'e [[Gargano]], it bercheftige [[skiereilân|skiereilantsje]] dat as in spoar nei efteren ta útstekt út 'e [[Lears fan Itaalje]].

Fierders wurde de [[feltenwrotmûs]] (''Microtus felteni''), út de súdwestlike [[Balkan]], de [[Kalabryske wrotmûs]] (''Microtus brachycercus''), út [[Kalaabrje]] (de tean fan 'e Lears fan Itaalje) en de [[Pyreneeske wrotmûs]] (''Microtus gerbei''), út 'e [[Pyreneeën]] en súdwestlik [[Frankryk]], soms as [[ûndersoarte]]n fan 'e saviwrotmûs beskôge.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Savi's_pine_vole ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Saviwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]</text>
      <sha1>kmr0bvoxjsbuwrq3woznlbxq82qu01m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Provansaalske wrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69830</id>
    <revision>
      <id>1234202</id>
      <parentid>1173507</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="jcm279a4kcntqpwaxxde8r3op8e00t6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Provansaalske wrotmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus duodecimcostatus |
Beskriuwer, jier= [[Edmond de Sélys-Longchamps|De Sélys-Longchamps]], 1839|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Provansaalske wrotmûs (Microtus duodecimcostatus).png|center|250px]]
}}
De '''Provansaalske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus duodecimcostatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|taksonomy]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn súdlik [[Frankryk]] en op it [[Ibearysk Skiereilân]].

==Fersprieding==
De Provansaalske wrotmûs komt foar yn 'e [[Provâns]], yn súdeastlik [[Frankryk]], dêr't er nei ferneamd is, mar ek yn it oanswettende diel fan noardwestlik [[Itaalje]], de súdwestlike [[Alpen]] en yn it súdwesten fan Frankryk hast oan [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]] ta, al ûntbrekt er yn 'e [[Gaskonje]] en [[Frânsk Baskelân]]. Fierders libbet er yn 'e [[Pyreneeën]] ([[Andorra]] ynbegrepen) en op hast it hiele [[Ibearyske Skiereilân]], útsein de [[woastyn|woastinige]] midden en it noardwesten (noardlik [[Portegal]], [[Kastylje en Leön]], [[Galysje]] en [[Astuerje]]).

==Uterlike skaaimerken==
De Provansaalske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-10⅔ sm, mei in sturtlingte fan 2-4½ sm en in gewicht fan likernôch 28 g. Hy hat in breedeftige [[kop]], lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] en middelgrutte [[each|eagen]]. De [[pels]] is sêft en ticht, op 'e [[rêch]] gielich griisbrún en op 'e [[bealch]] wat bleker. Jongere eksimplaren binne gauris wat grizer.

==Biotoop==
Provansaalske wrotmûzen libje almeast yn leechlân dêr't de grûn net [[rots]]ich mar [[grûn|ierdich]] is. Dêrby jouwe se de foarkar oan [[greidlân]], braaklizzend terrein, [[wyngerd]]s en [[hôf (stik lân mei fruchtbeammen)|hôven]]. Lykwols komme se ek yn [[berchtme]]n as de [[Alpen]] en de [[Pyreneeën]] foar, dêr't se oant op 2.250 m oantroffen binne.

==Hâlden en dragen==
De Provansaalske wrotmûs is benammen oerdeis aktyf. Hy graaft in grut netwurk fan ûndjippe tunnels, wêrby't er by de yngongen &quot;mollebulten&quot; opsmyt. Syn fretten bestiet út [[gers|gerzen]], [[klaver]], [[alfalfa]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[lânbou]]gewaaksen lykas [[nôt]], en dêr leit er yn romten yn syn hoale foarrieden foar de [[winter]] fan oan. De Provansaalske wrotmûs kin him it hiele jier rûn fuortplantsje, wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan sa'n 20 dagen in nêst fan op syn heechsten 8 jongen smyt. De populaasjetichtheid kin wol 600 bisten de ha bedrage, mar Provansaalske wrotmûzen meitsje gjin grutte populaasjeskommelings troch sa't guon oare soarten [[wrotmûzen]] (lykas de [[fjildmûs]]) dy kenne. De libbensferwachting fan Provansaalske wrotmûzen bedraacht yn trochsneed 2 jier, mar by ien ûndersyk waarden twa ûnderskate mantsjes op 'e nij fongen 2 jier en 9 moannen nei't se foar it earst fongen en wer loslitten wiene. Dat wiist op in maksimale libbensferwachting yn it wyld fan om ende by de 3 jier, wat de langste is fan alle wrotmûzesoarten.

==Status==
De Provansaalske wrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't de populaasje stabyl is en it bist yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Yn jierren dat de populaasjetichtheid heger is as normaal, kinne Provansaalske wrotmûzen frijwat skea tabringe oan [[lânbou]]gewaaksen. De grutste bedriging foar de soarte is dan ek it gebrûk fan [[pestiside]]n troch [[boer]]en.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_pine_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus duodecimcostatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>jcm279a4kcntqpwaxxde8r3op8e00t6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234203</id>
      <parentid>1234202</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hâlden en dragen */ [[]] oars</comment>
      <origin>1234203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="4h9rc6r6le97lt5ma7r23d4glgn3hww" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Provansaalske wrotmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus duodecimcostatus |
Beskriuwer, jier= [[Edmond de Sélys-Longchamps|De Sélys-Longchamps]], 1839|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Provansaalske wrotmûs (Microtus duodecimcostatus).png|center|250px]]
}}
De '''Provansaalske wrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus duodecimcostatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|taksonomy]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn súdlik [[Frankryk]] en op it [[Ibearysk Skiereilân]].

==Fersprieding==
De Provansaalske wrotmûs komt foar yn 'e [[Provâns]], yn súdeastlik [[Frankryk]], dêr't er nei ferneamd is, mar ek yn it oanswettende diel fan noardwestlik [[Itaalje]], de súdwestlike [[Alpen]] en yn it súdwesten fan Frankryk hast oan [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]] ta, al ûntbrekt er yn 'e [[Gaskonje]] en [[Frânsk Baskelân]]. Fierders libbet er yn 'e [[Pyreneeën]] ([[Andorra]] ynbegrepen) en op hast it hiele [[Ibearyske Skiereilân]], útsein de [[woastyn|woastinige]] midden en it noardwesten (noardlik [[Portegal]], [[Kastylje en Leön]], [[Galysje]] en [[Astuerje]]).

==Uterlike skaaimerken==
De Provansaalske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-10⅔ sm, mei in sturtlingte fan 2-4½ sm en in gewicht fan likernôch 28 g. Hy hat in breedeftige [[kop]], lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] en middelgrutte [[each|eagen]]. De [[pels]] is sêft en ticht, op 'e [[rêch]] gielich griisbrún en op 'e [[bealch]] wat bleker. Jongere eksimplaren binne gauris wat grizer.

==Biotoop==
Provansaalske wrotmûzen libje almeast yn leechlân dêr't de grûn net [[rots]]ich mar [[grûn|ierdich]] is. Dêrby jouwe se de foarkar oan [[greidlân]], braaklizzend terrein, [[wyngerd]]s en [[hôf (stik lân mei fruchtbeammen)|hôven]]. Lykwols komme se ek yn [[berchtme]]n as de [[Alpen]] en de [[Pyreneeën]] foar, dêr't se oant op 2.250 m oantroffen binne.

==Hâlden en dragen==
De Provansaalske wrotmûs is benammen oerdeis aktyf. Hy graaft in grut netwurk fan ûndjippe tunnels, wêrby't er by de yngongen &quot;mollebulten&quot; opsmyt. Syn fretten bestiet út [[gers|gerzen]], [[klaver]], [[luzerne (plant)|luzerne]], [[woartel (diel fan in plant)|woartels]] en [[lânbou]]gewaaksen lykas [[nôt]], en dêr leit er yn romten yn syn hoale foarrieden foar de [[winter]] fan oan. De Provansaalske wrotmûs kin him it hiele jier rûn fuortplantsje, wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan sa'n 20 dagen in nêst fan op syn heechsten 8 jongen smyt. De populaasjetichtheid kin wol 600 bisten de ha bedrage, mar Provansaalske wrotmûzen meitsje gjin grutte populaasjeskommelings troch sa't guon oare soarten [[wrotmûzen]] (lykas de [[fjildmûs]]) dy kenne. De libbensferwachting fan Provansaalske wrotmûzen bedraacht yn trochsneed 2 jier, mar by ien ûndersyk waarden twa ûnderskate mantsjes op 'e nij fongen 2 jier en 9 moannen nei't se foar it earst fongen en wer loslitten wiene. Dat wiist op in maksimale libbensferwachting yn it wyld fan om ende by de 3 jier, wat de langste is fan alle wrotmûzesoarten.

==Status==
De Provansaalske wrotmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't de populaasje stabyl is en it bist yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Yn jierren dat de populaasjetichtheid heger is as normaal, kinne Provansaalske wrotmûzen frijwat skea tabringe oan [[lânbou]]gewaaksen. De grutste bedriging foar de soarte is dan ek it gebrûk fan [[pestiside]]n troch [[boer]]en.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_pine_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus duodecimcostatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>4h9rc6r6le97lt5ma7r23d4glgn3hww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tatrawrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69834</id>
    <revision>
      <id>1234286</id>
      <parentid>1173509</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2725" sha1="a68410hmubxv5tw4kceewy9pjt9y4yb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Tatrawrotmûs|
Ofbyld= [[Ofbyld:Microtus tatricus.JPG|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |
Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') |
Wittenskiplike namme = Microtus tatricus |
Beskriuwer, jier= [[Josef Kratochvíl (biolooch)|Kratochvíl]], 1952 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Tatrawrotmûs (Microtus tatricus).png|center|250px]]
}}
De '''Tatrawrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus tatricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus'') en it [[ûnderskaai]] fan 'e [[ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld]] (''Terricola''). Dizze [[soarte]] komt foar yn beskate [[berchtme|bercheftige]] kriten fan [[East-Jeropa]]. 

==Algemiene beskriuwing==
De populaasje fan 'e Tatrawrotmûs falt útinoar yn twa [[ûndersoarte]]n. Dêrfan libbet ''Microtus tatricus tatricus'' yn 'e [[Tatra]], op 'e grins fan [[Poalen]] en [[Slowakije]], wylst ''Microtus tatricus zykovi'' fierder nei it súdeasten foarkomt, yn 'e [[Karpaten]] fan 'e [[Oekraïne]] en [[Roemeenje]]. Tatrawrotmûzen libje op hichten fan tusken de 650 en 2.350 m. Se jouwe de foarkar oan in [[biotoop]] fan fochtige en [[rots]]ige [[berchtme|berch]][[greide]]n of fan [[nullewâld]] heech yn 'e bergen.

De Tatrawrotmûs is it naust besibbe oan [[Alpen|Alpine]] soarten [[wrotmûzen]], lykas de [[Beierske wrotmûs]] en de [[liechtensteinwrotmûs]]. It âldst bekende [[fossyl]] fan 'e Tatrawrotmûs datearret út it [[Holoseen]]. De soarte hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;, fanwegen syn beheinde en fersnipele [[ferspriedingsgebiet]]. De populaasje wurdt rûsd op 200.000-250.000 eksimplaren, en liket stabyl te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne twa erkende ûndersoarten fan 'e tatrawrotmûs:
* ''Microtus tatricus tatricus''
* ''Microtus tatricus zykovi''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tatra_pine_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus tatricus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Tatrawrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]</text>
      <sha1>a68410hmubxv5tw4kceewy9pjt9y4yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rottekop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69918</id>
    <revision>
      <id>1234223</id>
      <parentid>1173521</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14873" sha1="ha8peopv6kqed8s2gg76mv0av54axal" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= rottekop
|Ofbyld= [[Ofbyld:Microtus oeconomus mehelyi.jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[Jeraziatyske gerslânwrotmûzen|Jeraziatyske gerslânwrot-&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;mûzen]] (''Alexandromys'') 
|Wittenskiplike namme = Alexandromys oeconomus 
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de rottekop (Alexandromys oeconomus).png|center|250px]]
}}
De '''rottekop''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Alexandromys oeconomus'', foarhinne ''Microtus oeconomus''), miskien better bekend as de '''Noardske wrotmûs''' (wat eins in [[hollanisme|hollanistyske]] [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsje]] is op grûn fan 'e [[Nederlânsk]]e namme ''Noordse woelmuis''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeraziatyske gerslânwrotmûzen]] (''Alexandromys''). Dit bist is in middelgrutte [[wrotmûzen|wrotmûs]] dy't foarkomt yn [[Noard-Jeropa|Noard]]- en [[Midden-Jeropa]], dielen fan [[Aazje]] en it noardwesten fan [[Noard-Amearika]]. Yn [[Nederlân]] libbet in populaasje dy't hjir nei de lêste [[iistiid]] isolearre rekke is, en him sûnt ûntjûn hat ta de [[ûndersoarte]] fan 'e Nederlânske rottekop (''Alexandromys oeconomus arenicola''). Yn [[Fryslân]] komt de rottekop fral yn it [[Fryske marren|marregebiet]] foar. It is yn Nederlân in beskerme bistesoarte.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De rottekop komt yn [[Jeropa]] benammen foar yn [[Finlân]] en dielen fan it [[Skandinavysk Skiereilân]], al ûntbrekt er yn súdlik en sintraal [[Sweden]] en it kustgebiet fan súdlik [[Noarwegen]]. Fierders libbet er yn [[kontinint]]aal [[Jeropa]] yn it gebiet beëasten de rivier de [[Elbe (rivier)|Elbe]], yn noardeastlik [[Dútslân]], [[Poalen]], de [[Baltikum|Baltyske steaten]], [[Wyt-Ruslân]], it noarden fan 'e [[Oekraïne]] en noardlik en sintraal [[Ruslân]]. Isolearre populaasjes komme foar yn it grinsgebiet fan [[Eastenryk]] mei [[Slowakije]] en [[Hongarije]], yn súdlik [[Skandinaavje]] en yn [[Nederlân]].

Bûten [[Jeropa]] is de rottekop te finen yn [[Aazje]], yn grutte dielen fan [[Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]], oant djip yn [[Kazachstan]] en [[Sina]], en yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] en de [[Kanada|Kanadeeske]] gewesten [[Britsk-Kolumbia]], de [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]].

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]] komt de rottekop benammen foar yn it westen fan it lân, mei grutte populaasjes yn 'e midden fan [[Noard-Hollân]], likernôch tusken [[Haarlim]] en [[Alkmaar]] yn, en yn it suden fan [[Súd-Hollân]], op [[Foarne-Putten]] en [[Goeree-Oerflakkee]], mei yn it noarden útrinders nei de [[Hoekske Waard]], de [[Alblasserwaard]] en de [[Biisbosk]], en yn it suden nei [[Skouwen-Duvelân]] en [[Noard-Bevelân]]. Dêrnjonken besteane der ek lytsere populaasjes op [[Teksel]] (dêr't dizze soarte bekend stiet as de ''zeemol'') en yn it grinsgebiet fan [[Utert (provinsje)|Utert]] mei noardwestlik [[Súd-Hollân]].
[[File:TundraVole23.jpg|left|thumb|250px|In rottekop.]]

Behalven yn it westen fan it lân komt de rottekop inkeld yn [[Fryslân]] foar. Hjir yn 'e provinsje libbet er fral yn 'e krite fan 'e [[Snitsermar]] en oangrinzgjende wetters, en yn 'e [[Alde Feanen]], noardeastlik fan [[Grou (plak)|Grou]]. Der binne lykwols ek waarnimmings dien oan 'e [[igge]] fan 'e [[Moarre (wetter)|Moarre]], by [[Himmelum]]; oan 'e noardkant fan 'e [[Tsjûkemar]]; yn 'e [[Grutte Wielen]], oan 'e eastkant fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]; en op 'e [[Makkumerwaard]]. Yn [[desimber]] [[2018]] bliek út ûndersyk fan Buro Altenburg &amp; Wymenga en de [[Zoogdiervereniging]] dat it mei de rottekop yn Fryslân sterk yn it neigean rekke wie. Yn 'e Grutte Wielen liek er hielendal ferdwûn te wêzen en yn 'e [[Lege Midden]] gie it dyselde kant mei him út. Allinne oan 'e [[Iselmar]]kust liek der gjin efterútgong yn syn foarkommen te wêzen. As oarsaak foar de swierrichheden fan 'e rottekop waard de stabile [[wetter]]stân oanwiisd, dy't de opmars fan 'e [[ierdmûs]] en de [[reade wrotmûs]] yn 'e kaart spile, om't de rottekop better oer in dynamyske wetterstân mei.&lt;ref&gt;——, ''Noordse woelmuis zwaar onder druk'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 desimber 2018, s. 21.&lt;/ref&gt;

==Uterlike skaaimerken==
De rottekop hat trochinoar in kop-romplingte fan 9½-16 sm, mei in sturtlingte fan 3½-7 sm en in gewicht fan 20-70 g. Hy is grutter en dûnkerder as de [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis'') en ek grutter en faak dûnkerder as de [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis''). Op 'e [[rêch]] is er brún oant suver swart, en op 'e [[bealch]] dûnkergriis. It [[pels|hier]] is frij lang en der leit in bytsje in metalige glâns oerhinne. Der komme lykwols ek wol ljochter kleurde eksimplaren en dielpopulaasjes foar. De [[sturt]] is mei trochinoar 40% fan 'e kop-romplingte yn 'e regel langer as by fjildmûzen en ierdmûzen. Fierders is de [[kop]] wat breder, wylst de [[ear (lichemsdiel)|earen]] frijwol net ta de [[pels]] út komme. It measte liket de rottekop op 'e ierdmûs, dy't lykwols in koartere sturt hat. Soms wurdt er betize mei de [[wetterrôt]], mar dy hat krekt in folle langere sturt. 

==Biotoop==
Rottekoppen hâlde fan wiet terrein, lykas [[reid]]lân, [[sompe]]n, [[moeras]][[bosken]], leechleine [[greide]]n en gebieten mei fochtige [[wâl]]begroeiïng. Ek komme se wol foar yn [[dún]]falleien en op lân dat der út en troch ûnder strûpt. Tichte boaiemfegetaasje hawwe se minder ferlet fan as de [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis''). As er net hoecht te konkurrearjen mei oare soarten [[wrotmûzen]], sa't dat oant de tachtiger jierren it gefal wie op [[Teksel]], set de rottekop him ek nei wenjen yn drûgere [[biotoop|biotopen]], lykas [[dún|dunen]], [[berm]]s en sels [[nullewâld]].

==Hâlden en dragen==
De rottekop hat in aktiviteitsritme wêrby't har elts etmiel sa'n tsien piken fan warberens foardogge, dy't by 't [[simmer]] fral oerdeis en by 't [[winter]] benammen nachts falle. Hy swimt en dûkt treflik en is dêrmei better oanpast oan [[wetter]]rike [[biotoop|biotopen]] as oare lytsere [[wrotmûzen|wrotmûzesoarten]]. De wyfkes libje [[solitêr]] of yn lytse groepkes, wylst de mantsjes gruttere wengebieten ûnderhâlde, fan sa'n 2.000 m², dy't dy fan ferskate wyfkes oerlaapje (dy't mar in 500 m² beslane). Yn 'e [[peartiid]] binne de mantsjes [[territoarium (biology)|territoriaal]], mar de wyfkes net. 
[[File:Microtus oeconomus 01.jpg|right|thumb|180px|In rottekop.]]

Rottekoppen lizze ûndergrûnske hoalen oan mei gongen dy't yn trochsneed 3-4 sm binne en mei spesjale nêst- en foarrieromten. By har graafwurk produsearje se lytseftige &quot;mollebulten&quot;. It eigentlik nêst leit lykwols meast boppe de grûn, bygelyks útgroeven yn reidbulten. De [[peartiid]] falt foar de rottekop fan [[april]] oant [[oktober]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 20 dagen wurdt der 3-4 kear jiers in nêst fan 3-7 jongen smiten, dy't nei 6 wiken geslachtsryp binne. Op it [[Skandinavysk Skiereilân]] binne de nêsten yn 'e regel grutter, mei as gefolch dat har dêr gruttere skommelings yn 'e populaasjetichtheid foardogge. In rottekop kin oardel jier âld wurde.

==Fretten==
Rottekoppen binne frijwol folslein [[herbivoar]], en besteane fral op in dieet fan [[reid]]leaten, [[sigge]] en oare [[gers]]eftige [[plant]]en, en fierders fan [[sied (plant)|sied]] en [[woartel (diel fan in plant)|plantewoartels]], en by 't [[winter]], as oar fretten krap is, fan [[beamskors]]. Hiel út en troch weagje se har wolris oan [[ynsekten]]. Se lizze yn har hoalen itensfoarrieden oan fan rispe [[krûd (plant)|krûden]] en [[gers|gerzen]].

==Status==
De rottekop hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er as [[soarte]], ynternasjonaal sjoen, yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. De [[ûndersoarte]] fan 'e Nederlânske rottekop (''Alexandromys oeconomus arenicola''), dat it iennichste [[endemyske fersprieding|endemyske]] (útslutend yn Nederlân foarkommende) [[sûchdieren|sûchdier]] fan [[Nederlân]] is, is lykwols wol deeglik bedrige. Dêrom hat de rottekop yn Nederlân de status fan bedrige bistesoarte, en stiet er as &quot;kwetsber&quot; fermeld op 'e [[reade list|Nederlânske Reade List]]. Dat is ek wol nedich, want troch it ferdwinen fan gaadlike [[biotoop|biotopen]] wurdt it [[areaal]] fan 'e soarte almar lytser. Yn augustus [[2014]] sei [[biolooch]] Nico Beemster yn 'e ''[[Ljouwerter Krante]]'' dat it ek yn [[Fryslân]] mei de rottekop ''&quot;razend slecht&quot;'' giet.

Dêr komt noch by dat rottekoppen mar dreech konkurrearje kinne mei de minder spesjalisearre [[fjildmûs]] (''Microtus arvalis'') en [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis''). Nei de oanlis fan 'e [[daam (wetterkearing)|dammen]] fan 'e [[Deltawurken]] kolonisearre de fjildmûs fanôf [[Súd-Bevelân]] it eilân [[Noard-Bevelân]], dat oant dy tiid ta in bolwurk fan 'e rottekop west hie, mar dy't dêr neitiid hieltyd fierder ferkrongen is. Doe't de [[Noardeastpolder]] drûchmakke waard, fersprate de rottekop him fanôf it eardere eilân [[Skoklân]] oer dat gebiet, mar fierdere ûntwetterings en de ûntginning fan it drûchfallen lân stelden de fjildmûs by steat om 'e rottekop alhiel út it [[Suderleech]] te ferdriuwen. Sels yn 'e [[Biisbosk]] is de rottekop yn 'e ferdrukking rekke troch de opmars fan 'e ierdmûs. Behalven dat der in morele ferplichting bestiet ta it behâld fan in lânseigen bistesoarte, hat Nederlân by de [[Konvinsje fan Bern]] ek ynternasjonaal de needsaak ta de beskerming fan 'e rottekop ûnderskreaun. Sadwaande wurdt der tsjintwurdich fan oerheidswegen tige strang op it behâld fan dizze soarte tasjoen. 

Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wie de Nederlânske rottekop op guon plakken noch sa algemien, dat der om [[1835]] by it [[Súd-Hollân|Súdhollânske]] [[Lisse]] in wiere rottekoppepleach plakfûn. En op [[Teksel]] waarden yn [[1890]] troch de pleatslike [[fisker]]s hûnderten &quot;''zeemollen''&quot; mei stokken deaslein om as [[ies (kadaver)|ies]] te tsjinjen foar de [[kabeljau]]fangst. Wa't tsjintwurdich mei opsetsin in rottekop tenei komt, riskearret lykwols 2 jier [[finzenisstraf|selstraf]]. Doe't yn [[1999]] foar [[wettersport]]ers en oare [[rekreaasje|rekreänten]] by it saneamde ''Kameleon''-doarp [[Terherne]] oan 'e [[Snitsermar]] it &quot;pannekoekehûs&quot; ''Meer van Lenten'' boud wurde moast, stapte de [[Fryske Feriening foar Fjildbiology]] nei de rjochter om't de bou krekt plakfine soe yn in [[biotoop]] dat geunstich wie foar rottekop, waans oanwêzigens oft oan wjerskanten fan it bouplak ek wier-wier fêststeld wie. Nei in juridyske striid dy't sân jier duorre, waarden de bouwers úteinlik yn [[2005]] yn it gelyk steld om't der op it eigentlike bouplak gjin rottekoppen oantroffen wiene.

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 12 (stân fan saken yn [[2009]]) erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e rottekop:
* de Aleksanderarsjipelrottekop (''Alexandromys oeconomus ''), op 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]
* de Amakrottekop (''Alexandromys oeconomus amakensis''), op [[Amak (eilân)|Amak]], ien fan 'e [[Aleoeten]] foar de súdwestkust fan [[Alaska]]
* de Finmarkske rottekop (''Alexandromys oeconomus finmarchicus''), yn noardlik [[Noarwegen]]
* de gewoane rottekop (''Alexandromys oeconomus oeconomus'') yn 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]]
* de Middenjeropeeske rottekop (''Alexandromys oeconomus mehelyi'') yn [[Eastenryk]], [[Hongarije]] en [[Slowakije]]
* de Montaguerottekop (''Alexandromys oeconomus elymocetes''), op [[Montague (eilân yn Alaska)|Montague]], in eilân foar de súdkust fan Alaska
* de Nederlânske rottekop (''Alexandromys oeconomus arenicola''), yn [[Nederlân]]
* de Noarske rottekop (''Alexandromys oeconomus medius'') yn sintraal en súdlik Noarwegen
* de Punukrottekop (''Alexandromys oeconomus punakensis''), op 'e [[Punukeilannen]] yn 'e [[Beringsee]]
* de St. Lawrencerottekop (''Alexandromys oeconomus innuitus'') op [[St. Lawrence (eilân)|St. Lawrence]], in eilân yn 'e Beringsee
* de Shumaginrottekop (''Alexandromys oeconomus popofensis''), op 'e [[Shumagineilannen]] foar de súdwestkust fan Alaska
* de Unalaskarottekop (''Alexandromys oeconomus unalascensis''), op [[Unalaska (eilân)|Unalaska]], ien fan 'e Aleoeten foar súdwestkust fan Alaska

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/noordsewoelmuis Side oer de rottekop op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e rottekop yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Meij, Rutger van der}}, ''Woel, Muis, Woel'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 23 augustus 2014.
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tundra_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus oeconomus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Jeraziatyske gerslânwrotmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]

[[en:Tundra vole]]</text>
      <sha1>ha8peopv6kqed8s2gg76mv0av54axal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Russyske dwerchhamster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70150</id>
    <revision>
      <id>1234224</id>
      <parentid>1173483</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10230" sha1="hqqaxs18j1dwla9ycm8gmba6y29kplx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Russyske dwerchhamster|
Ofbyld= [[Ofbyld:Phodopus sungorus.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[dwerchhamsters]] (''Phodopus'') |
Wittenskiplike namme = Phodopus sungorus |
Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Russyske dwerchhamster (Phodopus sungorus).png|center|250px]]
}}
De '''Russyske dwerchhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phodopus sungorus''), ek wol de '''Sibearyske dwerchhamster''' of de '''Dzjûngaarske dwerchhamster''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''). Hy komt foar yn dielen fan [[Sintraal-Aazje]], [[Sibearje]] en [[East-Aazje]], en wurdt faak holden as [[húsdier]] (al is dat yn [[Nederlân]] sûnt [[1 jannewaris]] [[2014]] ferbean). De Russyske dwerchhamster ûnderskiedt him fan oare [[soarte]]n hamsters trochdat er [[hjerst]]mis in wite winterpels kriget.

==Taksonomy==
De Russyske hamster waard yn [[1773]] foar it earst beskreaun troch de ferneamde [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]], dy't him foar in [[echte mûzen|mûs]] oanseach. De namme ''sungorus'' is in [[Latyn]]ske ferwizing nei [[Dzjûngarije]], it noardlikste diel fan 'e [[Sina|Sineeske]] regio [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Lang waarden de Russyske dwerchhamster en de nau besibbe [[campbelldwerchhamster]] (''Phodopus campbelli'') beskôge as [[ûndersoarte]]n fan deselde bistesoarte, mar tsjintwurdich is dúdlik wurden dat it hjir om twa ûnderskate soarten giet. Yn finzenskip is it wol mooglik om dizze beide soarten mei-inoar te krusen, mar dat is in tige muoisum proses wêrby't de sûnens fan it wyfke yn gefaar brocht wurdt, de oantallen jongen by eltse krusing lytser wurde en der ek stadichoan mear sûnensproblemen by de jongen optrede. 
[[File:Phodopus_sungorus_(Gandalf).JPG|left|thumb|250px|In Russyske dwerchhamster oan 'e kuier.]]

==Fersprieding==
Russyske dwerchhamsters binne lânseigen yn it easten fan [[Kazachstan]], [[Mongoalje]], it noarden fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] ([[Dzjûngarije]]), dielen fan súdlik en súdwestlik [[Sibearje]] en [[Mantsjoerije]].

==Uterlike skaaimerken==
De Russyske dwerchhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 7-9 sm, mei in sturtlingte fan ½-1½ sm en in gewicht fan 19-45 g. Hy is suver kûgelrûn mei koarte [[poat]]sjes, wêrby't de [[efterpoat]]en justjes langer binne as de [[foarpoat]]en. De [[sturt]] is sa koart dat er frijwol hielendal net opfalt. Russyske dwerchhamsters hawwe in sêfte, tichte [[pels]], dy't har tsjin 'e strange [[winter]]s yn har [[ferspriedingsgebiet]] beskermje moat. Ek de [[ear (lichemsdiel)|earen]] en [[soal (lichemsdiel)|soallen]] binne [[hier (begroeiïng)|behierre]]. De [[kop]] is breed en de [[wangpûde]]n binne sichtber, ek as se leech binne. Krekt as by oare soarten [[hamsters]] wurde dy wangpûden brúkt om se fluch fol te loegjen mei fretten, wêrnei't dat earne oars, op in feiliger plak, bepluze wurde kin.
[[File:Phodopus_sungorus,_agouti_pearl.jpg|right|thumb|250px|In Russyske dwerchhamster yn syn winterpels.]]

De simmerpels is op 'e [[rêch]] dûnkergrizich, mei in hast swarte streek dy't yn 'e lingterjochting oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint, fan 'e [[nekke]] oant de [[rêch|ûnderrêch]]. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[bealch]] is wyt, en de [[snút]] en de poatsjes binne dat ek. By 't winter kriget de Russyske dwerchhamster in hast folslein wite winterpels, mar yn finzenskip bart dat lang net altyd, en wat langer oft se yn finzenskip holden wurde, wat minder. Yn finzenskip hawwe har troch selektyf fokken trouwens wol oare pelskleuren ûntjûn: blauwich (&quot;saffierkleurich&quot;), krêm (&quot;pearelkleurich&quot;) en &quot;saffierpearelkleurich&quot; (in kombinaasje fan beide farianten). Ek komme der noch oare kleuren foar, mar dêrfan wurdt sterk fermoede dat dy har inkeld foardogge yn krusingen mei de [[campbelldwerchhamster]] (''Phodopus campbelli''). Hoewol't dizze beide soarten sterk opinoar lykje, kinne se faninoar ûnderskaat wurde trochdat de campbelldwerchhamster lytsere earen hat en de trochdat de swartige wringestreek by de Russyske dwerchhamster smeller en koarter is. Ek is it hier op 'e bealch fan 'e Russyske dwerchhamster witer as by de campbelldwerchhamster.
[[File:Winter_White.JPG|left|thumb|250px|In &quot;saffierkleurige&quot; Russyske dwerchhamster.]]

==Biotoop==
Russyske dwerchhamsters jouwe de foarkar oan frije iepen romten mei foldwaande boaiemfegetaasje, lykas [[ikker]]s, [[greide]]n, de iepen [[steppe]] en [[bjirk]]e[[bosk]]en.

==Hâlden en dragen==
Russyske dwerchhamsters binne net [[solitêr]], mar libje as min ofte mear [[monogamy|monogame]] pearkes. Se grave hoalen dy't oant 1 m djip binne, en dêr't se it grutste part fan 'e tiid yn trochbringe om [[rôfdier]]en te ûntrinnen. Dat slagget net altyd, want de [[wezeling]], ien fan 'e wichtichste natuerlike fijannen fan 'e Russyske dwerchhamster, lit him troch soks net tsjinhâlde en kringt geregeldwei de hoalen binne. Dêrom hawwe sokke hoalen altyd mear as ien yn-/útgong, ornaris in stik as seis. Om 'e hoalen winterdeis waarm te hâlden, slút de Russyske dwerchhamster lykwols alle yngongen behalven ien ôf en beklaait er de wanden mei byinoar fandele bistehier. Sa hâldt er de [[temperatuer]] yn syn hoale yn 'e regel op 16,7° C, ek al is it bûtendoar fier ûnder nul.
[[File:Phodopus_sungorus_2_-_Colour_corrected.jpg|right|thumb|250px|In &quot;pearelkleurige&quot; Russyske dwerchhamster.]]

Russyske dwerchhamsters hawwe gjin spesifike [[peartiid]] en kinne har it hiele jier troch fuortplantsje. Nei de [[pearing]] wurdt it wyfke faak agressyf, om't se har noch net berne jongen beskermje wol tsjin it mantsje. Sadwaande nimt it mantsje yn dy tiid ornaris syn ûntwyk yn oare hoalen. Mei't de fruchtberenssyklus fan it wyfke fjouwer dagen duorret, betsjut dat dat se it mantsje eltse fjouwer dagen weromkomme lit om te pearjen. De [[draachtiid]] duorret 36 dagen. Oars as by de campbelldwerchhamster is der by de Russyske dwerchhamster gjin sprake fan dat it mantsje meihelpe soe om 'e jongen grut te bringen. De wyfkes binne by steat om deselde deis dat se jongen smiten hawwe, alwer te pearjen en op 'e nij [[drachtich]] te reitsjen. Hoewol't dat in oerlibbingsstrategy is om safolle mooglik neikommelingen yn in sa koart mooglike tiid te produsearjen, hat de sûnens fan it wyfke der slim ûnder te lijen as soks ferskate kearen efterinoar bart. De jongen wurde mei 3 wiken ôfwûn en kinne dan selsstannich libje. Yn finzenskip wurde se dan ek daliks fan 'e mem en faninoar skaat om fjochtpartijen foar te kommen.
[[File:Chomik_dżungarski_-_Świr.jpg|left|thumb|250px|In Russyske dwerchhamster dy't him op 'e efterpoatsjes oprjochtet.]]

==Fretten==
De Russyske dwerchhamster is in [[omnivoar]], dy't net inkeld [[plant]]aardich materiaal, lykas griene [[planten]], [[nôt]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sieden]] yt, mar ek frijwat [[dier]]lik spul, lykas [[wjirms]] en gravende [[ynsekten]]. Yn finzenskip is it dus wichtich dat se ek genôch dierlike [[aaiwyt|aaiwiten]] binnenkrije. Sadwaande wurde se faak byfuorre mei [[moalwjirm]]s of hûnefoer.

==Status==
De Russyske dwerchhamster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn romme natuerlike [[areaal]] noch rûnom foarkomt. (Likegoed hat er yn [[2006]] yn [[Kazachstan]] in beskerme status krigen.) Dêrnjonken wurdt er yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] in soad as [[húsdier]] holden. Der wurdt fan him sein dat er datoangeande rêstiger is as de [[woastyndwerchhamster]] (''Phodopus roborovskii'') en faak nueter as de [[campbelldwerchhamster]] (''Phodopus campbelli'').

Yn opdracht fan it [[Nederlânsk Ministearje fan Ekonomyske Saken|Ministearje fan Ekonomyske Saken]] is troch de [[Universiteit fan Wageningen]] ûndersyk dien nei de gaadlikheid fan it hâlden as húsdier fan ferskate bistesoarten. Yn dat ûndersyk waard ek de Russyske dwerchhamster belutsen, dy't it yndekssifer 6 krige, wat betsjut dat er oan 'e iene kant gjin gefaar foarme foar de minske, mar oan 'e oare kant as húsdier folslein ûngeskikt befûn waard. Yn in brief oan 'e [[Twadde Keamer]] naam [[steatssiktaris]] [[Sharon Dijksma]] de oanbefellings fan it ûndersyk oer, mei as gefolch dat de Russyske dwerchhamster net foarkomt op 'e &quot;posityflist&quot; fan bisten dy't per [[1 jannewaris]] [[2014]] yn [[Nederlân]] ûnder betingsten as húsdier holden wurde meie. Foar de bisten dy't doe al as sadanich holden waarden, gou in oergongsregeling mei fokferbod (mei oare wurden: der waard in útstjerbelied folge).&lt;ref&gt;[http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/rapporten/2013/06/19/zoogdiersoorten-die-geschikt-zijn-als-gezelschapsdier-wageningen-ur-livestock/zoogdiersoorten-die-geschikt-zijn-als-gezelschapsdier-wageningen-ur-livestock.pdf &quot;Wageningen UR Livestock Research. Zoogdiersoorten die geschikt zijn als gezelschapsdier&quot;], Wageningen Universiteit, s. 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/notas/2013/06/19/bijlage-1c-dieren-die-gehouden-mogen-worden-onder-speciale-randvoorwaarden/bijlage-1c-dieren-die-gehouden-mogen-worden-onder-speciale-randvoorwaarden.pdf ''Bijlage 1c. Dieren die gehouden mogen worden onder speciale randvoorwaarden''], Rijksoverheid.nl.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Djungarian_hamster ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Phodopus sungorus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Dwerchhamster]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>hqqaxs18j1dwla9ycm8gmba6y29kplx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woastyndwerchhamster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70156</id>
    <revision>
      <id>1234326</id>
      <parentid>1173484</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7347" sha1="5t6jjhx93ec41kb8a0ge5dxw83aid8x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= woastyndwerchhamster|
Ofbyld= [[Ofbyld:Photo of Roborovski Hamster.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[dwerchhamsters]] (''Phodopus'') |
Wittenskiplike namme = Phodopus roborovskii |
Beskriuwer, jier= [[Konstantin Aleksejevitsj Satûnin|Satûnin]], 1903 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de woastyndwerchhamster (Phodopus roborovskii).png|center|250px]]
}}
De '''woastyndwerchhamster''', '''roborovskidwerchhamster''' of '''Roborovski's dwerchhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phodopus roborovskii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''). It is de lytste fan 'e trije soarten dwerchhamsters, en krekt as de oare beide soarten wurdt er wol holden as [[húsdier]]. Yn it wyld komme woastyndwerchhamsters foar yn [[Mongoalje]] en oanbuorjende lannen.

==Fersprieding==
De woastyndwerchhamster is lânseigen yn it grutste part fan [[Mongoalje]] (útsein it noarden), en fierders yn 'e [[Sina|Sineeske]] regio [[Binnen-Mongoalje]] en dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] en [[Mantsjoerije]]. Dêrnjonken libje se ek yn in lyts part fan it suden fan [[Sibearje]], yn 'e [[Ruslân|Russyske]] autonome republiken [[Altai (autonome republyk)|Altai]] en [[Tûva]], en yn 'e eastpunt fan [[Kazachstan]].
[[File:Phodopus_roborovskii.jpg|left|thumb|250px|In woastyndwerchhamster.]]

==Skiednis==
De woastyndwerchhamster waard foar it earst ûntdutsen troch de Westerske [[wittenskip]] doe't de Russyske luitenant [[Vsevolod Roborovski]] der in stikmannich tsjinkaam by in ekspedysje nei Mongoalje, yn [[july]] [[1894]]. Hy waard lykwols pas formeel beskreaun yn [[1903]], troch de [[soölooch]] [[Konstantin Aleksejevitsj Satunin]], dy't it bist ferneamde nei syn ûntdekker Roborovski. De ''[[London Zoo]]'' ymportearre se yn 'e sechtiger jierren foar it earst yn it Westen en yn [[1982]] waard de earste yn [[Nederlân]] brocht, mar de earste groepkes planten har net fuort, en pas yn [[1990]] ûntstie der in libbensfetbere populaasje yn finzenskip yn it Westen troch in groepke dat út Ruslân nei [[Nederlân]] ta helle wie. De neikommelingen dêrfan waarden neitiid ymportearre yn sawol [[Grut-Brittanje]] as, yn [[1998]], yn 'e [[Feriene Steaten]], en de hiele finzen populaasje stammet der fanôf. Yn twa desennia tiid hat de woastyndwerchhamster him yn [[West-Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] ûntjûn ta in populêr húsdier.

==Uterlike skaaimerken==
De woastyndwerchhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 6,1-10,2 sm, mei in sturtlingte fan 0,6-1,1 sm en in gewicht fan 10-20 g. Dêrmei is er fierwei de lytste en lichtste fan 'e trije soarten [[dwerchhamsters]]. Hy hat in sêfte, tichte [[pels]] dy't fan natuere grizich brún op 'e [[rêch]] en witich op 'e [[bealch]] is. Fan 'e oare beide soarten dwerchhamsters, de [[campbelldwerchhamster]] (''Phodopus campbelli'') en de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''), kin de woastyndwerchhamster ûnderskaat wurde troch de wite [[wynbrau]]-eftige plakken boppe de [[each|eagen]], en trochdat der by him as iennichste gjin dûnkere streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint. Troch selektyf fokken hawwe har yn finzenskip ferskate oare kleuren woastyndwerchhamsters ûntjûn, lykas dûnkergriis en griisbûnt. Krekt as by oare soarten [[hamsters]] wurde de [[wangpûde]]n brúkt om se fluch fol te loegjen mei fretten, wêrnei't dat earne oars, op in feiliger plak, bepluze wurde kin.
[[File:Roborowski_Zwerghamster_002.JPG|right|thumb|250px|In woastyndwerchhamster dy't opsit.]]

==Biotoop==
Sa't de namme al seit, libje woastyndwerchhamsters foar it meastepart yn [[woastyn]]eftige [[biotoop|biotopen]], wêrûnder de [[Goby]]woastyn. Troch har effisjinte gebrûk fan [[wetter|drinkwetter]] binne se dêr ek spesifyk ta oanpast. Dêrnjonken komme se ek wol foar op [[steppe]]n en yn [[healwoastyn|healwoastinen]] en yn [[berchtme]]n. Yn 'e [[Altai (berchtme)|Altai]] komme se foar oant op 1.450 m hichte.

==Hâlden en dragen==
Woastyndwerchhamsters binne yn it wyld fral aktyf yn 'e skimerperioaden, mar yn finzenskip nachts. Se libje yn eigengroeven hoalen mei steile gongen dy't oant 1.80 m djip wêze kinne. Se kinne goed klimme en binne net [[solitêr]], mar libje yn min ofte mear [[monogamy|monogame]] pearkes. Se binne tige skrikfallich en wurde kjel fan it minste of geringste. Read ljocht kinne se net sjen. By 't [[winter]] bliuwe se ûndergrûnsk en libje se fan 'e itensfoarrieden dy't se [[hjerst]]mis yn har hoalen opslein hawwe.
[[File:Baby_hamster.jpg|left|thumb|250px|In jong fan 'e woastyndwerchhamster.]]

De [[draachtiid]] duorret by de woastyndwerchhamster ornaris 22 dagen, wêrnei't der in nêst fan 4-6 (yn ekstreme gefallen oant 10) jongen smiten wurdt. As de berte neieroan komt, wurdt it wyfke agressyf foar it mantsje oer, en gauris moat it mantsje dan ûntwyk sykje bûten syn eigen hoale oant de jongen te wrâld kommen binne. As it mantsje oant de berte oanwêzich wit te bliuwen, sil er gauris besykje om fuort dêrnei wer mei it wyfke te pearjen. De wyfkes kinne mei 5 wiken al geslachtsryp wêze, mar plantsje har yn 'e regel pas op syn gaust mei 5 moanne fuort. Mantsjes binne mei in fearnsjier geslachtsryp. De libbensferwachting fan woastyndwerchhamsters is yn finzenskip 2-3 jier.
[[File:Stamp_of_Kazakhstan_422.jpg|right|thumb|200px|De woastyndwerchhamster op in [[Kazachstan|Kazachske]] postsegel út [[2003]].]]

==Fretten==
Woastyndwerchhamsters binne [[omnivoar]]en, dy't fral [[nôt]], [[gers|gerzen]], [[frucht (plant)|fruchten]] en griene [[plant]]edielen frette, mar ek fleis en [[ynsekten]], lykas [[toarren]], [[sprinkhoanne]]n en [[earkrûper]]s, net stean litte.

==Status==
De woastyndwerchhamster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande dat hat er yn [[Kazachstan]] yn [[2006]] in beskerme status krigen. As [[húsdier]] stiet de woastyndwerchhamster bekend as in &quot;sjoch-mar-reitsje-net-oan&quot;-bist foar lju dêr't er net fertroud mei is. Minsken dy't eltse dei mei har omslane, reitsje se lykwols gau oan wûn en kinne se har sels oanhinklik foar opstelle. It binne gjin bytske bisten, mar in drachtich wyfke kin har like agressyf foar har eigner oer hâlde en drage as foar it mantsje oer, dat dêr moat men mei oppasse. Mei't woastyndwerchhamsters fan natuere yn pearkes libje, wurdt sterk oanret om se ek yn finzenskip by twaen te hâlden.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Roborovski_hamster ''Footnotes'', op dizze side].
----
{{commonscat|Phodopus roborovskii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Dwerchhamster]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>5t6jjhx93ec41kb8a0ge5dxw83aid8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234327</id>
      <parentid>1234326</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7346" sha1="bigriqhqll659jx4qljbz1sntmjkqn1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= woastyndwerchhamster|
Ofbyld= [[Ofbyld:Photo of Roborovski Hamster.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | 
Skaai= [[dwerchhamsters]] (''Phodopus'') |
Wittenskiplike namme = Phodopus roborovskii |
Beskriuwer, jier= [[Konstantin Aleksejevitsj Satûnin|Satûnin]], 1903 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de woastyndwerchhamster (Phodopus roborovskii).png|center|250px]]
}}
De '''woastyndwerchhamster''', '''roborovskidwerchhamster''' of '''Roborovski's dwerchhamster''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phodopus roborovskii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[hamsters]] (''Cricetinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[dwerchhamsters]] (''Phodopus''). It is de lytste fan 'e trije soarten dwerchhamsters, en krekt as de oare beide soarten wurdt er wol holden as [[húsdier]]. Yn it wyld komme woastyndwerchhamsters foar yn [[Mongoalje]] en oanbuorjende lannen.

==Fersprieding==
De woastyndwerchhamster is lânseigen yn it grutste part fan [[Mongoalje]] (útsein it noarden), en fierders yn 'e [[Sina|Sineeske]] regio [[Binnen-Mongoalje]] en dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] en [[Mantsjoerije]]. Dêrnjonken libje se ek yn in lyts part fan it suden fan [[Sibearje]], yn 'e [[Ruslân|Russyske]] autonome republiken [[Altai (autonome republyk)|Altai]] en [[Tûva]], en yn 'e eastpunt fan [[Kazachstan]].
[[File:Phodopus_roborovskii.jpg|left|thumb|250px|In woastyndwerchhamster.]]

==Skiednis==
De woastyndwerchhamster waard foar it earst ûntdutsen troch de Westerske [[wittenskip]] doe't de Russyske luitenant [[Vsevolod Roborovski]] der in stikmannich tsjinkaam by in ekspedysje nei Mongoalje, yn [[july]] [[1894]]. Hy waard lykwols pas formeel beskreaun yn [[1903]], troch de [[soölooch]] [[Konstantin Aleksejevitsj Satunin]], dy't it bist ferneamde nei syn ûntdekker Roborovski. De ''[[London Zoo]]'' ymportearre se yn 'e sechtiger jierren foar it earst yn it Westen en yn [[1982]] waard de earste yn [[Nederlân]] brocht, mar de earste groepkes planten har net fuort, en pas yn [[1990]] ûntstie der in libbensfetbere populaasje yn finzenskip yn it Westen troch in groepke dat út Ruslân nei [[Nederlân]] ta helle wie. De neikommelingen dêrfan waarden neitiid ymportearre yn sawol [[Grut-Brittanje]] as, yn [[1998]], yn 'e [[Feriene Steaten]], en de hiele finzen populaasje stammet der fanôf. Yn twa desennia tiid hat de woastyndwerchhamster him yn [[West-Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] ûntjûn ta in populêr húsdier.

==Uterlike skaaimerken==
De woastyndwerchhamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 6,1-10,2 sm, mei in sturtlingte fan 0,6-1,1 sm en in gewicht fan 10-20 g. Dêrmei is er fierwei de lytste en lichtste fan 'e trije soarten [[dwerchhamsters]]. Hy hat in sêfte, tichte [[pels]] dy't fan natuere grizich brún op 'e [[rêch]] en witich op 'e [[bealch]] is. Fan 'e oare beide soarten dwerchhamsters, de [[campbelldwerchhamster]] (''Phodopus campbelli'') en de [[Russyske dwerchhamster]] (''Phodopus sungorus''), kin de woastyndwerchhamster ûnderskaat wurde troch de wite [[wynbrau]]-eftige plakken boppe de [[each|eagen]], en trochdat der by him as iennichste gjin dûnkere streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint. Troch selektyf fokken hawwe har yn finzenskip ferskate oare kleuren woastyndwerchhamsters ûntjûn, lykas dûnkergriis en griisbûnt. Krekt as by oare soarten [[hamsters]] wurde de [[wangpûde]]n brúkt om se fluch fol te loegjen mei fretten, wêrnei't dat earne oars, op in feiliger plak, bepluze wurde kin.
[[File:Roborowski_Zwerghamster_002.JPG|left|thumb|250px|In woastyndwerchhamster dy't opsit.]]

==Biotoop==
Sa't de namme al seit, libje woastyndwerchhamsters foar it meastepart yn [[woastyn]]eftige [[biotoop|biotopen]], wêrûnder de [[Goby]]woastyn. Troch har effisjinte gebrûk fan [[wetter|drinkwetter]] binne se dêr ek spesifyk ta oanpast. Dêrnjonken komme se ek wol foar op [[steppe]]n en yn [[healwoastyn|healwoastinen]] en yn [[berchtme]]n. Yn 'e [[Altai (berchtme)|Altai]] komme se foar oant op 1.450 m hichte.

==Hâlden en dragen==
Woastyndwerchhamsters binne yn it wyld fral aktyf yn 'e skimerperioaden, mar yn finzenskip nachts. Se libje yn eigengroeven hoalen mei steile gongen dy't oant 1.80 m djip wêze kinne. Se kinne goed klimme en binne net [[solitêr]], mar libje yn min ofte mear [[monogamy|monogame]] pearkes. Se binne tige skrikfallich en wurde kjel fan it minste of geringste. Read ljocht kinne se net sjen. By 't [[winter]] bliuwe se ûndergrûnsk en libje se fan 'e itensfoarrieden dy't se [[hjerst]]mis yn har hoalen opslein hawwe.
[[File:Baby_hamster.jpg|right|thumb|250px|In jong fan 'e woastyndwerchhamster.]]

De [[draachtiid]] duorret by de woastyndwerchhamster ornaris 22 dagen, wêrnei't der in nêst fan 4-6 (yn ekstreme gefallen oant 10) jongen smiten wurdt. As de berte neieroan komt, wurdt it wyfke agressyf foar it mantsje oer, en gauris moat it mantsje dan ûntwyk sykje bûten syn eigen hoale oant de jongen te wrâld kommen binne. As it mantsje oant de berte oanwêzich wit te bliuwen, sil er gauris besykje om fuort dêrnei wer mei it wyfke te pearjen. De wyfkes kinne mei 5 wiken al geslachtsryp wêze, mar plantsje har yn 'e regel pas op syn gaust mei 5 moanne fuort. Mantsjes binne mei in fearnsjier geslachtsryp. De libbensferwachting fan woastyndwerchhamsters is yn finzenskip 2-3 jier.
[[File:Stamp_of_Kazakhstan_422.jpg|left|thumb|250px|De woastyndwerchhamster op in [[Kazachstan|Kazachske]] postsegel út [[2003]].]]

==Fretten==
Woastyndwerchhamsters binne [[omnivoar]]en, dy't fral [[nôt]], [[gers|gerzen]], [[frucht (plant)|fruchten]] en griene [[plant]]edielen frette, mar ek fleis en [[ynsekten]], lykas [[toarren]], [[sprinkhoanne]]n en [[earkrûper]]s, net stean litte.

==Status==
De woastyndwerchhamster hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande dat hat er yn [[Kazachstan]] yn [[2006]] in beskerme status krigen. As [[húsdier]] stiet de woastyndwerchhamster bekend as in &quot;sjoch-mar-reitsje-net-oan&quot;-bist foar lju dêr't er net fertroud mei is. Minsken dy't eltse dei mei har omslane, reitsje se lykwols gau oan wûn en kinne se har sels oanhinklik foar opstelle. It binne gjin bytske bisten, mar in drachtich wyfke kin har like agressyf foar har eigner oer hâlde en drage as foar it mantsje oer, dat dêr moat men mei oppasse. Mei't woastyndwerchhamsters fan natuere yn pearkes libje, wurdt sterk oanret om se ek yn finzenskip by twaen te hâlden.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Roborovski_hamster ''Footnotes'', op dizze side].
----
{{commonscat|Phodopus roborovskii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Dwerchhamster]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>bigriqhqll659jx4qljbz1sntmjkqn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytpoatmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70254</id>
    <revision>
      <id>1234320</id>
      <parentid>1217028</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14817" sha1="t1flxz5qmgrma642ca3agne0uqstt51" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= wytpoatmûs
|Ofbyld= [[File:White-footed Mouse, Windsor, CT, USA imported from iNaturalist photo 183189589 (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme = Peromyscus leucopus
|Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1818 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wytpoatmûs (Peromyscus leucopus).png|center|250px]]
}}
De '''wytpoatmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus leucopus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). It is ien fan 'e meast foarkommende lânseigen kjifdieren fan [[Noard-Amearika]]. De wytpoatmûs is dreech te ûnderskieden fan ferskate besibbe [[soarte]]n, lykas de [[eastlike hartemûs]] (''Permyscus maniculatus'') of de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''). De wytpoatmûs is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de dit bistke as net bedrige.

==Taksonomy==
De wytpoatmûs waard yn [[1818]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz]]. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] dy't hy it bistke joech, ''leucopus'', is [[Gryksk]] foar &quot;wytpoat&quot;, fan λευκός, ''leukos'' (&quot;wyt&quot;) en πούς, ''pous'' (&quot;foet&quot;). De wytpoatmûs heart ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''), dat ek oantsjut wurdt as de echte hartemûzen. Dit biske is min te ûnderskieden fan ferskate besibbe [[soarte]]n, dy't ek rûnom foarkommen yn [[Noard-Amearika]], lykas de [[eastlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;maniculatus''), de [[westlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;sonoriensis'') en de [[súdlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;labecula'').
[[File:White-footed_Mouse,_Quetico.jpg|left|thumb|250px|In wytpoatmûs op 'e [[wâldflier]] yn [[Ontario]].]]

==Fersprieding==
De wytpoatmûs is lânseigen yn 'e eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]], útsein op it [[Floaridaskiereilân]] en yn 'e [[Florida Panhandle]] en oangrinzgjende kontreien yn it suden fan  [[Georgia]] en [[Alabama]]. Ek yn 'e noardpunt fan [[Maine]], [[Opper-Michigan]] en it noarden fan [[Minnesota]] ûntbrekt dit bistke. Yn it westen rint it [[ferspriedingsgebiet]] lykwols oan 'e [[Rocky Mountains]] ta, en yn it súdwesten oant yn [[Arizona]]. Fierders komt de wytpoatmûs ek foar op it [[Kanada|Kanadeeske]] diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], en yn it suden fan 'e provinsjes [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]].

Yn [[Meksiko]] libbet de wytpoatmûs yn it noardwestlike part fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en teffens yn in brede stripe by de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] lâns oant de [[Lâningte fan Tehuantepec]] en de dieltsteat [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] oan 'e kust fan 'e [[Stille Oseaan]]. Der besteane isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn it noardwestlike diel fan it [[Jûkatanskiereilân]] yn Meksiko, op it eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan Jûkatan yn 'e [[Karibyske See]] leit, en op 'e súdlike helte fan it [[Nij-Skotlânskiereilân]] yn 'e [[Kanadeeske provinsje]] [[Nij-Skotlân]].

==Uterlike skaaimerken==
De wytpoatmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9–10&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6,3–9,7&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 20–30&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. It [[gesicht]] wurdt dominearre troch de grutte [[swart]]e [[each|kraaleagen]]. 

De [[pels]] is op 'e boppeste lichemsdielen ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) [[griis]] of [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]], en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) [[wyt]]. De beide kleurflakken binne faninoar skaait troch in skerpe demarkaasjeline oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[wang]]en en de [[snút]]. Ek op 'e [[sturt]] rint de twadieling yn kleur troch, mei in brune boppekant en in wite oant ljochtgrize ûnderkant. Mar de skieding is dêr lang sa skerp net as op it lichem.  
[[File:Captive-White-Footed-Mouse.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs as [[húsdier]].]]

==Biotoop==
De wytpoatmûs jout de foarkar oan kontreien mei in protte [[beamte]] of [[strewelleguod]], mar komt ek foar yn mear iepen gebieten. Hy hat gjin muoite om him oan te passen oan [[minsklik]]e oanwêzigens yn syn wengebiet. Hoewol't wytpoatmûzen [[skouwens|skouwe]] bistkes binne, dy't harsels foar minsken ferbergje, sette se har dochs gauris nei wenjen yn 'e [[muorre]]n fan 'e [[grûnferdjipping]] fan minsklike [[wente]]n.

==Hâlden en dragen==
De wytpoatmûs is in [[nachtdier]], dat foar it meastepart in [[solitêr]] bestean liedt. Party eksimplaren, benammen yn 'e noardlikste regioanen fan it [[ferspriedingsgebiet]], hâlde in [[wintersliep]], mar de measten binne it hiele jier rûn aktyf, ek as it [[winter]]deis tige [[kâld]] is. Wytpoatmûzen binne treflike [[klimmen|klimmers]] en besteegje in grut part fan 'e tiid oan it kladderjen yn [[beam]]men en [[strûk]]en om te foerazjearjen. De [[dei]] bringe se rêstend troch ferskûle yn nêsten dy't se oanlizze yn [[beamholte]]n, ûndergrûnske [[hoale]]n of yn dreech berikbere dielen fan [[gebou]]wen (lykas yn holle romten yn 'e wanden of ûnder de [[flier]]). Soms nimme se in ferlitten [[fûgelnêst]] oer dêr't se dan in [[dak]] oerhinne bouwe. Wytpoatmûzen binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], mar harren territoaria kinne inoar oerlaapje.
[[File:White.footed.mouse.with.sucklings.jpg|left|thumb|250px|In wyfkeswytpoatmûs mei fjouwer by har drinkende jongen.]]

De wytpoatmûs hat foar it meastepart fan syn [[ferspriedingsgebiet]] gjin spesifike [[peartiid]]. Hy kin him dêr it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], al binne der bertepiken yn 'e [[maityd]] en de [[hjerst]]. Yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet wurdt de fuortplanting troch itenskrapte by 't [[winter]] beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. Nei in [[draachtiid]] fan 22–28&amp;nbsp;[[dagen]] bringt it [[wyfke]] dan 3–5&amp;nbsp;jongen te wrâld. Dy wurde keal, [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en binne de earste tiid folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Der wurde jiers ferskate fan sokke nêsten smiten. Mei 12&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. De jongen wurde mei 21–28&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en binne mei 44&amp;nbsp;dagen [[geslachtsryp]]. De maksimale [[libbensferwachting]] foar in wytpoatmûs is 8&amp;nbsp;[[jier]], wat tige lang is foar in [[wrotmûseftigen|wrotmûseftige]]. Mar yn it wyld bedraacht de trochsneed libbensferwachting yn it súdlike diel fan it ferspriedingsgebiet mar krapoan 4&amp;nbsp;jier, wylst dat sifer yn noardliker, [[kâld]]ere kontreien sakket nei 1–2&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
Wytpoatmûzen binne [[omnivoar]]en, dy't benammen [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[frucht (plant)|fruchten]] (lykas [[bei]]en) frette, mar njonken sokke [[plant]]aardige kost ek [[ynsekten]] lytsman meitsje, lykas [[rûp]]en en [[toarre]]n. It binne yn 't bysûnder fûleindige [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e [[eksoat]]yske [[plakker (flinter)|plakker]] (''Lymantria dispar''), in [[motflinter]] dy't ôfkomstich is út 'e [[Alde Wrâld]]. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan foar de kommende tiid fan krapte.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e wytpoatmûs binne [[slangen]] lykas de [[boskrattelslang]] (''Crotalus horridus''), de [[koperkop]] (''Agkistrodon contortrix''), de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). 

Ek moatte wytpoatmûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius'') en it [[Amerikaansk bargesnútstjonkdier]] (''Conepatus leuconotus''); [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[oselot]] (''Leopardus pardalus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus'').
[[File:Rhus_typhina-Peromyscus_leucopus-female.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs beklimt in [[ferwielbeam]] (''Rhus typhina'').]]

==Status==
De wytpoatmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bistke en syn [[kjitte]] kinne gefaarlik wêze foar de minske, mei't wytpoatmûzen [[fektor (epidemiology)|dragers]] wêze kinne fan foar minsken gefaarlike [[sykte]]n, lykas it [[hantafyrus]] en de [[sykte fan Lyme]]. Ek [[SARS-CoV-2]] (it koroanafirus) wurdt maklik oerdroegen mank wytpoatmûzen. 

De wytpoatmûs is de meast algemien as [[proefdier]] yn [[laboratoaria]] brûkte mûs nei de [[nuete mûs]], dat de [[domestisearre]] foarm is fan 'e [[hûsmûs]] (''Mus musculus''). De domestisearre foarm fan 'e wytpoatmûs is de '''nuete wytpoatmûs''' (''Peromyscus leucopus linville''). Dat bistke wurdt ek wol as [[húsdier]] holden en komt troch [[keunstmjittige seleksje]] foar mei in [[pels]] yn in grut ferskaat oan kleuren.
[[File:White-footed Mouse, Cantley, Quebec.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]].]]

==Undersoarten==
Der binne 17 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2025)&lt;/small&gt; erkende wylde [[ûndersoarte]]n fan 'e wytpoatmûs (''Peromyscus leucopus''):&lt;ref&gt;[https://www.gbif.org/species/196221594 ''Peromyscus leucopus (Rafinesque, 1818)'', yn: {{Aut|Wilson, Don E., Mittermeier, Russell A.}}, en {{Aut|Lacher, Thomas E. jr.}}, ''Cricetidae'', yn: ''Handbook of the Mammals of the World'', Diel 7: ''Rodents&amp;nbsp;II'', Barcelona, 2017 (Lynx Edicions), s. 204-535, ISBN: 978-8 41 67 28 046.]&lt;/ref&gt;
*de Arizonawytpoatmûs (''P. l. arizonae'' &lt;small&gt;[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1894&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Amerikaanske Súdwesten]] en oangrinzgjende dielen fan noardlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*de Cozumelwytpoatmûs (''P. l. cozumelae'' &lt;small&gt;[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Cozumel]] foar de eastkust fan [[Jûkatan]])&lt;/small&gt;
*de Firginiawytpoatmûs (''P. l. easti'' &lt;small&gt;[[J.L. Paradiso|Paradiso]], 1960&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[Firginia]])&lt;/small&gt;
*de gewoane wytpoatmûs (''P. l. leucopus'' &lt;small&gt;[[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1818&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; súdeastlike [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*de Jûkatanwytpoatmûs (''P. l. castaneus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(westlik [[Jûkatanskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de Lachiguiriwytpoatmûs (''P. l. lachiguiriensis'' &lt;small&gt;[[George Gilbert Goodwin|Goodwin]], 1956&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(eastlik [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]])&lt;/small&gt;
*de Manomoywytpoatmûs (''P. l. ammodytes'' &lt;small&gt;[[Outram Bangs|Bangs]], 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Manomoy (eilân)|Manomoy]] foar de kust fan [[Massachusetts]])&lt;/small&gt;
*de Martha's Vineyardwytpoatmûs (''P. l. fusus'' &lt;small&gt;[[Outram Bangs|Bangs]], 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Martha's Vineyard]] foar de kust fan [[Massachusetts]])&lt;/small&gt;
*de Nijskotlânske wytpoatmûs (''P. l. caudatus'' &lt;small&gt;[[R.W. Smith]], 1939&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdlik [[Nij-Skotlânskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de noardeastlike wytpoatmûs (''P. l. noveboracensis'' &lt;small&gt;[[Johann Baptist Fischer|Fischer]], 1829&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardeastlike fjirdepart fan 'e [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*de noardlike flaktewytpoatmûs (''P. l. aridulus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1909&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan súdeastlik [[Saskatchewan]] oant noardwestlik [[Kansas]])&lt;/small&gt;
*de Oaxacawytpoatmûs (''P. l. affinis'' &lt;small&gt;[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1891&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(eastlik [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] en súdlik [[Veracruz (steat)|Veracruz]])&lt;/small&gt;
*de okergiele wytpoatmûs (''P. l. ochraceus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1909&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal [[Arizona]])&lt;/small&gt;
*de Sintraalmeksikaanske wytpoatmûs (''P. l. incensus'' &lt;small&gt;[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1942&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*de súdlike flaktewytpoatmûs (''P. l. tornillo'' &lt;small&gt;[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1896&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[Colorado]] en súdwestlik [[Kansas]] oant [[West-Teksas]])&lt;/small&gt;
*de swartrompwytpoatmûs (''P. l. mesomelas'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[San Luis Potosí (steat)|San Luis Potosí]] oant súdlik [[Veracruz (steat)|Veracruz]])&lt;/small&gt;
*de Teksaanske wytpoatmûs (''P. l. texanus'' &lt;small&gt;[[Samuel Washington Woodhouse|Woodhouse]], 1853&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardlik sintraal [[Teksas]] oant súdlik [[San Luis Potosí (steat)|San Luis Potosí]] yn [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
De [[domestisearre]] ûndersoarte is de nuete wytpoatmûs (''P. l. linville'').

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-footed_mouse ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Weißfußmaus ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus leucopus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Witpoatmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>t1flxz5qmgrma642ca3agne0uqstt51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234321</id>
      <parentid>1234320</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14817" sha1="lqfggtvk0tqh8vhaovpszlmww4bhzix" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= wytpoatmûs
|Ofbyld= [[File:White-footed Mouse, Windsor, CT, USA imported from iNaturalist photo 183189589 (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme = Peromyscus leucopus
|Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1818 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wytpoatmûs (Peromyscus leucopus).png|center|250px]]
}}
De '''wytpoatmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus leucopus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). It is ien fan 'e meast foarkommende lânseigen kjifdieren fan [[Noard-Amearika]]. De wytpoatmûs is dreech te ûnderskieden fan ferskate besibbe [[soarte]]n, lykas de [[eastlike hartemûs]] (''Permyscus maniculatus'') of de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''). De wytpoatmûs is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de dit bistke as net bedrige.

==Taksonomy==
De wytpoatmûs waard yn [[1818]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz]]. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] dy't hy it bistke joech, ''leucopus'', is [[Gryksk]] foar &quot;wytpoat&quot;, fan λευκός, ''leukos'' (&quot;wyt&quot;) en πούς, ''pous'' (&quot;foet&quot;). De wytpoatmûs heart ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''), dat ek oantsjut wurdt as de echte hartemûzen. Dit biske is min te ûnderskieden fan ferskate besibbe [[soarte]]n, dy't ek rûnom foarkommen yn [[Noard-Amearika]], lykas de [[eastlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;maniculatus''), de [[westlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;sonoriensis'') en de [[súdlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;labecula'').

==Fersprieding==
De wytpoatmûs is lânseigen yn 'e eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]], útsein op it [[Floaridaskiereilân]] en yn 'e [[Florida Panhandle]] en oangrinzgjende kontreien yn it suden fan  [[Georgia]] en [[Alabama]]. Ek yn 'e noardpunt fan [[Maine]], [[Opper-Michigan]] en it noarden fan [[Minnesota]] ûntbrekt dit bistke. Yn it westen rint it [[ferspriedingsgebiet]] lykwols oan 'e [[Rocky Mountains]] ta, en yn it súdwesten oant yn [[Arizona]]. Fierders komt de wytpoatmûs ek foar op it [[Kanada|Kanadeeske]] diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], en yn it suden fan 'e provinsjes [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]].
[[File:White-footed_Mouse,_Quetico.jpg|left|thumb|250px|In wytpoatmûs op 'e [[wâldflier]] yn [[Ontario]].]]

Yn [[Meksiko]] libbet de wytpoatmûs yn it noardwestlike part fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en teffens yn in brede stripe by de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] lâns oant de [[Lâningte fan Tehuantepec]] en de dieltsteat [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] oan 'e kust fan 'e [[Stille Oseaan]]. Der besteane isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn it noardwestlike diel fan it [[Jûkatanskiereilân]] yn Meksiko, op it eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan Jûkatan yn 'e [[Karibyske See]] leit, en op 'e súdlike helte fan it [[Nij-Skotlânskiereilân]] yn 'e [[Kanadeeske provinsje]] [[Nij-Skotlân]].

==Uterlike skaaimerken==
De wytpoatmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9–10&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6,3–9,7&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 20–30&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. It [[gesicht]] wurdt dominearre troch de grutte [[swart]]e [[each|kraaleagen]]. 

De [[pels]] is op 'e boppeste lichemsdielen ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) [[griis]] of [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]], en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) [[wyt]]. De beide kleurflakken binne faninoar skaait troch in skerpe demarkaasjeline oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[wang]]en en de [[snút]]. Ek op 'e [[sturt]] rint de twadieling yn kleur troch, mei in brune boppekant en in wite oant ljochtgrize ûnderkant. Mar de skieding is dêr lang sa skerp net as op it lichem.  

==Biotoop==
De wytpoatmûs jout de foarkar oan kontreien mei in protte [[beamte]] of [[strewelleguod]], mar komt ek foar yn mear iepen gebieten. Hy hat gjin muoite om him oan te passen oan [[minsklik]]e oanwêzigens yn syn wengebiet. Hoewol't wytpoatmûzen [[skouwens|skouwe]] bistkes binne, dy't harsels foar minsken ferbergje, sette se har dochs gauris nei wenjen yn 'e [[muorre]]n fan 'e [[grûnferdjipping]] fan minsklike [[wente]]n.
[[File:Captive-White-Footed-Mouse.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs as [[húsdier]].]]

==Hâlden en dragen==
De wytpoatmûs is in [[nachtdier]], dat foar it meastepart in [[solitêr]] bestean liedt. Party eksimplaren, benammen yn 'e noardlikste regioanen fan it [[ferspriedingsgebiet]], hâlde in [[wintersliep]], mar de measten binne it hiele jier rûn aktyf, ek as it [[winter]]deis tige [[kâld]] is. Wytpoatmûzen binne treflike [[klimmen|klimmers]] en besteegje in grut part fan 'e tiid oan it kladderjen yn [[beam]]men en [[strûk]]en om te foerazjearjen. De [[dei]] bringe se rêstend troch ferskûle yn nêsten dy't se oanlizze yn [[beamholte]]n, ûndergrûnske [[hoale]]n of yn dreech berikbere dielen fan [[gebou]]wen (lykas yn holle romten yn 'e wanden of ûnder de [[flier]]). Soms nimme se in ferlitten [[fûgelnêst]] oer dêr't se dan in [[dak]] oerhinne bouwe. Wytpoatmûzen binne [[territoarium (biology)|territoriaal]], mar harren territoaria kinne inoar oerlaapje.

De wytpoatmûs hat foar it meastepart fan syn [[ferspriedingsgebiet]] gjin spesifike [[peartiid]]. Hy kin him dêr it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], al binne der bertepiken yn 'e [[maityd]] en de [[hjerst]]. Yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet wurdt de fuortplanting troch itenskrapte by 't [[winter]] beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. Nei in [[draachtiid]] fan 22–28&amp;nbsp;[[dagen]] bringt it [[wyfke]] dan 3–5&amp;nbsp;jongen te wrâld. Dy wurde keal, [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en binne de earste tiid folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Der wurde jiers ferskate fan sokke nêsten smiten. Mei 12&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. De jongen wurde mei 21–28&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en binne mei 44&amp;nbsp;dagen [[geslachtsryp]]. De maksimale [[libbensferwachting]] foar in wytpoatmûs is 8&amp;nbsp;[[jier]], wat tige lang is foar in [[wrotmûseftigen|wrotmûseftige]]. Mar yn it wyld bedraacht de trochsneed libbensferwachting yn it súdlike diel fan it ferspriedingsgebiet mar krapoan 4&amp;nbsp;jier, wylst dat sifer yn noardliker, [[kâld]]ere kontreien sakket nei 1–2&amp;nbsp;jier.
[[File:White.footed.mouse.with.sucklings.jpg|left|thumb|250px|In wyfkeswytpoatmûs mei fjouwer by har drinkende jongen.]]

==Fretten==
Wytpoatmûzen binne [[omnivoar]]en, dy't benammen [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[frucht (plant)|fruchten]] (lykas [[bei]]en) frette, mar njonken sokke [[plant]]aardige kost ek [[ynsekten]] lytsman meitsje, lykas [[rûp]]en en [[toarre]]n. It binne yn 't bysûnder fûleindige [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e [[eksoat]]yske [[plakker (flinter)|plakker]] (''Lymantria dispar''), in [[motflinter]] dy't ôfkomstich is út 'e [[Alde Wrâld]]. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan foar de kommende tiid fan krapte.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e wytpoatmûs binne [[slangen]] lykas de [[boskrattelslang]] (''Crotalus horridus''), de [[koperkop]] (''Agkistrodon contortrix''), de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). 

Ek moatte wytpoatmûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius'') en it [[Amerikaansk bargesnútstjonkdier]] (''Conepatus leuconotus''); [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[oselot]] (''Leopardus pardalus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus'').
[[File:Rhus_typhina-Peromyscus_leucopus-female.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs beklimt in [[ferwielbeam]] (''Rhus typhina'').]]

==Status==
De wytpoatmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bistke en syn [[kjitte]] kinne gefaarlik wêze foar de minske, mei't wytpoatmûzen [[fektor (epidemiology)|dragers]] wêze kinne fan foar minsken gefaarlike [[sykte]]n, lykas it [[hantafyrus]] en de [[sykte fan Lyme]]. Ek [[SARS-CoV-2]] (it koroanafirus) wurdt maklik oerdroegen mank wytpoatmûzen. 

De wytpoatmûs is de meast algemien as [[proefdier]] yn [[laboratoaria]] brûkte mûs nei de [[nuete mûs]], dat de [[domestisearre]] foarm is fan 'e [[hûsmûs]] (''Mus musculus''). De domestisearre foarm fan 'e wytpoatmûs is de '''nuete wytpoatmûs''' (''Peromyscus leucopus linville''). Dat bistke wurdt ek wol as [[húsdier]] holden en komt troch [[keunstmjittige seleksje]] foar mei in [[pels]] yn in grut ferskaat oan kleuren.
[[File:White-footed Mouse, Cantley, Quebec.jpg|right|thumb|250px|In wytpoatmûs yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]].]]

==Undersoarten==
Der binne 17 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2025)&lt;/small&gt; erkende wylde [[ûndersoarte]]n fan 'e wytpoatmûs (''Peromyscus leucopus''):&lt;ref&gt;[https://www.gbif.org/species/196221594 ''Peromyscus leucopus (Rafinesque, 1818)'', yn: {{Aut|Wilson, Don E., Mittermeier, Russell A.}}, en {{Aut|Lacher, Thomas E. jr.}}, ''Cricetidae'', yn: ''Handbook of the Mammals of the World'', Diel 7: ''Rodents&amp;nbsp;II'', Barcelona, 2017 (Lynx Edicions), s. 204-535, ISBN: 978-8 41 67 28 046.]&lt;/ref&gt;
*de Arizonawytpoatmûs (''P. l. arizonae'' &lt;small&gt;[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1894&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Amerikaanske Súdwesten]] en oangrinzgjende dielen fan noardlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*de Cozumelwytpoatmûs (''P. l. cozumelae'' &lt;small&gt;[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Cozumel]] foar de eastkust fan [[Jûkatan]])&lt;/small&gt;
*de Firginiawytpoatmûs (''P. l. easti'' &lt;small&gt;[[J.L. Paradiso|Paradiso]], 1960&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[Firginia]])&lt;/small&gt;
*de gewoane wytpoatmûs (''P. l. leucopus'' &lt;small&gt;[[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1818&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; súdeastlike [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*de Jûkatanwytpoatmûs (''P. l. castaneus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(westlik [[Jûkatanskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de Lachiguiriwytpoatmûs (''P. l. lachiguiriensis'' &lt;small&gt;[[George Gilbert Goodwin|Goodwin]], 1956&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(eastlik [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]])&lt;/small&gt;
*de Manomoywytpoatmûs (''P. l. ammodytes'' &lt;small&gt;[[Outram Bangs|Bangs]], 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Manomoy (eilân)|Manomoy]] foar de kust fan [[Massachusetts]])&lt;/small&gt;
*de Martha's Vineyardwytpoatmûs (''P. l. fusus'' &lt;small&gt;[[Outram Bangs|Bangs]], 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Martha's Vineyard]] foar de kust fan [[Massachusetts]])&lt;/small&gt;
*de Nijskotlânske wytpoatmûs (''P. l. caudatus'' &lt;small&gt;[[R.W. Smith]], 1939&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdlik [[Nij-Skotlânskiereilân]])&lt;/small&gt;
*de noardeastlike wytpoatmûs (''P. l. noveboracensis'' &lt;small&gt;[[Johann Baptist Fischer|Fischer]], 1829&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardeastlike fjirdepart fan 'e [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
*de noardlike flaktewytpoatmûs (''P. l. aridulus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1909&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan súdeastlik [[Saskatchewan]] oant noardwestlik [[Kansas]])&lt;/small&gt;
*de Oaxacawytpoatmûs (''P. l. affinis'' &lt;small&gt;[[Joel Asaph Allen|Allen]], 1891&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(eastlik [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] en súdlik [[Veracruz (steat)|Veracruz]])&lt;/small&gt;
*de okergiele wytpoatmûs (''P. l. ochraceus'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1909&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal [[Arizona]])&lt;/small&gt;
*de Sintraalmeksikaanske wytpoatmûs (''P. l. incensus'' &lt;small&gt;[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1942&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(sintraal [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*de súdlike flaktewytpoatmûs (''P. l. tornillo'' &lt;small&gt;[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1896&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[Colorado]] en súdwestlik [[Kansas]] oant [[West-Teksas]])&lt;/small&gt;
*de swartrompwytpoatmûs (''P. l. mesomelas'' &lt;small&gt;[[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1904&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdeastlik [[San Luis Potosí (steat)|San Luis Potosí]] oant súdlik [[Veracruz (steat)|Veracruz]])&lt;/small&gt;
*de Teksaanske wytpoatmûs (''P. l. texanus'' &lt;small&gt;[[Samuel Washington Woodhouse|Woodhouse]], 1853&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(noardlik sintraal [[Teksas]] oant súdlik [[San Luis Potosí (steat)|San Luis Potosí]] yn [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
De [[domestisearre]] ûndersoarte is de nuete wytpoatmûs (''P. l. linville'').

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-footed_mouse ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Weißfußmaus ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus leucopus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Witpoatmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>lqfggtvk0tqh8vhaovpszlmww4bhzix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinjonmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70303</id>
    <revision>
      <id>1234182</id>
      <parentid>1215140</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7831" sha1="8r8zqb636sqojr824xoc95zmnvup200" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= pinjonmûs
|Ofbyld= [[File:Pinyon mouse.jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme = Peromyscus truei 
|Beskriuwer, jier= [[Rupert Wilson Shufeldt jr.|Shufeldt]], 1885
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de pinjonmûs (Peromyscus truei).png|center|250px]]
}}
De '''pinjonmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus truei'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke komt foar yn it [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwesten fan 'e Feriene Steaten]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]]. It is ferneamd nei de [[pinjondin]], in type [[dinnebeam]]. De pinjonmûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet, dat in ûndergrûnske [[hoale]] graaft om yn te wenjen. De [[IUCN]] klassifisearret de pinjonmûs as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e pinjonmûs wreidet him út oer it meastepart fan 'e [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dêrûnder binne hast hiel [[Nij-Meksiko]] en [[Nevada]] en fierders [[Arizona]] útsein de [[Sonoarawoastyn]] yn it súdwesten, [[Kalifornje]] útsein de [[Mojavewoastyn]] yn it súdeasten en de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]], it súdwesten fan [[Oregon]], it westen, suden en easten fan [[Utah]], dielen fan westlik en súdeastlik [[Colorado]] en it [[Guadalupeberchtme]] yn [[West-Teksas]]. Yn [[Meksiko]] rint de fersprieding fierder op it noardlike diel fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fierders is der in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn 'e [[Teksaanske Panhandle]], yn 'e omkriten fan 'e [[Palo Duro Canyon]] oan 'e noardlike útein fan 'e [[Llano Estacado]].

==Uterlike skaaimerken==
De pinjonmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9,9&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan likernôch 10,6&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 20&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en hawwe in lingte fan 2,4&amp;nbsp;sm. De [[efterpoat]]sjes mjitte 2,3&amp;nbsp;sm. De [[eagen]] binne grut en [[swart]]. De [[pels]] is langhierrich en sêft. Op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]] fariëarret de [[kleur]] fan [[dûnkergriis]] oant [[ljochtbrún]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) binne [[witich]]. Soms sit der in [[oker (kleur)|okerkleurich]] plak op it boarst. De [[sturt]] is lang en koartbehierre, mei in boarstelige sturtein en oer de boppekant in dûnkere streek.

==Biotoop==
Pinjonmûzen binne yn haadsaak bewenners fan iepen [[woastinen]] en [[healwoastinen]] en teffens fan [[drûchte|drûge]] [[dinnen|dinnewâlden]] mei [[pinjondin]]nen. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien, dêr't se oantroffen wurde kinne op [[rots]]eftige skeanten, komme se foar oant 2.300&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].  

==Hâlden en dragen==
De pinjonmûs is in [[nachtdier]] dat de [[dei]] trochbringt yn in ûndergrûnske [[hoale]], of as de [[grûn]] te [[stien]]nich is om yn te graven, yn spjalten en holten tusken en ûnder [[rots]]en. Hy is in goede [[klimmen|klimmer]], dy't syn lange [[sturt]] ynset om op hege plakken syn lykwicht te behâlden. Soms graaft er gjin hoale, mar makket er ynstee in nêst yn in [[beam]]. Ut ûndersyk hat bliken dien dat de pinjonmûs op [[ljochtmoanne]]nachten minder aktyf is, foar 't neist om't er dan, trochdat it [[ljocht]]er is, in grutter risiko rint om troch [[rôfdier]]en fongen en ferslynd te wurden.
[[File:Pinyon Mouse (Peromyscus truei) (7252907854).jpg|left|thumb|250px|In pinjonmûs tsjin wil en tank ûnderwerp fan wittenskiplik ûndersyk.]]

Pinjonmûzen hawwe in grutter [[territoarium (biology)|territoarium]] as oare [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). It kin yn it gefal fan 'e [[mantsje]]s in [[oerflak]] fan wol 2,9&amp;nbsp;[[hektare|ha]] hawwe. Mooglik hat dat te krijen mei it feit dat de pinjonmûs yn sa'n [[drûchte|drûch]] gebiet foarkomt, dêr't net folle fretten foarhâns is.

De [[peartiid]] kin him trochgeand oer it hiele jier útwreidzje, mar berikt yn 'e perioade fan [[april]] oant en mei [[juny]] in hichtepunt. It [[mantsje]] hat nei de [[pearing]] neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen. It [[wyfke]] smyt nei in [[draachtiid]] fan likernôch 26&amp;nbsp;[[dagen]] 3–6&amp;nbsp;jongen, dy't by de [[berte]] keal en [[blinens|blyn]] binne, en folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Mei 14&amp;nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 28&amp;nbsp;dagen wurde jongen [[ôfwûn]]. Wyfkes binne mei likernôch 50&amp;nbsp;dagen (7&amp;nbsp;[[wike]]n) [[geslachtsryp]] en mantsjes mei sa'n 65&amp;nbsp;dagen (9&amp;nbsp;wiken). De [[libbensferwachting]] bedraacht foar in pinjonmûs minder as 1&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
It dieet fan 'e pinjonmûs bestiet [[winter]]deis foar it meastepart út [[sied (plant)|sieden]] fan [[jeneverbeibeammen]] (''Juniperus''&amp;nbsp;spp.) en de [[bei]]en fan ferskate oare [[plant]]esoarten. [[Hjerst]]mis fret er fral [[ikel]]s fan ferskillende soarten [[iken]] (''Quercus''&amp;nbsp;spp.). Pinjonmûzen grave gauris gatten yn 'e grûn om it oerskot oan sieden en ikels yn op te slaan foar lettere, skrielere tiden. Fierders steane ek [[poddestuollen]] op it menu. By 't [[simmer]] frette se fral [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]]. Se binne wend om mei mar in hiel lyts bytsje [[wetter]] ta te kinnen, wat de reden is dat se yn har [[drûchte|drûge]] [[ferspriedingsgebiet]] oerlibje kinne.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e pinjonmûs binne [[ûlen]], lykas de [[kaktusûle]] (''Micrathene whitneyi''), de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en [[rattelslangen]], lykas de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[giele rattelslang]] (''Crotalus concolor''), de [[swarte rattelslang]] (''Crotalus cerberus''), de [[swartsturtrattelslang]] (''Crotalus molossus''), de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox'') en de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus''). Fierders foarmje ek de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'') in gefaar.

==Status==
De pinjonmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
*''Peromyscus truei comanche'' &lt;small&gt;(de omkriten fan 'e [[Palo Duro Canyon]] yn 'e [[Teksaanske Panhandle]])&lt;/small&gt;
*''Peromyscus truei truei'' &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; de rest fan it [[ferspriedingsgebiet]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pinyon_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Pinyon-Hirschmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus truei}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pinjonmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>8r8zqb636sqojr824xoc95zmnvup200</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trijekleurmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70342</id>
    <revision>
      <id>1234294</id>
      <parentid>1218535</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4772" sha1="evawr1bts8ihkzu2jypn04c3hpnxx30" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= trijekleurmûs|
Ofbyld= [[File:Sicista subtilis trizona.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[jerboä's]] (''Dipodidae'') | 
Skaai= [[bjirkemûzen]] (''Sicista'') |
Wittenskiplike namme = Sicista subtilis |
Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''trijekleurmûs''' of '''trijekleurige mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Sicista subtilis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[jerboä's]] (''Dipodidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[bjirkemûzen]] (''Sicista''), dat foarkomt yn súdeastlik [[Jeropa]] en [[Sintraal-Aazje]]. Dizze [[soarte]] is nau besibbe oan 'e bekendere (gewoane) [[bjirkemûs]] (''Sicista betulina''), dy't noardliker libbet. 

==Fersprieding en biotoop==
De trijekleurmûs libbet yn [[Jeropa]] yn eastlik [[Eastenryk]], [[Slowakije]], [[Roemeenje]], [[Bulgarije]], de [[Oekraïne]] (ynkl. de [[Krim]]), súdlik [[Ruslân]] en de [[Koeban (regio)|Koeban]]. Ek bestiet der in isolearre populaasje yn [[Hongarije]]. Bûten [[Jeropa]] strekt syn [[ferspriedingsgebiet]] him út oer it súdwesten fan [[Sibearje]], noardlik [[Kazachstan]] en dielen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Trijekleurmûzen binne typyske bewenners fan 'e [[steppe]], en jouwe sadwaande de foarkar oan mear iepen gebieten as de [[bjirkemûs]], dat mear in [[bosk]]dier is. Behalven op 'e wylde flakten komme trijekleurmûzen ek foar yn rûge [[greide]]n en yn oare gebieten mei in protte [[strewelleguod]].

==Uterlike skaaimerken==
De trijekleurmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5½-7⅓ sm, mei in sturtlingte fan 6-9 sm en in gewicht fan 9½-14 g. Krekt as by de [[bjirkemûs]] (''Sicista betulina'') rint der by de trijekleurmûs in swarte streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]], fan 'e [[kop]] oant de [[sturt]], mar by de trijekleurmûs wurdt dy streek oan wjerskanten flankearre troch in bleke, ljochtgiele bân. De rest fan 'e [[pels]] op 'e [[rêch]] is griisbrún, wylst de [[bealch]] gielgrizich oant wyt kleure is. De [[sturt]] is by trijekleurmûzen minder lang as by de bjirkemûs, mar likegoed bedraacht de sturtlingte noch sa'n 130% fan 'e kop-romplingte.

==Hâlden en dragen==
Trijekleurmûzen binne [[nachtdier]]en, dy't op 'e [[steppe]] in ûndergrûnske hoale graven, mar yn oare gebieten ek wol boppe de grûn, yn [[rots]]spjalten, [[strûk]]en en [[beam]]holten, rûne nêsten oanlizze fan [[gers]]resten en [[moas]]. It binne goede klimmers, dy't har lange sturten brûke om har lykwicht te hâlden, mar ek wol om har wat ekstra hâldfêst te jaan oan twiichjes en tûken, ek al is it gjin echte [[grypsturt]]. Krekt as oare [[bjirkemûzen]] is de trijekleurmûs in [[omnivoar]], wêrfan't it menu njonken [[plant]]aardich fretten, lykas [[sied (plant)|sied]]en en [[frucht (plant)|frucht]]en, foar in grut part bestiet út [[ynsekten]], [[larve]]n en oare lyts krûpend dierte. Fan [[oktober]] oant [[april]] hâldt er in [[wintersliep]]. De [[peartiid]] begjint likernôch in moanne nei't er wekker wurden is, yn [[maaie]] of [[juny]]. Yn tsjinstelling ta in protte oare [[kjifdieren]] (mar krekt as de gewoane [[bjirkemûs]]) plantsje trijekleurmûzen har mar relatyf stadich fuort, mei't wyfkes mar ien nêst fan 2-8 jongen it jier smite.

==Status==
De trijekleurmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn it grutste part fan syn romme [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en syn populaasje stabyl liket te wêzen. De tastân fan 'e isolearre [[Hongarije|Hongaarske]] [[ûndersoarte]] ''Sicista subtilis trizona'', dy't inkeld foarkomt yn it [[Beskerme Lânskip Borsodi Mezőség]], is lykwols krityk, en dêrom is dy strang beskerme. Yn [[2006]] waard fan dizze ûndersoarte it earste libbene eksimplaar yn 70 jier oantroffen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_birch_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sicista subtilis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Trijekleurmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Bjirkemûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]</text>
      <sha1>evawr1bts8ihkzu2jypn04c3hpnxx30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stompsturtiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70607</id>
    <revision>
      <id>1234257</id>
      <parentid>1173194</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8803" sha1="4x9lkw5vyilzprtulwocd2hvx6ue3og" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= stompsturtiikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Aplodontia.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[stompsturtiikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Aplodontiidae'') | 
Skaai= [[stompsturtiikhoarntsjes (skaai)|stompsturtiikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Aplodontia'') |
Wittenskiplike namme = Aplodontia rufa |
Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1817 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it stompsturtiikhoarntsje (Aplodontia rufa).png|center|250px]]
}}
It '''stompsturtiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Aplodontia rufa''), dy't yn it [[Ingelsk]] bekend stiet as de ''mountain beaver'' (&quot;berchbever&quot;), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia'') en it [[ûnderskift]] fan 'e [[iikhoarntsjes en sliepmûzen]] (''Sciuromorpha''), wêrbinnen oft it de monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[stompsturtiikhoarntsjes]] (''Aplodontiidae'') en it krektlyk monotypyske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stompsturtiikhoarntsjes (skaai)|stompsturtiikhoarntsjes]] (''Aplodontia'') foarmet. Nettsjinsteande de Ingelske namme is dit bist net nau besibbe mei de [[bevers]], mar men kin wol sjen hoe't men derby kaam om him sa te neamen, want kwa lichemsfoarm is er bevers net wanlyk. It stompsturtiikhoarntsje komt foar yn westlik [[Noard-Amearika]], en wurdt pleatslik ek wol ''boomer'', ''ground bear'' (&quot;grûnbear&quot;) of ''giant mole'' (&quot;reuzemol&quot;) neamd.

==Taksonomy==
It stompsturtiikhoarntsje wurdt beskôge as in libben [[fossyl]] om't er in ferskaat oan skaaimerken beholden hat (yn it bysûnder oangeande de opbou fan it [[spier]]systeem en de foarm fan it [[gebit]]), dy't fierders inkeld taskreaun wurde oan primitive (al lang útstoarne) [[kjifdieren]]. Sadwaande waard foarhinne wol tocht dat stompsturtiikhoarntsjes nau besibbe wêze moasten oan fossile soarten, lykas dy fan it skaai ''[[Paramys]]''. Ut [[molekúl|molekulêr]] [[genetika|genetysk]] ûndersyk is lykwols konsekwint in susterrelaasje mei de famylje fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') bleken. De stompsturtiikhoarntsjes moatte har yn it Midden- of Let-[[Eoseen]] fan 'e iikhoarntsjes ôfspjalten hawwe.

==Fersprieding==
Stompsturtiikhoarntsjes libje benammen yn 'e [[Cascades]], in [[berchtme]] yn it westen fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. Dêr komme se foar fan it noarden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], fia de steaten [[Oregon]] en [[Washington (steat)|Washington]] oant yn it uterste suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. Fierders libje se ek yn it [[Olympysk Berchtme]] en de kustbergen fan Washington, it [[Siskiyou-bergen|Siskiyouberchtme]] yn Kalifornje en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e grins fan Kalifornje en [[Nevada]]. 
[[File:Mountain beaver burrow.jpg|left|thumb|250px|De hoale fan in stompsturtiikhoarntsje.]]

==Uterlike skaaimerken==
It stompsturtiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 29-46 sm, mei in sturtlingte fan 1-4 sm en in gewicht fan 500-900 g, mei útsjitters nei 1 kg. De [[pels]] is brunich, mar kin neffens de [[ûndersoarte]] fariëarje fan grizich of rodzich oant hast swart. Fuort ûnder de [[ear (lichemsdiel)|earen]] sit in ljochter plak. De [[kop]] is plat, de [[snút]] stomp en de [[sturt]] opfallend koart. Kwa lichemsfoarm binne stompsturtiikhoarntsjes [[bevers]] net wanlyk, al binne se in stik lytser, mar de sturt wykt hiel dúdlik ôf. Se hawwe op 'e [[kies|kiezzen]] in nuveraardich útsteksel dat by gjin inkele oare [[sûchdier]]esoarte foarkomt, sadat de [[plasse (lichemsdiel)|plasse]] fan dit bist maklik te identifisearjen is oan it [[gebit]]. By de kiezzen yn 'e [[boppekaak]] wize dy knobben nei it [[wang]] ta, mar by de kiezzen yn 'e [[ûnderkaak]] wize se krekt fan it wang ôf. In oare eigenaardichheid oan it stompsturtiikhoarntsje is dat er gjin konsintrearre [[urine]] produsearje kin, en dêrom in protte focht brek is.

==Biotoop==
Stompsturtiikhoarntsjes libje yn sawol [[leafwâld]]en as [[nullewâld]]en, mar lykje yn it grutste part fan har [[ferspriedingsgebiet]] de foarkar te jaan oan leafbosk. Hoewol't se foarkomme fan [[see]]nivo oant de [[beamgrins]], binne se fanwegen [[fysiology]]ske beheinings (mei't se gjin konsintrearre [[urine]] produsearje kinne) bûn oan gebieten dêr't foldwaande [[wetter]] foarhâns is, dat se ûntbrekke yn drûgere kontreien. Fierders lykje se ek lang net sa effisjint as dat oare [[kjifdieren]] dat dogge, har lichemswaarmte behâlde te kinnen. Men is fan tinken dat dat de reden is dat se allinne foarkomme yn kriten mei minimale [[snie]]fal en mylde [[winter]]s.
[[File:Immature mountain beaver.jpg|right|thumb|250px|In ûnfolgroeid stompsturtiikhoarntsje.]]

==Hâlden en dragen==
It stompsturtiikhoarntsje graaft in hoale dêr't er in grut part fan syn tiid trochbringt. Hy is by steat om yn [[beam]]men te klimmen, mar docht dat net faak, en bejout him mar komselden fier fan syn hoale. Stompsturtiikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], noch binne it sosjale bisten, al kinne har [[territoarium (biology)|territoaria]] inoar wol oerlaapje. By it iten sitte se op har [[efterst]] en hâlde se har fretten mei de [[foarpoat]]en beet, krekt sa't [[iikhoarntsjes|echte iikhoarntsjes]] dat dogge.

De [[peartiid]] falt tusken [[jannewaris]] en [[maart]] yn, en de [[draachtiid]] duorret rûchwei in moanne. It wyfke smyt ien nêst fan 2-3 jongen jiers, dy't keal en [[blynheid|blyn]] te wrâld komme. De libbensferwachting is by stompsturtiikhoarntsjes 5-10 jier, wat oan 'e lange kant is foar [[kjifdieren]]. Natuerlike fijannen binne de [[reade lynks]], de [[prêrjewolf]], de [[poema]], de [[keningsearn]] en ferskate soarten [[ûlen]]. Under de [[parasyt|parasiten]] fan it stompsturtiikhoarntsje is de grutst [[flie]] dy't bekend is, ''[[Hystrichopsylla schefferi]]'', wêrfan't de wyfkes wol 8 mm lang wurde kinne.
[[File:Aplodontia rufa (Harvard University).JPG|left|thumb|250px|In opset eksimplaar oan 'e [[Universiteit fan Harvard]].]]

==Fretten==
Stompsturtiikhoarntsjes lykje strikte [[herbivoar]]en te wêzen, dy't benammen [[fearplanten]], [[krûd (plant)|krûden]] en de jongere leaten fan [[houtplant]]en frette. Fanwegen har oanfretten fan jonge oanplant wurde se wol as skealik ûngedierte beskôge. Soms lizze se by de yngong fan har hoale [[hea]]bulten oan, mar it is net dúdlik oft dat in foarm fan it opbouwen fan itensfoarrieden is, of mear te krijen hat mei [[wetterbehear]] of it sammeljen fan nêstmateriaal. Om it maksimum oan fiedingsstoffen út har fretten te heljen, dogge stompsturtiikhoarntsjes, krekt as bygelyks [[wylde knyn|kninen]], oan [[kropofagy]], it opfretten fan har eigen kjitte.

==Status==
It stompsturtiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en mei't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 7 erkende ûndersoarten fan it stompsturtiikhoarntsje:
* it gewoane stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa rufa'') &lt;small&gt;(oan 'e kust fan [[Washington (steat)|Washington]], fral op it [[Olympysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
* it grize stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa phaea'') &lt;small&gt;(yn in lytse eksklave yn noardlik [[Kalifornje]], noardwestlik fan [[San Fransisko]])&lt;/small&gt;
* it Humboldtstompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa humboldtiana'') &lt;small&gt;(oan 'e hege noardwestlik kust fan Kalifornje)&lt;/small&gt;
* it Kalifornyske stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa californica'') &lt;small&gt;(yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan noardlik Kalifornje en westlik [[Nevada]])&lt;/small&gt;
* it Pasifyske stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa pacifica'') &lt;small&gt;(oan 'e kust fan [[Oregon]])&lt;/small&gt;
* it rainierstompsturtiikhoarntsje of Rainiers stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa rainieri'') &lt;small&gt;(yn 'e [[Cascades]], fan noardlik Kalifornje oant yn [[Britsk-Kolumbia]])&lt;/small&gt;
* it swarte stompsturtiikhoarntsje (''Aplodontia rufa nigra'') &lt;small&gt;(yn in lyts isolearre gebiet yn it suden fan [[Medocino County (Kalifornje)|Mendocino County]], yn Kalifornje)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mountain_beaver ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Aplodontia rufa}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stompsturtiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>4x9lkw5vyilzprtulwocd2hvx6ue3og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Streekt grûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70664</id>
    <revision>
      <id>1234259</id>
      <parentid>1173183</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8072" sha1="puni1d8wer9vcc1t1xh4lp32h3syz8r" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= streekt grûniikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Xerus erythropus 3.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[Afrikaanske grûniikhoarntsjes]] (''Xerus'') |
Wittenskiplike namme = Xerus erythropus |
Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1817|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it streekt grûniikhoarntsje (Xerus erythropus).png|center|250px]]
}}
It '''streekte grûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Xerus erythropus''), ek wol it '''Afrikaanske grûniikhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske grûniikhoarntsjes]] (''Xerus''). Dêrbinnen foarmet dizze [[soarte]] it monotypyske (út ien soarte besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[streekte grûniikhoarntsjes]] (''Euxerus''). Dit bist waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1803]], troch [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire]], mar om't dy syn publikaasje frijwol net mear te besetten is, wurdt it streekte grûniikhoarntsje hjoed de dei faken taskreaun oan [[Anselme Gaëtan Desmarest]], dy't yn [[1817]] in nije beskriuwing útbrocht. 

==Fersprieding en biotoop==
Streekte grûniikhoarntsjes libje yn it diel fan [[Afrika]] dat ynklamme leit tusken de [[Sahara]] yn it noarden en it [[tropysk reinwâld]] yn it suden. Se komme foar fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust yn westlik [[Mauretaanje]] troch hiel [[West-Afrika]] en it noarden fan [[Sintraal-Afrika]] oant [[Etioopje]] en [[Kenia]] yn it easten (al ûntbrekke se yn 'e punt fan 'e [[Hoarn fan Afrika]]. In isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] libbet yn 'e omkriten fan [[Agadir]], yn súdlik [[Marokko]]. It streekte grûniikhoarntsje bewennet iepen [[wâld]]lân, [[houtkap|kapflakten]] en [[savanne]]s, gauris deunby [[lânbou]]gebieten. Oan 'e grins fan syn [[areaal]] komme er ek foar yn [[steppe]]s en [[healwoastyn|healwoastinen]]. [[Fossyl|Fossilen]] dy't oan it streekte grûniikhoarntsje taskreaun binne, datearje út it [[Plioseen]] fan [[Jeropa]].

==Uterlike skaaimerken==
It streekte grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 22-29 sm, mei in sturtlingte fan 19-26 sm en in gewicht fan ½-1 kg. De [[pels]] bestiet út koarte, boarstelige [[hier (begroeiïng)|hierren]], dy't oer it grutste part fan har liif bêzje-eftich oant dûnkerbrún binne. De [[bealch]] is lykwols witich en suver keal. In smelle streek sniewyt hier rint oer [[fang (lichemsdiel)|fangen]], en dat is wêr't streekte grûniikhoarntsjes har namme oan tankje. It hier fan 'e [[sturt]] is folle langer as dat op 'e romp, sij it net sa lang as by [[beamiikhoarntsjes]]. Likegoed kin fan in [[plomsturt]] sprutsen wurde. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en de [[snút]] is smel en spits. Oan 'e [[poat]]en sitte lange, rjochte [[klau]]wen. Streekte grûniikhoarntsjes lykje sterk op [[Kaapske grûniikhoarntsjes]] en [[berchgrûniikhoarntsjes]], mar behalven dat se yn in hiel oar diel fan Afrika foarkomme, kinne se fan dy soarten ek ûnderskaat wurde trochdat de wyfkes fan it streekte grûniikhoarntsje trije pear [[oer (spien)|oeren]] hat ynstee fan twa pear.

==Hâlden en dragen==
Streekte grûniikhoarntsjes binne [[herbivoar]]en dy't allinnich oerdeis yn 't spier binne. Se bringe suver har hiele libben yn hoalen ûnder de grûn troch, al binne se der neat te skruten foar om yn [[strewel]]len te klimmen om in itensboarne te berikken. Se frette alderhanne [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[woartel (plant)|woartels]], wêrûnder ek dy fan [[lânbou]]gewaaksen as [[kassave]]s, [[jam (griente)|jams]], [[swiete jirpel]]s, [[pinda|pinda's]] en [[katoen]]. Soms folje se har dieet oan mei [[ynsekten]] en [[fûgel]]aaien. Se foerazjearje yn in wengebiet dat, yn it drûge terrein dat karakteristyk foar streekte grûniikhoarntsjes is, sa'n 12 ha beslacht, al oerlaapje de sokke wengebieten inoar gauris. Hoewol't se har [[territoarium (biology)|territoarium]] ôfsette mei [[geurflagge]]n, lykje se it net tsjin ynkringers te ferdigenjen.
[[File:Striped ground squirrel.jpg|left|250px|thumb|In streekt grûniikhoarntsje.]]

De nacht bringe streekte grûniikhoarntsjes troch yn har hoale, dy't se sels grave mei har grutte klauwen. Soms slane se dêr ek itensfoarrieden yn op, al wurde dy faker op in ôfstân fan 'e hoale weibrocht op in sideplak, lykas ûnder guon [[stien]]nen of deade [[blêd (plant)|blêden]]. It streekte grûniikhoarntsje libbet [[solitêr]] of soms yn pearkes, en begroetet soartgenoaten troch inoar mei de [[noas|noazen]] tsjininoar oan te besnuffeljen. Hy beweecht him fuort op in huppende wize, wêrby't er geregeldwei hohâldt om syn om-en-by yn 'e rekken te hâlden. Syn sturt hâldt er nei efteren ta as er beweecht en omheech as er stilhâldt, en as er kjel wurdt, makket er him grou sa't [[kat]]ten dat ek dogge. Yn 'e [[peartiid]] sit it mantsje it wyfke nei, en in smeet bestiet yn 'e regel út 2-6 jongen. Yn finzenskip kinne streekte grûniikhoarntsjes seis jier wurde. Har natuerlike fijannen binne de [[serval]], [[jakhalzen]] en ferskate [[rôffûgels|rôffûgel]]- en [[slang]]esoarten.

==Status==
It streekte grûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Foar Afrikaanske [[boer]]en kin er in [[pleachdier]] wêze, mei't er gauris [[lânbou]]gewaaksen lykas [[kassave]]s, [[jam (griente)|jams]], [[pinda|pinda's]] en [[swiete jirpel]]s oanfret.

==Undersoarten==
Der binne seis erkende [[ûndersoarte]]n fan it streekte grûniikhoarntsje:
* ''Xerus erythropus erythropus'', yn [[West-Afrika]], fan [[Mauretaanje]] oant de [[Sintraalafrikaanske Republyk]]
* ''Xerus erythropus chadensis'', yn eastlik [[Niger]], [[Nigearia]], [[Kameroen]], súdlik [[Tsjaad]] en midwestlik [[Sûdaan]]
* ''Xerus erythropus lacustris'', yn 'e noardlike [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo]]
* ''Xerus erythropus leucombrinus'', yn eastlik [[Uganda]], eastlik [[Súd-Sûdaan]], [[Etioopje]], [[Eritreä]] en noardlik [[Kenia]]
* ''Xerus erythropus limitaneus'', yn westlik [[Súd-Sûdaan]] en oanbuorjende kriten fan [[Tsjaad]] en de [[Sintraalafrikaanske Republyk]]
* ''Xerus erythropus microdon'', yn súdlik [[Kenia]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Xerus_erythropus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Xerus erythropus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Streekt gruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Afrikaansk grûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>puni1d8wer9vcc1t1xh4lp32h3syz8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swart iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70783</id>
    <revision>
      <id>1234275</id>
      <parentid>1173096</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11035" sha1="t9831din0o6iixhr2r5e3zin3cp7tul" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= swart iikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Sciurus niger (on fence).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |
Wittenskiplike namme = Sciurus niger |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it swart iikhoarntsje (Sciurus niger).png|center|250px]]&lt;small&gt;&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
}}
It '''swarte iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus niger'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), dat foarkomt yn 'e eastlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dizze [[soarte]] is it grutste iikhoarntsje fan [[Noard-Amearika]]. Hy hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande ferskillen yn kleur en grutte wurdt er soms betize mei it [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') of oare iikhoarntsjesoarten.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it swarte iikhoarntsje beslacht rûchwei de eastlike helte fan 'e legere 48 [[Feriene Steaten]], wêrby't er yn it noardeasten ûntbrekt yn [[Nij-Ingelân]], it súdlike part fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[New York (steat)|New York]], de eastlike helte fan [[Pennsylvania]], sintraal [[Marylân]], it grutste part fan [[Firginia]], hast hiel [[Noard-Karolina]] (útsein it súdeastlike kustgebiet en it uterste westen) en in stik fan [[Súd-Karolina|Opper-Súd-Karolina]]. De westpunt fan New York is it noardeastlikste part fan it oanienslettene [[areaal]] fan it swarte iikhoarntsje, en yn 'e rest fan Opper-New&amp;nbsp;York komt er inkeld yn fersnipele [[eksklave]]s foar. Op it [[Chesapeake-skiereilân]], dat it eastlike part fan Marylân en de steat [[Delaware]] omfiemet, libbet in isolearre populaasje.
[[File:Squirrel_001.JPG|left|thumb|180px|In bretaal swart iikhoarntsje.]]

Yn it noarden falt de râne fan it ferspriedingsgebiet gear mei de ynternasjonale grins tusken de Feriene Steaten en [[Kanada]], en wurdt sadwaande foarme troch de [[Earymar]] en de [[Hueronmar]]. Yn it noardwesten ûntbrekt it swarte iikhoarntsje yn [[Opper-Michigan]], noardeastlik [[Wiskonsin]] en it noardeastlike hoekje fan [[Minnesota]], mar yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsje [[Manitoba]] komt er oan 'e [[Winnipegmar]] ta foar, en ek libbet er yn it súdeasten fan 'e oanbuorjende provinsje [[Saskatchewan]].

De westgrins fan syn areaal rint oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], en folget rûchwei de grins fan dat gebiet mei de [[Rocky Mountains]], troch de Amerikaanske steaten [[Montana]], [[Súd-Dakota]], [[Nebraska]], [[Wyoming]], [[Kolorado]], [[Kansas]], de [[Oklahoma Panhandle|Panhandle]] fan [[Oklahoma]] en westlik [[Teksas]]. Yn 'e uterste súdpunt fan Teksas ûntbrekke swarte iikhoarntsjes wer, mar wol komme se foar yn in oanswettende grinsstripe fan noardeastlik [[Meksiko]], oan 'e [[Rio Grande]]. Dêrnjonken binne se troch de [[minske]] [[eksoat|yntrodusearre]] yn dielen fan noardlik en súdlik [[Kalifornje]] (mar fral yn 'e omkriten fan [[San Fransisko]] en [[Silicon Valley]], [[Los Angeles]] en hjir en dêr yn [[Oregon]]).

==Uterlike skaaimerken==
It swarte iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 25-37 sm, mei in sturtlingte fan 20-33 sm en in gewicht fan ½-1&amp;nbsp;kg. Der bestiet gjin [[seksuële dimorfy]] yn dizze soarte (de mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út), mar eksimplaren út it westlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] binne yn 'e regel wat behindiger as guon út it easten. Nettsjinsteande de namme hawwe de measte swarte iikhoarntsjes in [[pels]] dy't op 'e [[rêch]] griisbrún oant gielbrún is en op 'e [[bealch]] brunich oranje. Yn beskate eastlike kontreien, wêrûnder de [[Appalachen]], is har pels dûnkerbrún oant swart mei wite streken oer de [[snút]] en [[wang]]en en oer de [[sturt]], wylst der yn it [[Amerikaanske Suden|Suden]] populaasjes besteane dy't in folslein swarte pels hawwe.

Swarte iikhoarntsjes hawwe, lykas alle [[beamiikhoarntsjes]], in lange [[plomsturt]] en skerpe, sterke en frij lange [[klau]]wen, dy't se brûke by it klimmen. Se hawwe treflike [[each|eagen]], en ek it [[gehoar]] en de [[rooksin]] binne goed ûntwikkele. Fierders hawwe se ferskate boskjes [[snorhierren]] (of taasthierren), dy't net inkeld ûnder en besiden de [[noas]] groeie, mar ek op har [[kin]], boppe en ûnder de eagen en op 'e [[skonk|foarskonken]].
[[File:Sciurus_niger.JPG|left|thumb|220px|In swart iikhoarntsje yn 'e [[snie]].]]

==Biotoop==
Swarte iikhoarntsjes komme it measte foar yn iepen [[wâld]]lân sûnder in protte ûndergroei, en mije [[bosk]]gebieten mei in soad [[strewelleguod]]. It leafst hawwe se noch lytse boskjes folwoeksene [[beam]]men dy't ôfwiksele wurde troch [[ikker]]s en [[greide]]n. Fierders komme se ek faak foar oan [[wâld]]siggen. Se meitsje gjin ûnderskie tusken [[leafwâld]] en [[nullewâld]], mar wol tusken [[beam]]soarten; dêrby lykje se de foarkar te jaan oan [[iik|iken]] en [[dinnebeam|dinnen]].

==Hâlden en dragen==
It swarte iikhoarntsje hat twa soarten fan beskûl: blêdenêsten en beamhoalen. Blêdenêsten wurde by 't [[simmer]] oanlein yn beamstrampels sa'n 9 m boppe de grûn, en as der gjin holle of fermôge beammen foarhâns binne, wurde sokke nêsten it hiele jier rûn bewenne. [[Winter]]deis en om jongen te wrâld te bringen jouwe swarte iikhoarntsjes lykwols de foarkar oan in beamhoale, dy't se sels oanlizze yn gaadlike beammen of dat hoalen fan [[spjocht]]en binne dy't se kreakje. Sokke beamhoalen binne trochstrings 15 sm breed en 14-16 sm djip, wylst de iepenings rûn binne en in trochsneed hawwe fan 7⅓-9½ sm.
[[File:Fox_squirrel_with_sunflowerseed_by_tree_South_Bend_Indiana_USA.jpg|right|thumb|250px|In swart iikhoarntsje posearret nei't er in [[sinneblom]]mepit krigen hat.]]

Swarte iikhoarntsjes binne inkeld oerdeis aktyf en bringe mear tiid op 'e grûn troch as oare soarten [[beamiikhoarntsjes]]. Soms kinne se by it foerazjearjen wol in pear hûndert meter fan 'e neiste beammen ôf waarnommen wurde. Likegoed binne it treflike en linige klimmers en ymposante springers, dy't maklik sprongen fan 4½&amp;nbsp;m op it horizontale flak of 6&amp;nbsp;m skean nei ûnderen ta meitsje kinne. It binne net bysûnder sosjale bisten, al bringe pearkes soms de winter yn ien hoale troch. Oer it algemien libje se lykwols [[solitêr]], en sykje se inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten op. Swarte iikhoarntsjes hawwe in grutte fokabulêre, dy't foar in grut part bestiet út sjirpende, tsjotterjende en ketskjende lûden, en as se ûnrie gewaar wurde, stelle se dêrfan de hiele natoer op 'e hichte mei har trochkringende alaarmgjalp.

De [[peartiid]] rint fan mids [[desimber]] oant begjin [[jannewaris]], mei in twadde perioade yn [[juny]]. Yn 'e regel produsearje wyfkes 2 nêsten jongen jiers, mar ienjierrige wyfkes hâlde it soms by ien inkeld nêst. De [[draachtiid]] duorret 44-45 dagen, wêrnei't der trochinoar 3 jongen smiten wurde, dy't keal en [[blynheid|blyn]] te wrâld komme. Mei 4-5 wiken geande de [[each]]jes iepen en mei 6 wiken kinne se hearre. As se 8-10 wiken âld binne, wurde se ôfwûn, mar se binne ornaris pas selsstannich mei 12 wiken. Wyfkes berikke mei 10-11 moannen geslachtsripens en produsearje pas yn it jier nei har berte har earste jongen. Soms bringe de jongen de winter noch troch yn 'e beamhoale fan 'e mem.
[[File:Sciurus_niger_eating_a_peanut.jpg|left|thumb|200px|In swart iikhoarntsje makket in apenútsje lytsman.]]

Yn it wyld is de libbensferwachting fan in swart iikhoarntsje trochinoar 8½ jier foar mantsjes en 12½ jier foar wyfkes, mar dêrfoar moatte se dan wol [[predaasje]], [[jacht (op bisten)|jacht]] (troch minsken), de oanhâldende [[habitat]]ferwuostging en it soms strange [[waar|winterwaar]] sjen te oerlibjen. Yn finzenskip kinne swarte iikhoarntsjes 18 jier wurde. De wichtichste natuerlike fijannen binne de [[reade lynks]], de [[foks]], de [[grize foks]], de [[hûn]] en ferskate soarten [[hauken]] en [[ûlen]]. Jonge eksimplaren wurde ek wolris snipt troch de [[waskbear]] en ferskillende soarten [[slangen]].

==Fretten==
Swarte iikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en dy't net botte tier binne. Se frette [[nút (frucht)|nuten]] (fral [[ikel (nút)|ikels]], [[wâlnút|wâlnuten]] en [[hazzenút|hazzenuten]]), [[beam]]leaten, [[woartel (plant)|woartels]], [[bol (plant)|bollen]], [[sied (plant)|sieden]], [[skimmels]], [[ynsekten]] en [[fûgel]]aaien, en hawwe der likemin muoite mei om [[lânbou]]gewaaksen lykas [[koarn]], [[sojabeane]], [[hjouwer]], [[weet]] en [[frucht (plant)|frucht]]en lytsman te meitsjen.
[[File:Lightmatter_wild_squirrel.jpg|right|thumb|220px|In swart iikhoarntsje.]]

==Status==
It swarte iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en syn populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen. Lykwols hat er yn beskate kriten te lijen ûnder [[oerbejaging]] en de oanhâldende ferwuostging fan syn [[habitat]]. Sûnt de [[kolonisaasje]] fan syn wengebiet, yn 'e [[santjinde iuw]], wie it swarte iikhoarntsje lange tiid in wichtige boarne fan fleis foar de Amerikaanske plattelânsbefolking. Tsjintwurdich wurdt er, nei't it skynt, mear bejage om 'e jacht sels as om it fleis, al wurdt er noch altyd wol iten.

==Undersoarten==
[[File:Acorn_Squirrel.jpg|right|thumb|250px|In swart iikhoarntsje kontrolearret oft de kust feilich is foar't er oan it miel sil.]]
Der binne 10 erkende [[ûndersoarte]]n fan swarte iikhoarntsje:
* it Big Cypress-iikhoarntsje (''Sciurus niger avicinnia'')
* it Delmarva-iikhoarntsje (''Sciurus niger cinereus'')
* it Delta-iikhoarntsje (''Sciurus niger subautatus'')
* it eastlike swarte iikhoarntsje (''Sciurus niger vulpinus'')
* it heechlânske swarte iikhoarntsje (''Sciurus niger bachmani'')
* it Pineywoodsiikhoarntsje (''Sciurus niger ludovicianus'')
* it shermaniikhoarntsje of Shermans swart iikhoarntsje (''Sciurus niger shermani'')
* it súdlike swarte iikhoarntsje (''Sciurus niger niger'')
* it Teksaanske swarte iikhoarntsje (''Sciurus niger limitus'')
* it westlike swarte iikhoarntsje (''Sciurus niger rufiventer'')

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fox_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus niger}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>t9831din0o6iixhr2r5e3zin3cp7tul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlik griis iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70798</id>
    <revision>
      <id>1234308</id>
      <parentid>1231307</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10582" sha1="o4xqhglca3v729keg1vjlfj4ioepxah" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= westlik griis iikhoarntsje |
Ofbyld= [[Ofbyld:WesternGraySquirrel1.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai=[[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'')|
Wittenskiplike namme = Sciurus griseus |
Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1818 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it westlik griis iikhoarntsje (Sciurus griseus).png|center|250px]]
}}
It '''westlike grize iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus griseus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), wêrbinnen oft it it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[westlike grize iikhoarntsjes]] (''Hesperosciurus'') foarmet. Dizze soarte komt inkeld foar oan 'e westkust fan [[Noard-Amearika]], en waard foar it earst yn [[1818]] beskreaun troch de [[soölooch]] [[George Ord]], op grûn fan oantekenings dy't makke wiene troch de leden fan 'e ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]]. It westlike grize iikhoarntsje moat net betize wurde mei it [[grize iikhoarntsje]] (of eastlike grize iikhoarntsje) (''Sciurus carolinensis'').

==Fersprieding==
It westlike grize iikhoarntsje komt foar yn 'e [[Cascades]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]], al is syn [[areaal]] yn Washington fersnipele rekke, mei trije gebieten: ien yn it noardlik-sintrale diel fan 'e steat; ien besuden [[Seattle]] en ien yn it middensuden, tsjin 'e grins mei Oregon oan. Fierder súdlik wreidet it [[ferspriedingsgebiet]] fan it westlike grize iikhoarntsje him út oer grutte dielen fan [[Kalifornje]], útsein de noardeastlike hoeke fan dy steat, it te [[woastyn|woastinige]] súdeastlike binnenlân, en de kriten om [[San Fransisko]] en [[Los Angeles]] hinne en yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]], dêr't konkurrearjende [[eksoat]]yske iikhoarntsjesoarten yntrodusearre binne, nammentlik it (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') en it [[swarte iikhoarntsje]] (''Sciurus niger''). Fierders komt it westlike grize iikhoarntsje ek foar yn it uterste westlike puntsje fan 'e steat [[Nevada]] (yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]]) en yn it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn noardwestlik [[Meksiko]].

==Uterlike skaaimerken==
It westlike grize iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 23-30&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 22-30&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,4-1&amp;nbsp;kg. Dêrmei is it de grutste iikhoarntsjesoarte oan 'e [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] westkust. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] is griis en op 'e [[bealch]] wyt oant krêmkleurich, wylst de [[wang]]en gauris wat brunich binne. Der bestiet gjin skerpe demarkaasjeline tusken it griis en it wyt. De [[sturt]], dy't rûchwei like lang is as de rest fan it lichem, is griis mei mooglik hjir en dêr in pear swartige plakjes. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne oan 'e grutte kant, mar hawwe gjin toefen. 

==Biotoop==
Westlike grize iikhoarntsjes komme benammen foar yn [[berchtme|bercheftige kriten]] en yn it [[heuvel]]ige foarlân fan sokke berchgebieten, dêr't se sawol yn [[leafwâld]] as [[nullewâld]] libje. Se binne oantroffen oant op in hichte fan 2.000&amp;nbsp;m.

==Hâlden en dragen==
Westlike grize iikhoarntsjes binne útslutend by deiljocht aktyf. Se foerazjearje wol op 'e grûn, mar weagje har nea fier fan [[beam]]men ôf, en ferpleatse har it leafst fan beam nei beam. Yn ferhâlding mei it (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') is it westlike grize iikhoarntsje in tige skou bistke, dat beskûl siket yn in beam sadree't er fersteurd wurdt, en dêrwei dan utering jout oan syn ûnfernoegen mei heaze sjirpende skellûden. By sokke gelegenheden spriedt er syn [[plomsturt]] noch wider út as dat er oars al docht, sadat it wol liket as sit er ûnder in [[paraplu]]. Mooglik dat soks helpt om him tsjin [[rôffûgels]] te beskermjen. Hy harket skerp nei de alaarmroppen fan soartgenoaten, oarsoartige iikhoarntsjes en [[sjongfûgels]], en as er sa'n warskôgingsgjalp hearre, jout er dy sels ek troch, wat in rêstich bosk feroarje kin yn in tsjotterjend en sjirpend leven fan komsa.
[[File:Squirrel in Tree, Prospect Park, Redlands 4-2012 (7039427621).jpg|left|thumb|250px|In westlik griis iikhoarntsje op in beamtûke.]]

Westlike grize iikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], mar se binne [[winter]]deis wol minder aktyf as yn oare [[jiertiid|jiertiden]]. Se bouwe twa soarten in nêsten: in ienfâldich sliepplatfoarm dat se it grutste part fan it jier brûke, en in rûn nêst om 'e winter yn troch te bringen en jongen yn it smiten. Beide nêstfoarmen wurde makke fan stokjes en twiichjes, [[blêd (plant)|blêden]], [[moas]], [[koarstmoas]], stikjes [[skors]] en soms [[hier (begroeiïng)|hier]]. Jongere bisten, en ek wol âldere eksimplaren dy't ûnderweis binne of lêst hawwe fan it waarme [[waar]], sliepe soms ek wol sa op 'e keale beamtûke.

De [[peartiid]] duorret by it westlike grize iikhoarntsje fan [[desimber]] oant [[juny]]. De [[pearing]] is faak in agressyf barren, wêrby't de beide partners inoar bite en ferwûnje kinne. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 44 dagen smyt it wyfke dan 1-5&amp;nbsp;jongen, dy't mear as in healjier yn it nêst bliuwe, wat lang is foar iikhoarntsjes. Jonge eksimplaren ûntwikkelje pas in útgroeide plomsturt as se folwoeksenens berikke (mei likernôch in jier). [[Drachtich|Drachtige]] wyfkes en wyfkes mei jongen binne tige [[territoarium (biology)|territoariaal]]; se fjochtsje geregeldwei ûnderling en jeie oare soartgenoaten fuort. De wichtichste natuerlike fijannen fan westlike grize iikhoarntsjes binne de [[reade lynks]], [[prêrjewolf]], [[poema]], [[hûskat]] en ferskate soarten [[hauken]] en [[earnen]]. Ek de [[minske]] makket wol [[jacht (op bisten)|jacht]] op it westlike grize iikhoarntsje.

==Fretten==
Westlike grize iikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, dy't benammen [[bei]]en, [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sieden]] frette en ek wol [[skimmels]], [[fûgel]]aaien en [[ynsekten]]. It menu bestiet lykwols foar it grutste part út [[ikel (nút)|ikels]] en [[dinne-apel]]s. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan troch nuten op in ferskaat fan plakken te bedobjen, en hoewol't se in tigen ûnthâld foar sokke plakken hawwe, brûke se net altyd de hiele foarrie op en ferjitte se ek wolris in pear, dy't dan by 't [[maityd]] útgroeie ta nije [[beam]]men. Op dy manear ferfollet it westlike grize iikhoarntsje in wichtige rol yn it [[ekosysteem]] fan 'e [[biotoop|biotopen]] dêr't er libbet.
[[File:Squirrel, western gray (Sciurus griseus) (8-21-09) Santa Margarita lake, slo co, ca -01.jpg|right|thumb|250px|In westlik griis iikhoarntsje oan it miel.]]

==Status==
It westlike grize iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en mei't syn populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen. Yn 'e steat [[Washington (steat)|Washington]] stiet er lykwols sûnt [[1993]] oanmurken foar in bedrige bistesoart, wylst er yn beskate kontreien yn [[Kalifornje]] (bygelyks de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] en de omkriten fan [[Los Angeles]]) beskôge wurdt as útstoarn. De wichtichste bedrigings foar westlike grize iikhoarntsjes binne [[habitat]]ferlies troch de oanhâldende [[urbanisaasje]] en ûntginning fan boskgebieten foar de [[lânbou]], it hege oantal eksimplaren dat omkomt yn it [[ferkear]], ferskate sykten (lykas [[rude]], dat hast [[epidemy]]ske proporsjes oannommen hat) en de yntroduksje fan rivalisearjende soarten [[beamiikhoarntsjes]] yn syn ferspriedingsgebiet.

It [[swarte iikhoarntsje]] (''Sciurus niger'') waard om [[1904]] hinne yn Los Angeles yntrodusearre troch de feteranen út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] en/of de [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]], dy't taholden yn it Sawtelle Feteranetehûs, op 'e hoeke fan Sepulveda Boulevard en Wilshire Boulevard. Party fan harren brocht dêr nammentlik swarte iikhoarntsjes dy't se thús, yn 'e [[Mississippy (rivier)|Delling fan 'e Mississippy]] (mooglik yn [[Tennessee]]) as [[húsdier]] holden. Ienris yn súdlik Kalifornje ûntsnapten guon fan 'e bisten, dy't doe yn 'e omkriten fan Los Angeles in wylde populaasje fêstigen. Is soe kinne dat dy populaasje letter noch oanfolle is troch nije yntroduksjes, mar dêroer is gjin ynformaasje foarhâns. Wol is bekend dat swarte iikhoarntsjes ek by [[San Fransisko]] en [[Portland (Oregon)|Portland]] mei opsetsin of by fersin yn it wyld útset binne.

It (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') is yn 'e [[tweintichste iuw]] krektlyk yntrodusearre yn 'e omkriten fan [[San Fransisko]], [[Los Angeles]], [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Seattle]], [[Tacoma (Washington)|Tacoma]], [[Spokane (Washington)|Spokane]] en oare plakken. It westlike grize iikhoarntsje koe it tsjin dizze agressivere soarten út it easten net bolwurkje, en is sadwaande fral yn Kalifornje en Washington út 'e grutte stedske sintra en it leechlân ferdwûn, en hat him weromlutsen yn 'e bergen, dêr't de konkurrinsje minder grut wie.

==Undersoarten==
Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan it westlike grize iikhoarntsje:
* it gewoane westlike grize iikhoarntsje (''Sciurus griseus griseus''), yn it noardlike part fan it [[ferspriedingsgebiet]], fan [[Washington (steat)|Washington]] oant de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn sintraal [[Kalifornje]]
* it swartpoatige westlike grize iikhoarntsje (''Sciurus griseus nigripes''), rûchwei fan [[San Fransisko]] oant [[San Luis Obispo County (Kalifornje)|San Luis Obispo County]]
* Anthony's westlik griis iikhoarntsje (''Sciurus griseus anthonyi''), fan San Luis Obispo County oant it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn [[Meksiko]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_gray_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus griseus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>o4xqhglca3v729keg1vjlfj4ioepxah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytsturtiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70804</id>
    <revision>
      <id>1234322</id>
      <parentid>1173101</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9312" sha1="o8gvio5l3phrm18lzv03xp5vo7tq0it" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wytsturtiikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Aberts squirrel.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |
Wittenskiplike namme = Sciurus aberti |
Beskriuwer, jier= [[Samuel Washington Woodhouse|Woodhouse]], 1853|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it wytsturtiikhoarntsje (Sciurus aberti).png|center|250px]]
}}
It '''wytsturtiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus aberti'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), wêrbinnen oft it it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[wytsturtiikhoarntsjes]] (''Otosciurus'') foarmet. It wytsturtiikhoarntsje komt foar yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]], en waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de Amerikaanske [[soölooch]] [[Samuel Washington Woodhouse]], yn [[1853]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Sciurus aberti'' ferwiist nei kolonel [[John James Abert]], in Amerikaanske [[biolooch]] en militêr, dy't yn 'e [[njoggentjinde iuw]] oan it haad stie fan it topografyske korps fan it [[Amerikaanske Korps Sjeny]], dat de opdracht hie om it [[Wylde Westen]] [[kartografy|yn kaart te bringen]].

==Fersprieding==
It wytsturtiikhoarntsje is yn 'e [[Feriene Steaten]] yn syn [[areaal|fersprieding]] beheind ta it [[Koloradoplato]] en de súdlike [[Rocky Mountains]] fan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kolorado]], [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]] (ynkl. it [[Chuskaberchtme]] op 'e grins fan dy lêste beide steaten en de [[Grahamberchtme|Graham]]- en [[Santa Catalinabergen]] yn Arizona). Dêropta beslacht syn ferspriedingsgebiet yn 'e Feriene Steaten ek lytse dielen fan súdeastlik [[Utah]] en it uterste suden fan [[Wyoming]]. Yn [[Meksiko]] komt er foar yn 'e [[Westlike Sierra Madre]] fan 'e steaten [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] en [[Durango]]. De arealen yn 'e Feriene Steaten en Meksiko steane net mei-inoar yn ferbân. De fersprieding fan it wytsturtiikhoarntsje komt fierhinne oerien mei dy fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa'').
[[File:Abert Squirrel (dorsal view).jpg|left|thumb|200px|It wytsturtiikhoarntsje op 'e rêch besjoen.]]

==Uterlike skaaimerken==
It wytsturtiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 27-33&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 19-25&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 540-970&amp;nbsp;g. De toefkes [[hier (begroeiïng)|hier]] boppe-op 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne 2-3&amp;nbsp;sm lang en springe tige yn it each. De [[pels]] is tsjûk en glêd, mei op 'e [[rêch]] in dûnkergrize oant swarte kleur, al rint der troch hier op 'e [[wringe (rêchbonke)|wringe]] in roastbrune streek, wylst de [[bealch]] wyt is. Ek de [[sturt]] is twakleurich: dûnkergriis oant swart oan 'e boppekant en wyt fan ûnderen en oan 'e sydkanten. As men it wytsturtiikhoarntsje fan siden sjocht, liket it sadwaande wol as is de hiele sturt wyt, wat it bist oan syn namme holpen hat. De griis/swarte en wite flakken wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. Wytsturtiikhoarntsjes fan 'e [[ûndersoarte]] fan it wylde wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti ferreus''), út 'e [[Rocky Mountains]] fan [[Kolorado]], binne hielendal swart.

==Biotoop==
Wytsturtiikhoarntsjes komme hast allinne mar foar yn koele, drûge [[nullewâld]]en, en dan noch inkeld dy dy't besteane út [[beam]]men fan 'e soarte fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa''). Se libje ek wol yn oarsoartige beammen, mar inkeld as dy tusken ponderosadinnen yn groeie. Yn [[Arizona]] komme se foar oant op 2.600&amp;nbsp;m hichte.

==Hâlden en dragen==
[[File:Coloabertsquirrel.jpg|right|thumb|250px|In eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] ''S. a. ferreus'', út it foarlân fan 'e [[Rocky Mountains]] yn [[Kolorado]].]]
Wytsturtiikhoarntsjes binne útslutend oerdeis en yn in koarte perioade drekt foarôfgeande oan 'e sinne-opgong aktyf. Yn sintraal [[Arizona]] bestiet hat wengebiet trochinoar út 7⅓&amp;nbsp;ha, al krimpe se by 't [[winter]] wat yn. Yn [[Kolorado]] beslacht har wengebiet sa'n 8,1&amp;nbsp;ha. Oer it generaal hawwe de wyfkes [[simmer]]deis in grutter [[territoarium (biology)|territoarium]] as de mantsjes. It wytsturtiikhoarntsje bout in nêst fan twigen en oar [[plant]]aardich materiaal yn strampels heech yn 'e ponderosadin, op in hichte fan tusken de 5 en 27&amp;nbsp;m boppe de wâldflier. As se smite moatte, bouwe wyfkes in bolfoarmich nêst mei in trochsneed fan 6-24&amp;nbsp;sm. 

De [[peartiid]] duorret by wytsturtiikhoarntsjes rûchwei fan begjin [[maaie]] oant begjin [[juny]]. Nei in [[draachtiid]] fan 46 dagen of dêromtrint wurde der 2-5 (mar meastal 3 of 4) jongen smiten. Dy komme keal, [[blynheid|blyn]] en [[dôfheid|dôf]] te wrâld. Mei 2 wiken begjinne se [[hier (begroeiïng)|hier]] te krijen en geane de [[ear (lichemsdiel)|earen]] iepen en mei 6 wiken hawwe se in komplete [[pels]] en binne ek de [[each|eagen]] iepengien. Noch in wike deropta en dan is de [[plomsturt]] folgroeid en wurdt dy omheech oer de [[rêch]] holden, wylst de earkes rjochtop steane. As de jongen tusken de 3 en 6 wiken âld binne, ferhuzet it wyfke se yn 'e regel nei in grutter nêst. Mei 7 wiken weagje de jongen har foar it earst bûten it nêst, mar se bliuwe yn 'e beam oant se 9 wiken âld binne. Mei 10 wiken wurde se ôfwûn en mei 15-16 wiken binne se folgroeid. Wytsturtiikhoarntsjes produsearje meastal mar ien nêst jongen jiers, al bringe se yn it súdlike ([[Meksiko|Meksikaanske]]) diel fan har [[areaal]] neffens in ûndersyk út [[1959]] wol deeglik gauris twa nêsten it jier fuort. De populaasjetichtheid liket te fariëarjen tusken 12 en 114 eksimplaren de km².
[[File:Pinus ponderosa cones.jpg|left|thumb|200px|De dinne-apels fan 'e [[ponderosadin]], it foarnaamste fretten fan wytsturtiikhoarntsjes.]]

De measte stjergefallen lykje ûnder wytsturtiikhoarntsjes feroarsake te wurden troch tekoarten oan fretten en ferwûnings (lykas brutsen [[kjiftosk]]en), dy't de dea ta gefolch hawwe. Natuerlike fijannen binne de (gewoane) [[hauk]], ferskate oare [[hauken|haukesoarten]] en fierders mooglik de [[grize foks]], [[reade lynks]] en [[prêrjewolf]], al is der noch gjin wittenskiplik bewiis fûn dat dy [[rôfdier]]en it op wytsturtiikhoarntsjes foarsjoen hawwe.

==Fretten==
Wytsturtiikhoarntsjes binne foar harren bestean grutdiels ôfhinklik fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa''), dêr't se it hiele jier rûn dielen fan frette. Sa meitse se [[dinne-apel]]s en fral de dêryn sittende [[sied (plant)|sieden]] lytsman, mar ek de [[bast]] (yn 't bysûnder fan jonge twiichjes), [[beam]]knoppen en [[frucht (plant)|frucht]]dielen. Dêrnjonken frette se ek wol beskate fleizige [[skimmels]], wêrûnder [[poddestoel|poddestuollen]] lykas soarten [[russula]] dy't foar de [[minske]] deadlik giftich binne, en fierders [[ies (kadaver)|iess]], [[bonke (skelet)|bonken]], [[gewei]]en, sieden fan 'e [[Meksikaanske pinjon]] (''Pinus cembroides'') en [[ikel (frucht)|ikels]] fan 'e [[Gambeliik]] (''Quercus gambelii''). Focht krije wytsturtiikhoarntsjes foar it meastepart binnen út har iten, mar soms drinke se út [[dobbe|feedobben]] of [[rein (delslach)|reinplassen]].
[[File:Aberts with pinecone.jpg|right|thumb|250px|In wytsturtiikhoarntsje makket de dinne-apel fan in [[ponderosadin]] lytsman.]]

==Status==
It wytsturtiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl is.

==Undersoarten==
Der binne njoggen erkende [[ûndersoarte]]n fan it wytsturtiikhoarntsje. Dêrta heart (neffens hjoeddeiske ynsichten) ek it [[Kaibabiikhoarntsje]], dat foarhinne as in selsstannige soarte beskôge waard.
* it Barbers wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti barberi''), yn noardwestlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* it Chuskawytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti chuscensis''), yn it grinsgebiet fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]
* it Durangowytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti durangi''), yn [[Durango]]
* it echte wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti aberti''), yn noardlik Arizona
* it griissturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti phaeurus''), yn Durango en it uterste suden fan Chihuahua
* it Kaibabiikhoarntsje (''Sciurus aberti kaibabensis''), op it [[Kaibabplato]], yn noardlik Arizona
* it Navaho-wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti navajo''), yn súdeastlik [[Utah]]
* it ûnechte wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti mimus''), yn it grinsgebiet fan Nij-Meksiko en [[Kolorado]]
* it wylde wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti ferreus''), yn 'e [[Rocky Mountains]] fan sintraal Kolorado

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Abert's_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus aberti}}
}}

{{DEFAULTSORT:witsturtiikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>o8gvio5l3phrm18lzv03xp5vo7tq0it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234323</id>
      <parentid>1234322</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9312" sha1="k5clnbc5l9nx659y3c0ilatl6ysuh7y" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wytsturtiikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Aberts squirrel.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'') |
Wittenskiplike namme = Sciurus aberti |
Beskriuwer, jier= [[Samuel Washington Woodhouse|Woodhouse]], 1853|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it wytsturtiikhoarntsje (Sciurus aberti).png|center|250px]]
}}
It '''wytsturtiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus aberti'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), wêrbinnen oft it it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[wytsturtiikhoarntsjes]] (''Otosciurus'') foarmet. It wytsturtiikhoarntsje komt foar yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]], en waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de Amerikaanske [[soölooch]] [[Samuel Washington Woodhouse]], yn [[1853]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Sciurus aberti'' ferwiist nei kolonel [[John James Abert]], in Amerikaanske [[biolooch]] en militêr, dy't yn 'e [[njoggentjinde iuw]] oan it haad stie fan it topografyske korps fan it [[Amerikaanske Korps Sjeny]], dat de opdracht hie om it [[Wylde Westen]] [[kartografy|yn kaart te bringen]].

==Fersprieding==
It wytsturtiikhoarntsje is yn 'e [[Feriene Steaten]] yn syn [[areaal|fersprieding]] beheind ta it [[Koloradoplato]] en de súdlike [[Rocky Mountains]] fan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Kolorado]], [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]] (ynkl. it [[Chuskaberchtme]] op 'e grins fan dy lêste beide steaten en de [[Grahamberchtme|Graham]]- en [[Santa Catalinabergen]] yn Arizona). Dêropta beslacht syn ferspriedingsgebiet yn 'e Feriene Steaten ek lytse dielen fan súdeastlik [[Utah]] en it uterste suden fan [[Wyoming]]. Yn [[Meksiko]] komt er foar yn 'e [[Westlike Sierra Madre]] fan 'e steaten [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] en [[Durango]]. De arealen yn 'e Feriene Steaten en Meksiko steane net mei-inoar yn ferbân. De fersprieding fan it wytsturtiikhoarntsje komt fierhinne oerien mei dy fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa'').
[[File:Abert Squirrel (dorsal view).jpg|left|thumb|200px|It wytsturtiikhoarntsje op 'e rêch besjoen.]]

==Uterlike skaaimerken==
It wytsturtiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 27-33&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 19-25&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 540-970&amp;nbsp;g. De toefkes [[hier (begroeiïng)|hier]] boppe-op 'e [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne 2-3&amp;nbsp;sm lang en springe tige yn it each. De [[pels]] is tsjûk en glêd, mei op 'e [[rêch]] in dûnkergrize oant swarte kleur, al rint der troch hier op 'e [[wringe (rêchbonke)|wringe]] in roastbrune streek, wylst de [[bealch]] wyt is. Ek de [[sturt]] is twakleurich: dûnkergriis oant swart oan 'e boppekant en wyt fan ûnderen en oan 'e sydkanten. As men it wytsturtiikhoarntsje fan siden sjocht, liket it sadwaande wol as is de hiele sturt wyt, wat it bist oan syn namme holpen hat. De griis/swarte en wite flakken wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. Wytsturtiikhoarntsjes fan 'e [[ûndersoarte]] fan it wylde wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti ferreus''), út 'e [[Rocky Mountains]] fan [[Kolorado]], binne hielendal swart.

==Biotoop==
Wytsturtiikhoarntsjes komme hast allinne mar foar yn koele, drûge [[nullewâld]]en, en dan noch inkeld dy dy't besteane út [[beam]]men fan 'e soarte fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa''). Se libje ek wol yn oarsoartige beammen, mar inkeld as dy tusken ponderosadinnen yn groeie. Yn [[Arizona]] komme se foar oant op 2.600&amp;nbsp;m hichte.

==Hâlden en dragen==
Wytsturtiikhoarntsjes binne útslutend oerdeis en yn in koarte perioade drekt foarôfgeande oan 'e sinne-opgong aktyf. Yn sintraal [[Arizona]] bestiet hat wengebiet trochinoar út 7⅓&amp;nbsp;ha, al krimpe se by 't [[winter]] wat yn. Yn [[Kolorado]] beslacht har wengebiet sa'n 8,1&amp;nbsp;ha. Oer it generaal hawwe de wyfkes [[simmer]]deis in grutter [[territoarium (biology)|territoarium]] as de mantsjes. It wytsturtiikhoarntsje bout in nêst fan twigen en oar [[plant]]aardich materiaal yn strampels heech yn 'e ponderosadin, op in hichte fan tusken de 5 en 27&amp;nbsp;m boppe de wâldflier. As se smite moatte, bouwe wyfkes in bolfoarmich nêst mei in trochsneed fan 6-24&amp;nbsp;sm. 
[[File:Coloabertsquirrel.jpg|right|thumb|250px|In eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] ''S. a. ferreus'', út it foarlân fan 'e [[Rocky Mountains]] yn [[Kolorado]].]]

De [[peartiid]] duorret by wytsturtiikhoarntsjes rûchwei fan begjin [[maaie]] oant begjin [[juny]]. Nei in [[draachtiid]] fan 46 dagen of dêromtrint wurde der 2-5 (mar meastal 3 of 4) jongen smiten. Dy komme keal, [[blynheid|blyn]] en [[dôfheid|dôf]] te wrâld. Mei 2 wiken begjinne se [[hier (begroeiïng)|hier]] te krijen en geane de [[ear (lichemsdiel)|earen]] iepen en mei 6 wiken hawwe se in komplete [[pels]] en binne ek de [[each|eagen]] iepengien. Noch in wike deropta en dan is de [[plomsturt]] folgroeid en wurdt dy omheech oer de [[rêch]] holden, wylst de earkes rjochtop steane. As de jongen tusken de 3 en 6 wiken âld binne, ferhuzet it wyfke se yn 'e regel nei in grutter nêst. Mei 7 wiken weagje de jongen har foar it earst bûten it nêst, mar se bliuwe yn 'e beam oant se 9 wiken âld binne. Mei 10 wiken wurde se ôfwûn en mei 15-16 wiken binne se folgroeid. Wytsturtiikhoarntsjes produsearje meastal mar ien nêst jongen jiers, al bringe se yn it súdlike ([[Meksiko|Meksikaanske]]) diel fan har [[areaal]] neffens in ûndersyk út [[1959]] wol deeglik gauris twa nêsten it jier fuort. De populaasjetichtheid liket te fariëarjen tusken 12 en 114 eksimplaren de km².

De measte stjergefallen lykje ûnder wytsturtiikhoarntsjes feroarsake te wurden troch tekoarten oan fretten en ferwûnings (lykas brutsen [[kjiftosk]]en), dy't de dea ta gefolch hawwe. Natuerlike fijannen binne de (gewoane) [[hauk]], ferskate oare [[hauken|haukesoarten]] en fierders mooglik de [[grize foks]], [[reade lynks]] en [[prêrjewolf]], al is der noch gjin wittenskiplik bewiis fûn dat dy [[rôfdier]]en it op wytsturtiikhoarntsjes foarsjoen hawwe.
[[File:Pinus ponderosa cones.jpg|left|thumb|200px|De dinne-apels fan 'e [[ponderosadin]], it foarnaamste fretten fan wytsturtiikhoarntsjes.]]

==Fretten==
Wytsturtiikhoarntsjes binne foar harren bestean grutdiels ôfhinklik fan 'e [[ponderosadin]] (''Pinus ponderosa''), dêr't se it hiele jier rûn dielen fan frette. Sa meitse se [[dinne-apel]]s en fral de dêryn sittende [[sied (plant)|sieden]] lytsman, mar ek de [[bast]] (yn 't bysûnder fan jonge twiichjes), [[beam]]knoppen en [[frucht (plant)|frucht]]dielen. Dêrnjonken frette se ek wol beskate fleizige [[skimmels]], wêrûnder [[poddestoel|poddestuollen]] lykas soarten [[russula]] dy't foar de [[minske]] deadlik giftich binne, en fierders [[ies (kadaver)|iess]], [[bonke (skelet)|bonken]], [[gewei]]en, sieden fan 'e [[Meksikaanske pinjon]] (''Pinus cembroides'') en [[ikel (frucht)|ikels]] fan 'e [[Gambeliik]] (''Quercus gambelii''). Focht krije wytsturtiikhoarntsjes foar it meastepart binnen út har iten, mar soms drinke se út [[dobbe|feedobben]] of [[rein (delslach)|reinplassen]].

==Status==
It wytsturtiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl is.

==Undersoarten==
[[File:Aberts with pinecone.jpg|right|thumb|250px|In wytsturtiikhoarntsje makket de dinne-apel fan in [[ponderosadin]] lytsman.]]
Der binne njoggen erkende [[ûndersoarte]]n fan it wytsturtiikhoarntsje. Dêrta heart (neffens hjoeddeiske ynsichten) ek it [[Kaibabiikhoarntsje]], dat foarhinne as in selsstannige soarte beskôge waard.
* it Barbers wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti barberi''), yn noardwestlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* it Chuskawytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti chuscensis''), yn it grinsgebiet fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]
* it Durangowytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti durangi''), yn [[Durango]]
* it echte wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti aberti''), yn noardlik Arizona
* it griissturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti phaeurus''), yn Durango en it uterste suden fan Chihuahua
* it Kaibabiikhoarntsje (''Sciurus aberti kaibabensis''), op it [[Kaibabplato]], yn noardlik Arizona
* it Navaho-wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti navajo''), yn súdeastlik [[Utah]]
* it ûnechte wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti mimus''), yn it grinsgebiet fan Nij-Meksiko en [[Kolorado]]
* it wylde wytsturtiikhoarntsje (''Sciurus aberti ferreus''), yn 'e [[Rocky Mountains]] fan sintraal Kolorado

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Abert's_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus aberti}}
}}

{{DEFAULTSORT:witsturtiikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>k5clnbc5l9nx659y3c0ilatl6ysuh7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sisel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71163</id>
    <revision>
      <id>1234243</id>
      <parentid>1173132</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9728" sha1="o5pvdlnjkc462smzj4y4r3acz8y53u3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= sisel|
Ofbyld= [[Ofbyld:Souslik Argelès-Gazost parc animalier (12).JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |
Skaai= [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus'') |
Wittenskiplike namme = Spermophilus citellus |
Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sisel (Spermophilus citellus).png|center|250px]]
}}
De '''sisel''' of it '''Jeropeeske grûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Spermophilus citellus''; foarhinne ek wol ''Citellus citellus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld]] (''Spermophilus''). Dizze [[soarte]] komt foar yn súdeastlik [[Jeropa]], en hat de [[IUCN-status]] &quot;kwetsber&quot; tawiisd krigen, om't er troch [[habitat]]ferlies yn 'e benearing rekke is.

==Fersprieding==
De sisel komt foar yn dielen fan súdeastlik [[Jeropa]] en de [[Balkan]], yn twa grutte, oaniensletten gebieten en in stikmannich lytsere kriten. It súdeastlikste oaniensletten gebiet omfiemet hast hiel [[Bulgarije]], [[East-Traasje]] (it Jeropeeske diel fan [[Turkije]]) en [[Walachije]] (súdlik [[Roemeenje]]), mei fierders noch it uterste noardeasten fan [[Grikelân]], [[Moldaavje (Roemeenje)|Roemeensk Moldaavje]] en oanbuorjende dielen fan ûnôfhinklik [[Moldaavje]] en de westlike [[Oekraïne]].
[[File:Europäischer Ziesel in Hockstellung.jpg|left|thumb|250px|In sisel.]]

It oare grutte [[areaal]] bestiet út hiel [[Hongarije]], útsein it súdwesten, en fierders súdlik en sintraal [[Slowakije]], de [[Woiwodina]] fan noardlik [[Servje]], it westen fan it [[Banaat]] en de grinskrite fan [[Transsylvaanje]] (beide yn westlik [[Roemeenje]]), it uterste noardeasten fan [[Kroaasje]], it uterste westen fan 'e [[Oekraïne]], it noardeasten fan [[Eastenryk]] en sintraal, súdlik en súdeastlik [[Tsjechje]]. Dizze beide grutte [[ferspriedingsgebiet]]en wurde faninoar skaat troch de [[berch]]keatling fan 'e [[Karpaten]]. Lytsere [[enklave]]s mei siselpopulaasjes besteane yn westlik [[Tsjechje]], súdlik [[Poalen]], sintraal [[Masedoanje]] en noardlik [[Grikelân]]. Njonken har fersprieding yn [[Jeropa]] komme sisels ek yn it noardwesten fan [[Lyts-Aazje]] foar.

==Uterlike skaaimerken==
De sisel hat trochinoar in kop-romplingte fan 17-23&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 3¾-7⅓&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 170-430&amp;nbsp;g. Dêrmei is dit bist likernôch fan 'e grutte fan in [[echte rotten|rôt]]. De mantsjes binne wat grutter as de wyfkes. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] gielich griis en liket fan deunby wat spikkelbûnt te wêzen, mei swarte plakjes dy't feroarsake wurde troch de swarte úteinen fan guon [[hier (begroeiïng)|hierren]]. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] binne ljochter en effen fan kleur, wylst de [[bealch]] en de [[kiel]] witch binne. Yn 'e [[maityd]], as se har [[winter]]kleed noch hawwe, binne sisels grizer en ljochter kleure. De [[poat]]en binne yn ferhâlding frij koart, en de [[sturt]] it tichtbegroeid mei lang hier, in [[plomsturt]] net wanlyk. De [[each|eagen]] binne grut en omrâne mei witich hier, mar de [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne tige lyts en de eariepenings wurde troch in [[hûd]]ploai ferburgen.

==Biotoop==
Sisels binne bewenners fan iepen [[lânskip]]pen, en dêrby jouwe se de foarkar oan leechlân, al libje se op guon plakken ek wol yn 'e [[berch|bergen]]. Se kinne lykwols net sûnder in [[grûn|ûndergrûn]] dêr't se yn grave kinne, dat yn [[rots]]eftige gebieten komme se net foar. Fierders moat der in lege [[gers|gerzige]] boaiemfegetaasje oanwêzich wêze, dy't har sawol ta fretten as ta beskûl tsjinnet. Hoewol't se fan natuere bisten fan 'e [[steppe]]s binne, hawwe sisels har yn [[Midden-Jeropa]] oanpast oan kultuerlân, lykas [[fjild|luzernefjilden]] en yn ûnbrûk rekke [[greide]]n.

==Hâlden en dragen==
[[File:Europäischer_Ziesel_aus_Erdloch_guckend.jpg|right|thumb|200px|In sisel sjocht ris bûtendoar.]]
Sisels binne útslutend oerdeis aktyf en hawwe in fêst libbensritme, dat makket dat se har simmerdeis lang foar sinne-ûndergong al weromlûke yn har ûndergrûnske hoalen. Kjeld en [[rein (delslach)|rein]] hâldt har binnendoar. Se bewenje eigengroeven hoalen of boargen mei in mei [[plant]]aardich materiaal beklaaide nêstkeamer en in kompleks stelsel fan gongen, dy't 5-10&amp;nbsp;sm yn trochsneed binne. De hoalen hawwe mear as ien yn-/útgong, en njonken har wenhoale beskikke se ek noch oer ferskate ienfâldiger flechthoalen dy't oer har [[territoarium (biology)|territoarium]] ferspraat binne. Yn 'e regel bejouwe sisels har net fierder as 60-80&amp;nbsp;m fan 'e yngong fan in hoale. It binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't har om it hoartsje op 'e efterpoaten oprjochtsje om har om-en-by ôf te sykjen nei mooglike gefaren. Wurde se sa'n gefaar gewaar, dan naaie se út oant fuortby de yngong fan ien fan har hoalen, dêr't se ôfwachtsje wat der barre sil, om dan by neieroankommend gefaar op it lêste momint nei binnen te dûken.

Yn 'e [[hjerst]] en it lêst fan 'e [[simmer]] lizze sisels in tsjûke ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fetlaach]] oan, dy't se brek binne om har 5-7½ moanne duorjende [[wintersliep]] troch te kommen, fan [[septimber]] oant [[april]]. De [[peartiid]] set daliks nei ôfrin fan 'e wintersliep útein, wêrby't de mantsjes in pear wiken earder wekker wurde as de wyfkes en de jongen fan it foargeande jier. Sisels binne net [[monogamy|monogaam]] en de mantsjes hawwe gjin oandiel yn it grutbringen fan 'e jongen. De [[draachtiid]] duorret 3½ wike, wêrnei't de wyfkes yn 'e perioade fan ein [[april]] oant [[juny]] de iennichste smeet fan it jier te wrâld bringe, besteande út 3-7 jongen.
[[File:Europäischer_Ziesel_(Spermophilus_citellus)_Schloss_Orth_Nationalparkzentrum_8.jpg|left|thumb|250px|In sisel hâldt syn om-en-by skerp yn 'e rekken.]]

Dy binne by de berte keal en [[blynheid|blyn]], en de [[each]]jes geane earst mei 4 wiken iepen. Mei 6 wiken wurde se ôfwûn en koart dêrnei kinne se selsstannich libje en ferlitte se de âlderlike boarch, mar geslachtsryp binne se de folgjende maityds pas. Utswaarmjende jongen fêstigje har ornaris op in ôfstân fan 200-500&amp;nbsp;m, mei útsûnderlik gefallen fan 1.200&amp;nbsp;m, fan 'e hoale fan har mem. Sisels hawwe in maksimale libbensferwachting fan 8-10 jier, mar wurde yn it wyld faak mar 3 jier. Natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[rôffûgels]] en fierders de [[foks]] en ferskate soarten [[martereftigen]], lykas de [[wezeling]], de [[murd]] en de [[steppemurd]]. Ek [[hûn|jachthûnen]] deadzje gauris in sisel.

==Fretten==
De sisel fret benammentlik de griene dielen fan alderhanne [[planten]], in dieet dat er by 't [[simmer]] en oan it begjin fan 'e [[hjerst]] oanfollet mei [[blom]]men, [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]] en út en troch [[ynsekten]]. Soms frette sisels [[lânbou]]gewaaksen oan, lykas [[byt (plant)|biten]], [[maïs]], [[nôt]], [[sinneblom]]men, [[augurk]]en, [[earte]]n en [[meloen]]en. Oars as in protte oare [[iikhoarntsjes|iikhoarntsjesoarten]] lizze se gjin itensfoarrieden oan yn har hoalen.

==Status==
De sisel hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, mei't er op it mêd fan populaasjegrutte en [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] stadichoan efterútbuorket. Sûnt [[2000]] is syn totale populaasje nei skatting mei 30% ôfnommen. Fral oan 'e rânen fan syn [[areaal]], yn it suden, noarden en noardwesten, is dat dúdlik merkber. Sa is de soarte útstoarn yn it easten fan [[Dútslân]], dêr't er foarhinne ek foarkaam, en yn [[Poalen]], al is er yn dat lêste lân yn [[2005]] mei súkses yn it wyld reyntrodusearre. De wichtichste bedrigings foar de sisel binne yn it foarste plak it omsetten fan [[greide]]n of wyld [[gers]]lân yn [[ikker]]s foar [[lânbou]] of yn jonge oanplant foar de [[boskbou]]; fierders it opjaan fan greiden sadat dy feroarje yn mei lang [[gers]] en [[houtige planten]] begroeid ûnlân dat foar de sisel ûngaadlik is; [[urbanisaasje]]; en teffens it oanlizzen fan [[wei|wegen]] dêr't populaasjes troch fragmintearre reitsje.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/European_ground-squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Spermophilus citellus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grûniikhoarntsje fan de Alde Wrâld]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]</text>
      <sha1>o5pvdlnjkc462smzj4y4r3acz8y53u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartsturtprêrjehûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71215</id>
    <revision>
      <id>1234282</id>
      <parentid>1176097</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9070" sha1="4wnkhwh18r11if0mdje4zw31vt1bpay" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= swartsturtprêrjehûn|
Ofbyld= [[Ofbyld:Cynomys_ludovicianus_-Paignton_Zoo,_Devon,_England-8a.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[prêrjehûnen]] (''Cynomys'') |
Wittenskiplike namme = Cynomys ludovicianus |
Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1815 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swartsturtprêrjehûn (Cynomys ludovicianus).png|center|250px]]
}}
De '''swartsturtprêrjehûn''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cynomys ludovicianus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Mamotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dit is de meast wiid fersprate [[soarte]] prêrjehûn, dy't op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] libbet, fan [[Kanada]] oant yn [[Meksiko]]. Swartsturtprêrjehûnen libje yn koloanjes dy't faak ûnbidige grut wêze kinne. Se waarden foar it earst ûntdutsen troch de Westerske [[wittenskip]] ûnder de ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]].

==Fersprieding==
Swartsturtprêrjehûnen binne lânseigen yn in grut part fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] komme se foar yn sintraal en súdeastlik [[Montana]], súdwestlik [[Noard-Dakota]], noardlik, noardeastlik en eastlik [[Wyoming]], eastlik [[Kolorado]], de westlike en sintrale parten fan [[Súd-Dakota]], [[Nebraska]], [[Kansas]] en [[Oklahoma]], westlik en noardwestlik [[Teksas]] en eastlik en súdlik [[Nij-Meksiko]]. Foarhinne libben se ek yn it uterste súdeastlike puntsje fan [[Arizona]], mar dêr binne se ûnderwilens útstoarn.

Yn parten fan Kolorado en Nij-Meksiko diele se har [[areaal]] mei de besibbe [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''Cynomys gunnisoni''). Yn [[Kanada]] komme swartsturtprêrjehûnen foar yn it uterste suden fan 'e provinsjes [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], en fierders libje se ek yn in lyts gebiet yn noardlik [[Meksiko]]. Hoewol't se dêrmei hast har hiele histoaryske [[ferspriedingsgebiet]] beholden hawwe, leit it troch har besette oerflak dêrbinnen krekt as de populaasjegrutte rom ûnder it histoaryske nivo.

==Uterlike skaaimerken==
De swartsturtprêrjehûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 36-43&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 7⅔-10⅓&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 680&amp;nbsp;g oant 1,4&amp;nbsp;kg. De mantsjes binne oer it algemien wat swierder as de wyfkes. De [[pels]] is yn 'e regel ljochtbrún oant bêzje-eftich oer har hiele liif, al skaait de [[bealch]] faak in bytsje ljochter út. De [[sturt]], dy't foar in [[iikhoarntsjes|iikhoarntsje]] frij koart is, hat in swarte punt, wat dizze soarte oan syn namme holpen hat. 
[[File:Cynomys_ludovicianus.jpg|left|thumb|250px|In pear swartsturtprêrjehûnen.]]

==Biotoop==
Swartsturtprêrjehûnen binne bewenners fan [[gers]]lân, wêrûnder de koartgerzige en de mingde [[prêrje]], en teffens mei [[alsem]] begroeide [[steppe]]s en koartgerzige [[healwoastyn|healwoastinen]]. Op 'e langgerzige prêrje komme se lykwols net foar. 

==Hâlden en dragen==
De swartsturtprêrjehûn is útslutend oerdeis aktyf, al set er net in protte út 'e wei as it reint of snijt of as it waarmer is as 38°&amp;nbsp;C. Oars as guon oare soarten prêrjehûnen hâldt er gjin [[wintersliep]] en kin er midden yn it [[winter]]healjier boppe de grûn oantroffen wurde. Wol is it mooglik dat er koarte skoften yn [[winterrêst]] giet. Swartsturtprêrjehûnen binne sosjale bisten, dy't yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libje yn ûndergrûnsk mei-inoar yn ferbining steande eigengroeven hoalen. Sokke koloanjes kinne út fiif eksimplaren bestean, mar likegoed út ferskate tûzenen, en ien útsûnderlik grutte koloanje yn [[Teksas]] besloech 64.000&amp;nbsp;km² en telde 400 miljoen prêrjehûnen. Wat grutter oft in koloanje is, wat mear kloften oft er yn ûnderferdield is. Sokke kloften wurde foarme troch tige [[territoarium (biology)|territoriale]] [[harem]]-[[polygyny|polygyne]] subgroepen mei ien mantsje, in stik as trije wyfkes en ferskate ûnfolgroeide eksimplaren en jongen, wêrfan't de leden ûnderling tige sosjaal binne, mar har foar bûtensteanders oer tige agressyf opstelle. 

Swartsturtprêrjehûnen hawwe in ferskaat oan fokalisaasjes en alaarmroppen. Ut ûndersyk nei har alaarmroppen hat neffens [[biolooch]] [[Con Slobodchikoff]]-en-dy bliken dien dat de bisten oer in soarte fan [[grammatika]] beskikke wêrmei't se oanjaan kinne om hokker [[rôfdier]] oft it giet, hoe grut oft dat rôfdier is en hoe fluch oft er neieroan komt. Neffens Slobodchikoff is dat bewiis dat prêrjehûnen in heech ûntwikkele kognityf fermogen hawwe. Hy beweart ek dat se inoar ynformearje kinne (en dat ek dogge) oer dingen dy't gjin gefaar foar har ynhâlde.
[[File:Juvenile_black-tailed_prairie_dogs.jpg|right|thumb|250px|In pear jongen.]]

De [[peartiid]] kin fan ein [[febrewaris]] oant ein [[april]] rinne, mar dat fariërret mei de [[klimaat|klimatologyske]] omstannichheden fan 'e oangeande koloanje. De wyfkes binne elts gefal mar ien dei [[djoeitiid|djoeisk]], dat it komt allegear nochal krekt. De [[draachtiid]] duorret 34 dagen, wêrnei't der 3-5 jongen smiten wurde. Elts wyfke bringt jiers mar ien nêst jongen te wrâld, dy't [[blynheid|blyn]] berne wurde. Mei 30 dagen geane de [[each|eagen]] iepen, mar de jongen bliuwe oant 7 wiken ûnder de grûn, wêrnei't se ôfwûn wurde. Mei 15 moannen binne se folwoeksen, mar se nimme ornaris pas mei minimaal twa jier diel oan 'e [[fuortplanting]]. Hoe âld oft swartsturtprêrjehûnen yn it wyld wurde, is ûnbekend, mar yn finzenskip libje de mantsjes likernôch 5 jier en de wyfkes likernôch 7 jier. Men giet derfan út dat de wyfkes yn it wyld ek in langere libbensferwachting hawwe.

De wichtichste deadsoarsaken ûnder swartsturtprêrjehûnen binne: [[predaasje]], sykten, [[ynfantiside]] (dat wol 39% fan 'e jongen fataal wurde kin), [[habitat]]ferlies, opsetlike fergiftiging troch [[feehâlder]]s, en [[jacht (op bisten)|bejaging]]. Op it mêd fan sykten kin de [[sylvatyske pest]], dy't feroarsake wurdt troch de [[baktearje]] ''[[Yersinia pestis]]'', hiel fluch hiele koloanjes útrûgje. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e swartsturtprêrjehûn binne de [[prêrjewolf]], de [[sulverdas]], de [[reade lynks]], de [[keningsearn]], ferskate soarten [[hauken]] en de [[prêrjerattelslange]]. Oarspronklik wie it wichtichste [[rôfdier]] de [[swartpoatmurd]], dy't him folslein spesjalisearre hat yn 'e jacht op swartsturtprêrjehûnen. Mar dy is tsjintwurdich tige seldsum, en fan [[1979]] oant [[1981]] stied er sels as útstoarn te boek. 
[[File:Kissing_Prairie_dog_edit_3.jpg|left|thumb|200px|&quot;Tútsjende&quot; swartsturtprêrje-hûnen.]]

==Fretten==
Swartsturtprêrjehûnen binne opportunistyske fretters, dy't benammen libje fan ferskate soarten [[gers|gerzen]] en [[sigge]]n, mar dy't oare gaadlike planten, lykas [[alsem]], net stean litte. Ut en troch frette se ek [[ynsekten]], [[wjirms]] en de kjitte fan 'e [[Amerikaanske bizon]].

==Status==
De swartsturtprêrjehûn hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Troch [[feehâlder]]s wurde se faak útrûge op weidlân, mei't se as skealik ûngedierte sjoen wurde. Dat hat in oansjenlike negative ynfloed hân op 'e fersprieding binnen har [[areaal]] en op har oantal. Yn [[2004]] kaam út in ûndersyk nei foarren dat der yn 'e [[Feriene Steaten]] noch mar 7.450&amp;nbsp;km² grûn út koloanjes fan swartsturtprêrjehûnen bestiet, mei dêropta yn [[Kanada]] en [[Meksiko]] nochris 208,8&amp;nbsp;km².

It is lykwols mar de fraach oft weidzjend [[fee]] wol sa'n lêst hat fan swartsturtprêrjehûnekoloanjes, mei't út guon ûndersiken blykt dat de oan- of ôfwêzigens fan prêrjehûnen [[ko|kij]] ien toetmem is, wylst [[Amerikaanske bizon]]s, [[wapity]]s en [[gaffelantilopes]] se by it weidzjen just faak aktyf prêrjehûnekoloanjes opsykje. Swartsturtprêrjehûnen wiene foarhinne ek de algemienste soarte prêrjehûn dy't fongen waard om as eksoatysk [[húsdier]] ferkocht te wurden, oant it Amerikaanske regear yn [[2003]] it near op dy hannel lei. (It ferbod waard lykwols wer opheft yn [[2008]].)

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-tailed_prairie_dog ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cynomys ludovicianus}}
}}

{{DEFAULTSORT:swartsturtprerjehun}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Prêrjehûn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>4wnkhwh18r11if0mdje4zw31vt1bpay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rocky-Mountainsprêrjehûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71220</id>
    <revision>
      <id>1234220</id>
      <parentid>1175275</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7216" sha1="76zmdliyaq9vsuzl156efaalb6wr9ap" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Rocky-Mountainsprêrjehûn|
Ofbyld= [[Ofbyld:Cynomys gunnisoni Attilly.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[prêrjehûnen]] (''Cynomys'') |
Wittenskiplike namme = Cynomys gunnisoni |
Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1855 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Rocky-Mountainsprêrjehûn (Cynomys gunnisoni).png|center|250px]]
}}
De '''Rocky-Mountainsprêrjehûn''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cynomys gunnisoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Mamotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dizze [[soarte]] libbet yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. De Rocky-Mountainsprêrjehûn is it naust besibbe oan 'e [[Utahprêrjehûn]] (''Cynomys parvidens'') en de [[wytsturtprêrjehûn]] (''Cynomys leucurus'').

==Fersprieding==
De Rocky-Mountainsprêrjehûn komt foar yn in gebiet yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]], dat de súdeastlike hoeke fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Utah]], it súdwesten fan [[Kolorado]], it noardwesten fan [[Nij-Meksiko]] en it noardeasten fan [[Arizona]] beslacht. Dit gebiet stiet ek wol bekend as de ''Four Corners'' (&quot;Fjouwer Hoeken&quot;), mei't de grinzen fan 'e neamde steaten der yn ien punt gearkomme. Ta dizze kontrei hearre guon fan 'e skildereftichste lânskippen fan 'e Feriene Steaten, wêrûnder [[Monument Valley]], dat yn it ferline gauris as eftergrûn foar [[film]]s tsjinne hat.

==Uterlike skaaimerken==
De Rocky-Mountainsprêrjehûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 30-37&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 3-6&amp;nbsp;sm en in gewicht fan ½-1&amp;nbsp;kg. De mantsjes binne trochinoar grutter as de wyfkes. De [[pels]] is gielbrún oant bêzje, mar der sitte ek swartkleurige [[hier (begroeiïng)|hierren]] trochhinne. Boppe op 'e [[kop]], op 'e [[wang]]en en op 'e [[wynbrau]]wen is de pels dúdlik dûnkerder as oer de rest fan it lichem. De [[sturt]] is koart en grizich wyt fan kleur, mei in ljochtgrize punt. Rocky-Mountainsprêrjehûnen [[ferhierjen|ferhierje]] twa kear yn 't jier, yn 'e [[maityd]], as it ferhierjen by de kop begjint en by de sturt einiget, en [[hjerst]]mis, as it by de sturt begjint en by de kop einiget. Se hawwe in [[gebit]] dat út 22 [[tosk]]en bestiet, en de wyfkes hawwe fiif pear [[oer (lichemsdiel)|oeren]]. De Rocky-Mountainsprêrjehûn is de iennichste fan 'e fiif soarten [[prêrjehûn]]en dy't 40 [[gromosoom|gromosomen]] hat; alle oare soarten hawwe der 50.

==Biotoop==
Rocky-Mountainsprêrjehûnen libje yn [[woastyn|woastinen]], [[steppe]]s, op [[gers]]lân, [[greide]]n en [[heuvel]]skeanten en yn [[rivier]]dellings. Se jouwe de foarkar oan [[biotoop|biotopen]] mei wat beskutting yn 'e foar fan [[strewelleguod]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]] binne se oantroffen oant op in hichte fan hast 3.700&amp;nbsp;m.

==Hâlden en dragen==
De Rocky-Mountainsprêrjehûn is oerdeis aktyf, fral ier op 'e moarn en let op 'e middei. By koeler [[waar]] kin er hast de hiele dei yn 't spier wêze, al bliuwt er by [[rein (delslach)|rein]] en [[snie]] binnendoar. Rocky-Mountainsprêrjehûnen libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] dy't út in pear hûndert eksimplaren bestean kinne. Elts koloanje is ûnderferdield yn lytsere kloften fan 2-19 bisten mei in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]] dat se fûleindich ferdigenje, ek tsjin koloanjegenoaten dy't net ta de eigen kloft hearre. De kloften kinne opmakke wêze út in min ofte mear [[monogamy|monogaam]] pearke, in mantsje mei in [[harem]] fan ferskate wyfkes, of in &quot;kommune&quot; fan in stikmannich mantsjes en wyfkes. Binnen de eigen kloft binne fral de froulike Rocky-Mountainsprêrjehûnen tige sosjale bisten. Se kommunisearje troch oanrekking en mei alaarmroppen.

[[Winter]]deis bringe Rocky-Mountainsprêrjehûnen langere tiid yn har eigengroeven ûndergrûnske hoalen troch, dêr't se in [[wintersliep]] hâlde dy't maksimaal fan [[oktober]] oant [[maart]] of [[april]] duorje kin, al begjinne se der faak pas yn [[novimber]] of [[desimber]] mei. De [[peartiid]] set daliks nei de beëiniging fan 'e wintersliep útein, yn mids [[maart]], en duorret oant mids [[maaie]]. De wyfkes binne mar ien dei yn it jier [[djoeitiid|djoeisk]] en [[pearing|pearje]] dan mei 1-5 mantsjes, mar bringe jiers mar ien nêst fan 4-5 jongen fuort. De [[draachtiid]] duorret likernôch 30 dagen, en de jongen wurde mei 30-40 dagen ôfwûn. 
[[File:Prairie Dogs, Living Desert Museum.jpg|left|250px|thumb|In pear Rocky-Mountainsprêrjehûnen.]]

As se likernôch in moanne âld binne, komme se foar it earst boppe de grûn. As se âld genôch binne om selsstannich te libjen, ferhuzet it wyfke nei in oare hoale, en lit se har jongen efter, dy't koarte tiid letter útinoar geane en har yn eigen hoalen nei wenjen sette. De wyfkes binne mei 1 jier geslachtsryp, mar as der dat jiers itenskrapte bestiet, wachtsje se faak noch in jier foar't se oan 'e fuortplanting dielnimme. Rocky-Mountainsprêrjehûnen libje yn it wyld 3-5 jier, mar kinne yn finzenskip wol 8 jier helje. Har natuerlike fijannen binne de [[sulverdas]], [[prêrjewolf]], [[wolf]], [[reade lynks]], [[wezeling]], [[keningearn]] en ferskate soarten [[hauken]]. Foarhinne wie ek de [[swartpoatmurd]] slim gefaarlik, mar dy is no tige seldsum.

==Fretten==
Rocky-Mountainsprêrjehûnen frette foar it meastepart [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[blêd (plant)|blêden]]. By 't [[maityd]] ferhapstûkje se ek de nije leaten fan [[strewel]]len. [[Simmer]]deis beplúzje se fral ek in protte [[sied (plant)|sieden]]. As it fretten [[hjerst]]mis en by 't [[winter]] krap is, nimme se har taflecht ta it fretten fan [[stâle (plant)|stâlen]] en [[woartel (plant)|woartels]], en fierders frette se dan ek de itensfoarrieden dy't se oan 'e ein fan 'e simmer oanlein hawwe. Hoewol't Rocky-Mountainsprêrjehûnen yn prinsipe [[herbivoar]]en binne, folje party har menu út en troch wolris oan mei [[ynsekten]].

==Status==
De Rocky-Mountainsprêrjehûn hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt, al nimt de populaasje op 't heden dramatysk ôf fanwegen útbraken fan 'e [[sylvatyske pest]] en om't Rocky-Mountainsprêrjehûnen troch [[feehâlder]]s as skealik ûngedierte beskôge wurde, en sadwaande aktyf mei [[gewear]] en fergif bestriden wurde. Trijefearn fan 'e totale populaasje Rocky-Mountainsprêrjehûnen libbet yn 'e steaten [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gunnison's_prairie_dog ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cynomys gunnisoni}}
}}

{{DEFAULTSORT:Rocky-Mountainsprerjehun}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Prêrjehûn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>76zmdliyaq9vsuzl156efaalb6wr9ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utahprêrjehûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71233</id>
    <revision>
      <id>1234299</id>
      <parentid>1175301</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="t4ga7rwrfvccg24q3k4wdc4drrusd1p" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Utahprêrjehûn|
Ofbyld= [[Ofbyld:Cynomys parvidens (29259482624).jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |
Skaai= [[prêrjehûnen]] (''Cynomys'') |
Wittenskiplike namme = Cynomys parvidens |
Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|J.A. Allen]], 1905 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Utahprêrjehûn (Cynomys parvidens).png|center|250px]]
}}
De '''Utahprêrjehûn''' ([[Latyn]]ske namme: ''Cynomys parvidens'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Mamotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dizze prêrjehûn komt foar yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en hat de status fan bedrige bistesoarte.

==Fersprieding en biotoop==
De Utahprêrjehûn libbet op 'e [[steppe]]s yn it súdwestlike diel fan 'e súdwestlike Amerikaanske [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Utah]].

==Uterlike skaaimerken==
De Utahprêrjehûn hat trochinoar in totale lichemslingte fan 25-40&amp;nbsp;sm, mei in gewicht fan 680&amp;nbsp;g oant 1,4&amp;nbsp;kg. Dêrmei is it de lytste fan 'e fiif soarten prêrjehûnen. De [[pels]] is ticht en op 'e [[rêch]] dûnkerbrún, wylst er op 'e [[bealch]] ljochtbrún oant bêzje is. De [[sturt]] is koart en hat in ljochte punt. 
[[File:Verbreitung des Utah-Präriehundes 1920, 1970 und 1991.png|left|220px|thumb|[[Ferspriedingsgebiet]] yn [[Utah]]:&lt;br&gt;{{Color box|#BDB76B}} lânseigen foarkommen yn 1920&lt;br&gt;{{Color box|#FFD700}} lânseigen foarkommen yn 1970&lt;br&gt;{{Color box|#FF6347}} lânseigen foarkommen yn 1991.]]

==Hâlden en dragen==
Utahprêrjehûnen lizze grutskalige [[koloanje (biology)|koloanjes]] of &quot;stêden&quot; oan (de [[Amerikaansk-Ingelsk]]e oantsjutting dêrfoar is ''towns''), besteande út ûndergrûnske hoalen dy't mei-inoar yn ferbân steane. Sa'n ''town'' wurdt bewenne troch alle leden fan in prêrjehûnefamylje. Dêrnjonken meitsje lykwols ek oare bisten gebrûk fan 'e hoalen, wêrûnder [[ûlen]], [[slangen]] en oare [[kjifdieren]]. Lykas alle prêrjehûnen binne Utahprêrjehûnen tige warber te itensykjen. Op har menu stiet in wiid ferskaat oan [[gers|gerzen]], [[blom]]men en [[sied (plant)|sieden]], en soms frette se ek wol [[ynsekten]]. De wyfkes bringe 3-6 jongen per smeet te wrâld.

==Status==
De Utahprêrjehûn hat de [[IUCN-status]] fan &quot;bedrige&quot;, mei't syn [[ferspriedingsgebiet]] frij beheind is, en der yn [[1972]] noch mar 3.300 eksimplaren fan oer wiene, ferdield oer 37 koloanjes. Sûnt giet it wer wat better mei dizze soarte, mar noch altyd net daverjend. By in ûndersyk út [[2004]] waarden der 4.022 teld, wylst men de totale populaasje yn 2012-2013 op likernôch 8.000 rûsde. De lêste kear dat de IUCN-status op 'e nij beoardiele waard, wie yn [[2008]]; doe waard besletten om 'e status fan bedrige bistesoarte te hanthavenjen. 

Utahprêrjehûnen kinne oansjenlike skea tabringe oan [[greidlân]], mei har gegraaf, en oan [[lânbou]]gewaaksen, dy't se oanfrette. Dêrmei hawwe se har de grime op 'e hals helle fan 'e [[boer]]en fan [[Utah]], dy't der net foar tebekskrilje om, nettsjinsteande de beskerme status, fergif tsjin 'e bisten yn te setten. Dat wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste oarsaken fan 'e efterútgong en de trage populaasjegroei sûnt [[1972]]. Oare faktoaren dy't dêrby in rol spylje, binne [[habitat]]ferlies troch [[urbanisaasje]] en oare foarmen fan lânûntwikkeling; de opmars fan [[houtige planten]] yn it [[biotoop]] fan 'e prêrjehûnen; de [[sylvatyske pest]]; en oanhâldende [[drûchte]]. De Amerikaanske oerheid is der no ta oergien om boeren finansjele fergoedings oan te bieden as se in diel fan har lân beskikber stelle foar bewenning troch Utahprêrjehûnen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Utah_prairie_dog ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cynomys parvidens}}
}}

{{DEFAULTSORT:Utahprerjehun}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Prêrjehûn]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>t4ga7rwrfvccg24q3k4wdc4drrusd1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytsturtprêrjehûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71237</id>
    <revision>
      <id>1234325</id>
      <parentid>1176104</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7089" sha1="79pchh9423cogarehmgooh75e7ptynn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wytsturtprêrjehûn|
Ofbyld= [[Ofbyld:Whitetailedprairiedoghi.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[prêrjehûnen]] (''Cynomys'') |
Wittenskiplike namme = Cynomys leucurus |
Beskriuwer, jier= [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1890 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wytsturtprêrjehûn (Cynomys leucurus).png|center|250px]]
}}
De '''wytsturtprêrjehûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cynomys leucurus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Mamotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[prêrjehûnen]] (''Cynomys''). Dizze [[soarte]] libbet yn in [[berch]]eftich diel fan 'e westlike [[Feriene Steaten]] en komt oer it algemien op gruttere hichte foar as oare soarten prêrjehûnen.

==Fersprieding en biotoop==
De wytsturtprêrjehûn komt foar yn 'e sintrale en westlike parten fan 'e [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] [[Wyoming]] en fierders yn noardwestlik [[Kolorado]], noardeastlik [[Utah]] en in lyts diel fan súdlik [[Montana]]. De grutste populaasjes libje yn Wyoming, dêr't dit bist pleatslik bekend stiet as de ''chiseler'' (&quot;beitelder&quot;). Wytsturtprêrjehûnen libje yn [[berch]]eftige [[biotoop|biotopen]] mei drûch [[gers]]lân en in [[strewel]]lige boaiemfegetaasje, yn 'e [[Rocky Mountains]], dêr't se foarkomme op in hichte fan tusken de 1.500 en de 3.000&amp;nbsp;m, wat folle heger is as wêr't oare soarten prêrjehûnen libje.
[[File:White-tailedprairiedoglarge.jpg|left|thumb|180px|In opsittende wytsturtprêrje-hûn.]]

==Uterlike skaaimerken==
De wytsturtprêrjehûn hat trochinoar in totale lichemslingte fan 31½-40&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 675&amp;nbsp;g oant 1,7&amp;nbsp;kg, al weagje se yn trochsneed sa'n 1.140&amp;nbsp;g. De mantsjes binne justjes grutter as de wyfkes. De [[pels]] is ljochtbrún fan kleur, mei swartige plakken boppe en ûnder de [[each|eagen]]. Wytsturtprêrjehûnen kinne fan oare prêrjehûnen ûnderskaat wurde troch de wite punt fan har koarte [[sturt]]sje, mei't de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus'') in swarte sturtpunt hat, wylst by de oare trije soarten de sturt in min ofte mear brune kleur hat.

==Hâlden en dragen==
Wytsturtprêrjehûnen binne útslutend oerdeis aktyf, al bliuwe se by min [[waar]] yn har eigengroeven hoalen. Dy hoalen steane ûndergrûnsk yn ferbining mei oare hoalen en foarmje sa in [[koloanje (biology)|koloanje]], dy't ûnderferdield is yn ferskate kloften of famyljeklans mei allegear in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]]. De leden fan dy kloften geane lykwols folle sosjaler mei leden fan oare kloften om as dat by oare soarten prêrjehûnen it gefal is; sa is waarnommen hoe't de jongen fan ferskillende kloften mei-inoar boarten, wat by oare prêrjehûnen ûnbesteanber is. Wytsturtprêrjehûnen hawwe in kompleks systeem fan fokalisaasjes ûntwikkele om mei-inoar te kommunisearjen en om inoar te warskôgjen yn gefal fan gefaar. De wytsturtprêrjehûn is in [[herbivoar]], dy't benammentlik [[gers|gerzen]], [[sigge]]n en [[krûd (plant)|krûden]] fret, en dêrnjonken [[blêd (plant)|blêden]], [[sied (plant)|sieden]], [[nôt]], [[nút (frucht)|nuten]] en [[blom]]men.

By 't [[winter]] hâlde wytsturtprêrjehûnen in [[wintersliep]], dy't duorret oant mids of ein [[maart]]. Fuort dêrnei begjint de [[peartiid]], dy't yn ein [[maart]] en begjin [[april]] falt, en wêrby't [[djoeitiid|djoeiske]] wyfkes [[pearing|pearje]] mei ferskate mantsjes. Nei in [[draachtiid]] fan sa'n 30 dagen smite de wyfkes dan yn ein [[april]] of begjin [[maaie]] in nêst fan 2-8 (mar trochinoar 5) jongen, dy't nei 5-7 wiken foar it earst boppe de grûn komme. Koarte tiid letter wurde se ferlitten troch har mem en moatte se harsels rêde. De mantsjes sjogge hielendal net nei har jongen om. Wytsturtprêrjehûnen produsearje mar ien nêst jongen jiers en binne mei 1 jier geslachtsryp. It is ûnbekend wat de libbensferwachting by dizze soarte is. Har wichtichste natuerlike fijân wie foarhinne de [[swartpoatmurd]], mar dy is no sa seldsum dat er mar amperoan mear ynfloed op 'e prêrjehûnestân hat. Wichtiger fijannen binne tsjintwurdich de [[sulverdas]] en de [[keningsearn]], en fierders de [[foks]], de [[prêrjewolf]], de [[waskbear]], it [[streekte stjonkdier]], de [[Amerikaanske nerts]] en ferskate soarten [[lytse marters]] en [[rôffûgels]].
[[File:White-tailed_prairie_dog_holes.jpg|left|thumb|200px|De yngongen fan hoalen fan 'e wytsturtprêrjehûn.]]

==Status==
De wytsturtprêrjehûn beset op 't heden mar sa'n 8% fan syn oarspronklike [[areaal]], en de populaasje is noch mar in fraksje fan wat it ienris wie. Dat is it resultaat fan ferskate programma's dy't ta doel hiene om dizze soarte út te rûgjen, mei't er doe (en no noch wol) as skealik ûngedierte sjoen waard. Sa sette yn [[1915]] de Amerikaanske ''Biological Survey'' útein mei in besykjen ta útrûging, wêrnei't yn [[1923]] in bepaling yn 'e steatswetjouwing fan [[Wyoming]] opnommen waard dy't de ynwenners ferplicht stelde om wytsturtprêrjehûnen wêr't se dy ek mar tsjinkomme mochten, út te rûgjen. Mids tweintiger jierren waarden sadwaande 95 oant 100% fan 'e wytsturtprêrjehûnen yn 'e steat ôfmakke, benammentlik troch it gebrûk fan [[fergif]].

Lokkigernôch slagge it lykwols net om 'e soarte alhiel te ferdylgjen, en sûnt de twadde helte fan 'e [[tweintichste iuw]] is de wytsturtprêrjehûn wer by de wâl opklaud troch beskerming yn [[nasjonaal park|nasjonale parken]] en in feroare hâlding ûnder in diel fan 'e befolking. Hoewol't se tige yn oantal ôfnommen binne en noch altyd bestriden wurde mei gif en it [[gewear]], hawwe se de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;. Dat doocht net, mei't wytsturtprêrjehûnen noch altyd tige kwetsber binne. De beskerming fan prêrjehûnen hat lykwols yn 'e [[Feriene Steaten]] in lege prioriteit, en der bestiet in ynfloedrike [[feehâlder]]slobby dy't eltse beskerme status tsjinkeare wol. Petysjes fan natoerbeskermers binne oant no ta ôfwiisd op grûn fan ûnfoldwaande [[wittenskip]]lik bewiismateriaal. Dat beslút wurdt op 't heden lykwols op 'e nij besjoen, om't ûntdutsen is dat pleatsferfangend ûnderminister [[Julie A. MacDonald]], dy't ferantwurdlik wie foar sokke saken, mei opsetsin de resultaten fan wittenskiplike ûndersiken dy't har net oanstiene, bûten it beslútfoarmingsproses holden hat.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-tailed_prairie_dog ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Cynomys leucurus}}
}}

{{DEFAULTSORT:witsturtprerjehun}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Prêrjehûn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>79pchh9423cogarehmgooh75e7ptynn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibearysk grûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71272</id>
    <revision>
      <id>1234232</id>
      <parentid>1173178</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11187" sha1="2g3fq3cuj0vi44utgl49rnxlkw09hu8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Sibearysk grûniikhoarntsje|
Ofbyld= [[Ofbyld:Asiatisches Streifenhoernchen.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[Jeraziatyske wangpûdiikhoarntsjes|Jeraziatyske wangpûd-&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;iikhoarntsjes]] (''Eutamias'') |
Wittenskiplike namme = Eutamias sibiricus |
Beskriuwer, jier= [[Erik Laxmann|Laxmann]], 1769|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Sibearysk grûniikhoarntsje (Eutamias sibiricus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
It '''Sibearyske grûniikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Eutamias sibiricus''; foarhinne ''Tamias sibiricus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), it [[boppeskaai]] fan 'e [[wangpûdiikhoarntsjes]] (''Tamias'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Jeraziatyske wangpûdiikhoarntsjes]] (''Eutamias''). Dit bist wurdt ek wol it '''Aziatyske streekte grûniihoarntsje''', it '''Koreaanske grûniikhoarntsje''' of de '''boerûndûk''' neamd. It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan syn [[skaai (taksonomy)|skaai]], en dêrnjonken is it ek it iennichste libbene wangpûdiikhoarntsje dat lânseigen is bûten [[Noard-Amearika]]. It Sibearyske grûniikhoarntsje komt fan natuere foar yn grutte parten fan [[Sibearje]] en [[East-Aazje]], mar libbet tsjintwurdich as [[eksoat]] ek op guon plakken yn westlik [[Jeropa]], wêrûnder dielen fan [[Nederlân]] (mar [[Fryslân]] net).

==Fersprieding==
It Sibearyske grûniikhoarntsje is lânseigen yn it grutste part fan [[Sibearje]], mei útsûndering fan it [[Arktis|Arktyske]] noarden, dielen fan it súdwesten en it eastlike [[skiereilân]] [[Kamtsjatka (skiereilân)|Kamtsjatka]]. Op it grutte [[eilân]] [[Sachalin (eilân)|Sachalin]], yn 'e [[See fan Ochotsk]], komt er wer wol foar. Fierders libbet dit bistke yn it uterste easten fan [[Kazachstan]], dielen fan noardlik en westlik [[Mongoalje]] en it noardlike diel fan [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Yn [[East-Aazje]] komt er foar yn hiel [[Mantsjoerije]], op it [[Koreä|Koreaanske Skiereilân]], yn dielen fan noardeastlik en sintraal [[Sina]] en op it noardlike [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]]. Bewesten de [[Oeral (berchtme)|Oeral]], ta einbeslút, komt er yn [[Jeropa]] foar yn in grut diel fan noardeastlik [[Ruslân]].
[[File:Streifenhoernchen.jpg|left|thumb|200px|In Sibearysk grûniikhoarntsje oan it miel.]]

Yn 'e 1960-er jierren waard it Sibearyske grûniikhoarntsje út [[Súd-Koreä]] wei yn [[Jeropa]] ymportearre as [[húsdier]]. Op ferskate plakken hawwe ûntsnapte of loslitten eksimplaren stabile populaasjes yn it wyld witten te ûntwikkeljen: ûnder [[Nantes]], yn westlik [[Frankryk]], en yn it [[Bois de Boulogne]], by [[Parys]]; yn [[Belgje]] yn it [[Soniënwâld]] by [[Brussel]], de omkriten fan [[Westerlo]], de [[Kalmeybosk]] by [[De Panne]] en de kastielbosk te [[Zwijnaarde]]; yn [[Dútslân]] op it Breisgauer tsjerkhôf yn [[Freiburch (Breisgau)|Freiburch]]; yn [[Eastenryk]] op it Ottakringer tsjerkhôf yn 'e omkriten fan [[Wenen]]; en fierders op ferskate plakken yn [[Switserlân]] en [[Itaalje]]. Yn [[Nederlân]] komme populaasjes Sibearyske grûniikhoarntsjes foar by [[Lochem]], yn 'e [[Achterhoeke]], en by [[Moergestel]], eastlik fan [[Tilburch]], yn [[Noard-Brabân]].

==Uterlike skaaimerken==
It Sibearyske grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-17&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 8-11½&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 50-120&amp;nbsp;g. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] brúngriis oant sânkleurich, mei dêrtrochhinne yn 'e lingterjochting fiif swartbrune streken, wêrfan't de middelste persiis oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint, fan 'e efterkant fan 'e [[kop]] oant de [[sturt]], wylst de beide dêrnjonken yn 'e [[nekke]] begjinne, en de bûtenste beide op 'e [[skouderblêd]]en. De [[bealch]] is wytgrizich, mei op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] in stadige oergong nei de rêchkleur. De [[kop]] is yn 'e regel wat rodzich, mei in wite streek dy't fan 'e [[snút]] boppe de [[each|eagen]] lâns nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]] rint, en in twadde, soartgelikense streek dy't oer de [[wang]]en, ûnder de eagen troch nei de earen rint. Sibearyske grûniikhoarntsjes beskikke oer grutte [[wangpûde]]n, dy't brûkt wurde om fluch-fluch iten yn op te slaan dat letter op in feiliger plak yn alle rêst bepluze wurde kin. De brunige [[plomsturt]], dy't wite sydkanten hat en wêroer't oan 'e boppekant yn 'e lingterjochting trije ljochte streken rinne, is frij kwetsber en ferliest maklik de [[hûd]]. 
[[File:Chipmunk_bread.jpg|right|thumb|220px|In Sibearysk grûniikhoarntsje sil oer in stik âlde bôle gear.]]

==Biotoop==
Hoewol't se ornaris yn [[nullewâld]]en foarkomme, kinne Sibearyske grûniikhoarntsjes yn in ferskaat oan [[biotoop|biotopen]] oerlibje. Se jouwe lykwols de foarkar oan beskate [[nullebeam]]men, yn [[Jeropeesk Ruslân]] de [[din]] en yn [[Sibearje]] de [[liere (beam)|liere]]. Ek komme se in protte foar op hurde [[grûn|ûndergrûnen]], lykas [[rots]]ige terreinen yn [[bosk]]en en [[berch]]eftige gebieten. Fierdersoan libje se ek yn gebieten mei [[strewelleguod]], by [[wetter|oerflaktewetters]] of [[wei|wegen]] lâns en yn dielen fan [[ikker]]s. Yn westlik [[Jeropa]] hawwe se har oanpast oan [[leafwâld]] en [[mingd wâld]], en teffens oan [[park|stedsparken]]. 

==Hâlden en dragen==
It Sibearyske grûniikhoarntsje is útslutend deis warber. Nachts lûkt er him werom yn syn eigengroeven boarch, dy't oant 50&amp;nbsp;sm djip wêze kin en bestiet út 1-2 lange gongen mei in trochsneed fan 4-6&amp;nbsp;sm, in nêstromte, in foarrieromte en ien of soms twa útgongen. Hoewol't sokke boargen yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] byinoar lizze, binne se ûndergrûnsk net mei-inoar ferbûn en hat elts bist syn eigen [[territoarium (biology)|territoarium]]. It wengebiet is by Sibearyske grûniikhoarntsjes ½-4&amp;nbsp;ha grut, en by de wyfkes grutter as by de mantsjes. Utsein yn 'e [[peartiid]] libje se [[solitêr]] en binne se frij territoriaal.
[[File:Geni_l'écureui_de_Corée.jpg|left|thumb|250px|In Sibearysk grûniikhoarntsje stoppet syn [[wangpûde]]n fol.]]

[[Hjerst]]mis leit it Sibearyske grûniikhoarntsje in itensfoarrie oan foar de [[winter]], wêrby't er yn [[septimber]] it aktyfst is. Gaadlike itenssoarten wurde yn 'e wangpûden troppe en sa yn grutte hoemannichten yn ien kear mei werom nommen nei de foarrieromte yn 'e boarch. Fan [[oktober]]/[[novimber]] oant [[maart]]/[[april]] hâldt er in [[wintersliep]], dy't ferskate kearen ûnderbrutsen wurdt om te fretten en oan oare lichaamlike behoeften te foldwaan. 

De [[peartiid]] falt yn 'e twadde helte fan [[april]], wêrnei't it wyfke ein [[maaie]] of begjin [[juny]], nei in [[draachtiid]] fan 28-35 dagen, in nêst fan 3-6 jongen smyt. Yn 'e regel is der mar ien smeet jiers, mar soms plantsje Sibearyske grûniikhoarntsjes har twa kear yn itselde jier fuort. De jongen komme keal en [[blynheid|blyn]] te wrâld, en wurde grutbrocht troch it wyfke allinnich; it mantsje sjocht der net nei om. Mei 6 wiken leart it wyfke har jongen hoe't en wêr't se fretten sykje moatte, en mei 7 wiken wurde se ôfwûn. Noch in wike letter libje se selsstannich, al binne se pas mei 3-4 moannen folgroeid. As se 9 moannen âld binne, berikke sawol mantsjes as wyfkes foar it earst geslachtsripens. De libbensferwachting fan Sibearyske grûniikhoarntsjes is maksimaal (d.w.s. yn finzenskip) 6-7 jier, mar dat helje se yn it wyld lang net. De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[hauken]] en [[ûlen]] en fierders de [[foks]] en [[martereftigen]] lykas de [[wezeling]] en de [[harmeling]]. 
[[File:エゾシマリス.JPG|right|thumb|250px|In Sibearysk grûniikhoarntsje yn [[Japan]].]]

==Fretten==
Sibearyske grûniikhoarntsjes binne fierhinne [[herbivoar]]e bistkes. Se frette benammen [[sied (plant)|sieden]] (fan [[beam]]men), [[beam]]knoppen en -[[blom|bluossems]], [[woartel (plant)|woartels]], [[poddestuollen]], [[bei]]en, [[nôt]]kerlen en [[bokweit]]. Dat fegetaryske dieet folje se lykwols soms oan mei [[ynsekten]], [[weakdieren]], lytse [[hagedissen]] en sels wol mei jonge [[fûgel]]piken.

==Status==
It Sibearyske grûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn westlik [[Jeropa]] wurdt er oer it algemien beskôge as in skealike [[eksoat]], want hoewol't er in grappich bistke is om te sjen, fret er itselde soarte spul as it lânseigen [[iikhoarntsje]] (''Sciurus vulgaris''), en soe dy skea ûnderfine kinne fan 'e konkurrinsje. Mei de fersnipele [[areaal|fersprieding]] fan it Sibearyske grûniikhoarntsje yn westlik Jeropa is dêr lykwols foarearst noch gjin sprake fan.

==Undersoarten==
Der binne njoggen erkende [[ûndersoarte]]n fan it Sibearyske grûniikhoarntsje:
* ''Eutamias sibiricus sibiricus''
* ''Eutamias sibiricus asiaticus''
* ''Eutamias sibiricus lineatus''
* ''Eutamias sibiricus okadae''
* ''Eutamias sibiricus ordinalis''
* ''Eutamias sibiricus orientalis''
* ''Eutamias sibiricus pallasi''
* ''Eutamias sibiricus senescens''
* ''Eutamias sibiricus umbrosus''

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/siberischegrondeekhoorn Side oer it Sibearyske grûniikhoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it Sibearyske grûniikhoarntsje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Siberian_chipmunk ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tamias sibiricus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sibearysk gruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Iikhoarntsje]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]</text>
      <sha1>2g3fq3cuj0vi44utgl49rnxlkw09hu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steppemarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71494</id>
    <revision>
      <id>1234250</id>
      <parentid>1173161</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5791" sha1="3sxa2kpym3oo5rih97h8igob51b9aj1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= steppemarmot|
Ofbyld= [[File:Marmota_bobak_-_(Kazakhstan,_Ukraine,_Russia)_-_Rochers-de-Naye,_Switzerland,_2009.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota bobak |
Beskriuwer, jier= [[Philipp Ludwug Statius Müller|Statius Müller]], 1776|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de steppemarmot (Marmota bobak).png|center|250px]]
}}
De '''steppemarmot''' of '''bobakmarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota bobak'' of ''Marmota bobac'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foarkomt op 'e [[steppe]]n fan [[East-Jeropa]] en [[Sintraal-Aazje]]. Dizze [[soarte]] is nei alle gedachten nau besibbe oan 'e [[Himalayamarmot]] (''Marmota himalayana'').

==Fersprieding en biotoop==
De steppemarmot libbet yn it [[greidlân]], op 'e [[steppe]]n en yn [[healwoastyn|healwoastinen]] fan [[Wyt-Ruslân]] en de [[Oekraïne]] yn it westen fia sintraal en súdlik [[Ruslân]] oant yn noardlik en sintraal [[Kazachstan]]. Ferskate iuwen lyn lei de grins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] mear nei it westen ta, en kaam er sadwaande ek foar yn [[Poalen]] en [[Hongarije]]. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] libbe er noch yn 'e westlike Oekraïne, oan 'e [[rivier]] de [[Prut (rivier)|Prut]] ta. Tsjintwurdich rint de westgrins fan syn [[areaal]] troch de eastlike en noardeastlike Oekraïne, dêr't er it symboal is fan 'e regio [[Luhansk (regio)|Luhansk]]. Steppemarmotten ûnderskiede har fan 'e measte oare marmottesoarten trochdat se florearje yn flak greidlân (oare marmotten binnen meast berchbewenners) en deunby kultuerlân.

==Uterlike skaaimerken==
De steppemarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 49-58&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11-15&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3-7½&amp;nbsp;kg. De [[pels]] is tinner as dy fan syn berchbewenjende sibben, en bêzje-eftich fan kleur op 'e [[bealch]] en de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], mar dûnkerder brún op 'e [[rêch]], [[kop]], [[snút]], [[sturt]] en [[poat]]en. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts en de [[búk]] is opmerklike rûn. 
[[File:Steppenmurmeltier.jpg|left|thumb|200px|In tekening fan steppe-marmotten út ''Brehms Tierleben''.]]

==Hâlden en dragen==
Steppemarmotten binne inkeld oerdeis aktyf, en dat mar 5½ moanne yn 't jier, mei't se de rest fan 'e tiid yn [[wintersliep]] trochbringe. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] yn djippe ûndergrûnske hoalen en frette benammen [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], [[woartel (plant)|plantewoartels]], [[blêd (plant)|blêden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[sied (plant)|sieden]] en út en troch ris lyts wrimelt as [[ynsekten]] en [[wjirms]] en ek wol [[fûgel]]aaien. Om 'e lange wintersliep troch te kommen, lizze se in ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fet]]laach oan, dy't útgroeie kin ta sa'n 30% fan it lichemsgewicht. Se sliepe yn famyljegroepen byinoar, sadat se har lichemswaarmte diele kinne, wat enerzjy útsparret.

Nei de ein fan 'e wintersliep, yn [[april]], begjint daliks de [[peartiid]]. De [[draachtiid]] duorret 40-42 dagen, wêrnei't it wyfke 2-5 (oant yn ekstreme gefallen 12) jongen smyt. Dêrfan oerlibbet mar de helte oant de ein fan 'e [[simmer]]. Steppemarmotten kinne 2-3 nêsten jongen jiers smite, mar as him oerbefolking foardocht, wurde de wyfkes automatysk minder fruchtber. Sels yn normale sitewaasjes nimt jiers mar 60% fan 'e folwoeksen wyfkes diel oan 'e fuortplanting. De jongen bliuwe yn 'e regel oant nei har twadde wintersliep by har âlden, en berikke pas mei trije jier geslachtripens.

==Status==
De steppemarmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dêrby moat lykwols oantekene wurde dat dizze soarte foarhinne yn [[Jeropa]] folle mear nei it westen ta foarkaam. Trochdat yn [[East-Jeropa]] lykwols in protte wyld gerslân yn kultuer brocht is, is er troch de iuwen hinne tebekkrongen nei it easten.

De relaasje fan 'e steppemarmot mei de [[minske]] is in kompleksen-ien. Oan 'e iene kant hawwe steppemarmotten as &quot;itensreserve&quot; tsjinne by de periodyk weromkearende hongersneden dy't de befolking fan 'e [[Sovjet-Uny]] yn 'e [[tweintichste iuw]] troffen hawwe, en hawwe se sa tsientûzenen [[Oekraïners]] en [[Russen]] it libben rêden. Teffens wurde harren [[pels|pelzen]] wol brûkt as [[bûnt (stof)|bûnt]], en stiet bûten [[Moskou]] in [[pelsdierfokkerij]] dêr't besjoen wurdt oft steppemarmotten gaadlik binne om mei te fokken. Oan 'e oare kant is de steppemarmot fetber foar besmetting mei de [[bûdepest]], en wurdt in populaasje dy't yn it [[Oeralberchtme]] libbet derfan fertocht dat se de pestepidemy ferspraat hawwe dy't westlik Ruslân yn 'e [[njoggentjinde iuw]] trof.

==Undersoarten==
Der binne twa erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e steppemarmot:
* ''Marmota bobak bobak''
* ''Marmota bobak tschaganensis''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bobak_marmot ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota bobak}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>3sxa2kpym3oo5rih97h8igob51b9aj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vancouvereilânmarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71581</id>
    <revision>
      <id>1234300</id>
      <parentid>1173167</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6753" sha1="fyf3nyylomj115z7sklm2seuod95qn7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Vancouvereilânmarmot|
Ofbyld= [[File:Marmota vancouverensis 22927340.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota vancouverensis |
Beskriuwer, jier= [[Harry Swarth|Swarth]], 1911 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Marmota vancouverensis map.svg|center|250px]]
}}
De '''Vancouvereilânmarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota vancouverensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat fan natuere inkeld foarkomt op [[Vancouvereilân]], foar de súdwestkust fan [[Kanada]]. Dizze [[soarte]] is oan 'e grutte kant foar in marmot, en is nau besibbe oan 'e [[Olympyske marmot]] en de [[grize marmot]], dy't deunby op dielen fan it fêstelân fan [[Noard-Amearika]] foarkomme. De Vancouvereilânmarmot is slim yn syn fuortbestean bedrige, dat der is no in fokprogramma foar eksimplaren yn finzenskip opset om him fan it útstjerren te rêden.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Vancouvereilânmarmot is fan natuere beheind ta [[Vancouvereilân]], in grut [[eilân]] dat yn 'e [[Stille Oseaan]] leit, deun foar de [[Kanada|Kanadeeske]] súdwestkust, en diel útmakket fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. It is de iennichste marmottesoarte dy't op Vancouvereilân foarkomt, dêr't er bedarre wêze moat yn 'e lêste [[iistiid]] yn [[Noard-Amearika]], sa'n 10.000 jier lyn, doe't it eilân mei it fêstelân yn ferbining stie. [[Biolooch|Biologen]] ornearje dat de marmot him yn isolaasje op it eilân fluch ûntwikkele hawwe moat, mei't er tsjintwurdich dúdlik fan besibbe soarten ôfwykt op it mêd fan [[morfology]], [[genetika]], hâlden en dragen en [[ekology]]. De measte Vancouvereilânmarmotten libje op 'e westlike kant fan [[berch]]skeanten, boppe de 1.000&amp;nbsp;m hichte.
[[File:Marmota_vancouverensis_skull_at_the_Beaty_Biodiversity_Museum.JPG|left|thumb|250px|De [[plasse (bonke)|plasse]] fan in Vancouvereilânmarmot (museumstik).]]

==Uterlike skaaimerken==
De Vancouvereilânmarmot hat trochinoar in totale lichemslingte fan 65-70&amp;nbsp;sm, mei in gewicht dat útinoar rinne kin fan 3&amp;nbsp;kg oan 'e ein fan 'e [[wintersliep]] oant 4½-7&amp;nbsp;kg oan 'e ein fan 'e [[simmer]]. Dêrmei is er likernôch sa grut as in út 'e kluten woeksen [[hûskat]]. De [[pels]] hat in rike, sûkelarjebrune kleur mei dúdlik kontrastearjende wite plakken, û.m. op 'e [[snút]]. 

==Hâlden en dragen==
Vancouvereilânmarmotten binne [[herbivoar]]en, dy't foar it meastepart fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] libje. Se lizze ûndergrûnske hoalen oan, wêryn't se fan ein [[septimber]] of begjin [[oktober]] oant ein [[april]] of begjin [[maaie]] har [[wintersliep]] trochbringe. De lingte fan 'e wintersliep hat te krijen mei it plak (hichte boppe seenivo) fan har hoale en mei de [[waar]]somstannichheden fan dat jier. Trochinoar duorret har wintersliep 210 dagen, mar yn finzenskip is dat in stik koarter. De [[peartiid]] begjint foar de Vancouvereilânmarmot koart nei de ein fan 'e wintersliep. Nei in [[draachtiid]] fan 30-35 dagen smyt it wyfke dan in nêst fan 3-4 jongen, dy't har oer it algemien begjin [[july]] foar it earst bûten de hoale weagje. Vancouvereilânmarmotten binne mei twa jier geslachtsryp, mar nimme almeast pas mei trije of fjouwer jier oan 'e fuortplanting diel.

==Status==
De Vancouvereilânmarmot hat de [[IUCN-status]] fan &quot;krityk&quot;, wat sizze wol dat er op it rântsje fan it útstjerren balansearret. De soarte is fral yn 'e [[tweintichste iuw]] dramatysk efterútbuorke as direkt gefolch fan [[klimaatferoaring]] en as yndirekt gefolch fan minsklik yngripen. Saakkundigen riddenearje no sa: de marmotten libje yn in berchgreide-[[habitat]] dat op [[Vancouvereilân]] mar krap te finen is. Jongen ferlitte nei ferrin fan tiid it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan har âlden op 'e siik nei in gaadlik plak om harsels nei wenjen te setten. Dêrfoar geane se omleech út 'e berchgreiden nei de [[nullewâld]]sône dêrûnder, om op in oar plak wer omheech te klimmen. Troch minsklike [[boskbou]]praktiken ûntstiene der yn 'e tweintichste iuw lykwols iepen plakken yn 'e nullewâldsône dy't krekt wiene wat jonge marmotten sochten; se seagen dus net mear fierder om, mar setten har dêr nei wenjen. Lykwols groeit it nullewâld sa fluch werom dat sokke habitats nei in pear marmottegeneraasjes ûngaadlik foar har fuortbestean wurde. De marmotten dy't dêr libje, komme dan om, mei't har fretten net mear foarhâns is. Sadwaande hat de boskbou soarge dat der &quot;sinkgatten&quot; ûntstiene dêr't in oansjenlik part fan 'e marmottepopulaasje yn ferdwûn is. Ut in ûndersyk út [[2005]] hat bliken dien dat ek de ynfloed fan 'e minsklike boskbou op it foarkommen en de [[predaasje]]praktiken fan [[rôfdier]]en lykas de [[keningsearn]], de [[poema]] en de [[wolf]] hjirby foar 't neist in rol spile hat.

De Vancouvereilânmarmot is noch altyd ien fan 'e seldsumste [[sûchdieren]] fan 'e wrâld. Yn [[1997]] wiene der noch mar sa'n bytsje fan oer, dat steatsboskbehear op Vancouvereilân besleat om party te fangen en sa in &quot;genetyske rêdingsboat&quot; te kreëarjen, wêrmei't yn gefal fan útstjerren yn it wyld wer in libbensfetbere populaasje fokt wurde koe. Sadwaande besteane der no groepen Vancouvereilânmarmotten yn finzenskip yn 'e [[dieretún|dieretunen]] fan [[Toronto]] en [[Calgary]] en yn it ''Mountainview Conservation and Breeding Centre'' yn [[Langley (Britsk-Kolumbia)|Langley]]. Teffens is op Vancouvereilân sels in foksintrum boud op 'e [[Mount Washington (Vancouvereilân)|Mount Washington]]. Nei't men by in telling yn [[2003]] noch mar 21 wylde marmotten op it hiele eilân gewaarwurde koe, waard begûn mei it útsetten yn it wyld fan eksimplaren dy't ûnderwilens yn finzenskip fokt wiene. Tusken [[2000]] en [[2010]] waarden der 442 jongen yn finzenskip berne dy't oerlibbe hiene oant se ôfwûn wurde koene. De populaasje yn it wyld waard yn [[2013]] rûst op 350-400 eksimplaren. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Vancouver_Island_marmot ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota vancouverensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>fyf3nyylomj115z7sklm2seuod95qn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarbagan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71813</id>
    <revision>
      <id>1234285</id>
      <parentid>1173162</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="niz6nwi3fzxglovq0opxnpxbi7wm29o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= tarbagan|
Ofbyld= [[Ofbyld:Marmota sibirica - (Russia, Mongolia) - Rochers-de-Naye, Switzerland, 2009.JPG|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') |
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota sibirica |
Beskriuwer, jier= [[Gustav Radde|Radde]], 1862 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''tarbagan''' of '''Mongoalske marmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota sibirica'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1862]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Gustav Radde]]. Dizze [[soarte]] komt foar yn noardlik en westlik [[Mongoalje]]; yn [[Ruslân]] yn súdwestlik [[Sibearje]], [[Tûva]] en de [[Transbaikal]]-regio; en yn 'e [[Sina|Sineeske]] autonome regio [[Binnen-Mongoalje]] en de provinsje [[Heilongdjiang]]. Yn 'e Mongoalske [[Altai-berchtme|Altai]] oerlapet it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e tarbagan dat fan 'e [[Altaimarmot]] (''Marmota baibacina''). Om't er yn 'e knipe kommen is troch [[habitat]]ferlies, hat de tarbagan yn [[2008]] de [[IUCN-status]] fan &quot;bedrige&quot; krigen.

==Relaasje mei de minske==
It fleis fan 'e tarbagan foarmet in wichtich ûnderdiel fan 'e Mongoalske koken, en yn 't bysûnder fan it gerjocht ''boodog''. Dêrby wurdt in slachte tarbagan fan syn [[bonke]]n ûntdien, wêrnei't it fleis sean wurdt troch [[stien]]nen dy't yn 't foar gleonhjit makke binne yn in fjurke, yn 'e búkholte fan it karkas yn te bringen. De [[hûd]] wurdt dan byinoar bûn, sadat it gehiel wol wat wei hat fan in pûde. Tradisjoneel wurde tarbagans yn Mongoalje inkeld oan it begjin fan 'e [[hjerst]] [[jacht (op bisten)|bejage]], as se har de hiele [[simmer]] troch grou fretten hawwe by wize fan tarieding foar de [[wintersliep]].

Yn noardeastlik Sina en Mongoalje hawwe tarbagans histoarysk sjoen ferantwurdlik west foar ferskate [[pest]][[epidemy]]en. Dêrby giet it om 'e [[longpest]], de deadlikste foarm fan 'e sykte, dy't tusken de bisten ûnderling ferspraat wurdt troch har hoastjen. De pest kin oerspringe nei de [[minske]] troch de byt fan 'e [[tarbaganflie]] (''Ceratophyllus silantievi'') of troch de konsumpsje fan tarbaganfleis. 

==Undersoarten==
Der binne twa erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e tarbagan:
* de gewoane tarbagan (''Marmota sibirica sibirica'')
* de grize tarbagan (''Marmota sibirica caliginosus'')

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tarbagan_marmot ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Marmota sibirica}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>niz6nwi3fzxglovq0opxnpxbi7wm29o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wâldsteppemarmot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71817</id>
    <revision>
      <id>1234301</id>
      <parentid>1173163</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3020" sha1="6fzhgyjdbfisuae5tnqxom8sz6kwont" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wâldsteppemarmot|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[marmotten]] (''Marmota'') |
Wittenskiplike namme = Marmota kastschenkoi|
Beskriuwer, jier= [[Sergej Uljanovitsj Stroganov|Stroganov]] &amp; [[Boris Stepanovitsj Jûdin|Jûdin]], 1956 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wâldsteppemarmot (Marmota kastschenkoi).png|center|250px]]
}}
De '''wâldsteppemarmot''' ([[Latyn]]ske namme: ''Marmota kastschenkoi'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marmotten]] (''Marmota''), dat foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun waard yn [[1956]], as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Altaimarmot]] (''Marmota baibacina''). Yn [[2012]] waard lykwols fêststeld dat it hjir om in selsstannige marmottesoarte giet. De wâldsteppemarmot komt foar yn súdlik sintraal [[Sibearje]], yn 'e krite besuden de stêden [[Novosibirsk]], [[Kemerovo]] en [[Tomsk]]. Dizze soarte moat net betize wurde mei de [[steppemarmot]] (''Marmota bobak''), dat in hiel oar bist is.

==Uterlike skaaimerken==
De wâldsteppemarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 49½-64&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan sa'n 12½-20&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 4½-9&amp;nbsp;kg. De [[pels]] is dûnkerbrún op 'e [[rêch]]side mei in justjes ljochtere [[bealch]]kant. Soms sitte der gielige plakken op 'e [[wang]]en en/of in witich plak op it [[kin]]. 

==Hâlden en dragen==
Wâldsteppemarmotten libje op [[heuvel]]skeanten yn [[steppe]]gebieten oan 'e râne fan [[wâld]]lân, dêr't se ûndergrûnske hoalen oanlizze. Ek komme se wol foar yn of deunby [[greide]]n, en op [[tsjerkhôf|tsjerkhôven]]. Soms belûke se ferlitten gebouwen. Sân oant acht moannen fan it jier hâlde wâldsteppemarmotten in [[wintersliep]]. Fierders binne se deis aktyf en libje se yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] dy't besteane út famyljegroepen fan ien dominant mantsje, 2-3 wyfkes en 4-8 jongen fan ferskillende jiergongen. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan sa'n famyljegroep bedraacht likernôch 1&amp;nbsp;ha. 

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{en}}[http://www.journal.sfu-kras.ru/en/article/2720/ Artikel oer de wâldsteppemarmot yn it ''Journal of the Siberian Federal University]
*{{en}}[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=930334 ITIS-rapport oer de wâldsteppemarmot]
----
* {{Aut|Thorington jr., Richard W.; Koprowski, John L.; Steele, Michael A.; en Whatton, James F.}}, ''Squirrels of the World'', Baltimore, 2012 (Johns Hopkins University Press), s. 281-282.
}}

{{DEFAULTSORT:Waldsteppemarmot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marmot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>6fzhgyjdbfisuae5tnqxom8sz6kwont</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibearyske wezeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71902</id>
    <revision>
      <id>1234234</id>
      <parentid>1172949</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11106" sha1="kpoj49j1zwnezs9iyzkwrhdxev6x1vt" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= 
|Ofbyld= [[File:Siberian Weasel Pangolakha Wildlife Sanctuary East Sikkim India 14.05.2016.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'')
|Wittenskiplike namme= Mustela sibirica
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Siberian Weasel area.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#556B2F}} lânseigen foarkommen &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} foarkommen as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Sibearyske wezeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela sibirica''), ek wol de '''kolonok''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). Dit bist komt foar yn grutte dielen fan súdlik [[Sibearje]] en [[East-Aazje]]. Wat [[lichem (biology)|lichemsgrutte]] en [[jacht (aktiviteit)|jachtgedrach]] oanbelanget, foarmet de Sibearyske wezeling in oergongsfoarm tusken de lytste [[marters (skaai)|marters]], lykas de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), en harren gruttere sibben, lykas de [[murd]] (''Mustela putorius''), de [[steppemurd]] (''Mustela eversmannii'') en de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola''). De Sibearyske wezeling is wichtich as [[pelsdier]], yn it bysûnder foar de fabrikaazje fan [[skilderkwaste]]n. De [[IUCN]] klassifisearret de dizze soarte as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Sibearyske wezeling strekt him út oer hiel súdlik [[Sibearje]], fan 'e [[Oeral (berchtme)|Oeral]], oan 'e eastgrins fan [[Jeropa]], oant de [[kust]] fan 'e [[See fan Ochotsk]] yn it [[Russyske Fiere Easten]]. Ek op it grutte [[eilân]] [[Sachalin (eilân)|Sachalin]] komt dit bist foar. Dêrnjonken libbet de Sibearyske wezeling ek yn dielen fan westlik en noardlik [[Mongoalje]], de eastpunt fan [[Kazachstan]], it uterste noarden fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], hast hiel [[Mantsjoerije]], it [[Koreaanske Skiereilân]], eastlik, sintraal en súdeastlik [[Sina]] (útsein [[Hainan]]), [[Taiwan]], de noardpunt fan [[Birma]], it noarden fan [[Tailân]] en [[Laos]], noardeastlik en noardlik [[Yndia]], súdeastlik en súdlik [[Tibet]], eastlik [[Nepal]] en [[Kasjmier]]. As [[eksoat]] is er troch de [[minske]] yntrodusearre yn súdlik [[Japan]], dêr't er foarkomt op 'e haadeilannen [[Kjûsjû]] en [[Sjikokû]] en yn it suden fan [[Honsjû]].
[[File:Japanese Kolonok.jpg|left|thumb|230px|In Sibearyske wezeling yn [[Japan]], dêr't er in [[eksoat]] is.]]

==Uterlike skaaimerken==
It [[mantsje]] fan 'e Sibearyske wezeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 28–39&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–21&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 650–820&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It [[wyfke]] is in wat lytser en in stik lichter, mei in kop-romplingte fan 25–30&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm, in sturtlingte fan 13&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–16&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 360–430&amp;nbsp;g. Sibearyske wezelingen hawwe, krekt as alle oare [[lytse marters]], in lang, útrutsen [[lichem (biology)|lichem]] en koarte [[poat]]en, mar se binne steviger boud as de [[berchwezeling]] (''Mustela altaica''), de [[murd]] (''Mustela putorius'') of de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), en kinne yn grutte de [[Jeropeeske nerts]] (''Mustela lutreola'') suver belykje. Reuze-eksimplaren fan dit bist komme foar op 'e [[Barabasteppe]] fan sintraal súdlik Sibearje.

De [[winter]][[pels]] fan 'e Sibearyske wezeling is tige ticht en sêft. De bisten binne ienkleurich, mar dy iene [[kleur]] kin útinoar rinne fan [[readoker]] oant [[dûnkergiel]]. De [[fang (lichemsdiel)|fangen]] en [[bealch]] skaaie justjes ljochter út as it [[rêch]][[hier (begroeiïng)|hier]]. Ek de [[sturt]] is ljochter fan kleur. Op 'e [[kop]] hat de Sibearyske wezeling in dûnker, [[kofjebrún|kofjebrunich]] masker oer de [[each|eagen]] hinne, wylst de [[lippe]]n en it [[kin]] [[witich]] fan kleur binne.

==Biotoop==
Sibearyske wezelingen libje yn in ferskaat oan [[biotoop|biotopen]], fan [[berchtme]] oant [[steppe]]n. Yn bercheftige kriten komme se foar oant op in hichte fan 1.700&amp;nbsp;[[meter|m]].
[[File:Kolonok.JPG|right|thumb|250px|In [[taksidermy|opset]] eksimplaar yn it [[Soölogysk Museum fan it Soölogysk Ynstitút fan de Russyske Akademy fan Wittenskippen|Soölogysk Museum]] yn [[Sint-Petersburch]].]]

==Hâlden en dragen==
Njonken in permaninte [[hoale]] hawwe [[folwoeksen]] Sibearyske wezelingen ferskate tydlike ûnderkommens dy't [[kilometer]]s útinoar lizze kinne. Se binne net tier oangeande hokfoar plakken oft se as nêst brûke; hoalen kinne yn omfallene [[beam]]stammen sitte, ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]], yn [[rots]]spjalten of yn fertize [[strewel]]leguod. Ek brûke se wol hoalen fan oare bisten, dy't se dan fergrutsje. De sintrale nêstromte wurdt beklaaid mei [[fûgelfear]]ren en [[kjifdier]]ehier.

De [[peartiid]] fariëarret frijwat neigeraden de [[klimaat|klimatologyske]] omstannichheden. Yn westlik [[Sibearje]] set er begjin [[febrewaris]] al útein, mar yn it [[Russyske Fiere Easten]] begjint er pas yn [[maart]] of begjin [[april]]. De [[pearing]] duorret by Sibearyske wezelingen sa'n 35&amp;nbsp;[[minuten]], wêrnei't in [[draachtiid]] fan 38–41&amp;nbsp;[[dagen]] folget. Dan wurde der 4–10&amp;nbsp;jongen smitten, dy't [[blinens|blyn]] en hast keal te wrâld komme. Mei in pear dagen begjint de pels te groeien en mei in [[moanne (tiid)|moanne]] geane de [[each|eagen]] iepen. Nei twa moanne wurde se [[ôfwûn]], en tsjin ein [[augustus]] binne se folgroeid en selsstannich. De folwoeksen jongen fan datselde jier kinne fan âldere bisten ûnderskaat wurde troch har dûnkerder pels en lichtere lichemsbou. Sibearyske wezelingen hawwe in [[libbensferwachting]] fan rom 2&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Kolinsky fur choker 1900-1910.jpg|left|thumb|230px|In [[bûntkraach]] of [[sjaal]], makke fan 'e hiele [[pels]] fan Sibearyske wezeling.]]

==Fretten==
De Sibearyske wezeling is in [[karnivoar]], dy't him it leafst fiedt mei lytse oant middelgrutte [[kjifdieren]], lykas [[wetterrotten]], [[echte mûzen|mûzen]] en [[wrotmûzen]]. Ek [[fluithazzen]] of pika's en alderhanne [[fûgelt]] steane op it menu, en pleatslik [[grûniikhoarntsjes]], [[muskusrôt|muskusrotten]], [[reade iikhoarntsje]]s en [[jerboä's]]. Se ite lykwols mar komselden [[reptilen]], [[fisken]], [[lidpoatigen]] of [[planten]]. Sibearyske wezelingen binne aktive [[rôfdier|jagers]], dy't net inkeld út mûklagen jeie, mar har [[proai]] ek aktyf hiele einen efterfolgje, troch [[snie]], [[holle beam]]stammen, hoalen, wetter en sels [[minsklik]]e [[wente]]n hinne. Yn it [[Fiere Easten]] profitearje se soms fan it wurk fan oare jagers troch [[ies (kadaver)|ies]] te fretten. Yn [[Sina]] libje se ek wol yn [[stêd|stedske]] gebieten, dêr't se dan op [[brune rôt|rotten]] jeie.

==Status==
De Sibearyske wezeling hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. De [[minske]] hat wat in twasidige relaasje mei dizze soarte. Oan 'e iene kant is de Sibearyske wezeling fan grut belang foar it yn 'e besnijing hâlden fan 'e [[kjifdier]]epopulaasjes, dy't har oars ta in [[pleachdier|pleach]] ûntwikkelje soene en dy't boppedat potinsjeel alderhanne sykten ferspriede kinne. Mar oan 'e oare kant is de Sibearyske wezeling tige skealik foar de [[plomfee]]hâlderijsektor fan 'e [[lânbou]] en foar de fokkerij fan lytsere [[pelsdier]]en, lykas de [[muskusrôt]]. Sibearyske wezelingen kringe geregeldwei hinne- en dowehokken binnen en rjochtsje dêr dan in wiere slachting oan. 

Dêr stiet dan wer foaroer dat Sibearyske wezelingen sels ek weardefolle pelsdieren binne, en datoangeande in wichtige rol ynnimme yn 'e [[pelshannel]]. Behalven foar [[klean]] wurdt it [[hier (begroeiïng)|hier]] fan 'e bisten fral ek brûkt om [[skilderkwaste]]n fan te meitsjen, dy't benammen yn Sina ferkocht wurde en heech oanskreaun steane foar it meitsjen fan [[tradysje|tradisjonele]] [[Sineesk]]e [[kalligrafy]]. Yn 'e Sineeske [[folkloare]] wurde de Sibearyske wezelingen trouwens beskôge as omdoarmjende [[geast]]en (''shen''), dy't minskene [[siel]]en stelle en kinne om har dan sels foar te dwaan as dy minsken..
[[File:Milne Edwards - Mustela sibirica moupinensis.png|right|thumb|250px|De Birmeeske kolonok.]]

==Opsomming fan ûndersoarten==
Der binne 11 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Sibearyske wezeling (''Mustela sibirica''):
* de Birmeeske kolonok (''M. s. moupinensis'') &lt;small&gt;(súdlik [[Sina]] ([[Sichuan]], [[Gansu]] en [[Yunnan]]) en noardlik [[Birma]])&lt;/small&gt;
* de Djedjûaanske kolonok (''M. s. quelpartis'') &lt;small&gt;(it [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] eilân [[Djedjû (eilân)|Djedjû]])&lt;/small&gt; 
* de Fiereastlike kolonok (''M. s. manchurica'') &lt;small&gt;(it Russyske [[Fiere Easten]] en eastlik [[Mantsjoerije]])&lt;/small&gt;
* de Himalayakolonok (''M. s. subhemachalana'') &lt;small&gt;(eastlike [[Himalaya]], fan [[Nepal]] oant [[Bûtan]])&lt;/small&gt;
* de hodgsonkolonok of Hodgsons kolonok (''M. s. hodgsoni'') &lt;small&gt;([[Kasjmier]], súdlik [[Tibet]] en de westlike [[Himalaya]])&lt;/small&gt; 
* de Koreaanske kolonok (''M. s. coreanus'') &lt;small&gt;([[Koreä]])&lt;/small&gt;
* de Mantsjoerijske kolonok (''M. s. charbinensis'') &lt;small&gt;([[Mantsjoerije]])&lt;/small&gt; 
* de Noardsineeske kolonok (''M. s. fontanierii'') &lt;small&gt;(noardlik en sintraal [[Sina]] en [[Shandong]])&lt;/small&gt;
* de Sibearyske kolonok (''M. s. sibirica'') &lt;small&gt;(súdlik [[Sibearje]] en dielen fan [[Mongoalje]], [[Kazachstan]], [[Sinkiang-Oeigoerje]] en noardeastlik [[Sina]])&lt;/small&gt;
* de Taiwaneeske kolonok (''M. s. davidiana'') &lt;small&gt;([[Taiwan]] en súdeastlik [[Sina]])&lt;/small&gt; 
* de Tibetaanske kolonok (''M. s. canigula'') &lt;small&gt;(súdeastlik [[Tibet]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Siberian_weasel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mustela sibirica}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lytse marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]</text>
      <sha1>kpoj49j1zwnezs9iyzkwrhdxev6x1vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinsielsturtsliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71982</id>
    <revision>
      <id>1234183</id>
      <parentid>1173207</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="9jq8ss7q8e1ng6vu74vgculzb5enpdu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= pinsielsturtsliepmûs|
Ofbyld= [[File:Graphiurus murinus Plzen zoo 02.2011.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | 
Skaai= [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus'') |
Wittenskiplike namme = Graphiurus murinus |
Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''pinsielsturtsliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Graphiurus murinus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske sliepmûzen]] (''Graphiurus''), dat lânseigen is yn [[Súd-Afrika]]. It is ien fan fjouwer sliepmûzesoarten dy't inkeld en allinnich yn dat lân foarkomme. Dizze [[soarte]] waard foar it earst yn [[1822]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]].

==Biotoop==
De pinsielsturtsliepmûs stiet ek wol bekend as de '''Afrikaanske dwerchsliepmûs''', en wurdt yn syn [[ferspriedingsgebiet]] wol de ''micro squirrel'' (it &quot;mikro-iikhoarntsje&quot;) neamd. It natuerlike [[biotoop]] fan dit bist wurdt foarme troch [[tropysk reinwâld|tropyske]] en [[subtropysk]]e [[reinwâld]]en yn [[berch]]gebieten, dêr't er dan syn [[habitat]] hat deunby [[rivier]]en of oar streamend wetter.

==Status==
De pinsielsturtsliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Pinsielsturtsliepmûzen wurde inkeld wol as [[húsdier]] holden, mar binne der net sa gaadlik foar, om't se yn ferhâlding ta oare domestisearre [[kjifdieren]] in tige yngewikkelde fersoarging brek binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woodland_dormouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Graphiurus murinus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pinsielsturtsliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Afrikaanske sliepmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>9jq8ss7q8e1ng6vu74vgculzb5enpdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sânslieper</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71994</id>
    <revision>
      <id>1234227</id>
      <parentid>1177186</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12808" sha1="sq2vws11cgd0m5etnznb112tfarp3yi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= sânslieper
|Ofbyld= [[Ofbyld:Siebenschläder_auf_Baum2.JPG|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') 
|Skaai= [[sânsliepers]] (''Glis'') 
|Wittenskiplike namme = Glis glis 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sânslieper (Glis glis).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''sânslieper''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Glis glis''), miskien better bekend as de '''relmûs''' (wat feitliks in [[hollanisme|hollanistyske]] [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsje]] is), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sânsliepers]] (''Glis''). Dizze [[soarte]] komt foar yn in grut diel fan [[kontinint]]aal [[Jeropa]], mar net yn [[Nederlân]]. De sânslieper is de grutste fan alle soarten sliepmûzen, dy't fanwegen syn opfallende [[plomsturt]] wol wat wei hat fan in [[beamiikhoarntsjes|iikhoarntsje]]. De namme &quot;sânslieper&quot; ([[Nederlânsk]]: ''zevenslaper''; [[Dútsk]]: ''Siebenschläfer'') komt fuort út it feit dat dit bist in [[wintersliep]] hâldt dy't sân moannen duorret.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
De sânslieper is lânseigen yn in grut part fan [[Jeropa]], mei dêrûnder [[Midden-Jeropa]] en grutte dielen fan [[East-Jeropa|East]]- en [[Súd-Jeropa]]. Yn [[Skandinaavje]] komt er net foar. De westgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint fan 'e [[Eastsee]]kust fan noardlik [[Dútslân]] yn in bochtsjende line nei de [[Ardinnen]], en dêrwei nei [[Normandje]], en dan súdoan nei de [[Pyreneeën]]. [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] en súdeastlik [[Belgje]] hearre derta, mar [[Nederlân]] en [[Flaanderen]] net. Op it [[Ibearysk Skiereilân]] libbet er inkeld yn it noarden, yn [[Astuerje]], [[Kantaabrje]], [[Baskelân (regio)|Baskelân]], [[Navarra]], noardlik [[Aragon]] en noardlik [[Kataloanje]]. Yn 'e [[Middellânske See]] komt er foar op it [[eilân]] [[Ibytsa]] (mar net op 'e oare [[Baleären]]), en fierders yn it binnenlân fan [[Korsika]] en [[Sardynje]], op it eastlike diel fan [[Sisylje]] en op [[Kreta]] en [[Kefalloania]]. Utsein de &quot;Hakke&quot; heart de hiele [[Lears fan Itaalje]] ta it [[areaal]] fan 'e sânslieper. Ek de hiele [[Balkan]] heart derta, en de eastgrins rint mei in wide bôge troch de sintrale [[Oekraïne]], westlik [[Ruslân]], noardlik [[Wyt-Ruslân]], súdlik [[Litouwen]] en de Russyske [[eksklave]] [[Kaliningrad (oblast)|Kaliningrad]] nei de eastlike kust fan 'e [[Eastsee]].

Eastlik fan dit oaniensletten gebiet befine har noch ferskate isolearre populaasjes sânsliepers, yn sintraal [[Letlân]], sintraal [[Ruslân]], súdwestlik Ruslân en it uterste noardwesten fan [[Kazachstan]], en yn 'e Russyske [[Koeban (regio)|Koeban]]. Bûten Jeropa komme der ek sânsliepers yn westlik [[Aazje]] foar, yn in gebiet dat it noardwesten fan [[Lyts-Aazje]] omfiemet en sa oanslút by it grutte areaal fan 'e bisten yn Jeropa, en fierders yn twa isolearre populaasjes, ien oan 'e súdkust fan 'e [[Kaspyske See]], yn [[Iraan]], en ien dy't de hiele [[Kaukasus]] beslacht. Ek yn súdeastlik [[Ingelân]] komme sânsliepers foar, mar dêr binne de bisten [[eksoat]]en, dy't der yn [[1902]] by fersin yntrodusearre binne troch in ûntsnapping út 'e privee-[[menazjery]] fan [[bankier]] [[Lionel Walter Rothschild]], yn it stedsje [[Tring]]. De flechtlingen wisten in fêste populaasje te fêstigjen, dy't beheind is ta de súdeastkant fan 'e [[Chilternheuvels]]. Yn dat gebiet, dat rûchwei in trijehoeke fan 520&amp;nbsp;km² foarmet tusken [[Beaconsfield (Ingelân)|Beaconsfield]], [[Aylesbury]] en [[Luton]], binne sânsliepers no lykwols frij algemien.
[[File:Siebenschläfer.jpg|left|thumb|200px|In sânslieper.]]

==Uterlike skaaimerken==
De sânslieper hat trochinoar in kop-romplingte fan 13-18&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11-15&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 70-180&amp;nbsp;g (oant yn útsûnderlike gefallen 250&amp;nbsp;g). Dit bist is de grutste fertsjintwurdiger fan [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae''). Hy hat in tichte [[pels]], dy't op 'e [[rêch]], de [[sturt]], de boppekant fan 'e [[kop]] en de [[snút]] dûnkergriis is, mar op 'e [[bealch]], de [[poat]]en en de [[kiel]] wyt. De beide kleuren wurde skaat troch in skerpe demarkaasjeline. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne frij lyts, mar de swarte, wat útpuoljende [[each|eagen]] binne krekt ûnbidige grut. Dat effekt wurdt noch fergrutte troch de dûnkere rûnte fan [[hier (begroeiïng)|hier]] om 'e eagen hinne. Ek de grutte, swarte, sydlings fan 'e snút útstykjende [[snorhierren]] binne opfallend. De sturt hat de foarm in [[plomsturt]], en kin hast wol foar de sturt fan in [[beamiikhoarntsjes|iikhoarntsje]] trochgean. Mei syn tekening kin de sânslieper sadwaande by flechtige waarnimmings wolris betize wurde mei it [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'').

==Biotoop==
Sânsliepers komme benammen foar yn [[leafwâld]] mei wat fariaasje, fral mei [[iik|iken]], [[Bûk (beam)|bûken]] en [[Hagebûk|hagebûken]]. Ek libje se wol yn grutte [[tún|tunen]], [[hôf (stik lân mei fruitbeammen)|hôven]] en yn 'e neite fan [[rots]]en. In betingst dêr't it [[habitat]] oan foldwaan moat, is genôch sideplakken om 'e dei yn troch te bringen. Teffens jouwe sânsliepers de foarkar oan wat opgeande boaiemfegetaasje yn in wâld, mar as it nypt en wedernypt, kinne se dêr ek wol sûnder. It binne net de skrutelste bisten, en se kringe geregeldwei ferlitten gebouwen en sels de souders fan bewenne huzen binnen. Yn [[nullewâld]]en komme se lykwols net foar. Yn 'e [[Alpen]] binne se oant op 1.200&amp;nbsp;m hichte oantroffen.
[[File:Popielica_(Glis_glis)_001.JPG|right|thumb|250px|In sânslieper binnendoar.]]

==Hâlden en dragen==
De sânslieper is in útsprutsen [[nachtdier]] (dêrfandinne de grutte eagen), dat treflik klimme kin en syn fretten yn 'e beammen siket. Syn aksjeradius is lyts, en hy weaget him selden mear as 100&amp;nbsp;m fan syn nêst ôf, dat er oanleit yn [[beam]]holten, [[rots]]spjalten en tusken muorren yn, en dat makke is fan [[blêd (plant)|blêden]] en twiichjes. Soms kreakje sânsliepers nêstkasten, dy't foar [[fûgels]] bedoeld binne. It binne sosjale bisten, dy't in grut part fan 'e [[simmer]] yn famyljegroepen trochbringe. Fan [[oktober]] oant [[maaie]] hâlde se in [[wintersliep]], en dêrfoar sykje se in plak dat mear beskutting hat as har simmernêst. Geregeldwei kringe se dan minsklike wenten binnen, dêr't se har op 'e souder of yn 'e kelder deljouwe. Natuerliker winternêsten lizze se oan yn holle beammen en yn [[grot]]ten. Inkeld meitsje se ek wol gebrûk fan in ferlitten [[wylde knyn|kninehoale]] of grave se sels in ûndergrûnske hoale. Se bringe wol 80% fan har libben sliepend troch, in feit dat al lang tige bekend is ûnder de befolking fan 'e streken dêr't dizze bisten foarkomme, en dat parodiëarre waard troch [[Lewis Carroll]] mei de slûge sliepmûs (''dormouse'') yn ''[[Alice yn Wûnderlân]]''.

De [[peartiid]] begjint foar sânsliepers yn [[juny]] en rint troch oant [[augustus]], mei it hichtepunt yn [[july]]. Dêrby smyt it wyfke nei in [[draachtiid]] 30-32 dagen ien kear yn 't jier in nêst fan 4-6 jongen. Yn ekstreme gefallen kinne it 1-11 jongen wêze. De jonge sânsliepers binne mei 1½ moanne selsstannich en ferlitte dan almeast daliks it nêst, al bliuwe se soms by de âlden omhingjen oant nei har earste wintersliep. Mei in jier binne se geslachtsryp. De populaasjetichtheid berint by sânsliepers oer it algemien 1-5 eksimplaren de ha, mar deunby de grinzen fan har [[ferspriedingsgebiet]] kin de tichtens grutte skommelings fertoane, en yn wiete simmers en jierren mei in tekoart oan nuten rint de populaasje oeral werom. Sânsliepers kinne maksimaal 6 jier âld wurde. Har wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten [[ûlen]], de [[foks]], de [[beamotter]] en de [[Jeropeeske wylde kat]].
[[File:Loirs mangeant.jpg|left|thumb|230px|Twa sânsliepers sille oan it miel.]]

==Fretten==
Sânsliepers binne [[omnivoar]]en, en frette benammen [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]], jonge griene [[plant]]edielen, [[bast|beambast]], [[poddestuollen]], [[ynsekten]], [[slakken]] en [[fûgel]]aaien. Se binne berucht om har &quot;skilen&quot; fan beammen: oant frij heech yn 'e beammen frette se gauris oer grutte oerflakken de beambast fuort, wat beammen slim skansearje kin. Ek frette se faak fruchten oan dy't noch oan 'e beam hingje, wat har fansels net populêr makket ûnder [[túnbou|túnkers]].

==Status==
De sânslieper hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn it âlde [[Rome (stêd)|Rome]] en ûnder de [[Etrusken]] waarden sânsliepers sjoen as in lekkernij. Se waarden [[hjerst]]mis fongen, as se al moai fet wiene, en dan yn ''gliraria'', in soarte fan hamsterkoaien, holden om se op in dieet fan [[wâlnút|wâlnuten]] en [[ikel (frucht)|ikels]] noch fetter te meitsjen. Dan waarde se slachte en waard har fleis yn 'e regel boppe in fjurke roastere en dan yn [[hunich]] dipt, of oars krigen se folling fan [[baarch|bargefleis]], nuten en oare dingen. Fral ûnder de Romeinen wie sok iten in populêre snack. De Ingelske namme fan 'e sânslieper, ''edible dormouse'' (&quot;ytbere sliepmûs&quot;), giet op dizze praktyk werom. Tsjintwurdich wurde sânsliepers inkeld noch yn [[Sloveenje]] iten, dêr't se noch altyd as in delikatesse beskôge wurde.

==Undersoarten==
Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e sânslieper:
* de echte sânslieper (''Glis glis glis'')
* de eastlike sânslieper (''Glis glis orientalis'')
* de Pindussânslieper (''Glis glis pindicus'')

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Boersma, Johannes}}, ''It Wylde Dierte'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Edible_dormouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Glis glis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sanslieper}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Sliepmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]</text>
      <sha1>sq2vws11cgd0m5etnznb112tfarp3yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sineeske sliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72112</id>
    <revision>
      <id>1234239</id>
      <parentid>1173234</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2635" sha1="flvktrkhle4uoq2iwwt3sidryvana2e" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Sineeske sliepmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | 
Skaai= [[Sineeske sliepmûzen]] (''Chaetocauda'') |
Wittenskiplike namme = Chaetocauda sichuanensis |
Beskriuwer, jier= [[Wang Youzhi|Wang]], 1985 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sineeske sliepmûs''' of '''Sichuansliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Chaetocauda sichuanensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Sineeske sliepmûzen]] (''Chaetocauda''). Dizze [[soarte]] komt foar yn 'e subalpine [[mingd wâld|mingde wâlden]] fan it noardlik diel fan 'e [[Sina|Sineeske]] provinsje [[Sichuan]].

==Taksonomy==
De Sineeske sliepmûs is in heimsinnich bistke, dat inkeld bekend is fan twa fongen froulike eksimplaren dy't ôfkomstich wiene út it [[Natoerreservaat Wanglang]]. De [[wittenskip]]like beskriuwing fan 'e soarte, troch [[Wang Youzhi]], út [[1985]], berêst folslein op 'e karakteristiken fan dy beide wyfkes. Yn [[1991]]-[[1992]] waard foar de Sineeske sliepmûs in nij [[taksonomy]]sk [[skaai (taksonomy)|skaai]] stifte, dat fan 'e [[Sineeske sliepmûzen]] (''Chaetocauda''), dat oant no ta monotypysk bleaun is.

==Uterlike skaaimerken==
De beide bekende eksimplaren fan 'e Sineeske sliepmûs hiene in kop-romplingte fan 9, resp. 9,1&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9,2, resp. 10,2&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 24½, resp. 36&amp;nbsp;g. Sineeske sliepmûzen binne [[nachtdier]]en en [[beam]]bewenners, dy't har nêsten sa'n 3&amp;nbsp;m boppe de grûn meitsje. De beide bekende eksimplaren waarden oantroffen op in hichte fan 2.500&amp;nbsp;m boppe seenivo.

==Status==
Yn [[2004]] krige de Sineeske sliepmûs de [[IUCN-status]] fan &quot;bedrige&quot;, fanwegen syn (nei alle gedachten) beheinde en isolearre [[ferspriedingsgebiet]], mar yn [[2006]] waard er reklassifisearre as ''data deficient'', wat sizze wol dat der te min gegevens beskikber binne om in jildige ynskatting oer de status fan dit bist te meitsjen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_dormouse ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Sineeske sliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Sliepmûs]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>flvktrkhle4uoq2iwwt3sidryvana2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sintraalaziatyske woastynsliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72173</id>
    <revision>
      <id>1234241</id>
      <parentid>1173236</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="197cf3bwgcj8konhmhzxvlka9fehlbd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Sintraalaziatyske woastynsliepmûs|
Ofbyld= [[File:Selevinia betpakdalaensis.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') | 
Skaai= [[woastynsliepmûzen]] (''Selevinia'') |
Wittenskiplike namme = Selevinia betpakdalaensis |
Beskriuwer, jier= [[Boris Aleksejevitsj Belosljûdov|Belosljûdov]] &amp; [[Valerjan Semjonovitsj Bazjanov|Bazjanov]], 1939 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sintraalaziatyske woastynsliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Selevinia betpakdalaensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it monotypyske (út ien soarte besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[woastynsliepmûzen]] (''Selevinia''), dat inkeld foarkomt yn [[Kazachstan]].

==Taksonomy==
Dizze [[soarte]] waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1939]]. Foarhinne waard er op [[taksonomy]]sk mêd yndield yn syn eigen famylje, ''Seleviniidae'', mar tsjintwurdich wurdt er beskôge as in soarte fan [[sliepmûs]], hoewol't der noch altyd net folle oer dit bist bekend is. De Sintraalaziatyske woastynsliepmûs moat net betize wurde mei de [[Afro-Aziatyske woastynsliepmûs]] (''Eliomys melanurus''), dy't ta it skaai fan 'e [[ikelmûzen]] (''Eliomys'') heart.

==Status==
Der binne te min gegevens oer de Sintraalaziatyske woastynsliepmûs beskikber foar de [[IUCN]] om in ynskatting oangeande de status fan dit bist te meitsjen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Desert_dormouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Selevinia betpakdalaensis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sintraalaziatyske woastynsliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Sliepmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]</text>
      <sha1>197cf3bwgcj8konhmhzxvlka9fehlbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transkaspyske sliepmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72191</id>
    <revision>
      <id>1234293</id>
      <parentid>1173232</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="1sg907hxlt412ykmyaw1lp6ol6qq3gg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= Transkaspyske sliepmûs|
Ofbyld= |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') |
Skaai= [[mûssliepers]] (''Myomimus'') |
Wittenskiplike namme = Myomimus personatus |
Beskriuwer, jier= [[Sergej Ivanovitsj Ognjov|Ognjov]], 1924|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Transkaspyske sliepmûs''' ([[Latyn]]ske namme: ''Myomimus personatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sliepmûzen]] (''Gliridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[mûssliepers]] (''Myomimus''), dat foarkomt oare kant de [[Kaspyske See]] (dêrfandinne de namme), yn [[Turkmenistan]] en noardlik [[Iraan]]. Dizze [[soarte]] waard foar it earst yn [[1924]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Sergej Ognev]].

==Uterlike skaaimerken==
De Transkaspyske sliepmûs hat krekt as ferskate oare sliepmûzesoarten in swartkleurige stripe hier dy't oan wjerskanten fan 'e [[kop]] fan 'e [[snút]] oer de [[each|eagen]] nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]] rint. Sadwaande komt er oan syn [[Ingelsk]]e namme: ''masked mouse-tailed dormouse'', wat &quot;maskere mûzesturtsliepmûs&quot; betsjut.

==Status==
De Transkaspyske sliepmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat de leechste fan 'e trije foarmen fan bedriigdheid is (de oare beide binne &quot;bedrige&quot; en &quot;krityk&quot;).

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Masked_mouse-tailed_dormouse ''Source'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Transkaspyske sliepmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Mûsslieper]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]</text>
      <sha1>1sg907hxlt412ykmyaw1lp6ol6qq3gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytsturtkjifstikelbaarch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82098</id>
    <revision>
      <id>1234324</id>
      <parentid>1173245</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6258" sha1="s85tav5f37v9te4kg31h6gnrcqm4u11" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= wytsturtkjifstikelbaarch|
Ofbyld= [[File:Weissschwanzstachelschwein Hystrix indica Tierpark Hellabrunn-12 (cropped).jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') | 
Skaai= [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix'') |
Wittenskiplike namme = Hystrix indica |
Beskriuwer, jier= [[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wytsturtkjifstikelbaarch (Hystrix indica).png|center|250px]]
}}
De '''wytsturtkjifstikelbaarch''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Hystrix indica'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]] (''Hystricidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte kjifstikelbargen]] (''Hystrix''), dat foarkomt op in grut part fan it [[Yndiaaske subkontinint]] en yn dielen fan [[West-Aazje]]. Dizze [[soarte]] is nau besibbe oan 'e bekendere [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), en waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1792]], troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[biolooch]] [[Robert Kerr (skriuwer)|Robert Kerr]].

==Fersprieding==
De wytsturtkjifstikelbaarch is lânseigen op it grutste part fan it [[Yndiaaske subkontinint]], útsein it noardeastlike diel. De eastgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint fan 'e dielsteat [[Orissa]] al bochtsjend nei it noardnoardwesten, roert it uterste súdwesten fan [[Nepal]] oan, en rint dan by de [[Himalaya]] lâns troch it noarden fan [[Yndia]] yn [[Kasjmier]]. Ek komt er foar op [[Sry Lanka]]. Mear nei it westen ta libje wytsturtkjifstikelbargen yn hast hiel [[Pakistan]], [[Afganistan]], [[Iraan]] en [[Azerbeidzjan]].

Yn [[Sintraal-Aazje]] komme se foar yn 'e flakkere dielen fan [[Tadzjikistan]], [[Kirgyzje]] en súdlik [[Oezbekistan]]. Ek libje se yn it uterste súdeasten fan [[Kazachstan]] en yn in grut diel fan [[Turkmenistan]], útsein it [[woastyn|woastinige]] binnenlân. Yn it [[Midden-Easten]] binne wytsturtkjifstikelbargen lânseigen yn it gebiet fan 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan [[Irak]], súdeastlik [[Turkije]], [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]], [[Palestina]] en [[Jordaanje]]. Ek libje se by de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] lâns, yn [[Koeweit]] en eastlik [[Saûdy-Araabje]]. Isolearre populaasje besteane oan 'e kust fan 'e [[Reade See]] yn it westen fan Saûdy-Araabje, yn súdwestlik [[Jemen]] en oan 'e súdlike en westlike kusten fan [[Lyts-Aazje]].
[[File:Hystrix-indica-1.jpg|thumb|left|250px|In wytsturtkjifstikelbaarch oan it miel.]]

==Uterlike skaaimerken==
De wytsturtkjifstikelbaarch is in grut [[kjifdier]], dat trochinoar in totale lichemslingte hat fan sa'n 90&amp;nbsp;sm, en in gewicht fan 14½&amp;nbsp;kg. Hy is oerdutsen mei boarstelich brún hier, en hat op 'e [[rêch]] lange stikels, dy't op 'e [[sturt]] koarter en hol binne. De [[each|eagen]] en [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lyts, en de [[poat]]en binne breed mei lange [[klau]]wen, dy't bedoeld binne om mei te graven.

==Hâlden en dragen==
Wytsturtkjifstikelbargen binne bisten dy't har oan in protte ferskillende [[biotoop|biotopen]] oanpasse kinne, lykas [[tropysk reinwâld]], tuskenbeiden [[leafwâld]], [[berchtme]]n, iepen [[gers]]lân en [[steppe]]n. As se har bedrige fiele, rattelje se mei de holle stikels op har sturt, en as dat de oanfaller net ôfskrikt, dan sette se har rêchstikels op en dogge se beklingse útfallen wêrby't se besykje de oanfaller mei har stikels te stekken. Dat is sa'n effektive ferdigening, dat de measte konfrontaasjes tusken wytsturtkjifstikelbargen en [[rôfdier]]en einigje mei de dea of slimme ferwûning fan it rôfdier. Yn [[Yndia]] is fêststeld dat in soad minske-itende [[tiger]]s en [[loaihoars]]en ta har dieetkar brocht binne om't se net mear goed jeie kinne fanwegen ferwûnings dy't se oprûn hawwe yn konfrontaasjes mei wytsturtkjifstikelbargen.

De wytsturtkjifstikelbaarch is in [[nachtdier]], dat libbet yn ûndergrûnske hoalen en benammen foar 't ljocht komt om te foerazjearjen. Op it menu steane benammen [[plant]]aardige saken, lykas [[frucht (plant)|fruchten]], [[nôt]] en [[woartel (plant)|plantewoartels]], wat dit bist net botte populêr makket by [[lânbou]]wers. Fierders gnauje wytsturtkjifstikelbargen gauris op âlde [[bonke]]n om, nei alle gedachten om't se ferlet hawwe fan [[kalsium]]. De wyfkes produsearje ien nêst fan 1-4 jongen it jier. Oer de libbensferwachting fan dit bist is net folle bekend. 

==Status==
De wytsturtkjifstikelbaarch hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_crested_porcupine ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Hystrix indica}}
}}

{{DEFAULTSORT:Witsturtkjifstikelbaarch}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte kjifstikelbaarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>s85tav5f37v9te4kg31h6gnrcqm4u11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rivierotter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83815</id>
    <revision>
      <id>1234216</id>
      <parentid>1172979</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14352" sha1="lzy7yvzudmoywsfz8pq5c30ln48d48l" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=rivierotter
|Ofbyld= [[File:Gfp-otter-and-trout.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai= [[Amerikaanske otters]] (''Lontra'')
|Wittenskiplike namme= Lontra canadensis
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Lontra canadensis map.svg|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#784421}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#DEAA87}} histoarysk ferspriedingsgebiet&lt;/small&gt;
}}
De '''rivierotter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lontra canadensis''), ek wol '''Noardamerikaanske otter''' of '''Noardamerikaanske rivierotter''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[otters]] (''Lutrinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske otters]] (''Lontra''). Dit bist is lânseigen yn grutte dielen fan [[Noard-Amearika]]. De rivierotter is in semy-[[wetter|akwatyske]] [[karnivoar]] dy't benammen [[fisk]] en [[kreefteftigen]] fret. Sûnt de [[kolonisaasje]] fan Noard-Amearika troch de [[Jeropa|Jeropeänen]] hat er yn hege mjitte te lijen hân ûnder [[habitat]]ferlies, dat fral feroarsake is troch [[oerbejaging]], [[urbanisaasje]] en [[miljeufersmoarging]]. De rivierotter liket in protte op 'e [[gewoane otter]], dy't ek yn [[Fryslân]] foarkomt, mar feitliks hearre de beide [[soarte]]n ta ferskillende [[skaai (taksonomy)|skaaien]]. De [[IUCN]] klassifisearret de rivierotter as net bedrige.

==Fersprieding==
Oarspronklik kaam de rivierotter yn suver hiel [[Noard-Amearika]] foar, útsein inkeld it uterste [[Arktis|Arktyske noarden]] fan [[Alaska]] en [[Kanada]] en it [[woastyn]]gebiet fan it [[Amerikaanske Súdwesten]], benammen yn [[Arizona]] en súdeastlik [[Kalifornje]]. Tsjintwurdich komt er lykwols net mear foar op 'e [[prêrje]]s fan [[Westlik Kanada]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] is er ôfwêzich of (tige) seldsum yn 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Arizona]], [[Colorado]], [[Indiana]], [[Kansas]], [[Kentucky]], [[Nebraska]], [[Nij-Meksiko]] en [[Utah]]. Datselde giet op foar de westlike helten fan [[Noard-Dakota|Noard]]- en [[Súd-Dakota]], de eastlike helten fan [[Montana]] en [[Wyoming]], it suden fan [[Kalifornje]], it westen en de midden fan [[Oklahoma]] en [[Teksas]], it suden fan [[Ohio]] en de noardwestlike helte fan [[West-Firginia]]. Behalven yn Kanada en de Feriene Steaten kaam de rivierotter fan natuere ek foar yn in lyts diel fan noardeastlik [[Meksiko]], yn it streamgebiet fan 'e [[Rio Grande]], dêr't er no [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is.
[[File:NRiverOtter23.jpg|left|thumb|250px|In rivierotter op it iis.]]

==Uterlike skaaimerken==
De rivierotter hat trochinoar in kop-romplingte fan 66–107&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30–50&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht yn trochsneed 5–14&amp;nbsp;[[kg]], mar kin yn ekstreme gefallen by [[mantsje]]s oprinne oant mear as 15&amp;nbsp;kg. [[Seksuële dimorfy]] is lykwols beheind: de mantsjes binne trochinoar mar 5% grutter as de [[wyfke]]s. De rivierotter hat in brede [[snút]] en in platte [[kop]] mei hiel lytse ûnopfallende [[ear (lichemsdiel)|earkes]], dy't sa lyts binne sadat se sa min mooglik útstekke by it [[swimmen]] ûnderwetter. Ek de [[eagen]] binne frij lyts, wylst de [[snorhierren]], dy't brûkt wurde om yn troebel wetter [[proaidier]]en te finen, krekt grut en prominint binne.

Rivierotters wike ôf fan (Jeropeeske) [[otter]]s troch in langere [[hals (lichemsdiel)|hals]], in smeller antlit, in koartere [[sturt]] en trochdat de earen op 'e kop tichter byinoar steane. De ljochtbrune oant swarte [[pels]] fan 'e rivierotter is koarthierrich mar ticht, mei likernôch 57.800 ûnderskate [[hier (begroeiïng)|hierren]] de [[sm²]]. Mei syn streamline uterlik, [[trêde eachlid]]den dy't ûnder wetter de eagen beskermje, en [[swimflues|swimfluezzen]] tusken de [[tean|teannen]] is de rivierotter treflik tarist foar in libben dat foar in grut diel yn it [[oerflaktewetter|wetter]] trochbrocht wurdt. Hy beskikt fierders oer in earsten [[gehoar]] en in tigen [[rooksin]], wylst benammen syn knaphandige foarpoaten hiel [[taastsin|taastgefoelich]] binne. 

==Biotoop==
Nettsjinsteande syn namme komt de rivierotter behalven yn [[rivier]]en ek foar yn hast alle oare [[swiet wetter|swietwetter]]habitats, wêrûnder [[mar]]ren, [[beek|beken]], [[moeras]]sen en [[poel|puollen]]. Dêropta libbet er ek yn [[brak wetter|brak]] en [[sâlt wetter]], yn [[rivier]]mûnings en by de [[kust]] lâns. Dit bist kin oer in grut ferskaat oan [[temperatuer]]en en [[biotoop|biotopen]], salang't der mar in ûnútputlike foarrie fretten beskikber is en tagong ta in [[oerflaktewetter]] en [[swiet wetter|swiet drinkwetter]], want seewetter kinne se net drinke. Rivierotters binne lykwols tige gefoelich foar [[wetterfersmoarging|fersmoarging]], en binne ien fan 'e earste soarten dy't ferdwine út fersmoarge gebieten.
[[File:River_Otter-27527.jpg|right|thumb|200px|Rivierotters hawwe tige lytse [[ear (lichemsdiel)|earen]] en grutte [[snorhierren]], dêr't se yn troebel wetter [[proai]]en mei opspoare.]]

==Hâlden en dragen==
Rivierotters binne it jier rûn aktyf, it meast [[nacht]]s en yn 'e [[skimer]], hoewol't it net echte [[nachtdier]]en binne mei't se ek oerdeis wol op 'e lapen komme. Fral [[winter]]deis binne se wat mear by ljochtskyndei yn 't spier. It binne beweeglike bisten, dy't suver mear thús binne yn it wetter as op it lân. Sadwaande binne se treflike [[swimmen|swimmers]], wêrby't se alle fjouwer [[poat]]en as peddels en de [[sturt]] as roer brûke. Yn tiden dat iepen wetters [[froast|tichtferzen]] binne, meitsje rivierotters gauris gebrûk fan [[wjek]]ken, of oars skuorre se ek wol [[Kanadeeske bever|beverdammen]] útinoar om ûnder it iis te kommen. Hoewol't se ek op it drûge net te ûnderskatten binne, makket har streamline, langwerpige lichemsfoarm dat se dêr in wat komyske wize fan fuortbewegen ûntwikkele hawwe. Yn it wetter kinne rivierotters mei in [[faasje]] fan 11&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] swimme en krapoan 4&amp;nbsp;[[minuten]] ûnder bliuwe.
[[File:Lontra_canadensis_snow_tracks_1.jpg|left|thumb|250px|In rivierotterspoar yn 'e [[snie]].]]

De rivierotter stiet derom bekend dat er graach [[boartsjen|boartsje]] mei. In bekend fenomeen is dat er him by 't winter faak mei de kop nei ûnderen by glydbanen yn 'e [[snie]] del glydzje lit. Yn oare [[jiertiid|jiertiden]] docht er dat út en troch ek wol by [[gers|gerzige]] bedelten of drekkige [[wâl]]en del. Bypeddeljen mei de efterpoaten soarget der dan foar dat it glydzjen fierder giet op plakken dêr't de skeante of de glysterigens fan 'e ûndergrûn ûnfoldwaande binne om sûnder help troch te glydzjen. Ek [[krigerke]] is in populêr spultsje, wylst jongen troch gekjeien en wrakseljen wichtige feardichheden oanleare dêr't se skielk ferlet fan hawwe sille om te oerlibjen.

Rivierotters binne in stik sosjaler as de measte [[martereftigen]]. Se libje almeast yn famyljegroepen dy't yn essinsje besteane út in wyfke en har jongen, mar ek &quot;helpers&quot; omfiemje kinne, dat ornaris ûnbesibbe folwoeksen of healwoeksen bisten binne. Folwoeksen mantsjes foarmje aparte groepen, dy't soms út wol 17&amp;nbsp;eksimplaren bestean kinne. De rivierotter fertoant net in protte [[territoarium (biology)|territoarium]]driuw, mei't de wengebieten fan ferskate groepen inoar faak oerlaapje, al bliuwe de leden fan 'e groepen dan yn 'e regel wol byinoar út 'e buert. Underlinge [[kommunikaasje]] fynt plak troch it uterjen fan in ferskaat oan grânzjende, spinnende, nokkerjende en fluitsjende lûden, mar ek troch it ôfsetten fan [[geurflagge]]n fan [[urine]], [[kjitte]] of soms fan [[muskus]].

Krekt as oare ottersoarten lizze rivierotters in nêst oan yn in [[hoale]] dy't boud is troch oare bisten ([[boskmarmot]]ten, [[reade foks]]en, [[Kanadeeske bever]]s, [[beverrôt|beverrotten]] of [[muskusrôt|muskusrotten]]), of yn natuerlik foarkommende holten yn wâlen. Rivierotters binne [[polygamy|polygaam]], en ien mantsje kin dus mei ferskate wyfkes [[pearing|pearje]]. De [[peartiid]] rint yn 'e regel fan [[desimber]] oant [[april]], wêrnei't in [[draachtiid]] fan 61–63&amp;nbsp;[[dagen]] folget.
[[File:Raft of River Otters.jpg|right|thumb|250px|In groep rivierotters dy't de fangst oan it beplúzjen is oan it wetteroerflak.]]

Om't rivierotters in [[ferlinge draachtiid]] kenne, wêrby't de ymplantaasje fan 'e [[befruchting|befruchte]] [[aaisel]] 10–12&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] opkeard wurdt, komme de jongen pas it oare jiers tusken [[febrewaris]] en [[april]] te wrâld. In smeet kin by rivierotters 5&amp;nbsp;jongen omfetsje, mar ornaris komme der mar 1–3 tagelyk te wrâld. De jongen hawwe by de [[berte]] al in [[pels]] en [[klau]]wen, mar binne [[blinens|blyn]] en beskikke noch net oer [[tosk]]en. Mei 30–38&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen, en mei 9–10&amp;nbsp;[[wike]]n krije se foar it earst fêst fretten. Mei likernôch 2&amp;nbsp;moanne swimme se foar it earst en mei 12 wiken wurde se [[ôfwûn]]. Uteinlik binne se nei 37–38&amp;nbsp;wiken selsstannich, al bliuwe se ek dan noch yn elts gefal oant de folgjende [[maityd]] by de [[mem]]. De mantsjes hawwe part noch diel oan it grutbringen fan 'e jongen. Foar't de mem it folgjende nêst te wrâld bringt, tsjogge de jongen fan it ferline jier ornaris de wide wrâld yn. De wyfkes binne mei 2&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]], al bringe se yn útsûnderlike gefallen ek mei 1&amp;nbsp;jier soms al in nêst jongen te wrâld. Rivierotters wurde yn finzenskip trochinoar 21&amp;nbsp;jier âld, mei in rekôr fan 25&amp;nbsp;jier. Yn it wyld hâldt de [[libbensferwachting]] lykwols mei 8–9&amp;nbsp;jier op, al is ien dokumintearre gefal bekend fan in otter dy't yn it wyld 13&amp;nbsp;jier wurden is.
[[File:RiverOtterSwimmingOregonZoo.jpg|left|thumb|250px|In swimmende rivierotter.]]

==Fretten==
De rivierotter hellet syn fretten foar it meastepart út it wetter. Syn dieet bestiet fierhinne út [[fisk]] en [[kreefteftigen]], mar as der oar gaadlik fretten beskikber is, sil er dat net lizze litte. Dêrby moat men tinke oan [[frucht (plant)|fruchten]], lytse [[reptyl|reptilen]], [[amfiby]]en, [[fûgel]]piken of lytse fûgels, akwatyske [[ynsekten]], [[weakdier]]en en sels lytse [[sûchdier]]en. Rivierotters binne lykwols gjin [[ies (kadaver)|ies]]iters, en dead guod sette se gjin bek op. 

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen hat de rivierotter net in protte, salang't er mar yn it wetter bliuwt. Dêr kinne inkeld de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''), de [[Amerikaanske krokkedil]] (''Crocodylus acutus'') en de [[orka]] (''Orcinus orca'') him lytsman meitsje, en de lêste beide fan dy trije dielt de rivierotter mar komselden in habitat mei. Op it drûge binne rivierotters út har elemint, en sadwaande folle kwetsberder foar oanfallen fan [[rôfdier]]en as de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), [[poema]] (''Puma concolor''), [[grize wolf]] (''Canis lupus''), [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), [[brune bear]] (''Ursus arctos'') en, yn it gefal fan jonge of bûtenwenstich lytse eksimplaren, de [[reade foks]] (''Vulpes vulpes''). Ek [[hûn]]en (''Canis lupus domesticus'') kinne gefaarlik wêze foar otters. De measte stjergefallen wurde lykwols opsetlik of ûnopsetlik troch de [[minske]] feroarsake, troch de [[pelsdierjacht]], it yllegaal ôfsjitten fan eksimplaren, it bestrûpt reitsjen yn [[fisknet]]ten en fral troch deariden te wurden yn it [[ferkear]].
[[File:Lutra_(Lontra)_canadensis_fur_skin.jpg|right|thumb|130px|De [[pels]] fan in rivierotter.]]

==Status==
De rivierotter hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] dêr stabyl liket te wêzen. Likegoed hat him, benammen yn 'e [[Feriene Steaten]], in oansjenlik [[habitat]]ferlies foardien sûnt de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] yn 'e [[sechstjinde iuw]] [[Noard-Amearika]] berikten. De foarnaamste oarsaken dêrfan binne [[oerbejaging]] (foar [[pels|pelzen]]), [[urbanisaasje]] en [[miljeufersmoarging]]. Op dat lêste mêd binne fral de eksploitaasje fan [[stienkoal]], [[ierdgas]] en [[ierdoalje]] en de [[papier]]yndustry as skuldigen oan te wizen. Sûnt [[1976]] binne yn 'e Feriene Steaten mear as 4.000&amp;nbsp;rivierotters yn it wyld útset op plakken dêr't se net mear foarkamen.  

==Undersoarten==
Der binne 7 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e rivierotter (''Lontra canadensis''):
* cuvierrivierotter of Cuviers rivierotter (''L. c. lataxina'') &lt;small&gt;([[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]])&lt;/small&gt;
* elliotrivierotter of Elliots rivierotter (''L. c. periclyzomae'') &lt;small&gt;([[Britsk-Kolumbia]], ynkl. de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]])&lt;/small&gt; 
* goldmanrivierotter of Goldmans rivierotter (''L. c. mira'') &lt;small&gt;([[Alaska]] en noardlik Britsk-Kolumbia)&lt;/small&gt;
* Kanadeeske rivierotter (''L. c. canadensis'') &lt;small&gt;(eastlik [[Noard-Amearika]], ynkl. [[Nijfûnlân]], [[Prins Edwardeilân]], [[Cape Bretoneilân]])&lt;/small&gt;
* Kodiakotter (''L. c. kodiacensis'') &lt;small&gt;(de [[Kodiakarsjipel]] foar de súdkust fan Alaska)&lt;/small&gt;
* Pasifyske rivierotter (''L. c. pacifica'') &lt;small&gt;(dielen fan [[Alaska]], [[Kanada]] en by de Amerikaanske westkust lâns nei sintraal [[Kalifornje]] en it lân yn oant [[Utah]])&lt;/small&gt;
* Sonoara-otter (''L. c. sonora'') &lt;small&gt;(it [[Amerikaanske Súdwesten]] en dielen fan [[Meksiko]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/North_American_river_otter ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lontra canadensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske otter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>lzy7yvzudmoywsfz8pq5c30ln48d48l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike fyskatsja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84513</id>
    <revision>
      <id>1234266</id>
      <parentid>1173275</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1740" sha1="nw3polyhfgp5bligbquu6zibawkl08q" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= súdlike fyskatsja|
Ofbyld= [[File:Lagidium_wolffsohni.jpg|center|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | 
Skaai= [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium'') |
Wittenskiplike namme = Lagidium wolffsohni |
Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1907 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fyskatsja''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagidium wolffsohni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium''). Dit bist waard yn [[1907]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. 

De súdlike fyskatsja, dy't frij nau besibbe is oan 'e folle bekendere [[tsjintsjilla]], is lânseigen yn dielen fan [[Argentynje]] en [[Sily]]. Syn natuerlike [[biotoop]] wurdt foarme troch [[rots]]ige gebieten mei genôch beskûl. Oer de súdlike fyskatsja is fierders net in protte bekend, en der binne sels te min gegevens foar de [[IUCN-status|IUCN]] om in ynskatting te meitsjen oangeande de status fan 'e populaasje.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wolffsohn's_viscacha ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike fiskatsja}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Berchfyskatsja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>nw3polyhfgp5bligbquu6zibawkl08q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaanske fyskatsja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84578</id>
    <revision>
      <id>1234180</id>
      <parentid>1173276</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="l9cqznbpgtnz8herj2coykkoypk86fh" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme=Perûviaanske fyskatsja |
Ofbyld= [[File:Rodent_on_a_rock_in_South_America-8.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') | 
Skaai= [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium'') |
Wittenskiplike namme = Lagidium peruanum |
Beskriuwer, jier= [[Franz Meyen|Meyen]], 1833 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Perûviaanske fyskatsja''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lagidium peruanum''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[berchfyskatsja's]] (''Lagidium''), dat foarkomt yn it sintrale diel fan it [[Andes]]berchtme fan [[Súd-Amearika]]. Dizze soart waard foar it earst yn [[1833]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Prusen|Prusyske]] [[biolooch]] [[Franz Meyen]].

==Fersprieding==
Perûviaanske fyskatsja's binne lânseigen yn it [[Andes]]berchtme en it [[heuvel]]ige foarlân dêrfan yn sintraal en súdlik [[Perû]] en noardlik [[Sily]]. It is mooglik dat dizze soarte ek foarkomt yn it gebiet beëasten de [[Titicacamar]], yn [[Bolivia]].

==Uterlike skaaimerken==
De Perûviaanske fyskatsja hat trochinoar in kop-romplingte fan 30-45&amp;nbsp;sm, mei in [[plomsturt]] dy't hast like lang as de rest fan it lichem is, en dy't oprôle wurde kin. It gewicht fan folwoeksen eksimplaren berint 0,9-1,6&amp;nbsp;kg. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne lang en ticht [[hier (begroeiïng)|behierre]], en de [[pels]] op 'e romp en kop is sêft, mar op 'e sturt is it boarsteliger. Perûviaanske fyskatsja's rinne yn [[rêch]]kleur útinoar fan dûnkergriis oant brún, wêrby't dy kleuren bûn binne oan 'e hichte dêr't de bisten op libje: wat heger yn 'e bergen oft men komt, wat bruner oft de fyskatsja's wurde. Op 'e [[bealch]] binne se lykwols allegear krêmkleurich oant ljochtgriis, en de sturtpunt is readbrún of swart.

==Biotoop==
Perûviaanske fyskatsja's komme foar fan 300-5.000&amp;nbsp;m boppe seenivo. Se libje yn [[rots]]ige gebieten, dêr't se op steile berchskeanten in nêst oanlizze yn rotsspjalten. De measte populaasjes komme foar tusken de [[beamgrins]] en de [[snie]]grins yn, mar de [[areaal|fersprieding]] fan dit bist sit gatten yn, sadat er ôfwêzich is op guon plakken dy't like gaadlik lykje as de plakken dêr't er al foarkomt.

==Hâlden en dragen==
De Perûviaanske fyskatsja is in [[herbivoar]] dy't bestiet fan in ferskaat oan [[plant]]aardich guod, wêrûnder [[gers|gerzen]], [[sied (plant)|sied]] en [[woartel (plant)|woartels]]. De [[peartiid]] fynt plak yn [[oktober]] en [[novimber]], moannen dy't op it [[súdlik healrûn]] yn 'e [[maityd]] falle. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 140 dagen smyt it wyfke ornaris ien inkeld jong, dat ôfwûn wurdt as er 8 wiken âld is.

Natuerlike fijannen fan 'e Perûviaanske fyskatsja binne de [[berchkat]] (''Leopardus jacobitus''), de [[kolokolokat]] (''Leopardus colocolo'') en op gruttere hichten de [[Andesfoks]] (''Lycalopex culpaeus''). It oanlizzen fan nêsten op steile berchskeanten is in oerlibbingsstrategy fan 'e Perûviaanske fyskatsja, mei't er it [[rôfdier]]en dêr in stik dreger mei makket as dat er dien hie as er him gewoan op flak lân nei wenjen set hie. Perûviaanske fyskatsja's bejouwe har mar komselden fier fan har rotsich thús ôf, mei't se rotsblokken en stiennen brek binne om oan sawol lânrôfdieren as [[rôffûgels]] te ûntkommen.

==Status==
De Perûviaanske fyskatsja hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt. De populaasje liket relatyf stabyl te wêzen, en hoewol't er troch de [[minske]] [[jacht (op bisten)|bejage]] wurdt foar it fleis, hâldt dat foar dit bist gjin bysûndere bedriging foar syn fuortbestean yn. Fierders binne der gjin bedrigings fêststeld dy't it neamen wurdich binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_viscacha ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lagidium peruanum}}
}}

{{DEFAULTSORT:Peruviaanske fiskatsja}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Berchfyskatsja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>l9cqznbpgtnz8herj2coykkoypk86fh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsjintsjilla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84637</id>
    <revision>
      <id>1234296</id>
      <parentid>1173282</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8656" sha1="ggni1p5qx5wg6fk6m2rl7oecncxhv1o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= tsjintsjilla|
Ofbyld= [[Ofbyld:Chinchilla lanigera (Wroclaw zoo)-2.JPG|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') |
Skaai= [[tsjintsjilla's]] (''Chinchilla'') |
Wittenskiplike namme = Chinchilla lanigera |
Beskriuwer, jier= [[Edward Turner Bennett|Bennett]], 1829|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Chinchilla lanigera.svg|center|250px]]
}}
De '''tsjintsjilla''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chinchilla lanigera''), ek wol '''gewoane tsjintsjilla''', '''lytse tsjintsjilla''' of '''Sileenske tsjintsjilla''' neamd ta ûnderskie fan syn neie sibbe de [[keningstsjintsjilla]] (''Chinchilla chinchilla''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wolmûzen]] (''Chinchillidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[tsjintsjilla's]] (''Chinchilla''). Fan oarsprong komt dit bist foar yn [[Sily]], mar fanwegen har tichte [[pels]] binne tsjintsjilla's troch de [[minske]] oer de hiele wrâld ferspraat foar de [[pelsdier]]fokkerij. 

==Fersprieding==
De tsjintsjilla is lânseigen yn it [[heuvel]]ige foarlân fan 'e [[Andes]], yn 'e [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] lannen [[Sily]] en [[Perû]]. Yn 'e [[santjinde iuw]] ûntdieken de [[Spanje|Spaanske]] kolonisten dit bist mei syn bysûndere [[pels]]. Fan dy tiid ôf waarden tsjintsjilla's fûleindich bejage, en waarden de pelzen massaal nei [[Jeropa]] skipe. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wiene tsjintsjillapelzen mei [[kofje]] it wichtichste [[útfier]]produkt fan Súd-Amearika. Troch [[oerbejaging]] kaam de tsjintsjilla healwei de njoggentjinde iuw net mear foar besuden de [[rivier]] de [[Choapa (rivier)|Choapa]], en om [[1910]] hinne wied er yn it wyld sa goed as útstoarn. Yn Perû komme se dan ek net mear foar. Allinnich yn Sily libje noch ferskate wylde populaasjes, yn it ''Reserva Nacional las Chinchillas'', te [[Aucó]], by [[Illapel]], yn [[Regio IV (Sily)|Regio IV]], en yn [[La Higuera]], sa'n 100&amp;nbsp;km benoarden [[Coquimbo]].
[[File:Chinchilla lanigera1.jpg|left|thumb|250px|In tsjintsjilla.]]

==Uterlike skaaimerken==
De tsjintsjilla hat trochinoar in kop-romplingte fan 22-26&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan likernôch 13&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 370-495&amp;nbsp;g by mantsjes en 380-450&amp;nbsp;g by wyfkes. Dit bist ferskilt fan syn syn sibbe, de [[keningstsjintsjilla]] (''Chinchilla chinchilla''), trochdat er lytser fan stal is en in langere [[sturt]] hat. Yn finzenskip binne tsjintsjilla's boppegemiddeld grut mei in dúdliker [[seksuële dimorfy]]: finzen mantsjes kinne in gewicht fan 600&amp;nbsp;g berikke, mar wyfkes kinne wol 800&amp;nbsp;g weagje. Tsjintsjilla's binne fan natuere op 'e [[kiel]] en de [[bealch]] wyt, en hawwe fierders oer it hiele lichem [[hier (begroeiïng)|hier]] fan ljochter of dûnkerder tinten griis of blauwich sulver, hoewol't yn finzenskip ek bisten foarkomme dy't bêze, brún of swart binne. It hier op 'e sturt stiet bytiden sa út, dat it suver wol in [[plomsturt]] hjitte mei. Tsjintsjilla's hawwe lange [[snorhierren]] fan 10-13&amp;nbsp;sm lang. De [[each|eagen]] binne grut en swart, en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] oant 4½&amp;nbsp;sm lang en rûnich fan foarm.

De [[wittenskiplike namme]] fan 'e tsjintsjilla, ''lanigera'', betsjut safolle as &quot;mei in wollene jas oan&quot;. Dat doocht net alhiel, mei't tsjintsjilla's gjin [[pels]] fan [[wol]] hawwe, mar fan [[hier (begroeiïng)|hier]]. Yndividuële hierkes binne 2-4&amp;nbsp;sm lang, mei grize, wite en swarte bannen, en sitte stevich fêst oan 'e [[hûd]]. Dizze pels is hiel sêft en tige by tige ticht: der kinne wol 75 hierkes út ien [[hiersekje]] groeie. Tsjintsjilla's fersoargje harren pels troch op deistige basis in [[sânbad]] te nimmen, wat smoargens en fet út har hier ferwideret.

Der besteane trije haadfariëteiten fan 'e tsjintsjilla, dy't lykwols net [[ûndersoarte]]n neamd wurde meie. De ''la plata''-tsjintsjilla is swierder boud en hat in sterker ûntwikkele [[spier]]struktuer, sadat er in rûnere foarm hat, mei in koarte, brede [[kop]], fierder útinoar steande koartere earen en brede [[skouder]]s. De ''costina''-tsjintsjilla is behindiger fan lichemsbou, mei langere [[efterpoat]]en, koartere [[foarpoat]]en, smellere skouders en wiid útinoar steande langere earen. De ''raton''-tsjintsjilla liket kwa lichemsbou sterk op 'e ''la plata'', mar de [[snút]] is puntich, krekt as by de ''costina'', en de earen steane ticht byinoar en wize nei efteren. Boppedat is dizze lêste fariëteit opfallend lytser as de oare beide typen.
[[File:Chinchilla lanigera reared.jpg|right|thumb|250px|In tsjintsjilla ferheft him op syn efterpoaten.]]

==Biotoop==
It natuerlike [[biotoop]] fan 'e tsjintsjilla is it heuvelige foarlân fan it [[Andes]]berchtme. Dêr is it by 't [[simmer]] oerdeis oant 30°&amp;nbsp;C, mar nachts mar sa'n 7°&amp;nbsp;C, wylst it der [[winter]]deis faak friest. Dêrfandinne dat tsjintsjilla's sa'n tichte pels brek binne.

==Hâlden en dragen==
Tsjintsjilla's binne tige sosjale bisten, en it hâlden fan in inkeld eksimplaar is dan ek ôf te rieden. It binne linige klimmers, by wa't brutsen [[bonke]]n opmerklike fluch genêze. Se komme ornaris yn 'e jûnsskimer en de moarnsdage foar 't ljocht en binne ek wol nachts aktyf, wêrby't se gebrûk meitsje fan harren lange [[snorhierren]] om op 'e taast har paad te finen. Dy snorhierren binne sa lang dat tsjintsjilla's dêroan merke kinne oft in trochgong tusken de rotsen breed genôch foar har is om troch te passen: as de snorhierren net bûge, is der genôch romte.
[[File:Chinchilla plaid.JPG|left|thumb|200px|In ''plaid'' fan tsjintsjillabûnt.]]

De tsjintsjilla is by steat om ferskate lûden te meitsjen. Yn 'e deistige omgong piipje se súntsjes of gnoarje se, wat bedoeld is om 'e sosjale bannen yn 'e groep te ûnderhâlden. As der gefaar driget, litte se har alaarmrop hearre, dy't wol wat wei hat fan blaffen of keffen. As in tsjintsjilla lulk wurdt, ferheft er him op 'e efterpoaten, wêrby't er in grommeljend lûd fuortbringt, en as dat net helpt om 'e bedriger te ferdriuwen, brûkt er [[urine]] om 'e bedriger te besproeien.

Yn it wyld falt by tsjintsjilla's de [[peartiid]] tusken [[oktober]] en [[desimber]], wat op it [[súdlik healrûn]] de [[maityd]] is. Hoewol't in protte boarnen beweare dat tsjintsjilla's [[monogamy|monogaam]] binne, is dêr net in soad bewiis foar. As in wyfke [[jachtich]] is, kinne mantsjes dat rûke. Nei de [[pearing]] folget in [[draachtiid]] fan likernôch 111 dagen. De heit helpt it wyfke by it grutbringen fan 'e jongen, dy't op syn gaust mei 8 wiken ôfwûn wurde en as dat nedich is mei 12 wiken selsstannich oerlibje kinne. De mem kin yn prinsipe fuort nei it smiten op 'e nij jachtich wurde en pearje. Fan 'e jongen binne de wyfkes mei 5 moannen foar it earst jachtich, al wurde se yn finzenskip pas mei 9-12 moannen as fokryp beskôge.
[[File:RunningChin.jpg|right|thumb|250px|In dravende tsjintsjilla.]]

==Fretten==
Tsjintsjilla's binne [[herbivoar]]en, dy't benammen toarre [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[blêd (plant)|blêden]] fan [[strewelleguod]] frette. Se kinne net oer [[sûker]], [[fet (stof)|fet]] of fochtige itensdielen, mei't har [[spiisfertarring]]sstelsel dêrtroch fan slach rekket. Oars as de measte [[kjifdieren]] is de tsjintsjilla ek gjin [[sied (plant)|siede-iter]]. Yn finzenskip bestiet it menu fan tsjintsjilla's foar 60% út [[hea]]. Krekt as oare kjifdieren en [[wylde knyn|kninen]] ite tsjintsjilla's tydlingswei har eigen kjitte op. Dat dogge se om't der by de spiisfertarring yn 'e [[term (lichemsdiel)|terms]] [[fitamine B12]] ûntstiet; troch har eigen kjitte te fretten, krije se dy fitamine binnen. Om't har fretten drûch is, kinne tsjintsjilla's net sûnder wetter.

==Status==
De tsjintsjilla hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;. Yn [[Sily]] hat dizze soarte de op ien nei heechste konservaasjeprioriteit fan it lân. Lokkigernôch bestiet der troch de grutte populaasjes dy't yn finzenskip holden wurde, gjin gefaar foar [[útstjerren (biology)|útstjerren]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Long-tailed_Chinchilla ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Chinchilla lanigera}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Tsjintsjilla]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Skiednis fan Perû]]</text>
      <sha1>ggni1p5qx5wg6fk6m2rl7oecncxhv1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartnoasklapperiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84797</id>
    <revision>
      <id>1234279</id>
      <parentid>1202346</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3743" sha1="kb3x3hrcvmkn4qltyqfv1e3iw3hskrc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= swartnoasklapperiikhoarntsje|
Ofbyld= [[File:Squirrel--Bukit-Timah.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') |
Wittenskiplike namme = Callosciurus notatus|
Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert (natuerûndersiker)|Boddaert]], 1785|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it swartnoasklapperiikhoarntsje (Callosciurus notatus).png|center|250px]]
}}
It '''swartnoasklapperiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus notatus''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súdeast-Aazje]]. Troch [[túnker]]s wurdt dit bist faak as skealik ûngedierte beskôge, om't er mei soarch ferboude [[frucht (plant)|fruchten]] net mijt.

==Fersprieding en biotoop==
Swartnoasklapperiikhoarntsjes komme foar yn it westlike part fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], yn [[Yndoneezje]], [[Maleizje]], [[Brûnei]], [[Singapoer]] en [[Tailân]]. Se binne lânseigen op 'e [[eilân|eilannen]] [[Java]], [[Madoera]], [[Baly]], [[Lombok (eilân)|Lombok]], [[Borneo]], [[Sumatra]], [[Bangka]] en [[Billiton]]. Ek komme se fan natuere foar op it [[skiereilân]] [[Malakka]] oant yn súdlik [[Tailân]]. It swartnoasklapperiikhoarntsje kin wylderich tiere yn in ferskaat oan [[wâld]][[biotoop|biotopen]], wêrûnder [[tropysk reinwâld]], [[mangrove]]s, [[park]]en, [[tún|tunen]] en [[plantaazje]]s. 
[[File:Plantain squirrel.jpg|left|180px|thumb|In swartnoasklapper-iikhoarntsje yn [[Singapoer]].]]

==Uterlike skaaimerken==
It swartnoasklapperiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20-30&amp;nbsp;sm, mei in [[sturt]] fan gelikense lingte. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], [[kop]], [[poat]]en en [[sturt]] grizich brún, mei in kastanjekleurige, suver oranje [[bealch]], en op 'e [[fang (lichemsdiel)|fangen]] tusken it brún en oranje yn in wite streek dy't grinzget oan 'e brune rêch, en in swartenien dy't tsjin 'e oranje bealch oansit.

==Hâlden en dragen==
Swartnoasklapperiikhoarntsjes binne yn 'e [[beam]]men tige linich en fluch, en kinne ferskate meters fier springe om fan 'e iene nei de oare beam te kommen. Se weagje har mar komselden oer de grûn.

==Fretten==
It menu fan swartnoasklapperiikhoarntsjes bestiet fierhinne út [[blêd (plant)|blêden]] en [[frucht (plant)|fruchten]], mar omfettet fierders faak ek [[ynsekten]] en [[fûgel]]aaien. Undersikers hawwe waarnommen hoe't swartnoasklapperiikhoarntsjes tûkjes iepenbrekke om 'e [[ynsekt]]elarven op te fretten dy't dêryn ferskûle sitte. Ek skrilje se der net foar tebek om fruchten lytsman te meitsjen dy't folle grutter binne as sysels, lykas [[mango|mango's]] of [[kokosnút|kokosnuten]]. 

==Undersoarten==
* ''Callosciurus notatus diardii''
* ''Callosciurus notatus miniatus''
* ''Callosciurus notatus notatus''
* ''Callosciurus notatus suffusus''
* ''Callosciurus notatus vittatus''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus notatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>kb3x3hrcvmkn4qltyqfv1e3iw3hskrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prevostklapperrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84814</id>
    <revision>
      <id>1234201</id>
      <parentid>1197166</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3127" sha1="m5v7neuefep56uu13lsaxzea6gf0e77" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme=prevostklapperrôt |
Ofbyld= [[File:Schoenhoernchen_Callosciurus_prevosti.jpg|250px]] |
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') |
Wittenskiplike namme = Callosciurus prevostii|
Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822|
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de prevostklapperrôt (Callosciurus prevostii).png|center|250px]]
}}
De '''prevostklapperrôt''', '''Prevosts klapperrôt''', it '''prevostiikhoarntsje''' of '''Prevosts iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus prevostii'', soms misstavere as ''C. prevosti'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat foarkomt yn [[Súdeast-Aazje]]. Dit bist is ferneamd nei Frânske natuerûndersiker [[Florent Prévost]].

==Fersprieding==
De prevostklapperrôt is lânseigen yn it westlike diel fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], dêr't er foarkomt yn [[Yndoneezje]], [[Maleizje]], [[Brûnei]], [[Singapoer]] en [[Tailân]]. It [[ferspriedingsgebiet]] fan dizze soarte beslacht de [[eilân|eilannen]] [[Sumatra]], [[Billiton]] en [[Borneo]] hielendal, en teffens it [[skiereilân]] [[Malakka]], ynkl. yn it uterste suden fan [[Tailân]]. Fierders bestiet der in yntrodusearre populaasje op it [[Minahasa]]-[[skiereilân]] fan noardlik [[Selebes]]. 

==Uterlike skaaimerken==
Prevostklapperrotten hawwe in swarte [[rêch]], [[bealch]], [[kop]], [[sturt]] en [[efterpoat]]en, in grize [[kiel]] en [[skouder]]s, readbrune oant oranje [[foarpoat]]en en wite [[fang (lichemsdiel)|fangen]]. Dit kleurpatroan is lykwols beheind ta de [[ûndersoarte]] ''Callosciurus prevostii prevostii'', dy't lânseigen is yn [[Malakka]]; guon oare ûndersoarten binne lang net sa opfallend kleure. ''Callosciurus prevostii pluto'', fan noardlik [[Borneo]], bygelyks, is swart op 'e rêch en readoranje op 'e bealch, sûnder wite dielen op 'e fangen.

==Fretten==
De prevostklapperrôt fret [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sied]], [[blom]]men, [[blom]]knoppen, [[ynsekten]] en [[fûgel]]aaien. Hy hat it foar de moade en naai mei fruchten út nei in restich plakje om se op te iten, en draacht sa by oan 'e fersprieding fan fruchtbeammen. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Callosciurus ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus prevostii}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]

[[en:Callosciurus#Species]]</text>
      <sha1>m5v7neuefep56uu13lsaxzea6gf0e77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pallasiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84906</id>
    <revision>
      <id>1234176</id>
      <parentid>1173085</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7778" sha1="8qt8fng6xbcp6x7riyir6191k5eqe6n" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= pallasiikhoarntsje
|Ofbyld= [[Ofbyld:A_Sciuridae_in_Taipei_2.jpg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus'') 
|Wittenskiplike namme= Callosciurus erythraeus 
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1779 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it pallasiikhoarntsje (Callosciurus erythraeus).png|center|250px]]
}}
It '''pallasiikhoarntsje''', '''Pallas' iikhoarntsje''' of ek wol '''readbealchiikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Callosciurus erythraeus''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pronkiikhoarntsjes]] (''Callosciurus''), dat lânseigen is yn 'e súdlik [[Sina]] en dielen fan [[Súdeast-Aazje]]. As [[eksoat]] komt dizze soarte ek foar yn [[Nederlân]]. It pallasiikhoarntsje tanket syn namme oan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]] ([[1741]]-[[1811]]).

==Fersprieding==
===Lânseigen===
It pallasiikhoarntsje komt fan natuere foar yn 'e súdlike helte fan [[Sina]] (mar yn [[Tibet]] inkeld yn 'e súdeastlike grinskrite), op [[Taiwan]], yn hiel [[Fjetnam]] behalven it uterste suden en yn hiel [[Laos]] behalven it súdwesten. Ek komt dit bist foar yn noardlik en eastlik [[Birma]], noardlik, sintraal en westlik [[Tailân]], it noardeasten fan [[Kambodja]], it binnenlân fan it [[skiereilân]] [[Malakka]] en dielen fan [[Bûtan]] en it uterste easten fan [[Yndia]] en [[Banglades]].

===As eksoat===
Pallasiikhoarntsjes libje as [[eksoat]]en ek yn oare dielen fan 'e wrâld, dêr't se troch de [[minske]] yntrodusearre binne en dêr't se yn 'e regel beskôge wurde as in skealike soarte, om't se mei de lânseigen iikhoarntsjesoarten konkurrearje. Dat is bgl. it gefal yn [[Japan]]; yn 'e [[Argentynje|Argentynske]] provinsje [[Buenos Aires (provinsje)|Buenos Aires]]; yn it [[Belgje|Belgyske]] [[Dadizele]]; en op 'e [[Cap d'Antibes]], yn [[Frankryk]]. Yn [[Nederlân]] komt it pallasiikhoarntsje foar yn [[Midden-Limburch]], op 'e súdlike [[Peel]], en ek yn 'e provinsje [[Noard-Brabân]], yn 'e omkriten fan [[Oss]].
[[File:A Sciuridae in Taipei 4.JPG|left|thumb|250px|In pallasiikhoarntsje yn in [[park]] yn [[Taipei]].]]

==Uterlike skaaimerken==
It pallasiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-28&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11-26&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 310-460&amp;nbsp;g. De kleur fan 'e [[pels]] ferskilt frijwat tusken de ûnderskate [[ûndersoarte]]n, mar is oer it algemien in tint brún dy't op 'e [[bealch]] mear nei readich útskaait, mei faak wat swart op 'e [[sturt]]. Der bestiet gjin [[seksuële dimorfy]] by dizze soarte: beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] komme foar yn deselde kleurfariëteiten en binne rûchwei likegrut. It persize kleurpatroan fan pallasiikhoarntsjes is handich om 'e ûndersoarten faninoar te ûnderskieden, mar makket it dreech om 'e hiele soarte fan nau besibbe oare soarten te ûnderskieden.

==Biotoop==
Pallasiikhoarntsjes libje yn har lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] ornaris yn [[wâld]][[biotoop|biotopen]] dy't har ûnder in hichte fan 3.000&amp;nbsp;m befine. Dêrby komme se foar yn sawol [[tropysk reinwâld|tropyske reinwâlden]], [[subtropysk klimaat|subtropyske]] en [[berchtme|subalpine]] [[nullewâld]]en en [[leafwâld|tuskenbeiden leafwâlden]].

==Hâlden en dragen==
It pallasiikhoarntsje is in [[beam]]bewenner dy't allinnich oerdeis aktyf is. Op 7-18&amp;nbsp;m boppe de grûn leit er nêsten oan fan [[blêd (plant)|blêden]] en oar [[plant]]aardich materiaal. Inkeld graaft er ek wolris in ûndergrûnske hoale. Wyfkes hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]] fan ½-¾&amp;nbsp;[[hektare|ha]] dy't inoar ornaris net oerlaapje, wylst mantsjes gruttere territoaria ûnderhâlde, fan 1⅓-3¾&amp;nbsp;ha, dy't sawol de territoaria fan ferskate wyfkes as dy fan oangrinzgjende mantsjes oerlaapje. Pallasiikhoarntsjes brûke alaarmroppen om soartgenoaten (en oare bisten) te warskôgjen foar [[rôfdier]]en. It is waarnommen hoe't se soms beambeklimmende [[slange]]n yn in groep oanfalle. Fral wyfkes dy't jongen hawwe, nimme gauris oan sokke oanfallen diel.
[[File:Callosciurus-erythraeus (drink water in park).JPG|right|thumb|280px|In pallasiikhoarntsje nimt in slokje wetter.]]

Pallasiikhoarntsjes hawwe gjin fêste [[peartiid]] en plantsje har sadwaande it hiele jier rûn fuort. Faak [[pearing|pearje]] de wyfkes wer sadree't de jongen út it lêste nêst ôfwûn binne. Nei in [[draachtiid]] fan 47-49&amp;nbsp;dagen wurde dan 1-4, mar yn 'e measte gefallen 2 jongen smiten. Dy ferlitte it nêst as se 40-50 dagen âld binne, en binne mei in jier geslachtsryp. Pallasiikhoarntsjes kinne yn finzenskip 17 jier âld wurde, hoewol't har libbensferwachting yn it wyld perfoarst in stik koarter wêze sil.

==Fretten==
Lykas alle beambewenjende iikhoarntsjes is it pallasiikhoarntsje yn haadsaak in [[herbivoar]]. Op it menu steane benammen [[blêd (plant)|blêden]], [[blom]]men, [[sied (plant)|sied]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. Dêrnjonken beplúzje se ek in lytse hoemannichte [[ynsekten]], en hiel út en troch ris in [[fûgel]]aai. By 't [[hjerst]]mis lizze pallasiikhoarntsjes in [[winter]]foarrie oan, besteande út [[ikel (frucht)|ikels]] en oare [[nút (frucht)|nuten]].

==Status==
It pallasiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
{{Kolommen4
|Kolom1=
* ''C. e. erythraeus''
* ''C. e. atrodorsalis''
* ''C. e. bartoni''
* ''C. e. bhutanensis''
* ''C. e. bonhotei''
* ''C. e. castaneoventris''
* ''C. e. erythrogaster''
* ''C. e. flavimanus''
|Kolom2=
* ''C. e. gloveri''
* ''C. e. gongshanensis''
* ''C. e. gordoni''
* ''C. e. griseimanus''
* ''C. e. griseopectus''
* ''C. e. haringtoni''
* ''C. e. hendeei''
* ''C. e. hyperythrus''
|Kolom3=
* ''C. e. intermedius''
* ''C. e. michianus''
* ''C. e. ningpoensis''
* ''C. e. pranis''
* ''C. e. qinglingensis''
* ''C. e. rubeculus''
* ''C. e. shanicus''
* ''C. e. siamensis''
|Kolom4=
* ''C. e. sladeni''
* ''C. e. styani''
* ''C. e. thai''
* ''C. e. thaiwanensis''
* ''C. e. wuliangshanensis''
* ''C. e. wulingshanensis''
* ''C. e. zhaotongensis''
* ''C. e. zimmeensis''
}}

==Keppelings om utens==
*[http://www.zoogdiervereniging.nl/pallaseekhoorn Side oer it pallasiihoarntsje op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan it pallasiikhoarntsje yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pallas's_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Callosciurus erythraeus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Pronkiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]</text>
      <sha1>8qt8fng6xbcp6x7riyir6191k5eqe6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nijfûnlânske beamotter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85053</id>
    <revision>
      <id>1234343</id>
      <parentid>1172967</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7487" sha1="pdyjrxpm1376sjdpha0anmszprpo6fa" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme= Nijfûnlânske beamotter
|Ofbyld=[[File:Newfoundland Pine Marten.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'')
|Soarte= [[Amerikaanske marter]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Martes americana'')
|Wittenskiplike namme = Martes americana atrata
|Beskriuwer, jier= [[Outram Bangs|Bangs]], 1897
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Nijfûnlânske beamotter (Martes americana atrata).png|center|250px]]
}}
De '''Nijfûnlânske beamotter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes americana atrata''), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes''), dat inkeld en allinne foarkomt op it [[Kanada|Kanadeeske]] [[eilân]] [[Nijfûnlân]]. It is in [[genetika|genetysk]] ûnderskate [[ûndersoarte]] fan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), dy't 7.000&amp;nbsp;[[jier]] lyn isolearre rekke is fan 'e haadpopulaasje. De Nijfûnlânske beamotter wurdt beskôge as in [[bedrige bistesoarte]] en hat al sûnt [[1934]] in beskerme status, hoewol't de populaasje noch altyd ôfnimt. 

==Fersprieding==
De [[areaal|fersprieding]] fan 'e Nijfûnlânske beamotter is beheind ta it [[Kanada|Kanadeeske]] [[eilân]] [[Nijfûnlân]], dat it súdlike part fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Nijfûnlân en Labrador]] foarmet. Op Nijfûnlân beslacht it [[areaal]] fan 'e Nijfûnlânske beamotter no sa'n 13.000&amp;nbsp;km², meast yn it westlike diel fan it eilân, benammen yn 'e krite fan [[Little Grand Lake]].

==Uterlike skaaimerken==
De Nijfûnlânske beamotter hat trochinoar in kop-romplingte fan 55–75&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 27–37&amp;nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 0,8&amp;nbsp;[[kg]] foar wyfkes en 1,3&amp;nbsp;kg foar mantsjes. Dêrmei is er justjes grutter, mar neat swierder as de [[Amerikaanske marter]] fan it [[fêstelân]] fan [[Noard-Amearika]]. Nijfûnlânske beamotters hawwe in [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]] [[pels]] mei in [[giel]]e oant [[oranje]] bef oer de [[kiel]] en it [[boarstkas|boarst]].

==Biotoop==
Krekt as de [[Amerikaanske marter]] libbet de Nijfûnlânske beamotter yn [[wâld]][[biotopen]], al is er dêrby minder sinnich as syn fêstelânske wjergader. Saakkundigen binne fan betinken dat de Nijfûnlânske beamotter it produkt is fan adaptaasje oan in krite mei in lege tichtheid fan [[proaidier]]en en in hege graad fan fragmintaasje fan it wâldlan. Hy komt foar yn sawol [[nullewâld]] as [[mingd wâld]], mar jout dêrby de foarkar oan bosken dy't teminsten 60 jier âld binne, mei't yn jonge oanplant gjin [[holle beam]]men en oar dead [[hout]] foarkomme dat er brûke kin as skûlplak.

==Hâlden en dragen==
Nijfûnlânske beamotters hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat foar de mantsjes trochinoar 29,5&amp;nbsp;[[km²]] bedraacht en foar de wyfkes yn trochsneed 15,2&amp;nbsp;km². Dat is in stik grutter as de territoaria dy't de measte Amerikaanske marters op it fêstelân ûnderhâlde. De redens foar dat ferskil binne de gruttere lichemsgrutte fan 'e Nijfûnlânske beamotter en de legere tichtheid fan [[proai]]dieren op Nijfûnlân. De territoaria fan mantsjes en wyfkes en ek fan wyfkes ûnderling kinne inoar oerlaapje, mar dy fan mantsjes ûnderling dogge dat net. De territoaria wurde ôfset mei geurflaggen dy't oanbrocht wurde mei de [[anaalklier]]en sawol as troch te [[urinearjen]]. 

De [[peartiid]] fynt by de Nijfûnlânske beamotter plak tusken begjin [[juny]] en begjin [[augustus]]. Under dy perioade bestiet der mear kontakt tusken de ornaris [[solitêr]] libjende mantsjes en wyfkes, mar toane de wyfkes ûnderling folle mear [[agresje]] foarinoar. De wyfkes lykje it foartou te nimmen ta de eigentlike [[pearing]], wêrfan't sy de tiid en de doer bepale. Trochdat de Nijfûnlânske beamotter in [[ferlingde draachtiid]] ken, wurdt de ymplantaasje fan it [[embryo]] opkeard oant de ein fan 'e [[winter]], wêrnei't de wiere [[draachtiid]] likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] duorret. 

Yn dy tiid makket it wyfke in [[hoale]] om yn te [[befalling|befallen]], faak yn holle [[beam]]men, ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]], [[beam]]stobben of [[rots]]en. Dêrnei smyt se om begjin [[april]] hinne in nêst fan 1–5 [[blynheid|bline]] en keale jongen, dy't mei likernôch 42&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] wurde en har mei 50&amp;nbsp;dagen foar it earst út 'e hoale weagje. Oan 'e ein fan 'e [[simmer]] ferlitte de healwoeksen jongen de [[mem]], mar se binne pas mei 15&amp;nbsp;moannen [[geslachtsryp]].

==Fretten==
De Nijfûnlânske beamotter is in [[omnivoar]], en fret benammen lytse [[sûchdieren]], mar ek [[fûgels]], [[ies (kadaver)|ies]], [[ynsekten]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. It grutste part fan it dieet bestiet út trije sûchdieresoarten: de [[greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), de [[Amerikaanske maskerpipermûs]] (''Sorex cinereus'') en de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''). Dêrby meitsje greidwrotmûzen [[simmer]]deis it grutste part fan it menu út, en Amerikaanske hazzen [[winter]]deis. It iten fan ynsekten en fruchten is beheind ta it simmerhealjier.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste natuerlike fijân fan 'e Nijfûnlânske beamotter is de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), mei't gruttere [[rôfdier]]en (lykas [[lynksen]], [[wolf|wolven]] en [[bearen]]) op Nijfûnlân net foarkomme.

==Status==
Fanwegen de ûnregulearre roaiïng fan 'e [[Nijfûnlân]]ske bosken yn 'e [[tweintichste iuw]] is it wâldgebiet op it eilân no fragmintearre en foar in grut part jonger as 60 jier, wat de gaadlikens fan sok wâldlân foar de Nijfûnlânske beamotter beheind makket. Sûnt de [[njoggentjinde iuw]] is de populaasje fan 'e Nijfûnlânske beamotter sadwaande sterk efterút gien. Yn [[1934]] krige it bist foar it earst in beskerme status.

Yn [[1986]] waard de totale populaasje fan 'e Nijfûnlânske beamotter rûsd op 630 oant 875 eksimplaren. It [[Komitee oangeande de Status fan Bedrige Fauna yn Kanada]] (COSEWIC) joech de Nijfûnlânske beamotter dêrom dat jiers de status fan [[bedrige bistesoarte]]. Nettsjinsteande dat wie de populaasje yn [[1995]] tebekrûn oant likernôch 300 eksimplaren, wat ûnder [[biolooch|biologen]] soarch oer de mooglikheid fan [[yntylt]] oprôp. Yn [[2007]] waard skatten dat der 286 oant 556 folwoeksen Nijfûnlânske beamotters wiene, ferdield oer fiif subpopulaasjes dy't troch de fersnipeling fan 'e Nijfûnlânske wâlden gjin kontakt mei-inoar hiene. It fokken fan Nijfûnlânske beamotters yn finzenskip keallet tige dreech yn ferbân mei de aparte [[fuortplanting]]ssyklus. Dochs waarden der yn [[1999]] fjouwer yn finzenskip berne eksimplaren útset yn it [[Nasjonaal Park Terra Nova]].

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske marter]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Newfoundland_pine_marten ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Nijfunlanske beamotter}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Marter]]
[[Kategory:Nijfûnlân]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>pdyjrxpm1376sjdpha0anmszprpo6fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87507</id>
    <revision>
      <id>1234304</id>
      <parentid>1203383</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16081" sha1="501ddlf34ouh1tz6k4upathdslhup3p" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=warch
|Ofbyld= [[File:Ähtäri Zoo, Finland (39164884190).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
|Skaai=  [[wargen]] (''Gulo'')
|Wittenskiplike namme= Gulo gulo
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Gulo gulo levila.png|center|250px]]
}}
De '''warch''' of '''berchmarter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Gulo gulo''), miskien better bekend as de ''veelvraat'' of ''warg'' ([[Nederlânsk]]) of de ''wolverine'' ([[Ingelsk]]), is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wargen]] (''Gulo''). It is in gnobsk boud en tige spiersterk [[rôfdier|lânrôfdier]], dat eins mear wei hat fan in lytse [[bearen|bear]] as fan oare martereftigen. De warch komt foar yn it [[noarden]] fan [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. It is de grutste martereftige [[soarte]] dy't op it drûge libbet, en hat in [[reputaasje]] fan ferskuorrendheid en woestens dy't alhiel bûten proporsje is foar syn lichemsgrutte. De [[IUCN]] klassifisearret de warch as net bedrige.

==Etymology en synonimen==
De twifelige [[reputaasje]] fan 'e warch as in net te sêdzjen fretter (wat ek de betsjutting is fan 'e [[Latyn]]sktalige [[wittenskiplike namme]] ''gulo'') komt fuort út in misse [[etymology|folksetymology]]. Yn it [[Sweedsk]] waard it bist nammentlik in ''fjellfräs'' neamd, wat safolle betsjutte as &quot;berchkat&quot; (''fjell'' = &quot;berch&quot;, ''fräs'' = in [[argaysk]]e namme foar &quot;kateftich bist&quot;). Om't ''fjellfräs'' lykwols in protte liek op it [[Dútsk]]e wurd ''Vielfraß'' (&quot;roppige fretter&quot;) waard it sa yn dy [[taal]] oernommen, en út it Dútsk fersprate dy betsjutting him nei [[taalbesibskip|besibbe talen]] (bgl. [[Nederlânsk]] ''veelvraat''). As [[lienfertaling]] kaam dizze namme ek yn hiele oare talen telâne, lykas it [[Finsk]] (''ahma''), it [[Estysk]] (''ahm'') en it [[Frânsk]] (''glouton'').

Yn it [[Ingelsk]] wurdt it bist behalven ''glutton'' (nei it Frânske ''glouton'') ek (en fral yn [[Noard-Amearika]]) ''wolverine'' neamd, in wurd dat wierskynlik in [[ferbastering]] is fan ''wolvering'', dat de betsjutting &quot;wolfke&quot; suggerearret. Yn [[Frânsk]]talich [[Kanada]] wurdt de warch ''carcajou'' neamd, in [[lienwurd]] út 'e taal fan 'e [[Montanjês (folk)|Montanjês]]-[[Yndianen]], fan it oarspronklike ''kuàkuàtsheu''. Fierder westlik sprekt men ek wol fan in ''quickhatch'', fan 'e namme foar it bist yn 'e taal fan 'e [[Eastlike Kry]], dy't ''kwiihkwahaacheew'' is. Yn [[Skandinaavje]], ta einbeslút, wurdt it bist oantsjut mei nammen dy't ôflaat binne fan 'e [[Aldnoarsk]]e soartnamme ''jarfr'' ([[Iislânsk]]: ''jarfi'', [[Noarsk]]: ''jerv'', [[Sweedsk]]: ''järv'' en [[Deensk]]: ''jærv'').
[[File:Bone pendant decorated with an engraved drawing of a wolverineDSCF6967.jpg|left|thumb|250px|Ofbylding fan in warch op in [[prehistoarysk]]e [[bien]]nen hinger, fûn yn [[Frankryk]], út 'e tiid dat wargen dêr dúdlik noch foarkamen.]]

==Fersprieding==
Wargen binne lânseigen yn 'e noardlike en [[berch]]eftige parten fan it [[Skandinavysk Skiereilân]], [[Finlân]], it [[Baltikum]], [[Jeropeesk Ruslân]], [[Sibearje]], [[Mongoalje]], [[Mantsjoerije]], [[Alaska]] en [[Kanada]]. Yn 'e legere [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] binne se seldsum, behalven yn 'e noardlikere dielen fan 'e [[Rocky Mountains]] yn û.m. [[Montana]], [[Idaho]] en [[Wyoming]] en yn 'e noardlike [[Cascades]] fan [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]]. Soms komme se ek foar yn [[Minnesota]] en [[Opper-Michigan]]. Yn [[2008]]–[[2009]] waarden foar it earst sûnt [[1922]] wer wargen sinjalearre yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan eastlik [[Kalifornje]], deunby de [[Tahoemar]], en yn [[2014]] waard foar it earst yn 30 jier wer in warch waarnommen yn [[Utah]].

==Uterlike skaaimerken==
De warch hat trochinoar in kop-romplingte fan 65–107&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 17–26&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 9–25&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei hat er likernôch de grutte en it gewicht fan in middelgrutte [[hûn]], hoewol't guon [[mantsje]]s in gewicht fan 32&amp;nbsp;kg berikke kinne. De [[seksuële dimorfy]] is yn dizze soarte oansjenlik, want mantsjes kinne 30% grutter en twa kear sa swier wêze as [[wyfke]]s. De [[skouder|skoft]]hichte berint by wargen 30–45&amp;nbsp;sm. De warch is de grutste [[martereftigen|martereftige]] dy't op it lân libbet; inkeld de [[see-otter]] (''Enhydra lutris'') út 'e noardeastlike [[Stille Oseaan]] en de [[reuze-otter]] (''Pteronura brasiliensis'') út it [[Amazônegebiet]] binne noch grutter. [[Genetika|Genetysk]] ûndersyk hat útwiisd dat de warch it naust besibbe is oan 'e [[tayra]] (''Eira barbara'') fan [[Latynsk-Amearika]] en oan it [[skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes''), mei û.m. de [[stienmurd]] (''Martes foina'') en de [[beamotter]] (''Martes martes'').
[[File:Gulo gulo.jpg|right|thumb|200px|[[Plasse]] fan in warch yn it [[Museum für Naturkunde (Berlyn)|Museum für Naturkunde]] yn [[Berlyn]].]]

De warch is in gnobsk boud, mar tige [[krêft]]ich bist. Hy hat koarte [[skonk]]en, in brede rûnige [[kop]], lytse [[eagen]] en koarte rûne [[ear (lichemsdiel)|earkes]]. Dêrmei is er in lytse [[bearen|bear]] net wanlyk. De [[tean|fiifteannige]] [[poat]]en binne bûtenproporsjoneel grut, krekt as by bgl. [[lynks]]en, wat fuortbeweging oer [[snie]] makliker makket. Wargen hawwe in tichte, [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]], [[oalje|oaljige]] [[pels]], dy't sterk wetterôfstjittend is. De [[sturt]] is [[boarstelsturt|boarstelich]]. Guon eksimplaren hawwe in opfallende [[gesicht]]stekening, wêrby't it boppeste part fan 'e kop oerdutsen is mei ljocht, [[sulver (kleur)|sulverich]] [[hier (begroeiïng)|hier]], wylst de [[snút]] oant en mei de eagen dûnkerbrún binne. Sokke yndividuën hawwe faak ek in streek fan deselde ljochte [[kleur]] oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] te rinnen fan 'e [[nekke]] nei de [[sturt]], en in ljocht plak op it [[boarstkas|boarst]].

Krektlyk as in protte martereftigen hat de warch in [[anaalklier]] dêr't er in sterkrûkend ([[stank|stjonkend]]) [[muskus]] mei ôfskiedt. Dat brûkt er om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf te setten en teffens spilet it in rol by de [[fuortplanting]]. Dit skaaimerk hat derfoar soarge dat er yn [[Noard-Amearika]] ek wol ''skunk bear'' neamd wurdt: &quot;stjonkdierbear&quot;. Wargen hawwe ek, op 'e nij lykas in soad oare martereftigen, in [[kies|boppekies]] efter yn 'e [[bek]] dy't 90º draaid is, nei it binnenste fan 'e bek ta. Dy [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] oanpassing stelt harren by steat en skuor stikken fleis los fan in [[proaidier]] of [[ies (kadaver)|ies]] ôf dat stiif beferzen is.
[[File:Wolverine display at Arctic Interagency Visitor Center at Coldfoot.jpg|left|thumb|250px|In warch yn in [[dieretún]].]]

==Biotoop==
Wargen libje benammen yn isolearre [[Arktis|Arktyske]] en [[berch]]eftige gebieten. Hja weagje har mar komselden yn it wengebiet fan 'e [[minske]]. Sadwaande sille fierwei de measte minsken, sels yn it [[biotoop]] fan 'e warch, nea yn har libben sa'n bist sjen.

==Hâlden en dragen==
Wargen hawwe in tige lege [[populaasje (biology)|populaasjetichtens]] en binne in ûnbidich grut wengebiet nedich. Wyfkes hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]] fan 130–260&amp;nbsp;[[km²]], wylst mantsjes territoaria besette fan mear as 620&amp;nbsp;km². Foar it meastepart oerlaapje de territoaria fan folwoeksen eksimplaren fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]] inoar net, mar dy fan mantsjes en wyfkes wol. Undersyk mei eksimplaren dy't foarsjoen wiene fan in [[radioferbining|stjoerderke]] hat útwiisd dat wargen yn in pear [[moanne (tiid)|moannen]] tiid in ôfstân fan hûnderten [[kilometer]]s ôflizze kinne.

De warch is nearne net benaud fan, en mei syn krêftige [[kaak (lichemsdiel)|kaken]], skerpe [[klau]]wen en tsjûke [[hûd]] fielt er alhiel gjin skrupules en gean de striid oan mei folle gruttere rôfdieren as dy him syn proai of ies ûntstelle wolle. Sa is waarnommen hoe't in inkele warch it opnaam tsjin in ridel [[wolf|wolven]], en hoe't in oarenien besocht om in proai te stellen fan in [[Amerikaanske swarte bear]], al einige dat gefjocht úteinlik mei de dea fan 'e warch. Ek hat men ris sjoen hoe't in warch in [[iisbear]] oanfoel en him de kiel tichtknypte oant er de bear [[ferstikking|smoard]] hie.
[[File:Gulo gulo 2.jpg|right|thumb|250px|In warch.]]

Wargen libje oer it algemien [[solitêr]]. Súksesfolle mantsjeswargen foarmje gauris libbenslange bannen mei twa of trije wyfkes, dy't se út en troch ris opsykje, wylst oare mantsjes alhiel gjin wyfke besette kinne. De [[peartiid]] falt by 't [[simmer]], mar troch de [[ferlinge draachtiid]] fan wargen wurdt it resultearjende [[embryo]] pas oan it begjin fan 'e [[winter]] yn it [[limoer]] fan it wyfke ymplantearre. As der te min fretten foarhâns is, komt it foar dat wyfkes nettsjinsteande in súksesfolle [[pearing]] dochs gjin jongen produsearje.

Yn [[febrewaris]] grave [[swierens|drachtige]] wyfkes in [[hoale]] út yn 'e [[snie]]. De eigentlike [[draachtiid]] duorret by wargen 30–50 dagen, wêrnei't it wyfke yn 'e [[maityd]] in nêst fan ornaris 2–3 jongen smyt. De jongen ûntwikkelje har fluch en reitsje binnen in jier folgroeid. De heit besiket de jongen geregeldwei oant se omtrint mids [[maaie]], as se 10&amp;nbsp;[[wike]]n âld binne, [[ôfwûn]] wurde. Guon jongen jouwe har mei seis moanne by har heit en doarmje in hoart mei him om. Wargen hawwe in [[libbensferwachting]] fan 5–10&amp;nbsp;jier, hoewol't se yn finzenskip 15–17&amp;nbsp;jier wurde kinne.

==Fretten==
De warch is in krêftich en rjusidich bist dat as [[rôfdier]] aktyf is, mar ek gauris as [[ies (kadaver)|ies]]iter fanwegen komt. Syn [[proai]] bestiet oer it algemien út lytse oant middelgrutte [[sûchdieren]], mar guon wargen binne ek waarnommen by it deadzjen fan proaidieren dy't folle grutter wiene as sysels, lykas folwoeksen [[hart]]en. Ta har proaien hearre: [[oerzon]]s, [[iikhoarntsjes]], [[bevers]], [[marmotten]], [[hazzen en kninen]], [[pipermûzen]], [[mûzen]], [[wrotmûzen]], [[lemmings]], [[rindier]]en, [[ree]]ën, [[wytsturthart]]en, [[mûldierhart]]en, [[berchskiep]], [[eland]]en en [[wapity]]s. Ek lytsere rôfdieren steane soms op it menu, lykas [[marters (skaai)|marters]], [[Amerikaanske nerts|nertsen]], [[lytse marters]], [[foksen]], [[lynksen]], [[prêrjewolf|prêrjewolven]] en sels [[wolf|wolvejongen]]. 

Wargen binne maklike, opportunistyske jagers, dy't de proai nimme dêr't se mei de minste muoite oan komme kinne. Dat omfiemet nijberne bisten dy't noch helpeleas binne, bisten dy't fêstsitte yn [[fâle]]n en [[strûpe (jacht)|strûpe]]n dy't troch minsken útset binne, en eksimplaren fan bgl. de eland en it rindier as dy ferswakke rekke binne troch de ûntbearings fan 'e [[winter]] of net fuortkomme kinne fanwegen de djippe [[snie]]. Soms follet de warch syn dieet ek oan mei [[fûgel]][[aai]]en (benammen fan [[guozzen]]), [[woartel (plant)|woartels]], [[sied (plant)|sied]], [[ynsekt]]elarven en [[bei (frucht)|beien]].
[[File:Wolverine on rock.jpg|left|thumb|250px|In warch op [[rots]]ich terrein.]]

Yn [[Noard-Amearika]] bestiet it grutste part fan it fretten fan wargen út ies, fral by 't [[winter]] en yn 'e iere [[maityd]]. Soms geane se dêroer gear as it rôfdier dat de proai deade hat, him folfretten hat, mar it komt ek fakernôch foar dat wargen it oarspronklike rôfdier fuortjeie. De measte oare rôfdieren geane nammentlik wargen leaver út 'e wei, mei't dy in reputaasje fan ferskuorrendheid en woestens hawwe dy't alhiel bûten proporsje is foar har grutte. Yn [[Skandinaavje]] en [[Finlân]] libje wargen folle mear fan 'e eigen [[jacht (aktiviteit)|jacht]], mar it hat wol kâns dat dat komt om't dêr folle minder oare rôfdieren foarkomme, en it dêrsanne dus lang net safolle leannet as yn Noard-Amearika om ôf te wachtsjen oant oaren it swiere wurk dien hawwe.

==Status==
De warch hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn (teminsten in oansjenlik diel fan) syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] foar no stabyl liket te wêzen. Mei't de nêsthoalen útgroeven wurde yn 'e snie, sitte [[biolooch|biologen]] yn noed oer de fraach oft [[klimaatferoaring]] foar de warch ynkrimping fan syn [[habitat]] betsjutte sil. De totale (wrâldwide) wargepopulaasje is ûnbekend, mar op it [[Skandinavysk Skiereilân]] wurdt de populaasje by de 420 eksimplaren om skatten, yn [[Finlân]] by de 165 om, yn [[Ruslân]] by de 1.500 om en yn [[Kanada]] tusken de 15.000 en 19.000.
[[File:Wolverine, Kristiansand Zoo.jpg|right|thumb|250px|In warch yn in [[dieretún]] yn [[Noarwegen]].]]
[[File:Wolverine (Gulo gulo), Korkeasaari (video).webm|thumb|In fideo fan in warch.]]

Harren besteanseask fan grutte [[territoarium (biology)|territoaria]] bringt wargen soms yn konflikt mei de [[minske]]. Boppedat wurdt de wettertichte [[pels]] yn guon gebieten beskôge as ideaal om [[winterklean]] fan te meitsjen, mei as gefolch dat de bisten yn sokke kontreien, fral yn 'e [[Feriene Steaten]], troch [[oerbejaging]] útrûge binne. In pear hûndert wargen wurde, fral yn [[Noard-Amearika]] en [[Jeropa]], yn [[dieretún|dieretunen]] holden, mar de bisten plantsje har yn finzenskip mar mei muoite fuort, en de jongen hawwe te lijen fan in heech [[stjerte]]sifer.

De warch spilet in wichtige rol yn 'e [[mytology]] fan beskate [[Yndianen|Yndiane]][[folk]]en, wêrûnder de [[Montanjês (folk)|Montanjês]] (''Montagnais'' of ''Innu'') fan eastlik [[Kanada]], dy't in [[myte]] hawwe wêryn't de warch [[skeppingsferhaal|de wrâld skept]]. Yn 'e Feriene Steaten is de warch it symboal fan withoefolle [[stêd]]en, [[sport]]tiims en oare organisaasjes. De [[Amerikaanske steat]] [[Michigan]] hat as [[bynamme]] de ''Wolverine State'' en ferskate [[ûnderwiis]]ynstellings yn 'e steat hawwe de warch as [[maskotte]], wylst de leden fan 'e [[Michiganbrigade]] (in legerûnderdiel dat yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] focht), de ''Wolverines'' neamd waarden. De oarsprong fan 'e bân tusken Michigan en de warch is lykwols obskuer, mei't de [[achttjinde-iuwsk]]e [[kolonist]]en fan Michigan gjin goed wurd foar it bist oer hiene en de warch der tsjintwurdich tige seldsum is. Yn [[febrewaris]] [[2004]] waard by [[Ubly (Michigan)|Ubly]] de earste warch yn 'e steat yn mear as 200&amp;nbsp;jier sinjalearre.

==Undersoarten==
Der binne anno [[2023]] twa erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e warch (''Gulo gulo''):
* de Amerikaanske warch (''G. g. luscus'')
* de Jeraziatyske warch (''G. g. gulo'')
Inkele [[biologen]] beskôgje dizze ûndersoarten as ferskillende [[soarte]]n. Oaren ûnderskiede noch mear ûndersoarten, te witten de Vancouvereilânske warch (''G. g. vancouverensis''), dy't yn syn fersprieding beheind is ta [[Vancouvereilân]] oan 'e súdwestkust fan [[Kanada]], en de Kenaiwarch (''G. g. katschemakensis''), dy't libbet op it [[Kenaiskiereilân]] yn it suden fan [[Alaska]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wolverine ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Gulo gulo}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Martereftige]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]</text>
      <sha1>501ddlf34ouh1tz6k4upathdslhup3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reade lynks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91238</id>
    <revision>
      <id>1234204</id>
      <parentid>1215964</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15014" sha1="4i0iftu3bcz085xrabtr4u508g701ob" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= reade lynks|
Ofbyld= [[File:Bobcat2.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |
Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') | 
Skaai= [[lynksen]] (''Lynx'') |
Wittenskiplike namme = Lynx rufus |
Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de reade lynks (Lynx rufus).png|center|250px]]
}}
De '''reade lynks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lynx rufus''), ek wol bekend ûnder de [[Ingelsk]]e namme ''bobcat'', is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lynksen]] (''Lynx''), dat lânseigen is yn it grutste part fan 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] en yn dielen fan súdlik [[Kanada]]. It is in skou en selsrêdich [[rôfdier]] dat him lykwols relatyf maklik oanpast oan feroarjende omstannichheden en mei dêrom yn in grut ferskaat oan [[biotoop|biotopen]] foarkomt. De reade lynks ûntjoech him likernôch 1,8 miljoen jier lyn en omfiemet trettjin erkende [[ûndersoarte]]n. Dit bist dielt it noardlike part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] mei de nau besibbe [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''). Reade lynksen spylje in rol yn sawol de [[mytology]] fan 'e lânseigen [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en fan [[Noard-Amearika]] as de [[folkloare]] fan 'e [[jeropide ras|blanke]] kolonisten.

==Taksonomy==
It tinken is dat de reade lynks him likernôch 1,8 miljoen jier lyn ûntwikkele hat út in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), dy't mooglik al 2,6 miljoen jier lyn fia de [[lânbrêge]] yn 'e [[Beringstrjitte]] yn [[Noard-Amearika]] arrivearre. De soarte berikte syn hjoeddeiske foarm likernôch 20.000 jier lyn. De nau besibbe [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') komt fuort út in twadde migraasjeweach út [[Jeraazje]]. It noardlike diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e reade lynks en it súdlike part fan it [[areaal]] fan 'e Kanadeeske lynks oerlaapje inoar. Yn dy krite komme soms natuerlike [[krusing (fokkerij)|krusing]]s foar; it bist dat út sa'n krusing fuortkomt, wurdt in [[blynks]] (fan it [[Ingelsk]]e ''blynx'') neamd, in gearlûking fan ''bobcat'' en ''lynx''.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e reade lynks omfiemet hast de hiele legere 48 [[Feriene Steaten]], útsein de noardeastlike [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske kust]] fan [[Massachusetts]] oant [[Firginia]], en in grut gebiet dat it súdlike part fan 'e [[Grutte Marren]] en it súdeasten fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] beslacht. Yn [[Kanada]] komt de reade lynks foar yn it hiele suden fan it lân, yn in smelle râne by de Amerikaanske grins lâns. De útsûnderings dêrop binne [[Vancouvereilân]], foar de Kanadeeske westkust, en it uterste suden fan [[Ontario]]. Yn [[Britsk-Kolumbia]] rikt it areaal fan 'e reade lynks yn 'e [[Rocky Mountains]] in stik fierder nei it noarden ta, en yn it easten hearre [[Kanadeeske Kustprovinsjes]] yn har folsleinens ta syn ferspiedingsgebiet. Reade lynksen komme ek yn it grutste part fan [[Meksiko]] foar, ynkl. it [[Kalifornyske Skiereilân]]. Inkeld de súdkust, it [[skiereilân]] [[Jûkatan (skiereilân)|Jûkatan]] en in diel fan 'e eastkust hearre net ta har areaal.
[[File:Calero_Creek_Trail_Bobcat.jpg|left|thumb|290px|De [[efterpoat]]en fan 'e reade lynks binne justjes langer as de [[foarpoat]]en.]]

==Uterlike skaaimerken==
De reade lynks hat trochinoar in kop-romplingte fan 47½-125&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9-20&amp;nbsp;sm en in [[skouder]]hichte fan 50-60&amp;nbsp;sm. In folwoeksen mantsje weaget 6,4-18,3&amp;nbsp;kg; Wyfkes binne mei 4-15,3&amp;nbsp;kg in stik lichter. De grutste reade lynks dy't sekuer dokumintearre is, weage 22,2&amp;nbsp;kg, al binne der ûnbefêstige geroften oer eksimplaren fan wol 27&amp;nbsp;kg. De grutste reade lynksen hearre ta de ''gigas''-ûndersoarte út [[Eastlik Kanada]] en it noarden fan [[Nij-Ingelân]], wylst de lytsten (fan 'e ûndersoarte ''floridanus'') te finen binne yn 'e súdlike [[Appalachen]].

Reade lynksen binne [[spier]]sterke bisten mei efterpoaten dy't justjes langer binne as de [[foarpoat]]en. De [[sturt]] is koart en sjocht der hast wol út as is er [[kûpearjen|kûpearre]] ([[Ingelsk]]: ''bobbed''; dêrfandinne de namme ''bobcat''). De kleur fan 'e [[pels]] rint nochal útinoar, fan oranjich (dêrfandinne de namme 'reade' lynks) oant griisbrún, mei swartige plakken op it liif en dûnkere streken oer de poaten. Dit bûnte patroan soarget foar [[kamûflaazje]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne puntich, mei swarte úteinen en koarte swarte [[eartoefke|toefkes]]. De [[bealch]], de [[hals (lichemsdiel)|hals]], it [[kin]] en de binnenkant fan 'e poaten binne yn 'e regel ljochter fan kleur, brutsen wyt of krêmkleurich. Reade lynksen hawwe in skerp [[gehoar]] en in tigen [[gesichtsfermogen]], mei dêropta in goede [[rooksin]].
[[File:Ernest Ingersoll - lynx rufus &amp; lynx canadensis.png|right|thumb|140px|In ferliking fan 'e koppen fan 'e reade lynks (boppe) en de [[Kanadeeske lynks]].]]

Oer it generaal binne reade lynksen lytser fan stal as [[Kanadeeske lynks]]en, mar de grutte fan 'e reade lynks is in stik fariabelder, mei as gefolch dat grutte reade lynksen grutter wêze kinne as Kanadeeske lynksen. It dúdlikst ferskille de beide soarten yn it oansjen fan 'e [[kop]], mei't de kinkraach fan 'e Kanadeeske lynks folle grutter is, en de reade lynks boppedat amper toeften oan 'e earen hat.

==Biotoop==
De reade lynks is in bist dat him relatyf maklik oanpast. Hy jout de foarkar oan [[wâld]]en, en makket dêrby gjin ûnderskie tusken [[nullewâld]], [[leafwâld]] of [[mingd wâld]], mar oars as de oare trije [[lynks]]esoarten is er net folslein ôfhinklik fan [[wâld]][[biotoop|biotopen]]. Sa komt er ek foar yn 'e [[sompe]]n fan [[Floarida]] en de [[Mississippy (rivier)|Mississippydelta]], op it iepen [[greidlân]] fan 'e [[Dakota's]] en [[Alberta]], yn 'e [[woastyn|woastinen]] fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] en noardlik [[Meksiko]] en yn it rûge [[berch]]lân fan 'e [[Rocky Mountains]].

De fêstiging fan in populaasje reade lynksen hinget dêrby mear ôf fan 'e beskikberheid fan [[proaidier]]en as fan 'e terreinsgesteldheid. De oanwêzigens fan in [[minske|minsklike]] [[befolking]] beheint de reade lynks likemin yn syn fersprieding; hy dûkt tsjintwurdich geregeldwei op yn [[tún|tunen]] op it plattelân en oan 'e rânen fan grutstedske gebieten. Yn [[maart]] [[2010]] waard der in reade lynks oantroffen (en letter fongen) yn in [[parkeargaraazje]] yn it sintrum fan [[Houston]]. De noardgrins fan it [[areaal]] fan 'e reade lynks hat te krijen mei de djipte fan 'e [[snie]] by 't [[winter]], mei't dit bist, oars as de [[Kanadeeske lynks]], net oer djippe snie kin.
[[File:Bobbie_2010_2.jpg|left|thumb|250px|In reade lynks dy't yn [[2010]] omstrúnde yn 'e [[foartún]] fan in wente yn [[Los Angeles]].]]

==Hâlden en dragen==
De reade lynks is foar it meastepart aktyf fan trije oeren foarôfgeande oan [[sinne-ûndergong]] oant de [[midsnacht]] en dan nochris fan it [[lemieren]] oant trije oeren nei de [[moarnsdage]]. Eltse nacht leit er sa'n 3-11&amp;nbsp;km ôf oer in fêste rûte. [[Winter]]deis is er mear oerdeis yn 't spier, om't syn [[proaidier]]en dat dan ek binne. Reade lynksen binne treflike klimmers en se kinne ek goed swimme, mar dogge dat inkeld as it echt moat, om't se krekt as [[húskat]]ten net graach wiet binne. Se libje foar it meastepart in [[solitêr]] bestean en hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't yn grutte útinoar rinne kinne fan 52&amp;nbsp;[[hektare|ha]] oant 325&amp;nbsp;km², ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en de beskikberheid fan proaien. De territoaria fan 'e wyfkes binne rûchwei heal sa grut as dy fan 'e mantsjes.

De [[peartiid]] falt by de reade lynks fan 'e ein fan 'e [[winter]] oant de iere [[maityd]], ornaris yn [[febrewaris]] en [[maart]]. Yn dy perioade siket in dominant mantsje in wyfke op, dat er in skoft lang op 'e foet folget, sadat er ferskate kearen mei har [[pearjen|pearje]] kin. It komt foar dat it wyfke letter noch mei ien of mear oare mantsjes pearet. De [[draachtiid]] duorret 60-70 dagen, wêrnei't it wyfke yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan 1-6, mar yn 'e regel 2-4 jongen smyt. Dêrfoar siket se ornaris in lyts omsletten plak út, lykas in [[grot]] of in holle [[beam]]. De jongen, dy't troch it wyfke grutbrocht wurde sûnder dat it mantsje dêrby belutsen is, wurde [[blinens|blyn]] berne, en de [[each]]jes geane mei 9 of 10 dagen iepen. Mei fjouwer wiken begjinne se har om-en-by te ferkennen, en mei twa moannen wurde se ôfwûn. As se twa oant fiif moanne âld binne, begjinne se derop út te tsjen mei harren mem. Tsjin 'e [[hjerst]] kinne se foar harsels [[jacht (aktiviteit)|jeie]], en yn 'e regel geane se koart dêrnei by de mem wei, hoewol't yn [[Michigan]] waarnommen is dat guon jongen oant de oare maityd by de mem bleaune. 
[[File:Rotluchs2.jpg|right|thumb|250px|De [[pels]]kleur fan reade lynksen kin frijwat ferskille.]]

Reade lynksen binne oan it begjin fan har twadde [[simmer]] geslachtryp, hoewol't wyfkes soms al yn har twadde maityd oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme. Se libje oer it algemien 6-8 jier, hoewol't de âldste dokumintearre reade lynks yn it wyld 16 jier waard en reade lynksen yn finzenskip wol 32 jier wurde kinne. Folwoeksen reade lynksen hawwe net folle natuerlike fijannen as men de [[minske]] bûten beskôging lit. Se wurde soms deade troch [[poema|poema's]] (''Puma concolor''), [[grize wolf|grize wolven]] (''Canis lupus'') en [[prêrjewolf|prêrjewolven]] (''Canis latrans''), mar dêrby liket it mear te gean om it útskeakeljen fan 'e konkurrinsje as om wiere [[predaasje]]. Der is teminsten ien gefal bekend fan in reade lynks dy't it opnaam tsjin in [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') om it besit fan in [[kadaver]]. Reade-lynksejongen wurde soms snipt troch de [[stienearn]] (''Aquila chrysaetos''). Oer it algemien hawwe reade lynksen lykwols folle mear te freezjen fan [[sykte]]n, [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch de minske en it [[ferkear]].

==Fretten==
De reade lynks kin in hiel hoart sûnder iten, mar as er in [[proaidier]] pakt hat, nimt er dan ek danich yn. De meast foarkommende proaien binne de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') en oare [[kninen|knine]]- en [[hazzen|hazze]]soarten. Yn it [[Amerikaanske Suden]] foarmje ek [[katoenrotten]] in tige wichtich ûnderdiel fan it menu. Dêrby is de reade lynks in folle opportunistysker jager as de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), en fret er faak wat er krije kin. Dêrûnder binne lytse of jonge [[harten]], mar ek oare [[karnivoar]]en, lykas de [[fiskmarter]] (''Martes pennanti''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neovison vison''), [[stjonkdieren]], lytse [[hûn]]en, [[hûskat]]ten en soms [[skiep]] en [[geit]]en. 
[[File:Bobcatonwires.jpg|left|thumb|250px|In reade lynks dy't yn in [[tillefoanpeal]] klommen is.]]

==Status==
De reade lynks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen, nettsjinsteande it feit dat er op plakken troch de [[minske]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurdt by wize fan [[sport]] of foar syn [[pels]]. Yn [[2004]] waard rûsd dat der doe tusken de 700.000 en 1,5 miljoen reade lynksen yn 'e [[Feriene Steaten]] libben. Oer de stân fan saken oangeande dizze [[soarte]] yn súdlik [[Meksiko]] is lykwols net folle ynformaasje foarhâns, en yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Ohio]], [[Indiana]] en [[Nij-Jersey]] wurdt de reade lynks as in [[bedrige bistesoarte]] beskôge. Oant [[1999]] wie dat ek it gefal yn [[Illinois (steat)|Illinois]], en oant [[2003]] yn [[Iowa]]. Yn [[Pennsylvania]] wie de jacht op dit bist fan [[1970]] oant [[1999]] ferbean. 

Yn 'e [[mytology]] fan lânseigen [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en wurdt de reade lynks gauris ferbûn mei de [[prêrjewolf]] yn in dualistyske relaasje. Dy beide bisten wurde assosjearre mei [[mist]], resp. [[wyn (waar)|wyn]], twa [[waar]]sferskynsels dy't yn 'e Yndiaanske [[kosmology]] tsjinstelden fertsjintwurdigje. Ek yn 'e [[folkloare]] fan 'e [[jeropide ras|blanke]] kolonisten spilet de reade lynks in foaroansteande rol.
[[File:Bobcat_in_suburban_backyard,_North_Bend,_Washington.jpg|right|thumb|250px|In reade lynks yn in [[eftertún]] yn [[North Bend (Washington)|North Bend]], yn 'e steat [[Washington (steat)|Washington]].]]
[[File:Bobcat (Lynx rufus) in Buckeye Tree.webm|thumb|In fideo fan in reade lynks.]]

==Undersoarten==
Der binne 13 (stân fan saken yn 2016) erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e reade lynks. Dy yndieling leit bleat oan krityk, mei't de ûnderlinge ferskillen minym binne en der net folle dúdlike [[geografy]]ske skiedslinen oanjûn wurde kinne. De ûndersoarten binne:
* ''Lynx rufus rufus'': Easten en [[Amerikaanske Midwesten|Midwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]];
* ''Lynx rufus gigas'': noardlik [[New York (steat)|New York]] oant yn [[Nij-Breunswyk]] en [[Nij-Skotlân]];
* ''Lynx rufus floridanus'': Súdeasten fan 'e Feriene Steaten oant yn 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippydelling]] en súdlik [[Illinois (steat)|Illinois]];
* ''Lynx rufus superiorensis'': westlike helte fan it gebiet fan 'e [[Grutte Marren]];
* ''Lynx rufus baileyi'': [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwesten]] fan 'e Feriene Steaten en noardwestlik [[Meksiko]];
* ''Lynx rufus californicus'': [[Kalifornje]] bewesten de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]];
* ''Lynx rufus Mohavensis'': de [[Mojave-woastyn]] yn [[Kalifornje]];
* ''Lynx rufus escuinipae'': sintraal [[Meksiko]] en de [[Sonoara-woastyn]];
* ''Lynx rufus fasciatus'': [[Amerikaanske Noardwesten|Noardwesten]] fan 'e Feriene Steaten en súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]];
* ''Lynx rufus oaxacensis'': súdlik Meksiko;
* ''Lynx rufus pallescens'': noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan 'e Feriene Steaten en súdlik Kanada en de [[Rocky Mountains]] fan [[Montana]] en súdeastlik [[Britsk-Kolumbia]];
* ''Lynx rufus peninsularis'': it [[Kalifornysk Skiereilân]];
* ''Lynx rufus texensis'': [[Teksas]], noardeastlik Meksiko, westlik [[Louisiana]] en súdlik [[Oklahoma]].

==Sjoch ek==
* [[Kanadeeske lynks]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bobcat ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lynx rufus}}
}}

{{DEFAULTSORT:reade links}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lynks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>4i0iftu3bcz085xrabtr4u508g701ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prêrjewolf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94540</id>
    <revision>
      <id>1234198</id>
      <parentid>1172918</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18767" sha1="j8deasla7dag9qfdheaxlg8ftf7oo79" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= prêrjewolf|
Ofbyld= [[File:2009-Coyote-Yosemite.jpg|200px]]|
lûd=[[File:Pack of coyotes howling.ogg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |
Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') | 
Skaai= [[hûnen]] (''Canis'') |
Wittenskiplike namme = Canis latrans |
Beskriuwer, jier= [[Thomas Say|Say]], 1823 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de prêrjewolf (Canis latrans).png|center|250px]]
}}
{{Oar|de bistesoart coyote|coyote (betsjuttingsside)}}
De '''prêrjewolf''' of '''coyote''' ([[Latyn]]ske namme: ''Canis latrans'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), dat lânseigen is yn it grutste part fan [[Noard-Amearika]] en teffens yn [[Midden-Amearika]]. De prêrjewolf is in stik lytser as de [[grize wolf|wolf]] (''Canis lupus''), dêr't er net mei betize wurde moat. Fanwegen syn lichemsgrutte en de [[ekology]]ske [[nys]] dy't er ynnimt, wurdt dit bist ek wol de '''Amerikaanske jakhals''' neamd.

De prêrjewolf ûntjoech him lykwols ûnder it [[Pleistoseen]], sa'n 1,8 miljoen jier lyn, yn [[Noard-Amearika]], en is nauwer besibbe mei de wolf as mei de [[jakhalzen]] fan [[Afrika]] en [[Jeraazje]]. Oars as dat mei de wolf it gefal is, hat de prêrjewolf krekt baat ûnderfûn fan 'e opmars fan 'e [[minske]], û.m. om't er him maklik oanpast oan it libben yn [[stêd]]en en oare troch de minske makke [[biotoop|biotopen]], en teffens om't de minske op in protte plakken war dien hat om 'e wolf út te rûgjen, dy't de grutste natuerlike konkurrint en fijân fan 'e prêrjewolf is. De prêrjewolf spilet fierders in wichtige rol yn 'e [[mytology]] fan ferskate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en, yn 'e foarm fan [[Coyote (mytology)|Coyote]], in [[godheid]] en [[trickster]].

==Namme==
De namme 'prêrjewolf' is ûntliend oan 'e [[prêrje]]s, de [[gers]]flakten fan [[Noard-Amearika]], dy't in grut part fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e prêrjewolf útmeitsje. Nettsjinsteande dat komt dit bist ek foar yn [[berch|bergen]], [[wâld]]en en [[woastyn|woastinen]]. De alternative namme 'coyote' komt fan it [[Ingelsk]]e ''coyote'' (útsprutsen mei trije of twa [[wurdlid]]den, as &quot;kojoté&quot; of &quot;kojoot&quot;), dat ûntliend is oan 'e [[Spaansk]]e beneaming ''coyote'' (altyd trije wurdlidden), dat wer weromgiet op it [[Azteeksk]]e wurd ''cóyotl'', dat &quot;[[trickster]]&quot; betsjut (yn 'e [[mytology]]ske betsjutting) of gewoan &quot;skarlún&quot;. De [[wittenskiplike namme]] ''Canis latrans'' is [[Latyn]] foar &quot;blaffende hûn&quot;.

==Fersprieding==
De prêrjewolf is lânseigen yn it grutste part fan [[Noard-Amearika]], ynklusyf guon [[eilân|eilannen]] foar de kust, lykas [[Vancouvereilân]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], [[Prins Edwardeilân]] en [[Kaap Bretoneilân]]. Oarspronklik wied er yn syn [[areaal|fersprieding]] beheind ta it westlike part fan Noard-Amearika, mar sûnt de [[kolonisaasje]] fan dat [[kontinint]] troch de [[jeropide ras|blanken]] hat er him almar mear nei it easten ta ferpraat. De prêrjewolf komt lykwols net foar yn súdwestlik [[Alaska]], en yn [[Kanada]] ûntbrekt er yn 'e noardeastlike helte fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], hiel [[Nûnavût]], [[Labrador (regio)|Labrador]] en [[Nijfûnlân]], it noardeasten fan [[Saskatchewan]] en it noarden fan [[Manitoba]], [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. 

Yn 'e legere achtenfjirtich [[Feriene Steaten]] komt er oeral foar behalven yn in grut diel fan 'e súdeastlike steaten: yn [[Floarida]], [[Georgia]], de [[Karolina's]], [[Firginia]], [[West-Firginia]], [[Tennessee]], [[Kentucky]], [[Delaware]], [[Nij-Jersey]] en op [[Long Island]] ûntbrekt er hielendal of hast hielendal, wylst [[Marylân]], [[Pennsylvania]] en [[Ohio]] mar foar in part ta syn [[ferspriedingsgebiet]] hearre. Fierders mist er ek yn in smelle stripe lân fan 'e [[Florida Panhandle]] by de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] lâns nei [[Louisiana]] en yn 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippydelta]]. Fierder súdlik libbet de prêrjewolf yn hiel [[Meksiko]] útsein op it [[Jûkatan (skiereilân)|Jûkatan]]-skiereilân. Teffens komt er yn [[Midden-Amearika]] foar yn in stripe by de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns oant yn [[Panama]].
[[File:Coyote portrait.jpg|left|thumb|200px|In prêrjewolf yn profyl.]]

==Uterlike skaaimerken==
De prêrjewolf hat trochinoar in kop-romplingte fan 76-86&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 30-41&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skoft]]hichte fan 58-66&amp;nbsp;sm. Syn gewicht rint útinoar fan 6,8-20,9&amp;nbsp;kg. Eksimplaren fan 'e noardlike [[ûndersoarte]]n binne yn trochsneed in stik grutter en swierder as har súdlike soartgenoaten. De grutste prêrjewolf dy't ea opmetten is, wie fan 'e [[snút]] oant de punt fan 'e [[sturt]] 1.75&amp;nbsp;m lang, en hie in gewicht fan 33,9&amp;nbsp;kg. De [[pels]] fan 'e prêrjewolf rint yn [[kleur]] útinoar fan griisbrún oant gielgrizich op it boppelichem, wylst de [[kiel]] en de [[bealch]] ljochter binne, witich of bêzje. De [[foarpoat (lichemsdiel)|foarpoat]]en, de sydkanten fan 'e [[kop]], en de [[snút]] binne readich brún, wylst der oer de [[rêch]] fan 'e boppekant fan 'e [[kop]] oant de ein fan 'e [[sturt]] in brede dûnkergrize of swarte streek rint, mei in krús boppe de [[skouder]]s. De sturtpunt is ek swart. Eksimplaren dy't yn 'e [[berch|bergen]] libje, binne dûnkerder fan kleur, wylst eksimplaren út 'e [[woastyn]] krekt ljochter as gemiddeld binne.

De [[snút]] is by de prêrjewolf spitser as by de [[grize wolf|wolf]], en de [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne tige grut yn ferhâlding ta de [[kop]]. De [[poat]]en binne krekt lyts yn ferhâlding ta de rest fan it lichem. De [[sturt]] is boarstelich en kin suver wol foar in [[plomsturt]] trochgean. De [[tosk]]en fan binne tige skerp en bedoeld foar it snijen fan [[fleis]]. Prêrjewolven kinne lûden oant 80&amp;nbsp;[[kHz]] hearre, wat in tige hege frekwinsje is; de hûn heart mar oan 60&amp;nbsp;kHz. As er efterneisitten wurdt, en it der dus op oankomt, kin de prêrjewolf in faasje fan 69&amp;nbsp;km yn 'e oere helje, wêrmei't it ien fan 'e fluchste [[bist]]en fan [[Noard-Amearika]] is. Ek kin er 4&amp;nbsp;m fier springe.
[[File:No Feeding.jpg|right|thumb|200px|In boerd dat it fuorjen fan prêrjewolven ûntmoedigje moat, om't soks derta liede kin dat de bisten [[minske]]n mei iten begjinne te assosjearjen.]]

==Biotoop==
Nettsjinsteande de namme 'prêrjewolf' komme prêrjewolven yn in grut ferskaat oan [[biotoop|biotopen]] foar en lykje se har like thús te fielen op 'e [[prêrje]], yn it [[wâld]], yn 'e [[berch|bergen]] of yn 'e [[woastyn]]. Se passe har tige maklik oan en hawwe der gjin swierrichheden mei om yn grutte [[stêd]]en of oare troch de minsken makke fermiddens te libjen. Yn [[sompe]]n binne se lykwols minder thús en dy mije se leaver.

==Hâlden en dragen==
Prêrjewolven libje [[solitêr]] of yn lytse troepkes fan likernôch seis nau besibbe eksimplaren (âlden, healwoeksen bisten en jongen). Hoewol't se waarnommen binne wylst se yn gruttere groepen omdoarmen, [[jacht (aktiviteit)|jeie]] se yn 'e regel allinnich of yn pearkes. Prêrjewolvetroepen binne minder stabyl as [[grize wolf|wolvetroepen]], in gegeven dat saakkundigen taskriuwe oan it feit dat prêrjewolven earder folgroeid en geslachtsryp binne as wolven (mei 1 jier ynstee fan 2 jier), en dat se dêrom earder agresje foarinoar oer toane. 

Oarspronklik wie de prêrjewolf in deidier, mar ûnder druk fan 'e [[minske]] hat er him ûntjûn ta in bist dat yn it foarste plak in [[nachtdier]] is, al is er ek deis noch wol aktyf yn gebieten dêr't dat feilich is (net yn stêden of oare tichtbewenne kriten). Prêrjewolven kinne har eigen hoalen grave en dogge dat ek wol, mar jouwe der gauris de foarkar oan om besteande hoalen fan [[sulverdas]]sen of [[prêrjehûn]]en oer te nimmen. Hja hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat wol in gebiet mei in middelline fan 19&amp;nbsp;km om harren hoale hinne beslaan kin. Dêrbinnen meitsje se faak gebrûk fan fêste paden. Krekt as oare [[hûneftigen]] sette prêrjewolven har territoarium ôf mei [[urine]]. 
[[File:Coyote pup.jpg|left|thumb|200px|In nijberne prêrjewolvejong.]]

De [[peartiid]] falt by de prêrjewolf tusken ein [[jannewaris]] en begjin [[maart]], wêrby't de wyfkes elts ien kear 2-5 dagen [[loopsk]] binne. As in wyfke ienris in mantsje útkeazen hat, komt it foar dat it pear jierrenlang [[monogamy|monogaam]] bliuwt. De [[draachtiid]] duorret 60-63 dagen, wêrnei't it wyfke 1-19 jongen smyt. De mânske grutte fan 'e smeten is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing dy't de stjerte fan 50-70% ûnder prêrjewolvejongen kompinsearje moat. By de berte weagje de [[blynheid|bline]] en slopearige jongen likernôch 250&amp;nbsp;g, mar se groeie folle flugger as [[grize wolf|wolvejongen]]. Mei 10 dagen geane de [[each|eagen]] iepen en komme de earen rjochtop te stean. Mei 21-28 dagen komme se foar it earst út 'e hoale en mei 35 dagen wurde se ôfwûn. 

Prêrjewolvejongen wurde fersoarge troch beide âlden, en it is gjin útsûndering dat in prêrjewolvepear de jongen fan oare prêrjewolven [[adopsje|adoptearret]] as de oarspronklike âlden omkommen binne. Sadree't de jongen ôfwûn binne, wurde se fuorre mei fleis dat troch de âlden opkoarre wurdt. Prêrjewolvejongen lykje makliker te learen troch observaasje as dat by [[hûn]]en it gefal is. Jonge rikels ferlitte de âlden ornaris as se tusken 6 en 9 moanne âld binne, wylst jonge teven faak by de âlden yn 'e troep bliuwe. Mei 12 moannen binne de jongen geslachtsryp. Prêrjewolven hawwe in libbensferwachting fan maksimaal 18 jier yn finzenskip, wylst se yn it wyld op syn heechsten 14½ jier libje. 
[[File:SevenCoyotePups08.jpg|right|thumb|250px|Prêrjewolvejongen.]]

De wichtichste natuerlike fijân fan 'e prêrjewolf is de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), dy't de prêrjewolf sjocht as in konkurrint, en him deadet wannear't er kin. Nettsjinsteande it feit dat prêrjewolf in stik lytser is as de grize wolf, falt dat noch net ta, want prêrjewolven binne oansjenlik flugger en soms ek slûchslimmer. Ien snoade taktyk dy't se op [[heuvel]]ich of [[berch]]eftich terrein foar de moade hawwe, is om by de lichte del by in wolf wei te draven. As de wolf dan de efterfolging ynset, keart de prêrjewolf om en draaft by de skeante op. De folle swierdere wolf hat dan muoite om te stopjen en om te kearen, sadat de prêrjewolf in grutte foarsprong opbouwe kin. Hoewol't fysike konfrontaasjes yn 'e regel yn it foardiel fan 'e wolf beslist wurde, komt it foar dat prêrjewolven út eigen beweging in wolf oanfalle as se in grutte nûmerike oermacht hawwe. Beide soarten deadzje inoars jongen as se dêr de kâns ta krije. Guon [[skiep]]pe[[boer]]en brûke wolvemiich om oanfallen fan prêrjewolven op harren keppel tsjin te gean.

Oare natuerlike fijannen fan 'e prêrjewolf binne de [[poema]] (''Puma concolor'') en soms de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''). Yn konfrontaasjes mei de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') dominearret de prêrjewolf oer it algemien. De [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') foarmje gjin gefaar foar de prêrjewolf, en mije prêrjewolven yn 'e regel safolle mooglik. Mei de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'') foarmje prêrjewolven soms in gearwurkingsferbân yn 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[kjifdieren]], wêrby't de prêrjewolf boppegrûnsk wachtet oant de das de proaidieren ûndergrûnsk útgraaft. 
[[File:Coyote arizona.jpg|left|thumb|180px|In prêrjewolf.]]

==Krusings mei hûnen en wolven==
Soms pearje prêrjewolven mei [[hûn]]en, benammen yn gebieten lykas [[Teksas]] en [[Oklahoma]], dêr't grutte populaasjes prêrjewolven besteane en de peartiid langer duorret fanwegen it waarme [[klimaat]]. De krusingen dy't út sokke pearings fuortkomme, wurde ''[[coydog]]s'' neamd (in gearlûking fan ''coyote'' en ''dog''). Sokken behâlde de [[rôfdier]]mentaliteit fan 'e prêrjewolf, mar keppelje dy oan it brekme oan skouwens dat de hûn foar de minske oer hat. ''Coydogs'' binne dêrom gefaarliker foar minsken as folbloed-prêrjewolven.

Inkeld pearje prêrjewolven ek mei [[wolf|wolven]], meast fan 'e eastlike [[ûndersoarte]]n fan 'e [[grize wolf]], hoewol't soks minder foarkomt as pearings mei hûnen, om't wolven fan natuere fijannich foar prêrjewolven oer steane. De krusings fan prêrjewolven en wolven wurde ''coywolves'' neamd, en binne grutter as prêrjewolven mar lytser as wolven. Sokken komme benammen yn [[Nij-Ingelân]], de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]] en [[Sintraal Kanada]] foar. By in [[wittenskip]]lik ûndersyk yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Maine]] die bliken dat fan 'e hûndert prêrjewolven 22 eksimplaren foar 50% of mear wolve-[[desoksyribonukleïnesoer|DNA]] hiene. Guon [[mammalogy|mammalogen]] binne fan betinken dat de [[reade wolf]] (''Canis rufus'') eins fuortkomt út krusings tusken de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') en de prêrjewolf.
[[File:Coyoteelk.jpg|right|thumb|250px|In prêrjewolf fret fan in [[wapity]][[kadaver]].]]

==Fretten==
Prêrjewolven wurde gauris omskreaun as [[karnivoar]]en, mar eins binne it opportunistyske [[omnivoar]]en. Se [[jacht (aktiviteit)|jeie]] benammen op lytse [[sûchdieren]], lykas [[fjildmûzen]], [[prêrjehûnen]], [[kninen]], [[grûniikhoarntsjes]] en [[mûzen]], mar ek wol op [[fûgels]], [[slangen]], [[hagedissen]], lytse [[hart]]en, [[ynsekten]] en oare wringeleazen en, net te ferjitten, [[fee|lytsfee]], lykas [[skiep]], [[geit]]en en [[ko|keallen]] (wêrmei't se har tige hate makke hawwe by [[feehâlder]]s). Troepen prêrjewolven binne by steat om in grut hart, lykas in [[wapity]], te bejeien.

Prêrjewolven frette ek [[aai (bist)|aai]]en fan lykfol hokker fûgel dy't op 'e grûn nêstelet, en se binne ek net fiis fan [[ies (kadaver)|ies]], hoewol't se de foarkar jouwe oan farsk fleis. [[Simmer]]deis en [[hjerst]]mis foarmje [[frucht (plant)|fruchten]] en oar [[plant]]aardich materiaal in oansjenlik diel fan it menu. Yn 'e [[stêd]]en en op [[jiskebult]]en kinne se fierders maklik har kostje gearsykje út ôffal dat troch minsken efterlitten wurdt. Stedske populaasjes prêrjewolven frette [[brune rôt|brune]] en [[swarte rôt|swarte rotten]], [[kninen]] en soms ek lytsere [[húsdier]]en, lykas [[kat]]ten en lytse [[hûn]]en.
[[File:Coyote with typical hold on lamb.jpg|left|thumb|250px|In prêrjewolf besiket in [[skiep]] te smoaren.]]

==Status==
De prêrjewolf hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dat nettsjinsteande it feit dat er, benammen yn 'e legere achtenfjirtich [[Feriene Steaten]], fûleindich [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurdt troch [[jachtopsjenner]]s, [[feehâlder]]s en oare plattelânbewenners. Allinnich al [[amtner]]s dy't foar de Amerikaanske oerheid wurkje, binne jiers ferantwurdlik foar it ôfsjitten, fergiftigjen en op oare wizen deadzjen fan 90.000 prêrjewolven. De reden foar dy ferfolging is it feit de prêrjewolf op 't heden yn 'e westlike helte fan [[Noard-Amearika]] it wichtichste [[rôfdier]] is dat it op [[fee]] foarsjoen hat. Yn gebieten dêr't de [[grize wolf|wolf]] troch de minske útrûge is, florearret de prêrjewolf yn 'e regel. Dat is bygelyks sa yn [[Nij-Ingelân]], dêr't de prêrjewolf de [[ekology]]ske [[nys]] fan 'e wolf oernommen hat.

Oanfallen fan 'e prêrjewolf op 'e minske komme net faak foar en resultearje selden yn slimme ferwûnings. Yn 'e tritich jier foarôfgeande oan [[maart]] [[2006]] waarden der yn 'e Feriene Steaten 160 prêrjewolve-oanfallen melden, wêrfan't fierwei de measten yn it gebiet om [[Los Angeles]] hinne plakfûnen. Om't prêrjewolven yn 'e stêden net troch de minske bejage wurde, ferlieze se dêr har skouwens. Dat hat deryn resultearre dat soms [[hurddraven|hurddravers]], [[fyts]]ers en [[kuierjen|kuierders]] efterfolge of oanfallen binne. Faak konsintrearje se har dêrby op [[bern (persoan)|bern]] ûnder de tsien jier, om't dy fanwegen behindige lichemsgrutte makliker proaien binne. Undersyk hat útwiisd dat it by sokke oanfallen yn 'e eastlike Feriene Steaten en eastlik Kanada frijwol altyd om ''coywolves'' giet ynstee fan om echte prêrjewolven.
[[File:Coyote subspecies distribution map.svg|right|thumb|350px|[[Areaal|Fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e prêrjewolf.]]

==Undersoarten==
Der binne 19 (stân fan saken yn [[2016]]) erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e prêrjewolf:
# de Meksikaanske prêrjewolf (''Canis latrans cagottis'')
# de San Pedro Martir-prêrjewolf (''Canis latrans clepticus'')
# de Salvadoraanske prêrjewolf (''Canis latrans dickeyi'')
# de súdeastlike prêrjewolf (''Canis latrans frustor'')
# de Belizaanske prêrjewolf (''Canis latrans goldmani'')
# de Hondoereeske prêrjewolf (''Canis latrans hondurensis'')
# de Durango-prêrjewolf (''Canis latrans impavidus'')
# de noardlike prêrjewolf (''Canis latrans incolatus'')
# de Tiburóneilânske prêrjewolf (''Canis latrans jamesi'')
# de flakteprêrjewolf (''Canis latrans latrans'')
# de berchprêrjewolf (''Canis latrans lestes'')
# de mearnsprêrjewolf of Mearns' prêrjewolf (''Canis latrans mearnsi'')
# de Neder-Rio Grande-prêrjewolf (''Canis latrans microdon'')
# de Kalifornyske dellingprêrjewolf (''Canis latrans ochropus'')
# de Skiereilânske prêrjewolf (''Canis latrans peninsulae'')
# de Teksaanske flakteprêrjewolf (''Canis latrans texensis'')
# de noardeastlike prêrjewolf (''Canis latrans thamnos'')
# de Noardwestkustprêrjewolf (''Canis latrans umpquensis'')
# de Colima-prêrjewolf (''Canis latrans vigilis'')
# ûnbeskate fariëteiten fan 'e prêrjewolf (''Canis latrans &quot;var.&quot;'')

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Coyote ''References'' en ''Further reading'' op dizze side].
----
{{commonscat|Canis latrans}}
}}

{{DEFAULTSORT:prerjewolf}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hûn (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]</text>
      <sha1>j8deasla7dag9qfdheaxlg8ftf7oo79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ierdappelkrobbe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114336</id>
    <revision>
      <id>1234364</id>
      <parentid>1226374</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40057" sha1="3ru1orpmwjokiffhpntmsoxb8voz8it" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= ierdappelkrobbe|
Ofbyld= [[File:Colorado potato beetle.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')|
Klasse= [[ynsekten]] (''Insecta'')|
Skift= [[krobben]] (''Coleoptera'') |
Famylje= [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae'') | 
Skaai= [[ierdappelkrobben]] (''Leptinotarsa'') |
Wittenskiplike namme = Leptinotarsa decemlineata |
Beskriuwer, jier= [[Thomas Say|Say]], 1824 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''ierdappelkrobbe''' (''Leptinotarsa decemlineata'') is in [[krobbe]] dy’t by de famylje fan de [[blêdhoantsjes]] (Chrysomelidae) heart.

De krobbe (of ''tuorre'') wurdt sawat in sintimeter lang en liket troch syn bolle en rûne lichem wat op in [[ingeltsje (dier)|ingeltsje]]. De ierdappelkrobbe is giel oant gieloranje fan kleur oan de boppekant en hat altyd streken yn stee fan plakken. It is in maklik te werkennen soarte troch de giele kleur en de dekskylden en de tsien swarte streken; fiif oan elke kant. De soarte komt oarspronklik út súdlik [[Noard-Amearika]] mar is meireizge mei de ekspânsje fan de gebieten dêr’t ierdappels ferboud waarden.

De ierdappelkrobbe is in wichtige pleach foar de ierdappelplant, benammen de larven derfan binne slim fretterich en kinne ierdappellannen folslein it blêd ûntnimme. Yn de [[19e iuw]] waarden de earste eksimplaren op it fêstelân fan [[Jeropa]] oantroffen. De tuorre hat in soad skea oanrjochte en de gefolgen dêrfan wiene grut. Sawol it leger as grutte tallen bern en wurkleazen waarden ynset om de bisten te ferbaarnen dan wol te sammeljen. Se ha besocht om de krobben út te rûgjen op de meast útienrinnende wizen, mar dy binne sûnder útsûndering mislearre. Tsjintwurdich komt de ierdappelkrobbe yn alle wrâlddielen foar.

De wyfkes lizze grutte tallen aaikes en de larven binne fergiftich, sadat se net in soad fijannen hawwe. Yn nij kolonisearre gebieten kamen sels hielendal gjin natuerlike fijannen foar, sadat de krobben ha tige flot fuortplantsje koene. Alle besykjen om natuerlike fijannen te yntrodusearjen yn troch de ierdappelkrobbe nij kolonisearre gebieten is mislearre.

==Nammejouwing en taksonomy==
[[File:Thomas Say.jpg|thumb|left|130px|[[Thomas Say]]]]
De soart waard foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Thomas Say]] yn [[1824]]. Say wie in ynsektekundige dy’t by in wittenskiplike ekspedysje yn opdracht fan de Amerikaanske oerheid de ierdappelkrobbe ûntdiek yn it gebiet eastlik fan de [[Rocky Mountains]]. Oarspronklik waard de wittenskiplike namme ''Chrysomela decemlineata'' brûkt en letter waard de soarte yn it net mear erkende skaai ''Doryphora'' pleatst.&lt;ref name=&quot;DAYSIE&quot;&gt;http://www.europe-aliens.org/pdf/Leptinotarsa_decemlineata.pdf&lt;/ref&gt; Dizze namme is ioflaat fan it [[Gryksk]]e δορυφόρος, dat speardrager betsjut.

De wittenskiplike skaainamme ''Leptinotarsa'' is ôflaat fan de [[Latynsk]]e wurden ''leptino'' ‘lytse’ en ''tarsus'' ‘klauwen’. De soartoantsjutting ''decemlineata'' komt ek út it Latynsk en betsjut ‘tsienstrekich’ (''decem'' ''lineatus''). Dy lêste namme slacht op de tsien donkere lingtestreken op de dekskylden fan de krobbe.

De Fryske namme ‘ierdappelkrobbe’ referearret oan de plant dêr’t de krobbe him omraak troch ferspriede koe. De Nederlânske namme ‘coloradokever’ slacht op de Amerikaanske steat [[Kolorado]]. Se tochten lange tiid dat de krobbe dêr oarspronklik weikaam, mar yn werklikheid kaam de soarte súdliker foar.&lt;ref name=&quot;FLORIDA&quot;&gt;url = http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/potato_beetles.htm|&lt;/ref&gt; De namme ‘coloradokever’ wie lykwols ynboargere en wurdt ek yn it Ingelsk brûkt. Oare Ingelstalige nammen binne 'ten striped spearman', 'Colorado potato beetle' en 'potato bug’. Dy lêste namme is wat betiizjend, want mei ‘bugs’ wurde meast wantsen oantsjut en dit is in oare groep fan ynsekten. Yn it [[Frânsk]] en it [[Spaansk]] wurdt de namme 'doríphore / dorífora’ faak brûkt, in ferwizing nei de ferâldere skaainmme ''Doryphora''. Yn it Spaansk en [[Dútsk]] wurdt de soarte ek wol lykas yn it Frysk ‘ierdappelkrobbe’ neamd; respektivelik  'escarabajo de la patata' en ‘kartoffelkäfer'.

De ierdappelkrobbe heart by de famylje [[blêdhoantsjes]] of Chrysomelidae, dat is in tige grutte groep fan blêditende krobben dy’t fertsjintwurdige wurdt troch sawat 37.000 soarten. It skaai 'Leptinotarsa'' hat tolve ferskillende soarten, wêrfan’t de ierdappelkrobbe fierwei de bekendste is.&lt;ref name=&quot;ITIS&quot;&gt;http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=719649&lt;/ref&gt;

== Fersprieding en habitat ==
[[File:Kartoffelkaefer fg01 no tags.jpg|thumb|270px|&lt;br/&gt;
{{Leginda|yellow|Oarspronklike fersprieding}}&lt;br /&gt;
{{Leginda|green|Oarsprong fan de ierdappelplant}}&lt;br /&gt;
{{Leginda|orange|Hjoeddeisk ferspriedingsgebiet}}
]]
De krobbe kaam oarspronklik foar yn parten fan [[Nij Meksiko]] [[Feriene Steaten]] yn it noarden oant rûchwei [[Koahuila de Zaragoza|Koahuila]] ([[Meksiko]]) yn it suden. Dit ferspriedingsgebiet behapte de eastlike gebieten fan de Rocky Mountains, dêr’t de krobbe sawat allinnich libbe op syn [[waardplant]], de [[stikelhûnebei]] (''Solanum rostratum''). De ierdappelplant komt fan oarsprong foar by de westkust fan noardlik [[Súd-Amearika]] lâns, mar heart ta itselde skaai en is der bot oan besibbe.

Lange tiid kaam de ierdappel net foar yn de streken dêr’t de krobbe libbe, oant de minske op grutte skaal ierdappels begûn te ferbouwen yn [[Noard-Amearika]]. De ierdappellannen waarden earst yn it easten fan de [[Feriene Steaten]] beplante,en letter waarden mear nei it westen hieltyd mear ierdappels ferboud. Om 1850 hinne begûn it ierdappellân it natuerlike ferspriedingsgebiet fan de ierdappelkrobbe te oerlaapjen. De ierdappel bliek geskikt as foer foar de krobbe, wêrtroch’t dy him ferspriede koe.&lt;ref name=&quot;WINKLER&quot;&gt;Kleine Winkler Prins, Dieren encyclopedie deel 2: COE - GIB, s. 321 - 322, 1980, Winkler Prins, ISBN = 90 10 02845 3&lt;/ref&gt; De krobben ferspraten har net allinnich troch fan plant nei plant te fleanen mar waarden ek massaal troch de wyn meinommen.

De ierdappelkrobbe fersprate him earst binnen de Feriene Steaten fan west nei east. Yn [[1859]] waard de krobbe foar it earst op ierdappelplanten ûntdutsen yn de westlike steat [[Nebraska]].&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot; /&gt; Letter waard de soart ek oantroffen yn [[South Dakota]]. Yn [[1872]] berikten de krobben de steat [[New York (steat)|New York]] en yn [[1876]] waard de Amerikaanske eastkust berikt. De krobben hiene har ûnderwilens oer in ôfstân fan 2500 kilometer ferpleatst fan west nei east. Dêrnjonken wie it ferspriedingsgebiet seishûndert kilometer nei it noarden ferskood.&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot; /&gt;

It hjoeddeisk ferspriedingsgebiet is ûnbidich en beslacht sa’n acht miljoen kante kilometer yn Noard-Amearika en seis miljoen yn Jeropa, [[Azië]] en [[Noard-Afrika]]. Koartlyn is de soarte oantroffen yn [[Sina]] en [[Iran]]&lt;ref name=&quot;WIMER&quot; /&gt; Biologen fermoedzje dat de krobbe him yn de takomst fierder ferspriede sil yn parten fan Azië dêr’t de soart no noch net foarkomt, lykas [[Korea]] en [[Japan]]. Ek sil de krobbe him mooglik yn de waarmere gebieten yn it súdlik healrûn manifestearje.&lt;ref name=&quot;ADW&quot;&gt;https://animaldiversity.org/accounts/Leptinotarsa_decemlineata/ ''Leptinotarsa decemlineata'', Brandon Bodnariuk en Brian Scholtens - Animal Diversity Web&lt;/ref&gt;
[[File:Propagation du doryphore en Amérique du Nord.svg|270px|thumb|Migraasje yn Noard-Amearika]]
Yn Kanada is de krobbe oantroffen yn de steaten [[Alberta]], [[Britsk-Kolumbia]], [[Manitoba]], [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Ontario]], [[Prins Edwardeilân]], [[Quebec (provinsje)|Quebec]] en [[Saskatchewan]]. De krobbe komt yn de Feriene Steaten foar yn de folgjende steaten: [[Alabama]], [[Arizona]], [[Arkansas]], [[Kolorado]], [[Konettikut]], [[Delaware]], [[Florida]], [[Georgia]], [[Idaho]], [[Illinois (steat)|Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Kansas]], [[Kentucky]], [[Louisiana]], [[Maine]], [[Maryland]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Mississippi (steat)|Mississippi]], [[Missouri (steat)|Missouri]], [[Montana]], [[Nebraska]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New Mexico]], [[New York (steat)|New york]], [[North Carolina]], [[North Dakota]], [[Ohio]], [[Oklahoma]], [[Oregon]], [[Pennsylvania]], [[Rhode Island]], [[South Carolina]], [[South Dakota]], [[Tennessee]], [[Texas]], [[Utah]], [[Virginia]], [[Washington (steat)|Washington]], [[West Virginia]], [[Wisconsin]] en [[Wyoming]].&lt;ref name=&quot;DATA&quot;&gt;http://www.cabi.org/isc/datasheet/30380  ''Leptinotarsa decemlineata'' (Colorado potato beetle), Invasive Species Compendium&lt;/ref&gt;

Yn Azië en it Arabysk Skiereilân is de soart waarnommen yn de lannen [[Armeenje]], [[Azerbeidzjan]], [[Sina]], [[Georgje]], [[Irak]], [[Iran]], [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Oezbekistan]], [[Tadzjikistan]], [[Turkije]] en [[Turkmenistan]].&lt;br /&gt;Yn [[Midden-Amearika]] komt de soart foar yn [[Kuba]] en [[Gûatemala]]. Foarhinne is de krobbe ek yn [[Kosta Rika]] waarnommen mar dêr is er op ’t heden ferdwûn. Yn Afrika is in waarnimming trochjûn út [[Libië]] mar dat giet foar ’t neist om in fersin.

Yn Jeropa komt de krobbe foar yn [[Albanië]], [[Andorra]], [[Wyt-Ruslân|Belarus]], [[België]], [[Bosnië en Herzegovina]], [[Bulgarije]], [[Dútslân]], [[Estlân]], [[Finlân]], [[Frankryk]], [[Grikelân]], [[Hongarije]], [[Itaalje]], [[Kroatië]], [[Letlân]], [[Litouwen]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Masedoanje]], [[Moldavië]], [[Nederlân]], [[Oekraïne]], [[Eastenryk]], [[Poalen]], [[Portugal]], [[Roemeenje]], [[Ruslân]], [[Servië]], [[Slowakije]], [[Sloveenje]], [[Spanje]], [[Tsjechië]], en [[Switserlân]]. De krobbe hie him eartiids ek ferspraat yn de lannen [[Denemarken]], [[Grut-Brittanje]] ([[Ingelân]], de [[Kanaaleilannen]] en [[Wales]]) en as lêste yn [[Sweden]], mar is hjir rûnom útrûge.

[[File:Doryphore - expansion en Europe.svg|thumb|270px|Doryphore - expansion en Europe.svg|Migraasje yn Jeropa (1921 - 1964)]]
Yn [[1877]] waard de krobbe foar it earst út de Amerikaanske steat Kolorado wei nei Jeropa brocht. Begjinnende broeiplakken yn Ingelân en Dútslân yn de omjouwing fan havens waarden hieltyd útrûge. Om [[1900]] hinne waarden de krobben by fersin mei sekken ierdappels ynfierd yn [[Dútslân]].&lt;ref name=&quot;FEIT&quot;&gt;Laurence Mound en Steve Brooks, 1001 feiten over insecten, s. 140, 1995, Sesam Junior, ISBN = 90 261 3182 8&lt;/ref&gt;

Oant [[1920]] slagge it knap om de krobben te isolearjen en út te rûgjen mar yn [[1922]] kaam de ierdappelkobbe yn de omjouwing fan [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]] in soad foar. Dêrútwei fersprate de soart him oer hiel Jeropa. De krobbe teach hieltyd fierder nei it easten en berikte [[Ruslân]] om [[1940]] hinne. De earste ynfaazjes koene noch ferneatige wurde mar lang om let festige de krobbe him permanint. Dat soarge doe foar in grutte politike opskuor: de Russen holden út dat de krobben troch de West-Dútsers yn opdracht fan de Amerikaanske [[Central Intelligence Agency|CIA]] út fleantugen dropt wiene boppe Russysk grûngebiet. De Amerikanen ûntkenden en lieten de West-Dútsers by wize fan grap brievekaarten mei in ôfbylding fan de krobbe boppe East-Dútslân útstruie. Dêr wie de [[propaganda]]tekst ''F'' fan ''Freiheit'' op set.&lt;ref name=&quot;KLAUS&quot;&gt;http://www.dhm.de/archiv/ausstellungen/kalter_krieg/brosch_04.htm| Politische Broschüren im Kalten Krieg 1967 bis 1963, Klaus Körner&lt;/ref&gt;

===België en Nederlân===
Yn [[1935]] waard de krobbe foar it earst yn [[België]] sjoen en waard besocht de krobben te sammeljen troch it ynsetten fan skoalbern en soldaten en se te ferneatigjen. Yn 1938 kaam yn België slimme skea foar.

Yn [[Nederlân]] blykt de krobbe oan de noardlike râne fan har klimatologysk útmakke ferspriedingsgebiet te sitten en jout allinnich yn beskate waarme jierren skea. Yn [[1937]] waard de krobbe foar it earst yn Nederlân yn [[Limboarch]] en [[Brabân]] fûn. Yn 1938 waarden súdlik fan de [[Maas]] 161 gemeenten mei 607 fynplakken bekend.&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot; /&gt; Der is noch besocht de krobbe yn Nederlân út te rûgjen troch de krobben mei man en macht te sammeljen en te fergiftigjen, mar dat is net slagge. Foarhinne gou by it oantreffen fan in ierdappelkrobbe meldingsplicht by de [[Plantesyktekundige Tsjinst]] fan doe.

Yn Nederlân spiele se bytiden yn grutte hoemannichten oan op it strân.&lt;ref name=&quot;SAND&quot;&gt; Åke sandhall en Carl H. Lindroth, Kevers, s. 26, 28, 29, 80, 1979, Elmar, ISBN = 906120 1543&lt;/ref&gt; Oant healwei de foarige iuw waarden de oanspielde krobben troch soldaten fan de [[Nederlânske kriichsmacht]] mei [[flammesmiter]]s ferbaarnd op it strân.

[[File:NL-HaNA 2.24.01.09 0 903-9790.jpg|thumb|left|Bern sykje nei oanspielde ierdappelkrobben op it strân fan Sandfoart.]]

===Habitat===
Opmerklik is dat de ierdappelkrobbe yn tsjinstelling ta de measte ynsekten net bûn is oan in beskaat habitat. Ek it klimaat fan in gebiet spilet amper in rol foar de krobbe. Likegoed yn woastyneftige gebieten yn súdlik Noard-Amearika as yn koele kontreien yn [[Kanada]] kin de soart oantroffen wurde. Iennichst betingst dêr’t in gebiet oan foldwaan moat om him te festigjen is de oanwêzigens fan de ierdappelplant.

Yn West-Jeropeeske lannen lykas België en Nederlân komme de krobben mar in bytsje foar op ierdappellân om’t [[ynsektiside]]n brûkt wurde. De ierdappelkrobbe libbet hjir benammen op fertutearzge grientetunen en braaklizzend lân dêr’t ierdappels groeie. Se libje dêr faak op allinnichsteande planten.&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;

==Uterlike skaaimerken==
[[File:Leptinotarsa decemlineata edited, tagged.png|thumb|280px|De wichtichste lichemsskaaimerken
{{Kolommen2| Kolom1=
A = [[Kop (ynsekt)|Kop]] &lt;br /&gt;
B = [[Boarststik]] &lt;br /&gt;
C = [[Efterliif (ynsekt)|Efterliif]] &lt;br /&gt;
1 = [[Kopskyld]] &lt;br /&gt;
2 = [[antenne (ynsekt)|Antenne]] &lt;br /&gt;
3 = [[Pronotum|Halsskyld]]&lt;br /&gt;
4 = Foarpoat ([[bil (boppeskonk)|bil]] of femur)
| Kolom2=
5 = [[Dekskyld|Middennaad]] &lt;br /&gt;
6 = Middenpoat ([[skynbonke|tibia]] of skine)&lt;br /&gt;
7 = [[Dekskyld]] &lt;br /&gt;
8 = [[Efterpoat]] ([[Tarsus (ynsekt)|tarsus]] of foet)&lt;br /&gt;
9 = [[Scutellum]]
}}
]]
De ierdappelkrobbe krijt in lichemslingte fan 8,8 oant 11,3 mm en in breedte fan sawat 7 mm. It lichem hat fan boppe-ôf besjoen in ovale omtrek en is opfallend bolrûn en dik, wat typysk is foar de measte blêdhoantsjes. De lichemskleur is giel oant gielbrún of -oranje.

De kop is oranjegiel fan kleur en leit ferskûle ûnder it kopskyld, dat as beskerming tsjinnet. De eagen fan de krobbe binne swart fan kleur en langwerpich fan foarm. De antennes en teisters binne segmintearre. De antennes binne koarter as it lichem. De útein fan de maksilêre teister is silindrysk fan foarm en koarter as it foarôfgeande segmint.

It boarststik draacht oan de ûnderkant trije pear poaten en wurdt oan de boppekant beskerme troch it halsskyld of [[pronotum]] oan de foarkant en de dekskylden of [[elytra]] oan de efterkant. De dekskylden bedekke ek it hiele efterliif. De trije lichemsparten fan de krobbe (kop, boarst en efterliif) binne dus net daliks te werlieden fan de boppekant ôf. Under de dekskylden is it efterliif brún fan kleur en it boarststik swart. De dekskylden wurde ek wol [[foarwjuk]]ken neamd mar se binne stiif en tsjok en kinne net brûkt wurde om mei te fleanen. Under de dekskylden sitte de [[efterwjuk]]ken dy’t tin en fluezich binne, dy efterwjukken ha in donkerreade kleur en komme allinnich foar ’t ljocht as de krobbe syn dekskylden optilt om te fleanen.

Op elk dekskyld sitte fiif swarte lingtestreken, dus tsien meielkoar. Ek de middennaad dêr’t de dekskylden tsjininoar oan lizze is swart fan kleur. De earste streek leit ticht by de bûtenkant fan it dekskyld lâns, de twadde streek is dúdlik koarter as de earste. De tredde en fjirde streek op de dekskylden rinne gear oan de efterkant fan de dekskylden. De fyfde streek as lêste leit ticht by de middennaad op de boppekant. By de swarte streken lâns sitte lytse, yn ûnregelmjittige rigen dobkes dy’t mei it bleate each min te sjen binne. Op it halsskyld sitte ûnregelmjittige swarte plakjes, meast binne dat fjirtjin.&lt;ref name=&quot;NEDGOUD&quot;&gt;http://home.zonnet.nl/winkelman114/LEPT/LEPTDECE/LEPTDECE.fT.htm| ''Leptinotarsa decemlineata'', Jaap K. Winkelman - De Nederlandse Goudhaantjes&lt;/ref&gt;

De poaten binne aardich lang en kinne hielendal ûnder it efterliif dien wurde mar se binne dan noch wol te sjen. Se kinne het hielendal ûnder it lichem dien wurde lykas by de [[ingeltsje (dier)|ingeltsjes]] it gefal is. De poaten binne oranjebrún fan kleur, oan de ein fan it bil sit in swart plak.&lt;ref name=&quot;FLORIDA&quot; /&gt; De úteinen fan de poaten wurde klaukes of [[tarsus]]sen neamd en besteane by elk poatespan hieltyd út fiif segminten. Mantsjes en wyfkes ha ferskillende oanpassings fan de klaukes. De hierkes op de klaukes fan de mantsjes binne spesjaal oanpast om har fêst te heakjen oan de dekskylden fan it wyfke. De klaukes fan de wyfkes binne geskikter om har oan de blêden fan de planten te hechtsjen..&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;

===Underskied mei oare soarten===
De ierdappelkrobbe is troch syn giele kleure bolle lichem en streke dekskylden allinnich te betiizjen mei oare soarten út it skaai ''[[Leptinotarsa]]''. De measte soarten yn dit skaai binne ienfâldich te ûnderskieden lykas ''[[Leptinotarsa rubiginosa]]'', dy’t in helderreade kleur dekskylden hat. De soart ''[[Leptinotarsa juncta]]'' hat in donkere, metaaleftige blauwe oant griene kleur en is net streke. '[[Leptinotarsa juncta]]'' hat wol sawat deselde kleuren mar is dochs makliker te werkennen; dy krobbe hat tusken de swarte streken op de dekskylden ek trije brune streken. De soart '[[Leptinotarsa texana]]'' as lêste hat in ljochtere streek oan de kant fan de middennaad en dy naad hat faak de kleur fan de dekskylden.

==Fuortplanting en ûntwikkeling==
De krobben komme yn de maitiid út harren ûndergrûnske wintersliep en sykje allerearst iten op. Mantsjes fleane út om in partner te sykjen wylst wyfkes benammen sykje nei planten dy’t te iten binne foar de neiteam en de mantsjes ôfwachtsje. Yn België en Nederlân binne de krobben fan april ôf te finen.

De krobbe kin jiers hûnderten aaikes ôfsette op planten. Yn Nederlân komt meast mar ién generaasje foar mar yn oare parten fan de wrâld kinne har twa of trije generaasjes ûntwikkelje. Under geunstige omstannichheden lykas hegere temperatueren en genôch iten kinne de larven fan de ierdappelkrobbe har binnen twa oant trije wike ûntwikkelje fan jonge larve oant pop. In inkelde krobbe kin yn ién seizoen foar  tûzenen neikommelingen soargje.&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot; /&gt;

De earste generaasje krobben fljocht yn België en Nederlân fan april ôf wêrby’t de mantsjes de wyfkes opsykje om te [[pearje]]n. De wyfkes wurde net fisueel lokalisearre mar op rook trochdat de mantsjes sykje nei rookstoffen dy’t de waardplanten útskiede. De mantsjes sitte by de pearing op it wyfke wylst se oan de efterkant kontakt meitsje. De wyfkes pearje mei meardere mantsjes yn har libben mar de pearing mei it mantsjes yn de maitiid befruchtet de measte aaikes dy’t ôfset wurde.&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;
&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Ofbyldings: Fuortplantingsstadia&quot;&gt;
File:Leptinotarsa decemlineata UGA1233183.jpg|Pearing
File:Leptinotarsa decemlineata eggs estonia 01.JPG|Aaien
File:Leptinotarsa decemlineata UGA1243045.jpg|Jonge larven
File:Leptinotarsa decemlineata 02.JPG|Aldere larven
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

===Aai===
[[File:PSM V07 D727 Bogus colorado potato beetle egg shape.png|thumb|100px|Skets fan de kromme aai-foarm.]]
De aaien wurde ôfset fan juny ôf, en allinnich as de temperatuer boppe de 17&amp;nbsp;°C is, de aaikes wurde fêstplakt oan de blêden fan de ierdappelplant. Ierdappelkrobben lizze har aaikes twa oant trije wike lang op de ûnderkant fan de blêden.

De aaikes binne lyts en ha in oranjegiele kleur, se binne sa’n 1,7 oant 1,8 mm lang en sawat 0,8 mm breed. In wyfke kin 300 oant 800 aaien meitsje dy’t yn groepkes lein wurde, yn trochsneed sawat 12 oant 25 aaien it lechsel.

De aaien wurde yn in rangskikte struktuer ôfset en wurde mei de punt oan it blêd klibbe. De aaien fan de measte ynsekten binne hielendal twasidich [[symmetry|symmetrysk]], mar de aaien fan de ierdappelkrobbe ha in kromme, niereftige foarm; se binne oan beide úteinen ôfrûne mar de iene kant is koarter as de oare. As de aaikes folslein ûntwikkele binne kleurje se donkerder. De aaikes komme allegearre binnen koarte tiid tagelyk út.

===Larve===
[[File:Larve de doryphore tagged &amp; edited2.png|thumb|280px|Lichemsdielen fan in larve
{{Kolommen2| Kolom1=
A = [[Kop (ynsekt)|Kop]]&lt;br /&gt;
B = [[Boarststik]]&lt;br /&gt;
C = [[Efterliif (ynsekt)|Efterliif]]&lt;br /&gt;
1 = [[Ocellus|Ocelli]]&lt;br /&gt;
2 = [[Mandibel (lidpoatigen)|Tsjeak]]&lt;br /&gt;
3 = [[Wjuk (ynsekt)|Wjukoanset]]
| Kolom2=
4 = [[Skonk (ledemaat)|Poaten]]&lt;br /&gt;
5 = Underste plakkerige&lt;br /&gt;
6 = [[Stigma (ynsekt)|Stigma]]&lt;br /&gt;
7 = [[Propoat|Neiskower]]
}}
]]

Ofhinklik fan de temperatuer komme de larven nei 5 oant 21 dagen út de aaikes. De jonge grizige larven ite earst de resten fan de aaiskaal op en ferkleurje nei in pear dagen nei ljochtread, wat letter oergiet yn in donkerreade kleur. Om’t de krobben har net syngronisearre fuortplantsje kinne de ferskate larvestadiums trochinoar fûn wurde oan de ein fan de simmer.

De larve hat krekt as de folwoeksen krobbe in yn trijen ferparte lichem wêrby’t it boartstik dúdlik yn trije segminten ferdield is en it efterliif telt njoggen segminten. De kop fan de larve is swart fan kleur en hat lytse antennes dy’t amper te sjen binne mei it bleate each. Efter de antennes sitte de [[ocellus|ocelli]], dat binne inkelfâldige eachjes dy’t gjin skerp byld foarmje kinne mar allinnich groffe ljochtferoarings waarnimme. De tsjeaken of [[Mandibel (lidpoatigen)|mandibel]]s fan de larve hawwe fiif toskeftige útsteksels om it iten te fermeallen. De wjukoanset op it prothorax deun efter de kop is read oan de basis mar swart oan de efterkant. De larven hawwe trije pear boarstpoaten en gjin pseudopoaten oan it lichem. Oan de efterkant fan it lichem sit wol in pseudopoat, dy wurdt de [[Propoat|neiskower]] neamd. De boarspoaten hawwe trije segminten en oan de útein fan elke poat sit in lyts klauke. It lichem fan de larven is bol en sterke bochele; it efterliif hat in dúdlike ferdikking oan de boppekant. It efterliif is ferparte yn njoggen segminten.

Op it efterste stik fan it boarststik en it efterliif sitte oan elke kant fan it lichem twa rigen swarte plakjes. Dy plakjes binne fan it [[mesothorax]] en op alle njoggen de efterliifsegminten. De boppeste rige plakken komme allinnich foar op it efterliif; op elk segmint ien. Dy plakken sitte om in azemiepening of [[Stigma (ynsekt)|stigma]] hinne, op it efterste lichemssegmint nei. Dêr sit it stigma tusken de twa plakken fan de boppeste en ûnderste rige. De plakken oan de ûnderste plakkerige binne lytser, dy komme foar fan de mesothorax oant it efterste efterliifsegmint.

De larve ferfellet yn trije oant fiif wike trije kear en elk opienfolgjend larvestadium wurdt in [[Stadium (biology)|ynstar]] neamd. Der binne dus fjouwer larvale stadia en hieltyd sjocht de larve der wat oars út. Nei elke ferfelling wurdt de larve grutter en nei de lêste ferfelling is de ûntwikkeling hast klear. De larve wurdt ljochter oant oranjeread fan kleur as dy folslein ûntwikkele is en it hast oan ferpopkjen ta is. In folgroeide larve wurdt op syn meast 15 mm lang. Flak foar it ferpopkjen lit de larve him op de boaiem falle en krûpt inkelde sintimeters de grûn yn.&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;

===Pop en adult===
[[File:Leptinotarsa decemlineata UGA1243047 - no watermark.jpg|thumb|260px|right|[[Ferpopkjen|Pop]] fan de krobbe.]]
De pop is oranjegiel oant read fan kleur, it halsskyld fan de pop hat in soad lytse hierkes ([[setae]]), op de rest fan it boarststik sit mar in bytsje hier. Op it efterliif sitte oan wjerskanten fan de boppekant bûtenrigen dy’t sterk behierre binne.

De pop komt ûnder normale omtannichheden nei sawat seis dagen út wêrnei’t de folwoeksen krobbe foar ’t ljocht komt. By kâldere omstannichheden krûpt de folwoeksen krobbe nei twa wike út de pop, foar’t de winter ynfalt. De winter wurdt ûnder de grûn trochbrocht as folwoeksen krobbe, dat wurdt wol it [[diaskoft]] neamd. De krobbe bliuwt yn it keammerke (de [[poppewidze]]) dêr’t it bist him yn ferpopket. De measte oerwintere krobben yn België en Nederlân befrieze en stjerre as de temperatuer boppe de grûn ûnder de -7&amp;nbsp;°C komt. Yn kâldere lannen lykas [[Grut-Brittanje]] komt de ierdappelkrobbe dêrtroch mar spoaradysk foar en kin gjin pleach foarmje. As de temperatuer heger bliuwt as sân graden ûnder nul komme de krobben yn de maitiid manmachtich foar ’t ljocht. Se geane daliks op syk nei ierdappelplanten en as dy net yn de omkriten binne lizze se in soad kilometers ôf op syk nei iten.&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot;&gt;D Hillenius e.o., Spectrum Dieren Encyclopedie Deel 1, s. 357, 358, 1971, Utjouwerij Het Spectrum, ISBN = 90 274 2097 1&lt;/ref&gt;

De measte folwoeksen krobben yn koelere gebieten oerlibje de winter net en as se út in tredde generaasje fan in jier komme libje se mar in pear wike oant moannen. Yn waarmere kontreien oerwinterje sels de krobben fan de earste generaasje en der binne waarnimmings bekend fan eksimplaren dy’t ek in twadde oerwintering en inkeld sels in tredde oerlibje. Dy eksimplaren wurde twa oant trije jier.&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;

==Iten==
[[File:Kol-dzuk.jpg|thumb|right|260px|De larven ite de blêden fan de [[ierdappel|ierdappelplant]].]]
De ierdappelkrobbe kin slim skealik foar de [[ierdappel]] wêze, om’t de krobben mar benammen de fretterige larven fan de [[blêd (plant)|blêden]] skrânzgje. Allinnich de blêden wurde opiten en de stâlen en woartels litte se gewurde. Omdat de larven massaal foarkomme kinne wurde grutte hoemannichten blêd slynd sadat de plant in soad fiedingsstoffen kwytrekket en minder blêdoerflak oerhâldt foar de [[fotosyntese]].&lt;sup&gt;Boarne?&lt;/sup&gt; It gefolch dêrfan is dat knollen (ierdappel) of fruchten (tomaat) net genôch of sels hielendal net ta ûntwikkeling komme en it gewaaks as ferlern beskôge wurde moat.

De folwoeksen krobben kjiffe stikjes út de blêdrâne mar de larven binne wiere fretmasines dy’t grutte hoemannichten blêden ite. Yn koarte tiid kinne se in hiel stik ierdappellân keal frette. De ierdappelplant is net hiel gefoelich foar de fretskea oan it blêd en as de blêden oanfretten wurde wurdt dat troch de plant ‘fernommen’ sadat der gemyske synjaalstoffen frijkomme. De plant makket dêrfoar ekstra blêd oan en inkeld is der sels in foarm fan oerkompinsaasje wêrby’t der folle mear ekstra blêd foarme wurdt as iten wurde kin.&lt;ref name=&quot;PEST&quot;&gt;http://www.iobcnrs.com/mm_uploads/Weber-Potato_Insect_Pest_Biocontrol-2013.pdf Insect Pests of Potato Globed Perspectives on Biology Management, Philippe Giordanengo, Charles Vincent en Andrei Alyokhin&lt;/ref&gt; 

De ierdappelkrobbe libbe oerspronklik allinnich op de planten [[stikelhûnebei]] (''Solanum rostratum'') en ek mar minder op [[bitterswiet]] (''Solanum dulcamara''), ''[[Solanum carolinense]]'', ''[[Solanum sarrachoides]]'', ''[[Solanum elaegnifolium]]'', ''[[Solanum dimidiatum]]'' en [[bilzekruid]] (''Hyoscyamus niger'').&lt;ref name=&quot;HOST&quot;&gt;https://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/pdf/clark_ledoux_et_al_2004.pdf Plants of Leaf Beetle Species Occurring in the United States and Canada|, Shawn M. Clark, Douglas G. LeDoux, Terry N. Seeno, Edward G. Riley, Arthur L. Gilbert, and James M. Sullivan&lt;/ref&gt;

Letter kaam de krobbe yn oanrekking mei de ierdappelplant en sprong dêr op oer. Dêrnjonken iet de krobbe ek de blêden en blommen fan oare hûnebei-eftigen dy’t kommersjeel kweekt wurde lykas [[tomaat]] (''Solanum lycopersicum''), [[Aubergine (plant)|aubergine]] (''Solanum melongena'') en soms ek op de [[piper]] (''[[Capsicum annuum]]''). Dizze planten komme allegearre út de [[hûnebeifamylje]], de ierdappelkrobbe yt gjin oare planten as soarten út dizze spesifike famylje. Sa’n foarkar foar in beskate groep fan fiedsel(planten) wurdt ek wol [[oligofagy|oligofaach]] neamd.&lt;ref name=&quot;WIMER&quot;&gt;https://vtechworks.lib.vt.edu/bitstream/handle/10919/23232/Wimer_AF_D_2013.pdf?sequence=1 Resistance evaluation and management of Colorado potato beetle, ''Leptinotarsa decemlineata'' (Say), using novel chemistries, Adam Francis Wimer&lt;/ref&gt; Hoewol’t de larven it leafst blêden ite is wol bekend dat se inkeld begjinne te kjiffen fan blêdstâlen of sels fan houtige stâlen.

==Fijannen en ferdigening==
[[File:Coleomegilla maculata UGA1475029.jpg|thumb|260px|De [[rintuorren]] ''[[Coleomegilla maculata]]'' ite fan de aaien.]]
De ierdappelkrobbe hat yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet ferskate fijannen, lykas [[fûgel]]s, [[spin (dier)|spinnen]] en [[langpoat]]en en mear as tritich ferskillende [[ynsekt]]en. Foarbylden fan ynsekten dy’t de krobbe en of de larven oanfalle binne ferskillende soarten rôfjende krobben ([[rintuorre]]n), [[weakskyldkrobbe]], [[wapsen]], [[wantsen]] en [[miggen]] wêrûnder [[glûpmich|glûpmiggen]] dy’t de aaikes yn de larven lizze.&lt;ref name=&quot;SPECTRUM&quot; /&gt; Sokke ynsekten binne generalisten dy’t ek in soad oare soarten ite. Der binne lykwols ek spesjalistyske soarten bekend dy’t spesifyk de ierdappelkrobbe foar kar nimme. De wants ''[[Perillus bioculatus]]'' is in rôfwants dy’t de krobbe en de larven mei syn nudlefoarmige sûchsnút leech sûcht. De [[rintuorre]] '[[Lebia grandis]]'' jeit benammen op larven en de aaien fan de ierdappelkrobbe en ek de larven fan de rintuorre binne slim fretterich.

In oare fijân fan is de [[skimmel]] ''[[Beauveria bassiana]]''. Dy skimmel taast ferskate lidpoatigen oan troch it lichem yn te kringen en it dier lang om net dea te meitsjen. Dêrnei wurdt de bûtenkant fan it lyk foarsjoen fan in laachje spoarefoarmjende lichemkes dy’t wer oare ynsekten besmette.&lt;br /&gt;De krobbe wurdt ek besocht troch ferskillende [[parasyt|parasiten]] lykas de [[myt]] '[[Chrysomelobia labidomerae]]''. Dy myt festiget him ûnder de dekskylden en sûcht de lichemsoppen fan de krobbe op. De [[slûpbij]] ''[[Horismenus puttleri]]'' taast de aaien fan de ierdappelkrobbe oan troch der sels in aai yn ôf te setten. Dy slûpbij is yn steat om it grutste part fan de aaien fan ierdappelkrobben te ferneatigjen. De [[slûpmich|slûpmiggen]] ''[[Myiopharus doryphorae]]'' en ''[[Myiopharus aberrans]]'' sette de aaien ôf yn de larven fan de ierdappelkrobbe.&lt;ref name=&quot;PEST&quot; /&gt;

===Ferdigening===
De folwoeksen krobbe en de larven hawwe gjin foarmen fan aktive ferdigening, ôfsjoen fan it opbrekken fan iten of it útskieden fan fekaliën. De larven kinne kronkeljende bewegings meitsje as se oanfallen wurde. De folwoeksen krobben lûke har poatsjes yn en litte har nei ûnderen falle as de planten dêr’t se op sitte oanrekke wurde.&lt;ref name=&quot;ADW&quot; /&gt;

De ierdappelkrobbe ken wol foarmen fan passive ferdigening; de felreade kleur fan de larven hâldt fijannen op ôfstân. Dit ferskynsel wurdt ek wol mei [[apesematyske kleuring]] oantsjut. De bloedfloeistof of hemolymfe fan sawol de krobbe as de larve binne fergiftich, krekt as de útskiedings fan de larve. De [[stikelhûnebei]] (''Solanum rostratum'') is krekt as in soad oare soarten út it skaai [[hûnebei]] slim fergiftich. De larven en de folwoeksen krobben dy’t de plant ite binne ses ek net te iten. Dat komt wol mear foar by ynsekten dy’t fan fergiftige planten ite en it fergif opnimme en brûke as ferdigening. In foarbyld binne de rûpen en flinters fan de [[monarchflinter]]. De ierdappelkrobbe lykwols makket gjin gebrûk fan plantefergif mar makket sels in fergiftige stof oan. De fergiftige stoffen fan stikelhûnebei besteane út [[glysoalkaloïde]]n en fan likegoed de krobbe as de larve is bekend dat se eventueel glysoalkaloïden opnimme as útskiede. It fergif dat yn de krobbe oantroffen is wurdt [[leptinotarsine]] neamd. De offisjele namme is β-leptinotarsine-'''h''' (ôfkomstich fan de soart ''[[Leptinotarsa haldemani|'''''h'''''aldemani]]'') en β-leptinotarsine-'''d''' fan de ierdappelkrobbe (soartnamme '''''d'''ecemlineata'').

==Bestriding==
[[File:Cartepostale Doryphore 1935.jpg|thumb|left|260px|Postkaart út Belgje mei in warskôging foar de krobbe.]]
De ierdappelkrobbe taast ierdappelplanten oan dy’t as iten foar minsken bedoeld binne en wurdt dêrom fûl bestriden. Benammen yn Noard-Amearika en Jeropa is de krobbe ien fan de skealikste ynsekten as it de ierdappelproduksje oangiet. Yn de Feriene Steaten hat de krobbe der ‘eigenhandich’ foar soarge dat se op [[wikselbou]] oergean moasten. De krobbe hat lykwols net sa desastreus west as de [[ierdappelsykte]] dy’t feroarsake wurdt troch de [[skimmel]] ''[[Phytophthora infestans]]''. Troch dy skimmel wurde bytiden hiele kontreien ûntfolke troch hongersneed. Eartiids feroarsake de ierdappelkrobbe yn Jeropa in soad skea, mar tsjintwurdich kinne se goed ûnder kontrôle holden wurden.

Ferskate regearings ha besocht de krobbe yn it omtinken fan it grutte publyk te bringen. Sa waarden postkaarten en postsegels útbrocht mei ôfbyldings fan de krobbe om it publyk te ynformearjen. De lannen dy’t oansletten wiene by it [[Warschaupakt]] namen yn ‘e mande maatregels om de ierdappelkrobbe oan te pakken.

[[File:Bundesarchiv Bild 183-11213-0003, Magdeburg, Unterricht über den Kartoffelkäfer.jpg|thumb|Bern dy’t de krobben en larven sykje sille krije útlis oer hoe’t se der útsjogge, Dútslân, 1951.]]
De wichtichste reden foar de flotte opmars fan de krobbe yn eastlik Amearika en Jeropa is it ûntbrekken fan natuerlike fijannen. Yn it natuerlike ferspriedingsgebiet hâlde fijannen, sykten en parasiten de populaasjegruttes stabyl. Der is yn it ferline besocht om fijannen en parasiten yn Jeropa te yntrodusearjen mar dat hat net in soad resultaat hân.&lt;ref name=&quot;SAND&quot; /&gt; By de bestriding fan de krobbe troch it brûken fan bestridingsmiddels kinne de jonge larven it bêste bespuite wurde want de âldere larven binne minder gefoelich foar ynsektisiden. De ierdappelkrobbe is ienfâldich mei de hân te sykjen want as it bist oanrekke wurdt lit it him fuortendaliks falle. Yn it ferline binne grutte tallen bern en wurkleazen ynset om de krobben letterlik fan it ierdappellân te sykjen. Nettsjinsteande de grutte hoemannichten dy’t sa fongen en deamakke waarden ha sokke aksjes mar in bytsje effekt sortearre.

De krobbe waard yn it ferline bestriden mei slim fergiftige bestridingsmiddels, lykas leadwetterstofarsenaat (PbHAsO4). It Nederlânsk regear dielde yn de tritiger jierren 300 ton fan dy stof út oan boeren. Letter waard it ek fergiftige [[kalsiumarsenaat]] brûkt en noch letter waard [[Digloardifenyltrigloaretaan|DDT]] tapast, dizze middels binne ek fergiftich en meie hjoeddedei net mear ferkocht wurde. Yn de Feriene Steaten waard ek it fergiftige [[koperasetoarsenyt|Parysk grien]] (koperasetoarsenyt) brûkt. Njonken ynsektisiden waard ek eksperimintearre mei oare stoffen om fan de krobben ôf te kommen, lykas [[wetter]], [[sjippe (skiekunde)|sjippe]], [[Kalsiumhypogloryt|gloarkalk]] en [[Fenol|karbolsoer]]. Njonken gemyske bestriding is ek besocht bisten yn te setten om de krobben op te iten, lykas [[ein (fûgel)|einen]], [[guozzen]], [[kalkoenen]] en [[hin (fûgel)|hinnen]].&lt;ref name=&quot;STAAT&quot;&gt;http://www.hetvirtueleland.be/cag/exhibits/show/coloradokever-plaag Het Virtuele Land - Staatsvijand nr. 1: de coloradokever, Thomas Bostoen&lt;/ref&gt;

[[File:NL-HaNA 2.24.01.04 0 911-3135.jpg|thumb|left|260px|Ynfaazje fan ierdappelkrobben yn Folendam yn 1960, bestriding ûnder oare troch bern.]]

Om de krobbe te bestriden wurde tsjintwurdich ferskillende bestridingsmiddels brûkt. [[Spinosad]] is effektyf tsjin de larven fan de krobbe, mar dit middel is och sa fergiftich foar bijen en mei net brûkt wurde as de te beskermjen planten (of it túch dat der tusken en omhinne stiet) yn bloei steane. Ek is it skealik foar wetterorganismen en kin it better net brûkt wurde oan de râne fan oerflaktewetters. Ek [[asetamiprid]] wurdt ynset, dit middel wurket ek tsjin oare plante-itende ynsekten en befettet [[neonisotinoïden]].

Yn Frankryk waard yn 1933 it Komitee Antidoryphorique oprjochte om de opmars fan de krobbe te stopjen. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard it [[European Plant Protection Organisation]] opset mei as doel ynsektepleagen yn te damjen. It [[Colorado Beetle Campaign Committee]] wie dêr in ûnderdiel fan en rjochte har spesjaal op de ierdappelkrobbe.&lt;ref name=&quot;STAAT&quot; /&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
*University of Florida - Entomology and Nematology Department - Colorado potato beetle - [http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/potato_beetles.htm Website]
*-homas Bostoen - Het Virtuele Land - Staatsvijand nr. 1: de coloradokever - [http://www.hetvirtueleland.be/cag/exhibits/show/coloradokever-plaag Website]
*D Hillenius ea - Spectrum Dieren Encyclopedie Deel 1 (1971) - Pagina 357, 358 - Uitgeverij Het Spectrum - ISBN 90 274 2097 1
*Brandon Bodnariuk en Brian Scholtens - Animal Diversity Web - ''Leptinotarsa decemlineata'' - [https://animaldiversity.org/accounts/Leptinotarsa_decemlineata/ Website]
*Kleine Winkler Prins - Dieren encyclopedie deel 2: COE - GIB – Pagina 321 - 322 – 1980 – Uitgeverij Winkler Prins - ISBN 90 10 02845 3
&lt;references/&gt;}}

[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Blêdhoantsje]]
[[Kategory:Plantesykte]]
[[Kategory:Ierdappel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Andorra]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Irak]]
[[Kategory:Eksoat yn Iran]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Eksoat yn Libanon]]
[[Kategory:Eksoat yn Mongoalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Syrje]]
[[Kategory:Eksoat yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belize]]
[[Kategory:Eksoat yn El Salvador]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûatemala]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Eksoat yn Algerije]]
[[Kategory:Eksoat yn Lybje]]
[[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>3ru1orpmwjokiffhpntmsoxb8voz8it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Globodera rostochiensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114377</id>
    <revision>
      <id>1234359</id>
      <parentid>1171569</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="72xk8wdn90zlrt4g28tqd7bbsrsmjb7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= ''Globodera rostochiensis'' |
Ofbyld= [[File:PotatoNematodeCysts.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rûnwjirms]] (''Nemetoda'')|
Klasse= ''[[Secernentea]]'' |
Skift= ''[[Tylenchida]]'' |
Famylje= ''[[Heteroderidae]]'' | 
Skaai= ''[[Globodera]]'' |
Wittenskiplike namme = Globodera rostochiensis |
Beskriuwer, jier= Wollenweber, 1923 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
'''''Globodera rostochiensis''''' is in [[rûnwjirm|ierdappelsyste-ieltsje]] dat [[ierdappelwurgens]] feroarsaket, mar ek op [[tomaat|tomaten]] foarkomt.
It syste-ieltsje is ferneamd nei it earste fynplak fan dizze sykte yn Jeropa oan it begjin fan de [[20e iuw]]. Dat wie yn [[Rostock]] yn it noardeasten fan [[Dútslân]]. Binnen dizze soarte komme ferskillende [[patotype]]n foar. Patotipen ferskille yn har fermogen om har te fermearderjen op resistinte rassen. Der binne op ’t heden 5 patotypen bekend: Ro1, Ro2, Ro3, Ro4 en Ro5. Ro1 komt yn Nederlân it meast foar en Ro4 en Ro5 it minste.

== Biology ==
De nematoade hat fjouwer [[larve|larvale]] stadia. It folwoeksen stadium is allinnich foar de reproduksje.&lt;ref name=&quot;orga euro&quot;&gt; Organisation européenne et méditerranéenne pour la protection des plantes et Commonwealth Agricultural Bureau International, op. cit.&lt;/ref&gt;. De larven fan it twadde larvale stadium foarmje systen, Se wurde lokt troch útskiedings fan de woartel en kringe mei in [[stilet]], dy’t yn de mûleholte sit, de woartelsel yn. Yn it folwoeksen stadium bliuwt it wyfke oan de woartel fêstsitten, wylst it mantsje him troch de grûn nei it wyfke beweecht. Nei de [[befruchting]] giet it mantsje dea en ûntwikkelet it wyfke har fierder.&lt;ref name=&quot;orga euro&quot;/&gt;. Se ferkleuret fan wyt nei goudgiel&lt;ref name=&quot;Bélair&quot;&gt; Bélair, op. cit. &lt;/ref&gt;. De aaikes ûntwikkelje har yn it lichem fan it wyfke. As de aaikes ryp binne falt it wyfke fan de woartel en giet dea, wêrby’t de hûd fan it wyfke donkerbrún kleuret. Dy systen binne sawat 1 mm grut mei in leareftige hûd. Yn dy systen sitte yn it oanbegjin sa’n 400 aaien mei jonge larven. De deade syste kin de aaikes oant 20 jier beskermje.&lt;ref name=&quot;Bélair&quot;/&gt;. Jierliks giet sawat in tredde part fan de aaien dea. Earst as der ierdappels yn de grûn set wurde, komme de larven út de aaien.

== Resistinsje ==
De ferskillende  [[Ras (plant)|rassen]] fan ierdappel ferskille yn resistinsje tsjin de ferskillende patotypen. It is mooglik om oan de hân fan in meunster út te meitsjen hokker patotypen yn de grûn sitte, en dêr de kar fan de rassen fan ôfhingje te litten.

Hoe sterk ierdappelsyste-ieltsjes har op de woartels fan in ierdappelras fermearderje is it jier, it ras en it persiel oars. Dêrom wurdt der oan relative fetberens wurke, de resistinsje fan in resistint ras foar in fetber ras oer. By it kweken fan in
*heechresisting (HR) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei mear as 80% ôf (pf/pi=0,00-0,20). De relative fetberens is 0,0-0,5%.
*resistint (R) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei 35-80% ôf (pf/pi=0,20-0,65). De relative fetberens is 0,6-1,6%.
*licht fetber (LF) ras kin de ieltsjepopulaasje ôfnimme mei 35, mar op syn meast ek 300% tanimme (pf/pi=0,65-3,0). De relative fetberens is 1,7-9,0%.
*fetber (F) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei mear as 300% ta (pf/pi⇒3,0). De relative fetberens is 9,1-100%.

De pf/pi is de ferhâlding fan de einpopulaasje ieltsjes foar de begjinpopulaasje oer. Sa is by in pf/pi fan 0,1 de einpopulaasje noch mar 10% fan de begjinpopulaasje.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Jeropeeske klasse-yndieling fan de Relative
Fetberens 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''Relative fetberens''' || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Klasse-yndieling'''
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt; 1 ||style=&quot;text-align:center;&quot;| 9 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1,1 – 3|| style=&quot;text-align:center;&quot;|8 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3,1 – 5|| style=&quot;text-align:center;&quot;|7 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5,1 – 10|| style=&quot;text-align:center;&quot;|6 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10,1 – 15|| style=&quot;text-align:center;&quot;|5  
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|15,1 – 25||style=&quot;text-align:center;&quot;|4 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|25,1 – 50|| style=&quot;text-align:center;&quot;|3  
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50,1 – 100 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|2 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&gt; 100 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|1 
|}

== Sjoch ek ==
[[Ierdappelwurgens]]

== Eksterne links ==
*[http://www.kennisakker.nl/kenniscentrum/document/resistentieonderzoek-aardappelmoeheid Resistentieonderzoek-aardappelmoeheid]
*[http://www.kennisakker.nl/files/Kennisdocument/BROCHURE_AARDAPPELMOEHEID_0506.pdf Brochure Aardappelmoeheid]
*[http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/persberichten/2010/06/28/nieuwe-bestrijdingsrichtlijn-aardappelmoeheid-per-1-juli-2010.html Nieuwe bestrijdingsrichtlijn aardappelmoeheid per 1 juli 2010]
*[http://www.vwa.nl/onderwerpen/plantenziekten-en-plagen/dossier/aardappelmoeheid/resistentie-aardappelrassen/lijst-aardappelrassen-met-het-bijbehorende-resistentieniveau-am Lijst-aardappelrassen-met-het-bijbehorende-resistentieniveau-am]
*[http://www.vwa.nl/onderwerpen/plantenziekten-en-plagen/dossier/aardappelmoeheid Aardappelmoeheid regelgeving]

{{Boarnen|boarnefernijing=

&lt;references/&gt;}}

[[Kategory:Plantesykte]]
[[Kategory:Rûnwjirmsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropa]]</text>
      <sha1>72xk8wdn90zlrt4g28tqd7bbsrsmjb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234360</id>
      <parentid>1234359</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1234360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5469" sha1="khtrogkrsc0t2hwednncklo5mmf9ld5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= ''Globodera rostochiensis'' |
Ofbyld= [[File:PotatoNematodeCysts.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rûnwjirms]] (''Nemetoda'')|
Klasse= ''[[Secernentea]]'' |
Skift= ''[[Tylenchida]]'' |
Famylje= ''[[Heteroderidae]]'' | 
Skaai= ''[[Globodera]]'' |
Wittenskiplike namme = Globodera rostochiensis |
Beskriuwer, jier= [[Hans Wilhelm Wollenweber|Wollenweber]], 1923 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
'''''Globodera rostochiensis''''' is in [[rûnwjirm|ierdappelsyste-ieltsje]] dat [[ierdappelwurgens]] feroarsaket, mar ek op [[tomaat|tomaten]] foarkomt.
It syste-ieltsje is ferneamd nei it earste fynplak fan dizze sykte yn Jeropa oan it begjin fan de [[20e iuw]]. Dat wie yn [[Rostock]] yn it noardeasten fan [[Dútslân]]. Binnen dizze soarte komme ferskillende [[patotype]]n foar. Patotipen ferskille yn har fermogen om har te fermearderjen op resistinte rassen. Der binne op ’t heden 5 patotypen bekend: Ro1, Ro2, Ro3, Ro4 en Ro5. Ro1 komt yn Nederlân it meast foar en Ro4 en Ro5 it minste.

== Biology ==
De nematoade hat fjouwer [[larve|larvale]] stadia. It folwoeksen stadium is allinnich foar de reproduksje.&lt;ref name=&quot;orga euro&quot;&gt; Organisation européenne et méditerranéenne pour la protection des plantes et Commonwealth Agricultural Bureau International, op. cit.&lt;/ref&gt;. De larven fan it twadde larvale stadium foarmje systen, Se wurde lokt troch útskiedings fan de woartel en kringe mei in [[stilet]], dy’t yn de mûleholte sit, de woartelsel yn. Yn it folwoeksen stadium bliuwt it wyfke oan de woartel fêstsitten, wylst it mantsje him troch de grûn nei it wyfke beweecht. Nei de [[befruchting]] giet it mantsje dea en ûntwikkelet it wyfke har fierder.&lt;ref name=&quot;orga euro&quot;/&gt;. Se ferkleuret fan wyt nei goudgiel&lt;ref name=&quot;Bélair&quot;&gt; Bélair, op. cit. &lt;/ref&gt;. De aaikes ûntwikkelje har yn it lichem fan it wyfke. As de aaikes ryp binne falt it wyfke fan de woartel en giet dea, wêrby’t de hûd fan it wyfke donkerbrún kleuret. Dy systen binne sawat 1 mm grut mei in leareftige hûd. Yn dy systen sitte yn it oanbegjin sa’n 400 aaien mei jonge larven. De deade syste kin de aaikes oant 20 jier beskermje.&lt;ref name=&quot;Bélair&quot;/&gt;. Jierliks giet sawat in tredde part fan de aaien dea. Earst as der ierdappels yn de grûn set wurde, komme de larven út de aaien.

== Resistinsje ==
De ferskillende  [[Ras (plant)|rassen]] fan ierdappel ferskille yn resistinsje tsjin de ferskillende patotypen. It is mooglik om oan de hân fan in meunster út te meitsjen hokker patotypen yn de grûn sitte, en dêr de kar fan de rassen fan ôfhingje te litten.

Hoe sterk ierdappelsyste-ieltsjes har op de woartels fan in ierdappelras fermearderje is it jier, it ras en it persiel oars. Dêrom wurdt der oan relative fetberens wurke, de resistinsje fan in resistint ras foar in fetber ras oer. By it kweken fan in
*heechresisting (HR) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei mear as 80% ôf (pf/pi=0,00-0,20). De relative fetberens is 0,0-0,5%.
*resistint (R) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei 35-80% ôf (pf/pi=0,20-0,65). De relative fetberens is 0,6-1,6%.
*licht fetber (LF) ras kin de ieltsjepopulaasje ôfnimme mei 35, mar op syn meast ek 300% tanimme (pf/pi=0,65-3,0). De relative fetberens is 1,7-9,0%.
*fetber (F) ras nimt de ieltsjepopulaasje mei mear as 300% ta (pf/pi⇒3,0). De relative fetberens is 9,1-100%.

De pf/pi is de ferhâlding fan de einpopulaasje ieltsjes foar de begjinpopulaasje oer. Sa is by in pf/pi fan 0,1 de einpopulaasje noch mar 10% fan de begjinpopulaasje.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Jeropeeske klasse-yndieling fan de Relative
Fetberens 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''Relative fetberens''' || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Klasse-yndieling'''
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt; 1 ||style=&quot;text-align:center;&quot;| 9 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1,1 – 3|| style=&quot;text-align:center;&quot;|8 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3,1 – 5|| style=&quot;text-align:center;&quot;|7 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5,1 – 10|| style=&quot;text-align:center;&quot;|6 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10,1 – 15|| style=&quot;text-align:center;&quot;|5  
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|15,1 – 25||style=&quot;text-align:center;&quot;|4 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|25,1 – 50|| style=&quot;text-align:center;&quot;|3  
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50,1 – 100 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|2 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&gt; 100 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|1 
|}

== Sjoch ek ==
[[Ierdappelwurgens]]

== Eksterne links ==
*[http://www.kennisakker.nl/kenniscentrum/document/resistentieonderzoek-aardappelmoeheid Resistentieonderzoek-aardappelmoeheid]
*[http://www.kennisakker.nl/files/Kennisdocument/BROCHURE_AARDAPPELMOEHEID_0506.pdf Brochure Aardappelmoeheid]
*[http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/persberichten/2010/06/28/nieuwe-bestrijdingsrichtlijn-aardappelmoeheid-per-1-juli-2010.html Nieuwe bestrijdingsrichtlijn aardappelmoeheid per 1 juli 2010]
*[http://www.vwa.nl/onderwerpen/plantenziekten-en-plagen/dossier/aardappelmoeheid/resistentie-aardappelrassen/lijst-aardappelrassen-met-het-bijbehorende-resistentieniveau-am Lijst-aardappelrassen-met-het-bijbehorende-resistentieniveau-am]
*[http://www.vwa.nl/onderwerpen/plantenziekten-en-plagen/dossier/aardappelmoeheid Aardappelmoeheid regelgeving]

{{Boarnen|boarnefernijing=

&lt;references/&gt;}}

[[Kategory:Plantesykte]]
[[Kategory:Rûnwjirmsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropa]]</text>
      <sha1>khtrogkrsc0t2hwednncklo5mmf9ld5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Globodera pallida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115466</id>
    <revision>
      <id>1234358</id>
      <parentid>1176918</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="c3cvvik3fodlmfiwj4v8c88a2w7ai9r" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= ''Globodera pallida'' |
Ofbyld= gjin ôfbylding beskikber|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rûnwjirms]] (''Nematoda'')|
Klasse= ''[[Secernentea]]'' |
Skift= ''[[Tylenchida]]'' |
Famylje= ''[[Heteroderidae]]'' | 
Skaai= ''[[Globodera]]'' |
Wittenskiplike namme = Globodera pallida |
Beskriuwer, jier= Stone, 1973 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
'''''Globodera pallida''''' is in [[soarte]] [[rûnwjirms|rûnwjirm]] yn de famylje [[Heteroderidae]]. It is bekend as in plantepatogen, benammen by [[ierdappel]]s. It is ien fan de skealikste planteparasiten dy’t grutte skea oan gewaaksen docht, en it is in model-organisme dat yn de biology brûkt wurdt om syste-ieltsjes te bestudearjen.&lt;ref name=cotton&gt;Cotton, J. A., et al. (2014). [http://genomebiology.com/2014/15/3/R43 The genome and life-stage specific transcriptomes of ''Globodera pallida'' elucidate key aspects of plant parasitism by a cyst nematode.] ''Genome Biology'' 15 R43.&lt;/ref&gt; De mienskiplike namme omfiemet de '''ierdappel syste nematoade''', '''wite ierdappel syste nematoade''', '''bleke ierdappel syste nematoade''', '''ierdappel woartelwjirm''',&lt;ref name=cabi&gt;[http://www.cabi.org/isc/datasheet/27033 ''Globodera pallida''.] Invasive Species Compendium. CABI.&lt;/ref&gt; '''gouden nematoade''',&lt;ref name=net&gt;[http://nematode.net/NN3_frontpage.cgi?navbar_selection=speciestable&amp;subnav_selection=Globodera_pallida ''Globodera pallida''.] nematode.net. Washington University in St. Louis.&lt;/ref&gt; en '''bleke syste nematoade'''.&lt;ref name=mi&gt;[http://www.ipm.msu.edu/uploads/files/Forecasting_invasion_risks/paleCystNematode.pdf Pale Cyst Nematode, ''Globodera pallida''.] Invasive Species Factsheets, Michigan State University.&lt;/ref&gt;

It wyfke hat in globefoarmich liif mei in tsjokke, kant-eftige opperhûd. It hâldt de aaikes yn it liif yn stee fan se te lizzen, en wurdt brunich as it dea giet.&lt;ref name=ucd&gt;[http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053s1.htm ''Globodera pallida''.] Nemaplex. UC Davis. Revised 2013.&lt;/ref&gt; It wyfke is wyt oant krêmkleurich. ''[[Globodera rostochiensis]]'' sjocht der itselde ut mar it wyfke is in stik fan it libben gielich.&lt;ref name=cabi/&gt;

It mantsje hat in wjirmfoarmich liif yn de foar fan in C of S.&lt;ref name=ucd/&gt;

Dit wjirmke waard sjoen as lânseigen foar de Andes. Tsjintwurdich wurdt it oantroffen yn 55 lannen, meast yn tuskenbeide klimaten. De mikroskopyske wjirmkes binne taai en kinne oerlibje yn boaiemdieltsjes, dy’t oer de wrâld ferfierd wurde mei (boere)ark en yn streamend wetter.&lt;ref name=cabi/&gt; Se binne benammen ferspraat troch [[ierdappel]]s, dy’t út Súd-Amearika wei yn de rest fan de wrâld ymportearre waarden. Se kinne ek libje op oare gewaaksen, lykas de [[tomaat]] en [[aubersjine]], en in protte túchsoarten, lykas [[Solanum nigrum|hûnebei]] (''Solanum nigrum'').&lt;ref name=cabi/&gt;

De jonge nematoaden aardzje op de woartels fan de plant. Aaien ûntwikkelje har yn de wyfkes nei befruchting, en as de wyfkes stjerre wurde it systes dy’t de ripe aaien beskermje.&lt;ref name=cabi/&gt; De aaien yn de systes kinne wol 30 jier libbensfetber bliuwe.&lt;ref name=ucd/&gt; De systes komme los fan de woartels en sakje yn de grûn dêr’t se ferspraat wurde kinne troch boaiemaktiviteiten. In oantaaste plant wurdt gielich, ferwylget en ferliest it blêd.&lt;ref name=mi/&gt;

Dizze nematoade is in slim ferfelende agraryske pest, benammen yn Jeropa. Allinnich al yn it [[Feriene Keninkryk]] feroarsaket it ekonomyske ferliezen fan £50 jiers.&lt;ref name=cabi/&gt; Der binne regels opsteld foar de bêste wize fan buorkjen om de wjirm te bestriden. De beweging fan boaiemdieltsjes en ierdappels oer nasjonale grinzen hinne wurdt kontrolearre mei karentênes. Boere-ark wurdt himmele, grûn wurdt test op nematoaden, fersmoarge grûn mei net oer it lân brocht wurde, en resistinte [[kultivar]]s fan gewaaksen wurde ôfwiksele mei gefoelige rassen om de mooglikheid op te kearen dat in mear firulint wjirmke ûntstean sil troch seleksje.&lt;ref name=cabi/&gt;

Dit wjirmke wurdt hjoeddedei sawat wrâldwiid oantroffen, mar bliuwt foar it grutste part yn de [[Feriene Steaten]] troch strange karentênes. In útsûndering isin útbraak yn [[Idaho]] yn 2006.&lt;ref name=cabi/&gt; Nei ûntdekking fan dizze útbraak, ferbea [[Japan]] de ymport fan ierdappels út de [[Feriene Steaten]] foar meardere jierren.&lt;ref name=ucd/&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=

&lt;references/&gt;}}

[[Kategory:Plantesykte]]
[[Kategory:Rûnwjirmsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Andorra]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Jersey]] 
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>c3cvvik3fodlmfiwj4v8c88a2w7ai9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234361</id>
      <parentid>1234358</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer(s) folút</comment>
      <origin>1234361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="2qw8yevc4oh8or7sz9y0tbwd3wf1jww" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= ''Globodera pallida'' |
Ofbyld= gjin ôfbylding beskikber|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rûnwjirms]] (''Nematoda'')|
Klasse= ''[[Secernentea]]'' |
Skift= ''[[Tylenchida]]'' |
Famylje= ''[[Heteroderidae]]'' | 
Skaai= ''[[Globodera]]'' |
Wittenskiplike namme = Globodera pallida |
Beskriuwer, jier= [[Alan R. Stone|Stone]], 1973 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
'''''Globodera pallida''''' is in [[soarte]] [[rûnwjirms|rûnwjirm]] yn de famylje [[Heteroderidae]]. It is bekend as in plantepatogen, benammen by [[ierdappel]]s. It is ien fan de skealikste planteparasiten dy’t grutte skea oan gewaaksen docht, en it is in model-organisme dat yn de biology brûkt wurdt om syste-ieltsjes te bestudearjen.&lt;ref name=cotton&gt;Cotton, J. A., et al. (2014). [http://genomebiology.com/2014/15/3/R43 The genome and life-stage specific transcriptomes of ''Globodera pallida'' elucidate key aspects of plant parasitism by a cyst nematode.] ''Genome Biology'' 15 R43.&lt;/ref&gt; De mienskiplike namme omfiemet de '''ierdappel syste nematoade''', '''wite ierdappel syste nematoade''', '''bleke ierdappel syste nematoade''', '''ierdappel woartelwjirm''',&lt;ref name=cabi&gt;[http://www.cabi.org/isc/datasheet/27033 ''Globodera pallida''.] Invasive Species Compendium. CABI.&lt;/ref&gt; '''gouden nematoade''',&lt;ref name=net&gt;[http://nematode.net/NN3_frontpage.cgi?navbar_selection=speciestable&amp;subnav_selection=Globodera_pallida ''Globodera pallida''.] nematode.net. Washington University in St. Louis.&lt;/ref&gt; en '''bleke syste nematoade'''.&lt;ref name=mi&gt;[http://www.ipm.msu.edu/uploads/files/Forecasting_invasion_risks/paleCystNematode.pdf Pale Cyst Nematode, ''Globodera pallida''.] Invasive Species Factsheets, Michigan State University.&lt;/ref&gt;

It wyfke hat in globefoarmich liif mei in tsjokke, kant-eftige opperhûd. It hâldt de aaikes yn it liif yn stee fan se te lizzen, en wurdt brunich as it dea giet.&lt;ref name=ucd&gt;[http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053s1.htm ''Globodera pallida''.] Nemaplex. UC Davis. Revised 2013.&lt;/ref&gt; It wyfke is wyt oant krêmkleurich. ''[[Globodera rostochiensis]]'' sjocht der itselde ut mar it wyfke is in stik fan it libben gielich.&lt;ref name=cabi/&gt;

It mantsje hat in wjirmfoarmich liif yn de foar fan in C of S.&lt;ref name=ucd/&gt;

Dit wjirmke waard sjoen as lânseigen foar de Andes. Tsjintwurdich wurdt it oantroffen yn 55 lannen, meast yn tuskenbeide klimaten. De mikroskopyske wjirmkes binne taai en kinne oerlibje yn boaiemdieltsjes, dy’t oer de wrâld ferfierd wurde mei (boere)ark en yn streamend wetter.&lt;ref name=cabi/&gt; Se binne benammen ferspraat troch [[ierdappel]]s, dy’t út Súd-Amearika wei yn de rest fan de wrâld ymportearre waarden. Se kinne ek libje op oare gewaaksen, lykas de [[tomaat]] en [[aubersjine]], en in protte túchsoarten, lykas [[Solanum nigrum|hûnebei]] (''Solanum nigrum'').&lt;ref name=cabi/&gt;

De jonge nematoaden aardzje op de woartels fan de plant. Aaien ûntwikkelje har yn de wyfkes nei befruchting, en as de wyfkes stjerre wurde it systes dy’t de ripe aaien beskermje.&lt;ref name=cabi/&gt; De aaien yn de systes kinne wol 30 jier libbensfetber bliuwe.&lt;ref name=ucd/&gt; De systes komme los fan de woartels en sakje yn de grûn dêr’t se ferspraat wurde kinne troch boaiemaktiviteiten. In oantaaste plant wurdt gielich, ferwylget en ferliest it blêd.&lt;ref name=mi/&gt;

Dizze nematoade is in slim ferfelende agraryske pest, benammen yn Jeropa. Allinnich al yn it [[Feriene Keninkryk]] feroarsaket it ekonomyske ferliezen fan £50 jiers.&lt;ref name=cabi/&gt; Der binne regels opsteld foar de bêste wize fan buorkjen om de wjirm te bestriden. De beweging fan boaiemdieltsjes en ierdappels oer nasjonale grinzen hinne wurdt kontrolearre mei karentênes. Boere-ark wurdt himmele, grûn wurdt test op nematoaden, fersmoarge grûn mei net oer it lân brocht wurde, en resistinte [[kultivar]]s fan gewaaksen wurde ôfwiksele mei gefoelige rassen om de mooglikheid op te kearen dat in mear firulint wjirmke ûntstean sil troch seleksje.&lt;ref name=cabi/&gt;

Dit wjirmke wurdt hjoeddedei sawat wrâldwiid oantroffen, mar bliuwt foar it grutste part yn de [[Feriene Steaten]] troch strange karentênes. In útsûndering isin útbraak yn [[Idaho]] yn 2006.&lt;ref name=cabi/&gt; Nei ûntdekking fan dizze útbraak, ferbea [[Japan]] de ymport fan ierdappels út de [[Feriene Steaten]] foar meardere jierren.&lt;ref name=ucd/&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=

&lt;references/&gt;}}

[[Kategory:Plantesykte]]
[[Kategory:Rûnwjirmsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Andorra]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Estlân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Finlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Gibraltar]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Jersey]] 
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Letlân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Malta]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Moldaavje]]
[[Kategory:Eksoat yn Monako]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn Roemeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Syprus]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Turkije]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>2qw8yevc4oh8or7sz9y0tbwd3wf1jww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nachtmiel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132362</id>
    <revision>
      <id>1234346</id>
      <parentid>945330</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1234346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1961" sha1="7yfcj0jmea8a22w5z2uaoapnim285ro" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ffm-dreikoenigskirche-gottesdienst.jpg|thumb|Nachtmielfiering yn Frankfurt am Main]]
[[Ofbyld:Abendmahlskelch.jpg|thumb|Nachtmieltsjelk]]
It '''Nachtmiel''' is yn de [[protestantske]] tsjerken ien fan de twa [[sakramint]]en, dêrfan't de oare de doop is. Under it Nachtmiel wurdt it lijen en stjerren fan [[Jezus Kristus]] betocht troch it iten fan brea en it drinken fan wyn. It Nachtmiel liket op de [[Eucharisty]] yn de [[Roomsk-katolike tsjerke]], mar der binne wichtige ferskillen en opfettingen oer it ritueel.

==Skiednis==
[[Kristenen]] leauwe dat it Nachtmiel troch Jezus ynsteld waard op de jûn dat er troch syn [[dissipel]] [[Judas Iskariot|Judas]] ferret waard en dêrnei oppakt en ûnderfrege waard troch de [[Sanhedrin]]. Hy iet, neffens protestantske opfetting, tegearre mei syn dissipels gewoan ûnsuorre brea en dronk gewoane wyn en fertelde harren it tenei oan te hâlden om him te betinken. Neffens de protestantske opfetting hie it mear in symboalysk doel. It fieren mei brea en wyn waard ornaris dien yn ierkristlike mienskippen by gearkomsten en letter yn tsjerketsjinsten. Yn dy earste gemeenten foarme it Nachtmiel, neffens protestantske opfetting in part fan in gruttere miel.

==Ynhâld==
It fieren fan it Nachtmiel is foar dyjingen dy't belidenis fan harren leauwen yn Jezus Kristus, dy't troch syn dea en opstanning harren fan harren sûnden rêden hie, dien hawwe foar [[God]] en Syn gemeente. It Nachtmiel jout in ferbining mei God en oare leauwigen. Yn de measte protestantske tsjerken, sa as yn de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] en [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearre]] tsjerken wurdt ornaris meidien nei't men in iepenbiere belidenis yn it leauwe ôflein hat. Yn oare tsjerken kin in elts dy't meidwaan wol, meidwaan. It Nachtmiel wurdt gauris dien mei it dêrfoar ornearre nachtmielguod, sa as bygelyks in nachtmieltsjelk.

==Sjoch ek==
*[[Lêste Nachtmiel]]

[[Kategory:Protestantisme]]</text>
      <sha1>7yfcj0jmea8a22w5z2uaoapnim285ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike sprinkhoannemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140392</id>
    <revision>
      <id>1234269</id>
      <parentid>1210959</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6492" sha1="h1jxieg2htcpi56fnt7e81kmhddg6g9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= súdlike sprinkhoannemûs|
Ofbyld= [[File:Southern grasshopper mouse.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'')| 
Skaai= [[sprinkhoannemûzen]] (''Onychomys'') |
Wittenskiplike namme = Onichomys torridus|
Beskriuwer, jier= [[Elliott Coues|Coues]], 1874 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike sprinkhoanmûs (Onychomys torridus).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike sprinkhoannemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Onychomys torridus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sprinkhoannemûzen]] (''Onychomys''). Dit [[bist]] komt foar yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] en stiet bekend om syn wjerstân tsjin beskate soarten [[gif]]. Súdlike sprinkhoannemûzen binne duchtige lytse [[rôfdier]]en, dy't û.m. op 'e tige [[giftigens (biology)|giftige]] [[Arizonaskoarsskorpioen]] [[jacht (aktiviteit)|jeie]]. 

==Fersprieding==
De súdlike sprinkhoannemûs libbet yn 'e [[Chihuahua-woastyn]] fan noardlik [[Meksiko]] en it oangrinzgjende diel fan 'e [[Feriene Steaten]], dat parten fan 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Arizona]], [[Kalifornje]], [[Nevada]], [[Nij-Meksiko]] en [[Utah]] omfettet.

==Biotoop==
It natuerlike [[biotoop]] fan súdlike sprinkhoannemûzen is [[woastyn]]lân. Harren [[habitat]] dêr bestiet út [[hjitte (temperatuer)|hjitte]], [[drûchte|drûge]] [[delling]]en en woastyn dy't bespikkele is mei útdrûge [[strewelleguod]].

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike sprinkhoanmemûs hat in krêftich, robúst lichem foar in [[wrotmûseftige|wrotmûs]].  Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 8½-12&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in frij koarte sturtlingte fan 2½-6&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 22&amp;nbsp;[[gram|g]]. De [[kop]], [[rêch]] en [[side (lichemsdiel)|siden]] binne [[rôze|rôzich]] [[brún]] of [[griis|grizich]] [[brún]], wylst de [[bealch]] en de [[poaten]] [[wyt]] binne. De beide [[kleur]]en wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. De [[sturt]] is gnobsk en hat deselde rôzich brune of grizich brune kleur as de rêch, útsein de sturtpunt, dy't wyt is.

==Hâlden en dragen==
Súdlike sprinkhoannemûzen binne [[nachtdier]]en dy't de ([[hjitte (temperatuer)|gleonhjitte]]) [[dei]] trochbringe yn harren [[hoale]]n. Ornaris binne se [[monogamy|monogaam]]. [[Wyfke]]s kinne ferskate nêsten jongen yn 't [[jier]] fuortbringe, mar bliuwe mar koarte tiid [[geslachtsryp]]; nei har twadde jier komt it mar selden mear foar dat se mei súkses oan it [[fuortplanting]]sproses dielnimme. Se bringe de earste jongen fuort as se yn trochsneed 4-5 [[moanne (tiid)|moannen]] âld binne. In smeet bestiet by de súdlike sprinkhoannemûs út 1-5 jongen (mei in gemiddelde fan 2,6), dy't nei in [[draachtiid]] fan likernôch 29&amp;nbsp;[[dagen]] [[blinens|blyn]], sûnder [[hier (begroeiïng)|hier]] en mei in trochlittige [[rôze]] [[hûd]] te wrâld komme. Ien dei nei de [[berte]] begjint it [[pigmint]] yn 'e hûd him fan 'e [[wringe (rêchbonke)|wringe]] ôf te ûntjaan en mei 10&amp;nbsp;[[dagen]] krije de jongen it earste hier op 'e [[rêch]]. Mei 15&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei 19&amp;nbsp;dagen begjinne se fêst [[iten]] te fretten. 

Omreden fan it [[woastyn]]biotoop fan harren [[ferspriedingsgebiet]] libje súdlike sprinkhoannemûzen yn gebieten mei in lege [[populaasjetichtens]]. [[Mantsje]]s hawwe yn 'e regel in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 3,2&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wylst [[wyfke]]s takinne mei in territoarium fan 2,4&amp;nbsp;ha. As se ienris in gaadlik plak útsocht hawwe foar in [[hoale]], bliuwe súdlike sprinhoanmûzen dêr langer te wenjen as dat foar de measte oare [[kjifdier]]soarten gebrûklik is. Der sit yn 'e regel romte tusken de territoaria, yn trochsneed 118,4&amp;nbsp;[[meter|m]], mar fral de mantsjes binne tige territoriaal en spûkgûle nachts as wiene it miniatuerwolven om oan te jaan wêr't harren territoarium begjint.

==Fretten==
De súdlike sprinkhoannemûs is unyk mank alle [[wrotmûseftigen]] fan [[Noard-Amearika]] op it mêd fan syn dieet, mei't er hast útslutend mar [[lidpoatigen]] fret. Op it menu steane û.m. [[toarre]]n, [[imerke]]s en [[sprinkhoannen]] (dêrfandinne syn namme), mar hy fret ek in soad [[skorpioen]]en, en sels skrillet er der net foar tebek om oare soarten wrotmûzen en kjifdieren te deadzjen en lytsman te meitsjen. Dêrby giet it benammen om eksimplaren fan 'e [[langpoatmûsgoffer]] (''Perognathus longimembris'') en de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''). 

Yn 'e drûge kriten dêr't de súdlike sprinkhoannemûs libbet, komt ek de [[Arizonaskoarsskorpioen]] (''Centruroides sculpturatus'') by 't folop foar. De measte [[rôfdier]]en litte dat bist gewurde fanwegen de [[giftigens (biology)|giftige]] stek dy't er mei syn [[sturt]] útdiele kin, dy't almeast net [[dea]]dlik is, mar wol alderferskriklikste [[pine|pynlik]]. De súdlike sprinkhoannemûs lit him dêr lykwols net troch tsjinhâlde, en fret de Arizonaskoarsskorpioen smaaklik op sels as syn [[proai]] him ferskate kearen efterinoar yn 'e [[snút]] stekt. [[Biologen]] hawwe ûntdutsen dat de súdlike sprinkhoannemûs in [[senuw|neuraal meganisme]] ûntwikkele hat dat it ferstjoeren fan pineberjochten fan it stutsen lichemsdiel nei de [[harsens]] blokkearret as dat nedich is. De skorpioen kin dêrtroch tastekke safolle as er wol, mar de súdlike sprinkhoannemûs hat der gjin lêst fan. Dat wol trouwens net sizze dat de mûs dat allegear mar gewurde lit; yn 'e regel byt er syn proai earst de sturt ôf foar't er oan it miel begjint.

==Status==
De súdlike sprinkhoannemûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_grasshopper_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Onychomys torridus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike sprinkhoannemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Sprinkhoannemûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>h1jxieg2htcpi56fnt7e81kmhddg6g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goarsfûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147999</id>
    <revision>
      <id>1234399</id>
      <parentid>1217955</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>haw it ûnderwerp feroare fan 'e famylje nei it skaai</comment>
      <origin>1234399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5220" sha1="n8mhr883a3wjapiwdoenyyk3ikl1267" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk|ôfbylding=Gulspurv.jpg|namme11=[[sjongfûgels]] (''Passeri'')|namme14=[[goarzen]] (''Emberiza'')|takson14=[[skaai (taksonomy)|skaai]]:|namme13='''goarsfûgels''' (''Emberizidae'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825&lt;/small&gt;|takson13=[[famylje (taksonomy)|famylje]]:|namme12=(''[[Passeroidea]]'')|takson12=[[boppefamylje]]:|takson11=[[ûnderskift]]:|ôfbyldingsbreedte=|namme9=[[moskeftigen]] (''Passeriformes'')|takson9=[[skift]]:|namme5=[[fûgels]] (''Aves'')|takson5=[[klasse (taksonomy)|klasse]]:|namme1=|takson1=|ôfbyldingstekst=Gielfink (''Emberiza citrinella'')|beskriuwer, jier=[[Linnaeus]], 1758 (skaai) }}
De '''goarzen''' ([[wittenskiplik namme]]: ''Emberiza'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[sjongfûgels]] fan de [[Alde Wrâld]] (Jeropa, Aazje, Afrika) yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan de [[moskeftigen]]. It is it iennichste [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). Foarhinne waarden ta de goarsfûgels ek de goarseftigen fan de Nije Wrâld (de Amearika’s) rekkene, mar dy binne as aparte famylje '' [[Passerellidae]] '' ([[Amerikaanske goarzen]]) ôfsplist. Ek de [[iisfink]] en de [[sniefink]], dy't fuorhinne by de goarsfûgels rekkene waarden, binne no yn in eigen famylje [[snie- en iisfinken]] (''Calcariidae'') ûnderbrocht. De goarzen binne yn guon dingen ferlykber mei de [[finken]], en inkelde goarzesoarten wurde yn it Frysk ek 'fink' neamd.

== Foarkommen en iten ==
De goarzen binne yn it algemien lytse, yn haadsaak brune fûgeltsjes, faak streekt oan de boppekant. De foar- en ûnderkante kinne griis, wyt, giel, readeftich of swarteftich wêze. De kop fan it mantsje is faak swart-wyt of swart-giel streekt, en dêrom wurde de pleatselik bekende soarten yn it Afrikaansk 'Streepkoppies' neamd. De goarzen hawwe yn koarte, stevige, puntige snaffel. Bûten it briedseizoen binne de meast goarzen siediters; yn it briedseizoe libje sy foaral fan ynsekten.

== Fersprieding ==
De goarzen libje meast yn iepen of healiepen terreinen: gerslân, reidlân, somplân, strúken, savannen en boskiggen. De measte goarssoarten nimme yn oantal of, en bygelyks de [[wylgegoars]] (''E. aureola'') is slim bedrige. De noardlikste soarten, dy ’t ek in Laplân en Noard-Sibearje foarkomme, binne de [[gielfink]], [[wytkopgoars]], [[lytse goars]], [[boskgoars]] en [[reidmosk]]. De yn Nederlân, en Fryslân, meast foarkommende soarten binne de [[gielfink]] en de [[reidmosk]].

== Famylje- en skaaiopbou ==
It skaai hat 44 soarten. Guon soarten waarden (en wurde fan en ta noch) ta aparte skaaien rekkene: ''Miliaria'', ''Fringillaria'' en ''Schoeniclus''.

* ''Famyje'': '''Emberizidae''' ([[goarsfûgels]])
** ''Skaai'': '''Emberiza''' ([[goarzen]]), 44 soarten:
*** [[toefgoars]] (''Emberiza lathami'')
*** [[laaiblauwe goars]] (''Emberiza siemsseni'', ek ''Latoucheornis siemsseni'')
*** [[koarnmosk]] (''Emberiza calandra'', ek ''Miliaria calandra'')
*** [[gielfink]] of [[gielgoars]] (''Emberiza citrinella'')
*** [[wytkopgoars]] (''Emberiza leucocephalos'')
*** [[grize goars]] (''Emberiza cia'')
*** [[rotsgoars]] (''Emberiza godlewskii'')
*** [[weidegoars]] (''Emberiza cioides'')
*** [[sulverkopgoars]] (''Emberiza stewarti'')
*** [[Mantsjoerijske goars]] (''Emberiza jankowskii'')
*** [[stiengoars]] (''Emberiza buchanani'')
*** [[Smyrnagoars]] (''Emberiza cineracea'')
*** [[nôtfink]] (''Emberiza hortulana'')
*** [[rustgoars]] (''Emberiza caesia'')
*** [[sirlgoars]] (''Emberiza cirlus'')
*** [[streke goars]] (''Emberiza striolata'')
*** [[hûsgoars]] (''Emberiza sahari'')
*** [[ljurkgoars]] (''Emberiza impetuani'')
*** [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'')
*** [[griiskielgoars]] (''Emberiza goslingi'')
*** [[Sokotragoars]] (''Emberiza socotrana'')
*** [[Kaapske goars]] (''Emberiza capensis'')
*** [[Malawigoars]] (''Emberiza vincenti'')
*** [[Tristramgoars]] (''Emberiza tristrami'')
*** [[brúneargoars]] (''Emberiza fucata'')
*** [[lytse goars]] (''Emberiza pusilla'')
*** [[gielbraugoars]] (''Emberiza chrysophrys'')
*** [[boskgoars]] (''Emberiza rustica'')
*** [[gielkielgoars]] (''Emberiza elegans'')
*** [[wylgegoars]] (''Emberiza aureola'')
*** [[Somalyske goars]] (''Emberiza poliopleura'')
*** [[gielbûkgoars]] (''Emberiza flaviventris'')
*** [[brúnstútgoars]] (''Emberiza affinis'')
*** [[swartwanggoars]] (''Emberiza cabanisi'')
*** [[readige goars]] (''Emberiza rutila'')
*** [[Tibetaanske goars]] (''Emberiza koslowi'')
*** [[swartkopgoars]] (''Emberiza melanocephala'')
*** [[brúnkopgoars]] (''Emberiza bruniceps'')
*** [[swavelgoars]] (''Emberiza sulphurata'')
*** [[Japanske maskergoars]] (''Emberiza personata'')
*** [[Sibearyske maskergoars]] (''Emberiza spodocephala'')
*** [[bamboegoars]] (''Emberiza variabilis'')
*** [[Pallasgoars]] (''Emberiza pallasi'')
*** [[okerstútgoars]] (''Emberiza yessoensis'')
*** [[reidmosk]] (''Emberiza schoeniclus'')

== Keppelings om utens ==
*[http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021]
*[http://www.avionary.info Avionary, 50 Language Palaearctic Bird Names, Version 4.1, juny 2020]

[[Kategory:Goars| ]]
[[Kategory:Goarsfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>n8mhr883a3wjapiwdoenyyk3ikl1267</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234400</id>
      <parentid>1234399</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- typfl</comment>
      <origin>1234400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5221" sha1="n4nntyxffwjovhtnquoy71zdtmhk1ev" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk|ôfbylding=Gulspurv.jpg|namme11=[[sjongfûgels]] (''Passeri'')|namme14=[[goarzen]] (''Emberiza'')|takson14=[[skaai (taksonomy)|skaai]]:|namme13='''goarsfûgels''' (''Emberizidae'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825&lt;/small&gt;|takson13=[[famylje (taksonomy)|famylje]]:|namme12=(''[[Passeroidea]]'')|takson12=[[boppefamylje]]:|takson11=[[ûnderskift]]:|ôfbyldingsbreedte=|namme9=[[moskeftigen]] (''Passeriformes'')|takson9=[[skift]]:|namme5=[[fûgels]] (''Aves'')|takson5=[[klasse (taksonomy)|klasse]]:|namme1=|takson1=|ôfbyldingstekst=Gielfink (''Emberiza citrinella'')|beskriuwer, jier=[[Linnaeus]], 1758 (skaai) }}
De '''goarzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Emberiza'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[sjongfûgels]] fan de [[Alde Wrâld]] (Jeropa, Aazje, Afrika) yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan de [[moskeftigen]]. It is it iennichste [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). Foarhinne waarden ta de goarsfûgels ek de goarseftigen fan de Nije Wrâld (de Amearika’s) rekkene, mar dy binne as aparte famylje '' [[Passerellidae]] '' ([[Amerikaanske goarzen]]) ôfsplist. Ek de [[iisfink]] en de [[sniefink]], dy't fuorhinne by de goarsfûgels rekkene waarden, binne no yn in eigen famylje [[snie- en iisfinken]] (''Calcariidae'') ûnderbrocht. De goarzen binne yn guon dingen ferlykber mei de [[finken]], en inkelde goarzesoarten wurde yn it Frysk ek 'fink' neamd.

== Foarkommen en iten ==
De goarzen binne yn it algemien lytse, yn haadsaak brune fûgeltsjes, faak streekt oan de boppekant. De foar- en ûnderkante kinne griis, wyt, giel, readeftich of swarteftich wêze. De kop fan it mantsje is faak swart-wyt of swart-giel streekt, en dêrom wurde de pleatselik bekende soarten yn it Afrikaansk 'Streepkoppies' neamd. De goarzen hawwe yn koarte, stevige, puntige snaffel. Bûten it briedseizoen binne de meast goarzen siediters; yn it briedseizoe libje sy foaral fan ynsekten.

== Fersprieding ==
De goarzen libje meast yn iepen of healiepen terreinen: gerslân, reidlân, somplân, strúken, savannen en boskiggen. De measte goarssoarten nimme yn oantal of, en bygelyks de [[wylgegoars]] (''E. aureola'') is slim bedrige. De noardlikste soarten, dy ’t ek in Laplân en Noard-Sibearje foarkomme, binne de [[gielfink]], [[wytkopgoars]], [[lytse goars]], [[boskgoars]] en [[reidmosk]]. De yn Nederlân, en Fryslân, meast foarkommende soarten binne de [[gielfink]] en de [[reidmosk]].

== Famylje- en skaaiopbou ==
It skaai hat 44 soarten. Guon soarten waarden (en wurde fan en ta noch) ta aparte skaaien rekkene: ''Miliaria'', ''Fringillaria'' en ''Schoeniclus''.

* ''Famyje'': '''Emberizidae''' ([[goarsfûgels]])
** ''Skaai'': '''Emberiza''' ([[goarzen]]), 44 soarten:
*** [[toefgoars]] (''Emberiza lathami'')
*** [[laaiblauwe goars]] (''Emberiza siemsseni'', ek ''Latoucheornis siemsseni'')
*** [[koarnmosk]] (''Emberiza calandra'', ek ''Miliaria calandra'')
*** [[gielfink]] of [[gielgoars]] (''Emberiza citrinella'')
*** [[wytkopgoars]] (''Emberiza leucocephalos'')
*** [[grize goars]] (''Emberiza cia'')
*** [[rotsgoars]] (''Emberiza godlewskii'')
*** [[weidegoars]] (''Emberiza cioides'')
*** [[sulverkopgoars]] (''Emberiza stewarti'')
*** [[Mantsjoerijske goars]] (''Emberiza jankowskii'')
*** [[stiengoars]] (''Emberiza buchanani'')
*** [[Smyrnagoars]] (''Emberiza cineracea'')
*** [[nôtfink]] (''Emberiza hortulana'')
*** [[rustgoars]] (''Emberiza caesia'')
*** [[sirlgoars]] (''Emberiza cirlus'')
*** [[streke goars]] (''Emberiza striolata'')
*** [[hûsgoars]] (''Emberiza sahari'')
*** [[ljurkgoars]] (''Emberiza impetuani'')
*** [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'')
*** [[griiskielgoars]] (''Emberiza goslingi'')
*** [[Sokotragoars]] (''Emberiza socotrana'')
*** [[Kaapske goars]] (''Emberiza capensis'')
*** [[Malawigoars]] (''Emberiza vincenti'')
*** [[Tristramgoars]] (''Emberiza tristrami'')
*** [[brúneargoars]] (''Emberiza fucata'')
*** [[lytse goars]] (''Emberiza pusilla'')
*** [[gielbraugoars]] (''Emberiza chrysophrys'')
*** [[boskgoars]] (''Emberiza rustica'')
*** [[gielkielgoars]] (''Emberiza elegans'')
*** [[wylgegoars]] (''Emberiza aureola'')
*** [[Somalyske goars]] (''Emberiza poliopleura'')
*** [[gielbûkgoars]] (''Emberiza flaviventris'')
*** [[brúnstútgoars]] (''Emberiza affinis'')
*** [[swartwanggoars]] (''Emberiza cabanisi'')
*** [[readige goars]] (''Emberiza rutila'')
*** [[Tibetaanske goars]] (''Emberiza koslowi'')
*** [[swartkopgoars]] (''Emberiza melanocephala'')
*** [[brúnkopgoars]] (''Emberiza bruniceps'')
*** [[swavelgoars]] (''Emberiza sulphurata'')
*** [[Japanske maskergoars]] (''Emberiza personata'')
*** [[Sibearyske maskergoars]] (''Emberiza spodocephala'')
*** [[bamboegoars]] (''Emberiza variabilis'')
*** [[Pallasgoars]] (''Emberiza pallasi'')
*** [[okerstútgoars]] (''Emberiza yessoensis'')
*** [[reidmosk]] (''Emberiza schoeniclus'')

== Keppelings om utens ==
*[http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021]
*[http://www.avionary.info Avionary, 50 Language Palaearctic Bird Names, Version 4.1, juny 2020]

[[Kategory:Goars| ]]
[[Kategory:Goarsfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>n4nntyxffwjovhtnquoy71zdtmhk1ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joeri Krotkov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149118</id>
    <revision>
      <id>1234128</id>
      <parentid>1092993</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>Geen Georgisch persoon: geboren in Russisch Georgie, maar van twee Russische ouders.</comment>
      <origin>1234128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="iquj40b38n5d1mrqkk29cnxa8soooto" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = 
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Joeri Vasilevitsj Krotkov
| nasjonaliteit         = {{URSnasj}}
| berne                 = [[11 novimber]] [[1917]]
| berteplak             = [[Kûtaisi]]
| stoarn                = [[26 desimber]] [[1981]]
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = 
| sjenre                = Romans
| perioade              =  
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = 
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}'''Joeri Vasilevitsj Krotkov''' ([[Kûtaisi]], [[Georgje]], [[11 novimber]] [[1917]] - [[26 desimber]] [[1981]]) wie in [[Sovjet-Uny|Sovjet-Russysk]] [[dramaturch]] en [[Skriuwer|romanskriuwer]]. Hy wurke as [[KGB]]-agint en rûn yn 1963 oer nei it Westen.

Krotkov waard berne yn Kûtaisi, de twadde stêd fan Georgië, en helle syn [[Bachelortitel|BA]] yn literatuer oan de [[Universiteit fan Moskou]]. Hy wurke foar TASS en Radio Moskou. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie er as KGB-agint ynformaasje-ofsier yn [[Berlyn]], [[Dútslân]]. Yn 1956 wied er senarioskriuwer yn [[Moskou]] en noch hieltyd KGB-agint. Hy waard selektearre as ien fan de haadaginten yn de ferliedingsoperaasje tsjin [[Maurice Dejean]], de Frânske ambassadeur yn de USSR, en dy syn frou. Krotkov moast de frou [[Ferlieding|ferliede]] wylst ferskate froulike aginten itselde diene mei har man.

Krotkov fielde him skuldich oer de selsmoard fan de Frânske attasjee Louis Guibaud, dy't ek te meitsjen krige mei sa'n ferliedings-/kompromysoperaasje. Om reden dêrfan rûn er 13 septimber 1963 yn [[Londen]] oer nei it Westen. Yn 1964 stie er boarch foar KGB-ofsier [[Joeri Nosenko]]. Syn ynformaasje soe laat hawwe ta de ûntmaskering fan John Watkins, Kanadeesk ambassadeur yn de Sovjet-Uny.&lt;br&gt; 
Fan 1967 oant 1968 wenne er yn [[München]], dêr't er omropper by it radiostasjon &quot;Freedom&quot; wie. Yn 1969 ferhuze er nei de [[Feriene Steaten]] en waard [[roman]]skriuwer. Hy libbe dêr ûnder de [[skûlnamme]] George Carlin. Hy skreau dêr ''I Am From Moscow'' (1967), ''The Red Monarch: Scenes From the Life of Stalin'' (1979), en ''De Nobel Prize'' (1980). Dat lêste boek ferskynde yn 1981 yn it Nederlânsk mei de titel ''De Nobelprijs''.

Op grûn fan it boek ''The Red Monarch'' ferskynde yn 1983 de [[komeedzjefilm]] mei deselde namme.

== Wurk ==
* 'Soldaat fan de wrâld': toanielstik yn trije bedriuwen. 1952
* ''I Am from Moscow. A View of the Russian Miracle''. New York E. P. Dutton and Co. 1967
* ''The Nobel Prize''. Londen, Hamish Hamilton. 1980. — Roman oer de barrens nei't [[Boris Pasternak]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] krige.
* ''The Red Monarch: Scenes From The Life Of Stalin''. New York. 1979.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:en:Yuri Krotkov]] en [[:ru:Кротков, Юрий Васильевич]]
}}

{{DEFAULTSORT:Krotkov, Joeri}}
[[Kategory:Russysk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Russysk romanskriuwer]]
[[Kategory:KGB-agint]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1982]]</text>
      <sha1>iquj40b38n5d1mrqkk29cnxa8soooto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234139</id>
      <parentid>1234128</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/Labrang|Labrang]]&quot; ([[Meidogger oerlis:Labrang|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;FreyaSport&quot;.</comment>
      <origin>1092993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="stakf0tw5dpc7fyc6fd8btyqakapzf5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = 
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Joeri Vasilevitsj Krotkov
| nasjonaliteit         = {{URSnasj}}
| berne                 = [[11 novimber]] [[1917]]
| berteplak             = [[Kûtaisi]]
| stoarn                = [[26 desimber]] [[1981]]
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = 
| sjenre                = Romans
| perioade              =  
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = 
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}'''Joeri Vasilevitsj Krotkov''' ([[Kûtaisi]], [[Georgje]], [[11 novimber]] [[1917]] - [[26 desimber]] [[1981]]) wie in [[Sovjet-Uny|Sovjet-Russysk]] [[dramaturch]] en [[Skriuwer|romanskriuwer]]. Hy wurke as [[KGB]]-agint en rûn yn 1963 oer nei it Westen.

Krotkov waard berne yn Kûtaisi, de twadde stêd fan Georgië, en helle syn [[Bachelortitel|BA]] yn literatuer oan de [[Universiteit fan Moskou]]. Hy wurke foar TASS en Radio Moskou. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie er as KGB-agint ynformaasje-ofsier yn [[Berlyn]], [[Dútslân]]. Yn 1956 wied er senarioskriuwer yn [[Moskou]] en noch hieltyd KGB-agint. Hy waard selektearre as ien fan de haadaginten yn de ferliedingsoperaasje tsjin [[Maurice Dejean]], de Frânske ambassadeur yn de USSR, en dy syn frou. Krotkov moast de frou [[Ferlieding|ferliede]] wylst ferskate froulike aginten itselde diene mei har man.

Krotkov fielde him skuldich oer de selsmoard fan de Frânske attasjee Louis Guibaud, dy't ek te meitsjen krige mei sa'n ferliedings-/kompromysoperaasje. Om reden dêrfan rûn er 13 septimber 1963 yn [[Londen]] oer nei it Westen. Yn 1964 stie er boarch foar KGB-ofsier [[Joeri Nosenko]]. Syn ynformaasje soe laat hawwe ta de ûntmaskering fan John Watkins, Kanadeesk ambassadeur yn de Sovjet-Uny.&lt;br&gt; 
Fan 1967 oant 1968 wenne er yn [[München]], dêr't er omropper by it radiostasjon &quot;Freedom&quot; wie. Yn 1969 ferhuze er nei de [[Feriene Steaten]] en waard [[roman]]skriuwer. Hy libbe dêr ûnder de [[skûlnamme]] George Carlin. Hy skreau dêr ''I Am From Moscow'' (1967), ''The Red Monarch: Scenes From the Life of Stalin'' (1979), en ''De Nobel Prize'' (1980). Dat lêste boek ferskynde yn 1981 yn it Nederlânsk mei de titel ''De Nobelprijs''.

Op grûn fan it boek ''The Red Monarch'' ferskynde yn 1983 de [[komeedzjefilm]] mei deselde namme.

== Wurk ==
* 'Soldaat fan de wrâld': toanielstik yn trije bedriuwen. 1952
* ''I Am from Moscow. A View of the Russian Miracle''. New York E. P. Dutton and Co. 1967
* ''The Nobel Prize''. Londen, Hamish Hamilton. 1980. — Roman oer de barrens nei't [[Boris Pasternak]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] krige.
* ''The Red Monarch: Scenes From The Life Of Stalin''. New York. 1979.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:en:Yuri Krotkov]] en [[:ru:Кротков, Юрий Васильевич]]
}}

{{DEFAULTSORT:Krotkov, Joeri}}
[[Kategory:Russysk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Russysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Georgysk balling]]
[[Kategory:KGB-agint]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1982]]</text>
      <sha1>stakf0tw5dpc7fyc6fd8btyqakapzf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234143</id>
      <parentid>1234139</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>Zoals gezegd, geen Georgier, maar een Rus die in Russisch Georgie geboren is. Zijn vlucht naar het westen had ook niks met Georgisch te maken, maar met zijn Sovjet / Russische KGB werzkaamheden</comment>
      <origin>1234143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="qqmkkbc7ub8f9j8dum7wnsxldfri4wa" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = 
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Joeri Vasilevitsj Krotkov
| nasjonaliteit         = {{URSnasj}}
| berne                 = [[11 novimber]] [[1917]]
| berteplak             = [[Kûtaisi]]
| stoarn                = [[26 desimber]] [[1981]]
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = 
| sjenre                = Romans
| perioade              =  
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = 
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}'''Joeri Vasilevitsj Krotkov''' ([[Kûtaisi]], [[Georgje]], [[11 novimber]] [[1917]] - [[26 desimber]] [[1981]]) wie in [[Sovjet-Uny|Sovjet-Russysk]] [[dramaturch]] en [[Skriuwer|romanskriuwer]]. Hy wurke as [[KGB]]-agint en rûn yn 1963 oer nei it Westen.

Krotkov waard berne yn Kûtaisi, de twadde stêd fan Georgië, en helle syn [[Bachelortitel|BA]] yn literatuer oan de [[Universiteit fan Moskou]]. Hy wurke foar TASS en Radio Moskou. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie er as KGB-agint ynformaasje-ofsier yn [[Berlyn]], [[Dútslân]]. Yn 1956 wied er senarioskriuwer yn [[Moskou]] en noch hieltyd KGB-agint. Hy waard selektearre as ien fan de haadaginten yn de ferliedingsoperaasje tsjin [[Maurice Dejean]], de Frânske ambassadeur yn de USSR, en dy syn frou. Krotkov moast de frou [[Ferlieding|ferliede]] wylst ferskate froulike aginten itselde diene mei har man.

Krotkov fielde him skuldich oer de selsmoard fan de Frânske attasjee Louis Guibaud, dy't ek te meitsjen krige mei sa'n ferliedings-/kompromysoperaasje. Om reden dêrfan rûn er 13 septimber 1963 yn [[Londen]] oer nei it Westen. Yn 1964 stie er boarch foar KGB-ofsier [[Joeri Nosenko]]. Syn ynformaasje soe laat hawwe ta de ûntmaskering fan John Watkins, Kanadeesk ambassadeur yn de Sovjet-Uny.

Fan 1967 oant 1968 wenne er yn [[München]], dêr't er omropper by it radiostasjon &quot;Freedom&quot; wie. Yn 1969 ferhuze er nei de [[Feriene Steaten]] en waard [[roman]]skriuwer. Hy libbe dêr ûnder de [[skûlnamme]] George Carlin. Hy skreau dêr ''I Am From Moscow'' (1967), ''The Red Monarch: Scenes From the Life of Stalin'' (1979), en ''De Nobel Prize'' (1980). Dat lêste boek ferskynde yn 1981 yn it Nederlânsk mei de titel ''De Nobelprijs''.

Op grûn fan it boek ''The Red Monarch'' ferskynde yn 1983 de [[komeedzjefilm]] mei deselde namme.

== Wurk ==
* 'Soldaat fan de wrâld': toanielstik yn trije bedriuwen. 1952
* ''I Am from Moscow. A View of the Russian Miracle''. New York E. P. Dutton and Co. 1967
* ''The Nobel Prize''. Londen, Hamish Hamilton. 1980. — Roman oer de barrens nei't [[Boris Pasternak]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] krige.
* ''The Red Monarch: Scenes From The Life Of Stalin''. New York. 1979.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:en:Yuri Krotkov]] en [[:ru:Кротков, Юрий Васильевич]]
}}

{{DEFAULTSORT:Krotkov, Joeri}}
[[Kategory:Russysk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Russysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Russysk balling]]
[[Kategory:KGB-agint]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1982]]</text>
      <sha1>qqmkkbc7ub8f9j8dum7wnsxldfri4wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Khatia Buniatishvili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159379</id>
    <revision>
      <id>1234130</id>
      <parentid>1083249</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1234130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="7ss6pbgh6wskmudf8axvxuslfzgxher" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Khatia Buniatishvili, 2008.jpg
| ôfbyldingstekst              = Khatia Buniatishvili yn 2008
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Georgje|Georgysk]]&lt;br&gt;[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]]
| berne                        = [[21 juny]] [[1987]]
| berteplak                    = [[Batumi]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = muzikant
| aktyf as                     = pianiste
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm6371940/ IMDb-profyl]&lt;br&gt;[https://www.allmusic.com/artist/mn0002453681/ Profyl by allmusic.com]&lt;br&gt;[http://www.khatiabuniatishvili.com/ Offisjeel webstee]
}}
'''Khatia Buniatishvili''', [[Georgysk]]: ხატია ბუნიათიშვილი, [[transliteraasje]]: &quot;Chatia Bûniatisjvili&quot;, ([[Batumi]], [[21 juny]] [[1987]]) is in yn [[Georgië]] berne Frânske [[pianiste]] fan [[joadsk]] komôf.

== Biografy ==
[[Ofbyld:Concert pianist Khatia Buniatishvili on the podium of Art on Ice 2014-2.jpg|thumb|left|Khatia Buniatishvili yn 2014]]
Khatia Buniatishvili begûn doe't hja trije jier wie piano te studearjen by har mem. Se joech har earste konsert mei it Keamerorkest fan Tbilisi doe't se 6 wie en trede ynternasjonaal op doe't se 10 jier wie. Se studearre yn [[Tbilisi]] by Tengiz Amiredjibi en yn [[Wenen]] by Oleg Maisenberg oan de Universiteit foar Muzyk en Utfierende Keunsten yn Wenen. Har âldere suster, Gvantsa Buniatishvili is ek pianiste en hja hawwe by withoefolle gelegenheden tegearre spile.

===Karriêre===
Buniatishvili tekene yn 2010 by Sony Classical in kontrakt as eksklusive artyst. Har debútalbum út 2011 befette Liszt syn Sonate yn B minor, ''Liebestraum No. 3'' en ''Mephisto Waltz No. 1''

Buniatishvili besiket geregeldwei it [[Verbier Festival]], en sy fertolke Liszts Sonate yn B minor op it festival fan 2011.

Yn 2012 brocht Buniatishvili har twadde album út, ''Chopin'', dat sawol solopianowurken as Chopin syn Pianokonsert Nû. 2 in F minor befette, begelaat troch it ''Orchestre de Paris'' en [[Paavo Järvi]]. [[The Guardian]] skreau: &quot; Dit is rjocht út it hert spylen fan ien fan de meast opwinende en technysk bejeftige jonge pianisten fan no &quot;

== Diskografy ==
* 2011 – ''Franz Liszt'', solo piano album (Sony Classical)
* 2012 – ''Chopin'', mei it Orkest fan Parys, dirigearre troch Paavo Järvi (Sony Classical)
* 2014 – ''Motherland, solo piano album (Sony Classical)
* 2016 – ''Kaleidoscope'', solo piano album (Sony Classical)
* 2016 – ''Liszt Beethoven'', mei it Israelysk Filharmonysk Orkest, dirigearre troch Zubin Mehta (Sony Classical)
* 2017 – ''Rachmaninoff'', mei it Tsjechysk  Filharmonysk, dirigearre troch Paavo Järvi (Sony Classical)
* 2019 – ''Schubert'', solo piano album (Sony Classical)
* 2020 – ''Labyrinth'', solo piano album (Sony Classical)

{{DEFAULTSORT:Buniatishvili, Khatia}}
[[Kategory:Frânsk pianist]]
[[Kategory:Georgysk pianist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1987]]</text>
      <sha1>7ss6pbgh6wskmudf8axvxuslfzgxher</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Walrus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160677</id>
    <revision>
      <id>1234302</id>
      <parentid>1173031</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9885" sha1="i2l3b7l7wxbun8ugx2catxcnhyn0asf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme                = walrus
|Ofbyld               = [[Ofbyld:Walrus animal male detailed photo.jpg|250px]]
|Ryk                  = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse               = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift                = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje              = [[walrussen]] (''Odobenidae'') 
|Skaai                = [[echte walrussen]] (''Odobenus'') 
|Wittenskiplike namme = Odobenus rosmarus
|Beskriuwer, jier     = [[Linnaeus]], [[1758]]
|IUCN-status          = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Leefgebied walrus.JPG|center|250px]]
}}
De '''walrus''' ''(Odobenus rosmarus)'' is in robbe soarte dy't yn de kâlde seeën fan it [[noardlik healrûn]] foarkomt. De walrus heart ta de oarder fan de rôfbisten ''(Carnivora)'' en is de iennichste noch libjende soarte yn de famylje fan de walrussen ''(Odobenidae)''

==Skaaimerken==
In opfallende skaaimerk fan de walrus binne de lange slachtosken. Beide seksen hawwe se, mar by it mantsje binne se meastal langer, rjochter en steviger. Oer it algemien wurde de slachtosken sa 'n fyftich sintimeter lang.

In oar opfallend skaaimerk binne de snorhierren dy't as in boarstel fan de boppelippe nei ûnderen hingje. De kop fan 'e walrus is frij lyts, foaral yn ferhâlding ta it lichem. Ek de eagen en de earen binne net sa grut.

De walrus heart ta de grutste leden út de oarder fan de rôfbisten; inkeld de [[seeoaljefant]]en  wurde grutter. In folwoeksen walrus weaget tusken de sânhûndert en de twatûzen kilogram. De mantsjes ''(bollen)'' binne meastal folle grutter as de wyfkes ''(kij)''. De bollen wurde 280 oant 360 sm lang, yn trochsneed 320 sm, en de kij 230 oant 310 sm, trochsneed 270 sm. In bolle weaget faak mear as in ton, gemiddeld sa 'n 1270 kilogram, en in ko yn trochsneed 850 kg. De walrus hat in skouderhichte fan trochsneed ien meter.

Fuort nei de berte hat in walrus in griisbrune kleur, dy't nei in wike of twa helder readbrún wurdt. Yn 'e rin fan 'e jierren wurde se hieltyd ljochter om úteinlik gielich brún te wurden. Oan de kleur is dus de âlderdom fan in walrus te skatten. In sûn, folwoeksen bist hat in kanielbrune kleur, âldere mantsjes kinne sels hast wyt fan kleur wêze. By hegere temperatueren rekket de hûd fersêde mei bloed, wêrtroch't de bisten in readige kleur krije.

In jonge walrus hat noch gjin slachtosken, mar al wol in folslein gebit. Nei't de beide slachtosken (de beide boppeste hoektosken) begjinne te groeien, ferlieze se al gau harren snijtosken en ek de oare tosken geane ferlern. Lykas de (wierskynlik besibbe) earrobben hawwe walrussen tige beweechlike flippers wêrtroch 't se oan lân beweechliker binne as bygelyks in seehûn. De penisbonke fan de bollen is mei in lingte fan mear as 60 sintimeter it langste yn it hiele bisteryk, sawol yn absolute lingte as ek yn ferhâlding ta de lichemsgrutte.

&lt;gallery heights=&quot;150&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
Walrus skeleton.jpg|Skelet fan in walrus
Three walrus near Cape Lisburne, Alaska by USFWS.jpg|Walrussen mei har opfallende slachtosken
A Face Only a Mother Could Love? (13958342330).jpg|Kop fan in walrus
&lt;/gallery&gt;

==Libbensgebiet==
Meastal ferkeare walrussen op it driuwiis yn de poalsee. Yn 'e hjerst en winter lûke se it suden yn om it pakiis te mijen. Se ferlitte it poalgebiet, op in inkeld aventoerlik eksimplaar nei, lykwols hast nea. Winterdeis hâlde se harren foaral op lâns de rânen fan it pakys of yn gebieten mei permanint iepen wetter. Simmerdeis ferbliuwe se benammen oan de kust fan it fêstelân en op lytse eilantsjes. Walrussen binne selden fierder as fyftjin kilometer fan de kust ferwidere.

===Fryslân===
Fan de Atlantyske walrus wurde soms waarnimmingen dien yn Fryske wetters. Yn 'e hjerst fan [[2021]] befûn har wikenlang in solitêr froulik eksimplaar yn de [[Waadsee]], dêr't sy ûnder oare de sânplaat [[Simenssân]] njonken [[Skiermûntseach]], yn de haven fan [[Harns (stêd)|Harns]] en op [[Skylge]] sjoen waard. Tocht wurdt dat de soarte faker ús kusten besiket, mar meastal oan de waarnimmingen ûntkomt.

&lt;gallery heights=&quot;150&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
Herd of walruses in water odobenus rosmarus.jpg
Walrus Cows and Yearlings on Ice.jpg
Walrus pair on rocky beach.jpg
&lt;/gallery&gt;

==Undersoarten==
Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden yn fjouwer fan inoar skieden populaasjes:
* '''Atlantyske walrus''' ''(Odobenus rosmarus rosmarus)'' - De westlike populaasje komt foar fan de [[Hudsonbaai]] oant de westkust fan [[Grienlân]]. De eastlike populaasje libbet tusken de eastkust fan Grienlân en [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]].
* '''Pasifyske walrus''' ''(Odobenus rosmarus divergens)'' - Hâldt winterdeis yn de [[Beringsee]] ta. Simmerdeis lûke se troch de [[Beringstrjitte]] noard nei de Tsjoektsjesee. De Pasifyske walrus wurdt meastal grutter as de Atlantyske walrus.
* '''Sibearyske walrus''' ''(Odobenus rosmarus laptevi)'' Komt foar oan de noardkust fan [[Sibearië]].

==Libbenswize==
De walrus is in sosjaal deibist, dat in grut part fan syn libben yn it wetter trochbringt. Dêr fine se ek har belangrykste iten: [[twakleppige skulpbisten]].

===Iten===
[[Ofbyld:Mytilus edulis - Moule commune - 002.jpg|thumb|left|200px|De [[moksel]] is it wichtichste iten fan de walrus.]]
Walrussen sykje it iten yn it wetter wêrby't se oant hûndert meter djip en tritich minuten dûke kinne. It measte iten sykje se lykwols op in djipte tusken de tsien en de fyftich meter, wêrby't se sa'n tsien minuten ûnder wetter bliuwe. Se fange soms fisk, mar har bestiet benammen út twakleppigen as [[moksels]], en ek oare boaiembisten sûnder wringen lykas [[slakken]], [[kreefteftigen]] en [[stikelhûdigen]] as [[seekomkommer]]s. Walrussen ite oant fiifenfjirtich kilogram oan iten op in dei.

By it sykjen nei dit iten yn 'e modderige boaiem brûke se har snor, dêr't se it sân mei útkame. De snor is tige gefoelich en de walrus kin dêrmei in tige lytse stien fan in hiel lytse moksel ûnderskiede. De slachtosken wurde hjirby net brûkt. Moksels en slakken wurde kreake tusken de foarflippers of tusken de lippen. Under iten krije se ek in grutte hoemannichte sân en grint binnen.

Hoewol't lytse bisten dus de basis fan it iten foarmje skrikt in walrus net werom foar gruttere proai. Oare robbesoarten wurde soms troch in walrus fongen en opiten. Omdat walrussen gjin aktive jagers binne, komt dat lykwols net geregeldwei foar. Se ite somtiden ek fûgels.

Echte fijannen hat de walrus amper. In [[iisbear]] sil sa no en dan besykje in keppel op te skrikken om him te fergripen oan efter bliuwende swakke of jonge bisten, mar sil net gau in sûn folwoeksen bist oanfalle. Ek [[orka]]'s gripe soms in walrus. Walrussen kinne bysûnder agressyf wêze tsjin iisbearen, mar ek tsjin [[Wite dolfyn|wite dolfinen]].

===Sosjaal gedrach===
[[Ofbyld:Walruses near Cape Lisburne - panoramio.jpg|thumb|right|200px|Keppel walrussen by Cape Lisburne de Feriene Steaten]]
Sawat de helte fan har libben hâlde walrussen ta lâns de kust fan poalannen of oan de râne fan it pakiis, dêr 't se har sammelje yn grutte keppels, wêrby't de bisten faak hiel ticht opinoar lizze. In solitêre walrus is seldsum. Meastentiids giet it dan om in siik, ferdwaald of ferwûne bist.

Bûten de peartiid binne dizze keppels per geslacht skieden. Binnen in keppel bestiet in fêste rangoarder dy't bepaald wurdt troch grutte fan de slachtosken en lichems grutte. Foaral bollen kinne, sels bûten de peartiid, gefjochten oangean dy't meastal as oarsaak striid om in rêstplak hawwe. As driigje net genôch is dan wurdt de striid oangien wêrby't ek de slachtosken brûkt wurde, wat faak ta flinke wûnen liedt.

Yn de djoeitiid sammelje de walrussen har yn noch gruttere keppels dy't út tûzenen bisten bestean kinne. Kuststripen mei in lingte fan hûndert kilometer of mear wurde dan troch in inkelde koloanje beset. Jonge en swakkere bollen hawwe yn 'e konkurrinsjestriid gjin kâns en sammelje har oan 'e râne fan 'e groep. Foar elke tweintich kij is der in bul dy 't sterk genôch is om in harem foar himsels te feroverjen. Ek hjir komt it faak ta heftige gefjochten tusken bollen.

===Fuortplanting===
De djoeitiid falt yn jannewaris en febrewaris. It jûtsen bart nei alle gedachten yn it wetter. De walrus hat in ferlingde draachtiid: nei de befruchting wurdt de aaisel in skoft (likernôch sa'n 4 oant 5 moanne) sliepende holden (it ûntwikkelet him dan net fierder) foardat de eigentlike draachtiid begjint. 14 oant 16 moannen nei de pearing wurdt in jong berne, fan  mids april oant mids juny.

Der wurdt hieltyd mar ien jong berne dat by de berte sawat in meter lang is en 60 kilogram swier. Hy kin fuortendaliks swimme. [[Twilling]]en binne seldsum, mar komme foar. As de mem swimme sil, hâldt it jong him fêst oan de nekke. Ek hâldt de mem it jong fêst tusken de foarpoaten.

Nei twa jier wurdt it jong ôfwend , mar it bliuwt noch ien oant trije jier by de mem. De wyfkes bliuwe meastentiids by de wyfkes, mantsjes slute har oan by oare jonge mantsjes.

Wyfkes binne meastal geslachtsryp at se fiif oant seis jier binne, de mantsjes mei njoggen jierop njoggenjier. Mantsjes sille harren meastentiids pas fuortplantsje as se 14 oant 16 jier âld binne.

In walrus kin fjirtich jier âld wurde.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.iucnredlist.org/species/15106/45228501 {{en}} 31-8-2022 iucnredlist.org]
* [https://www.dolfinarium.nl/ontdek-het-park/dieren/walrussen/ {{nl}} 31-8-2022 dolfinarium.nl]
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Walrus (famylje)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]]</text>
      <sha1>i2l3b7l7wxbun8ugx2catxcnhyn0asf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlike nôtmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168830</id>
    <revision>
      <id>1234313</id>
      <parentid>1183374</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8262" sha1="l29euj06a6ht9dq5s3yq6h0jfrsquao" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= westlike nôtmûs
|Ofbyld= [[File: Western_harvest_mouse_(20474584961).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Reithrodontomys'') 
|Wittenskiplike namme = Reithrodontomys megalotis 
|Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1857
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Reithrodontomys megalotis map.svg|center|250px]]
}}
De '''westlike nôtmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Reithrodontomys megalotis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Reithrodontomys''), dat lânseigen is yn 'e westlike helte fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en yn dielen fan [[Meksiko]]. It is in lyts, fierhinne [[herbivoar]] [[nachtdier]] sûnder [[seksuele dimorfy]], dat [[winter]]deis net aktyf is, hoewol't noch altyd ûndúdlik is oft it in wiere [[wintersliep]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de westlike nôtmûs as net bedrige. Foarhinne waard de [[strânnôtmûs]] (''Reithrodontomys raviventris''), dy't wól in bedrige status hat, algemien beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e westlike nôtmûs, mar tsjintwurdich wurdt er ornaris as in aparte soarte behannele.

==Fersprieding==
De westlike nôtmûs komt foar yn [[Noard-Amearika]], dêr't syn [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e [[Feriene Steaten]] it meastepart fan 'e westlike helte fan 'e [[legere 48 steaten]] beslacht. Dêrta heart it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e steaten [[Arizona]], [[Iowa]], [[Kalifornje]], [[Kansas]], [[Kolorado]], [[Missoery (steat)|Missoery]], [[Nebraska]], [[Nevada]], [[Nij-Meksiko]], [[Utah]], en [[Súd-Dakota]], mei dêropta de súdwestlike helte fan [[Minnesota]], it súdlike twatrêdepart fan [[Noard-Dakota]], de eastlike helten fan [[Montana]] en [[Wyoming]], it suden fan [[Idaho]], de dielen fan [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]] beëasten de [[Cascades]], it westen fan [[Teksas]], it uterste noarden fan 'e [[Teksaanske Panhandle]], de [[Panhandle fan Oklahoma]], it uterste noarden fan [[Arkansas]], it noardlike twatrêdepart fan [[Illinois]], westlike dielen fan [[Indiana]] en it uterste súdwesten fan [[Wiskonsin]]. 

Fierders komt de westlike nôtmûs ek foar yn it binnenlân fan noardlik en sintraal [[Meksiko]], oant en mei [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] yn it suden; fierdersoan yn 'e [[Sonoarawoastyn]] fan noardwestlik Meksiko, it noardlikste fjirdepart fan it [[Kalifornyske Skiereilân]] yn it uterste noardwesten fan Meksiko, en yn in pear lytse gebieten yn it uterste suden fan 'e provinsjes [[Alberta]] en [[Britsk-Kolumbia]] yn [[Westlik Kanada]].
[[File:Western_harvest_mouse_(20442224406).jpg|left|thumb|250px|In westlike nôtmûs fongen.]]

==Uterlike skaaimerken==
De westlike nôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 11–17&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–10&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 9–22&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De hichte fan 'e grûn ôf oant de top fan 'e rûngeare [[rêch]] bedraacht 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–2&amp;nbsp;sm. Westlike nôtmûzen hawwe in [[brune]] [[pels]], dy't op 'e [[side (anatomy)|siden]] útskaait nei [[bêzje]] en op 'e [[bealch]] oergiet yn [[wyt]]. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint in ûndúdlike ljochtere streek troch it fierders brune [[hier (begroeiïng)|hier]] fan 'e rêch. De soarte ken gjin [[seksuele dimorfy]]. 

Oare soarten [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] dy't yn itselde gebiet foarkomme, binne de [[flaktenôtmûs]] (''Reithrodontomys montanus''), dy't in dúdliker, mar smellere, ljochte streek oer de wringe rinnen hat, en de [[readgiele nôtmûs]] (''Reithrodontomys fulvescens''), dy't in langere sturt hat. Ek de [[strânnôtmûs]] (''Reithrodontomys raviventris''), dy't foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e westlike nôtmûs beskôge waard, liket der gâns op, mar by dat bistke is it hier op 'e bealch net wyt, mar [[rôze]] oant readgiel.

==Biotoop==
Westlike nôtmûzen libje benammen yn lang [[gers]] en [[nôt]]fjilden.

==Hâlden en dragen==
De westlike nôtmûs is in [[nachtdier]], dat yn 't bysûnder tige aktyf is op [[tsjuster]]e [[nacht]]en, lykas by [[tsjustermoanne]] en as it [[bewolke waar|bewolke]] is. Hy is hiel fernimstich en makket gebrûk fan 'e paadsjes dy't troch oare [[kjifdieren]] yn it [[gers]] oanlein binne. Westlike nôtmûzen binne ek tige behindige klimmers. As it [[hjerst]]mis [[kâld]]er wurdt, lûkt de westlike nôtmûs him ûnder de grûn werom en rekket er befongen troch in beskate ferstiving dy't oanhâldt oant de [[maityd]]. It is noch net [[wittenskip]]lik bewiisd oft dat in echte [[wintersliep]] is of net.
[[File:Reithrodontomys_megalotis_76054132.jpg|right|thumb|250px|In westlike nôtmûs oan it miel.]]

Westlike nôtmûzen bouwe bolfoarmige nêsten fan [[plant]]aardich materiaal op 'e grûn, faak ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]], omfallen [[beam]]men of [[plant]]en dy't in beskate beskerming jouwe, lykas [[stikels]] of [[brânnettels]]. Soms bouwe se har nêst in ein boppe de grûn, ferskûle yn 'e [[blêd (plant)|beblêde]] [[tûke (plant)|tûken]] fan [[strewelleguod]] of oare ûndergroei. It nêst hat in [[diameter]] fan likernôch 12&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm. It tagongspunt ta it nêst sit yn 'e regel oan 'e ûnderkant. 

De [[fuortplanting]] fynt plak fan 'e iere maityd oant de lette hjerst, mei om [[midsimmer]] hinne in dipke yn 'e aktiviteit. De [[draachtiid]] is 23 oant 24 [[dagen]]. Ornaris smyt in wyfke 2–6 jongen per kear, mar 9 jongen yn ien smeet is net yn it rare. De jongen weagje mar 1–1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;g as se te wrâld komme, mar ûntwikkelje har fluch. It is net ûngewoan dat ien wyfke yn ien jier fjirtjin nêsten jongen efterinoar smyt, mei't fuort nei de [[befalling]] op 'e nij [[befruchting]] plakfynt. Sadwaande kin ien wyfke jiers wol 40–60 neikommelingen fuortbringe.
[[File:Westernharverazorback.jpg|left|thumb|250px|In westlike nôtmûs.]]

==Fretten==
Westlike nôtmûzen binne oer it algemien [[herbivoar]]en, dy't in dieet beplúzje dat fierhinne opmakke is út [[sied (plant)|sied]] fan ferskate planten, benammen [[gers|gerzen]] en [[nôt]] (wat eins in kultivearre type gers is). [[Hjouwer]] liket in favoryt te wêzen. Dêrnjonken steane [[hjerst]]mis ek [[frucht (plant)|fruchten]] op it menu en by 't [[maityd]] ek farske nije útrinners fan planten. [[Simmer]]deis follet de westlike nôtmûs syn dieet soms oan mei [[ynsekt]]en, yn 't bysûnder [[sprinkhoanne]]n en [[rûp]]en. Yn tarieding op 'e meagere tiid garje westlike nôtmûzen fan 'e ein fan 'e simmer ôf itenfoarrieden yn ûndergrûnske opslachplakken, dêr't se de útein fan 'e winter mei trochkomme.

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan 'e westlike nôtmûs binne yn it bysûnder de [[wezeling]], [[prêrjewolf]] en ferskate soarten [[echte foksen|foksen]], [[slangen]], [[hauken]] en [[ûlen]]. Dêrnjonken hâlde [[húskat]]ten (sawol [[húsdier]]en as ferwyldere eksimplaren) in bedriging yn foar westlike nôtmûzen. Ek oare soarten [[rôffûgels]], [[skorpioenen]] en sels [[iikhoarntsjes]] snippe wolris in westlike nôtmûs.

==Status==
De westlike nôtmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_harvest_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Reithrodontomys megalotis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike notmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Nôtmûs fan de Nije Wrâld]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>l29euj06a6ht9dq5s3yq6h0jfrsquao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strânnôtmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168850</id>
    <revision>
      <id>1234258</id>
      <parentid>1175286</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="jrohoj9g0wn7vlp4cg43stolqr9rnqb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= strânnôtmûs
|Ofbyld= [[File:Salt_Marsh_Harvest_Mouse.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Reithrodontomys'') 
|Wittenskiplike namme = Reithrodontomys raviventris
|Beskriuwer, jier= Dixon, 1908
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de strânnôtmûs (Reithrodontomys raviventris).png|center|250px]]
}}
De '''strânnôtmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Reithrodontomys raviventris'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]] (''Reithrodontomys''), dat lânseigen is yn it noarden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], yn 'e [[kust]]gebieten fan 'e [[Baai fan San Francisco]]. It is in lyts [[nachtdier]] mei in fierhinne [[herbivoar]] dieet, dat de opmerklike oanpassing hat dat it oerlibje kin troch inkeld [[seewetter|sâlt wetter]] te [[drinken]]. Foarhinne waard de strânnôtmûs yn 'e regel beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), mar tsjintwurdich wurdt er almeast as in selsstannige soarte behannele. De [[IUCN]] klassifisearret de strânnôtmûs as bedrige.

==Taksonomy==
De strânnôtmûs (''Reithrodontomys raviventris'') waard foarhinne algemien sjoen as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[westlike nôtmûs]] (''R. megalotis''), mar tsjintwurdich is de [[wittenskip]]like [[konsensus]] dat it in aparte [[soarte]] is. Der binne twa ûndersoarten fan 'e strânnôtmûs, in noardlikenien (''R. r. halicoetes'') en in súdlikenien (''R. r. raviventris''). Ut [[DNA|DNA-ûndersyk]] nei de noardlike ûndersoarte hat bliken dien dat dy it naust besibbe is oan 'e [[flaktenôtmûs]] (''R. montanus'') fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] ynstee fan oan 'e westlike nôtmûs.
[[File:Salt_marsh_harvest_mouse_(19844719104).jpg|left|thumb|250px|Strânnôtmûzen bliuwe oer it algemien kalm as se fongen wurde.]]

==Fersprieding==
De strânnôtmûs komt mar op ien plak yn 'e wrâld foar, en dat is yn 'e [[see|sâltwetter]][[sompe]]n oan 'e râne fan 'e [[Baai fan San Francisco]], yn [[Noardlik Kalifornje]], oan 'e westkust fan [[Noard-Amearika]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De strânnôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5–7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6–10&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 10–20&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|gram]]. De sturtlingte is ornaris 120% fan 'e kop-romplingte. De hichte fan in folwoeksen eksimplaar bedraacht 1,5 oant 2,1&amp;nbsp;sm fan 'e grûn ôf oant de top fan syn rûngeare [[rêch]]. De [[kleur]] fan 'e [[pels]] is [[brún]], by de noardlike strânnôtmûs wat ljochter as by de súdlike strânnôtmûs, mei in [[rôze|rodzige]] oant [[bêzje]] [[bealch]] by de noardlike ûndersoarte en in [[krêm (kleur)|krêmkleurigen]] oant [[wite]]nien by de súdlike ûndersoarte. 

De strânnôtmûs liket sterk op 'e [[westlike nôtmûs]]; dêrfandinne it feit dat er lange tiid foar in ûndersoarte fan dat bist oansjoen waard. Men kin de soarten lykwols net allinne útinoar troch de (justjes) oare pelskleur, mar ek trochdat de strânnôtmûs folle kalmer is en minder [[agresje|agressyf]] as de westlike nôtmûs, ek as er troch minsken (foar ûndersyk) fongen wurdt.

==Biotoop==
[[File:Salt marsh harvest mouse (Reithrodontomys raviventris), climbing.jpg|right|thumb|250px|Strânnôtmûzen binne poerbêste klimmers.]]
De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e strânnôtmûs is beheind ta it [[biotoop]] fan 'e kustmoerassen oan 'e rânen fan 'e [[Baai fan San Francisco]] en oangrinzgjende [[oerflaktewetter]]s, lykas de [[San&amp;nbsp;Pablobaai]] en de [[Suisunbaai]].

==Hâlden en dragen==
De strânnôtmûs is in [[nachtdier]], dat yn 't bysûnder aktyf is op [[ljochtmoanne]] [[nacht]]en. Hy makket gebrûk fan 'e paadsjes troch de begroeiïng dy't troch oare [[kjifdier]]en oanlein binne en kin tige goed klimme. Sa't te ferwachtsjen is fan in wrotmûs dy't yn sompen omhúsmannet, is de strânnôtmûs ek in earsten [[swimmen|swimmer]]. Neffens gegevens út in ûndersyk dat plakfûn yn 'e sompen om 'e [[Suisunbaai]] hinne, kinne strânnôtmûzen teminsten oardel [[jier]] libje en mooglik langer. De [[wyfke]]s smite twa nêsten jongen yn 't jier. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in strânnôtmûs bedraacht likernôch 1.300–1.500&amp;nbsp;[[m²]].
[[File:Salt_Marsh_Harvest_Mouse_-_Flickr_-_GregTheBusker.jpg|left|thumb|180px|In strânnôtmûs fongen om opmetten te wurden.]]

==Fretten en drinken==
Strânnôtmûzen binne striktere [[herbivoar]]en as besibbe soarten [[nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld]], dy't wolris [[ynsekten]] beplúzje. Ynsafier bekend hâldt de strânnôtmûs him by [[sied (plant)|sied]] en oar [[plant]]aardich fretten, lykas farske útrinners. Op syn dieet stiet benammen [[kwelderkrûd]] &lt;small&gt;(Ned.: ''zeekraal'')&lt;/small&gt;, dat om 'e [[Baai fan San Francisco]] hinne de meast foarkommende moerasplant is. 

In tige opmerklike adaptaasje fan 'e strânnôtmûs oan syn [[habitat]] is dat it bistke gjin ferlet hat fan [[wetter|swiet wetter]], mar útslutend [[seewetter|sâlt wetter]] [[drinken|drinke]] kin. It tinken mank [[mammalogen]] is dat de strânnôtmûs in spesjale [[nier]]funksje hat om soks mooglik te meitsjen. De noardlike ûndersoarte kin wol hielendal sûnder swiet wetter, mar jout oan swier wetter al dúdlik de foarkar; de súdlike ûndersoarte kin ek sûnder swiet wetter, en liket boppedat gjin foarkar te hawwen foar swiet of sâlt wetter.
[[File:Salt-marsh-harvest-mouse_pickleweed_marsh_usfws_1.jpg|right|thumb|250px|In strânnôtmûs yn it [[kwelderkrûd]].]]

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan 'e strânnôtmûs binne ferskate soarten [[slange]]n, [[echte foksen|foksen]], [[hauken]], [[ûlen]] en ek [[steltfûgel]]s lykas [[reagers]] en [[earrebarren]]. [[Predaasje]] troch de [[húskat]] komt foar om't har almar mear minsken yn it [[habitat]] fan 'e strânnôtmûs nei wenjen sette, dy't harren [[húsdier]]en meibringe.

==Status==
De strânnôtmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;bedrige&quot;, mei't er mar op ien plak yn 'e wrâld foarkomt. Troch [[habitat]]ferlies, feroarsake troch it yn kultuer bringen fan syn wengebiet troch de [[minske]], is it dêre mei de populaasje sûnt de [[1880-er jierren]] tige yn it neigean rekke. Dat komt net inkeld om't men de kustsompen foarhinne as ûnlân beskôge en war die om se [[ynpoldering|drûch te lizzen]], mar ek troch [[miljeufersmoarging]], aktiviteit fan [[boat]]en en [[skip]]pen, en [[kommersje]]le [[seesâltwinning]]. Pas sûnt likernôch [[2000]] wurdt der war dien om op guon plakken de âlde kustmoerassen wer yn 'e âlde steat werom te bringen. Ek oare [[natoerbeskerming]]smaatregels wurde no nommen; sa hat de stêd [[San Rafael (Kalifornje)|San Rafael]] in ferbod ynsteld op eltse ûntwikkeling fan lân dat binnen in ôfstân fan 50&amp;nbsp;[[foet (lingtemjitte)|foet]] (15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]]) fan 'e kustline leit.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Salt_marsh_harvest_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Reithrodontomys raviventris}}
}}

{{DEFAULTSORT:Strannotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Nôtmûs fan de Nije Wrâld]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>jrohoj9g0wn7vlp4cg43stolqr9rnqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wyomingmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168991</id>
    <revision>
      <id>1234334</id>
      <parentid>1173064</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6923" sha1="n13bco5upmgl2cagjq20mfg2d7nbocr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Wyomingmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Olive-backed pocket mouse.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') 
|Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Perognathus'') 
|Wittenskiplike namme = Perognathus fasciatus 
|Beskriuwer, jier= [[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied-Neuwied]], 1839 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Perognathus fasciatus map.svg|center|250px]]
}}
De '''Wyomingmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus fasciatus''), ek wol '''Wyomingwangpûdmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''), dat lânseigen is yn it midnoarden fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it uterste midsuden fan [[Kanada]]. It is in lyts, [[herbivoar]] [[nachtdier]]ke, dat foarrieden fan syn [[iten]] oanleit yn ûndergrûnske [[hoale]]n en yn it noarden fan syn [[ferspriedingsgebiet]] [[winter]]deis in [[wintersliep]] hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de Wyomingmûsgoffer as net bedrige.

==Fersprieding==
De Wyomingmûsgoffer is in bewenner fan it noardlike part fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Syn [[ferspriedingsgebiet]] strekt him út oer it midnoarden fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it uterste midsuden fan [[Kanada]]. Dat is in regio dy't yn it westen begrinzge wurdt troch de [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Rocky Mountains]] en yn it easten troch it [[wâld|beboske]] gebiet om 'e [[Grutte Marren]] hinne. It areaal fan 'e Wyomingmûsgoffer beslacht yn 'e Feriene Steaten de [[Dakota's]], útsein de eastlike râne, en fierdersoan it noardwesten fan [[Nebraska]], in diel fan eastlik [[Kolorado]] en teffens it uterste noardwesten fan dy steat, it uterste noardeasten fan [[Utah]], it eastelik trijefearn fan [[Wyoming]] en de eastlike helte fan [[Montana]]. Dêropta heart yn Kanada ek noch it suden fan 'e provinsje [[Saskatchewan]], it uterste súdeasten fan [[Alberta]] en it uterste súdwesten fan [[Manitoba]] ta syn ferspriedingsgebiet.

==Uterlike skaaimerken==
De Wyomingmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 6,9–7,5&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5,6–6,8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 11–14&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Eksimplaren dy't ôfkomstich binne út it noardlike part fan it [[ferspriedingsgebiet]] binne oer it algemien wat grutter as guon dy't út it súdlike diel komme. De sêfte [[pels]] op syn [[rêch]] fariëarret yn [[kleur]] fan [[dûnkerbrún]] yn it easten fan syn areaal oant bleek [[bêzje]] yn it westen. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[bealch]] is [[wyt]] of, meast yn it westen, hiel ljochtbêzje. De beide kleurflakken wurde faninoar skaat troch in smelle streek oer de [[side (anatomy)|siden]] dy't [[krêm (kleur)|krêmkleurich]] is. Fierders sit efter elts fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] in ljochtbêzje plak.

Ien fan 'e apartste [[anatomy]]ske nuveraardichheden fan 'e Wyomingmûsgoffer (en alle oare [[mûsgoffers]]) binne har ekterne [[wangpûde]]n. Dy sitte net yn 'e [[mûle]], mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]], oer de [[wang]]en hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e [[hals]]. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei [[hier (begroeiïng)|hier]] en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden.

==Biotoop==
De natuerlike [[habitat]] fan 'e Wyomingmûsgoffer is [[greidlân]] yn [[drûchte|aride]] en semy-aride heger leine kriten. Sokke gebieten hawwe oer it algemien net folle opgeande [[fegetaasje]], mar soms steane der hjir en dêr fersprate klútsjes [[beam]]men, lykas [[esp]]en of [[smelblêdige pompelier]]en, of [[strûk]]en, lykas de [[franjige aalst]] (''Artemisia frigida''). De Wyomingmûsgoffer is ek opmurken op 'e [[sân]]ige [[alluviale flakte]] fan 'e [[Lytse Missoery]] en yn deselde omkriten mank de [[rots]]en op fierders [[gers|gerzige]] [[heuvel]]skeanten. Op itselde soarte heuvelskeanten yn [[Nebraska]] libbet er ûnder de beskutting fan [[ponderosadin]]nen en [[palmleelje]]s (''Yucca''). Syn [[hoale]]n dobbet de Wyomingmûsgoffer yn sawol sânige as [[klaai]]ïge grûn.
[[File:Perognathus_fasciatus.jpg|left|thumb|300px|In tekening fan 'e Wyomingmûsgoffer.]]

==Hâlden en dragen==
Wyomingmûsgoffers binne [[nachtdier]]en, dy't [[dei|oerdeis]] tahâlde yn in kompleks ûndergrûnsk [[hoale]]stelsel mei gongen dy't in djipte fan 2&amp;nbsp;[[meter|m]] berikke en fan 'e yngong ôf 3&amp;nbsp;[[meter|m]] yn it rûn geane. De [[fuortplanting]] fynt by de Wyomingmûsgoffer plak yn 'e [[simmer]]moannen. Dêrby smyt it [[wyfke]] nei in [[draachtiid]] fan 30&amp;nbsp;[[dagen]] in nêst fan trochinoar 4–6&amp;nbsp;jongen. Yn guon kriten skine Wyomingmûsgoffers [[winter]]deis aktyf te bliuwen, mar yn [[Alberta]], yn it noardlike diel fan har [[ferspriedingsgebiet]], hâlde se in [[wintersliep]], wêrby't it soms wol acht [[moanne (tiid)|moannen]] duorret foar't se wer foar 't ljocht komme. 

==Fretten==
De Wyomingmûsgoffer fret benammentlik [[sied (plant)|sied]] fan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]], dy't sammelet op [[nacht]]like foeraazjetochten en yn syn [[wangpûde]]n mei weromnimt nei syn hoale. Dêr leit er op dy manear in flinke foarrie oan, sadat er by min [[waar]] net op 'e lapen hoecht te kommen. Yn gebieten dêr't se gjin [[wintersliep]] hâlde, tarre Wyomingmûsgoffers winterdeis by [[kjeld]] en min [[waar]] gauris op 'e oanleine itensfoarrieden. Njonken sied ite se ek guon [[blêd (plant)|griene dielen]] fan [[planten]]. 

Wyomingmûsgoffers dy't yn finzenskip holden wurde, ferbergje sied yn har [[koai (ynslútplak)|koaien]] troch it te bedobjen. Letter lykje se dat werom te finen troch har [[rooksin]], wêrby't se de ierde omwuolje mei de [[snút]]. Op deselde wize is ek waarnommen dat de bistkes har wangpûden himmelje troch se te leegjen en dan út te wriuwen mei [[sân]].

==Status==
De Wyomingmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Olive-backed_pocket_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Perognathus fasciatus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wyomingmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>n13bco5upmgl2cagjq20mfg2d7nbocr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sidehierrige mûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169021</id>
    <revision>
      <id>1234236</id>
      <parentid>1175280</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7726" sha1="dosf900xncxcjyq4abahsi9gq6mcece" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= sidehierrige mûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Perognathus flavus.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') 
|Skaai= [[glêdhierrige mûsgoffers]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Perognathus'') 
|Wittenskiplike namme = Perognathus flavus 
|Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1855 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sidehierrige mûsgoffer (Perognathus flavus).png|center|250px]]
}}
De '''sidehierrige mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Perognathus flavus''), ek wol '''sidehierrige wangpûdmûs''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[glêdhierrige mûsgoffers]] (''Perognathus''). it is lânseigen yn dielen fan 'e midden en it súdwesten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en noardlik en sintraal [[Meksiko]]. De sidehierrige mûsgoffer is in lyts, [[herbivoar]] [[nachtdier]]ke, dat foarrieden fan syn [[iten]] oanleit yn ûndergrûnske [[hoale]]n. Dizze soarte kin better oer drege [[habitat]]omstannichheden as oare mûsgoffers. De [[IUCN]] klassifisearret de sidehierrige mûsgoffer as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e sidehierrige mûsgoffer strekt him út oer sintrale en súdwestlike dielen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It omfiemet rûchwei de eastlike helte fan [[Kolorado]], it westlike trêdepart fan [[Kansas]] en [[Nebraska]], it uterste súdwesten fan [[Súd-Dakota]], it uterste easten en súdeasten fan [[Wyoming]], de [[Panhandle fan Oklahoma]] en it westlike part fan 'e rest fan [[Oklahoma]], it noardlike rântsje fan 'e [[Teksaanske Panhandle]], it meastepart fan [[Nij-Meksiko]] (útsein it súdeasten en in diel fan it noardwesten), it uterste súdeasten fan [[Utah]] en dielen fan it noarden en suden fan [[Arizona]]. It is mooglik dat de sidehierrige mûsgoffer yn Wyoming [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is. Fierdersoan komt it bistke ek foar yn it binnenlân fan noardlik en sintraal [[Meksiko]], mei in súdlike útrinner dy't krekt net de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]] berikt. Los fan dit grutte oaniensletten gebiet yn 'e Feriene Steaten en Meksiko is der ek noch in lytse op himsels steande krite yn noardwestlik Meksiko, dêr't de sidehierrige mûsgoffer foarkomt, oan 'e eastkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]].

==Uterlike skaaimerken==
De sidehierrige mûsgoffer is de lytste fan alle leden fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae''), mar liket fierders sterk op 'e besibbe [[soarte]]n. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 5,4–6,0&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,1–5,8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 6–9&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]], dy't koart en sidesêft is, hat op 'e [[rêch]] in [[rôze|rôzige]] [[bêzje]] [[kleur]], dêr't lichtsjes wat [[swart]] yn bemongen is. Op 'e [[bealch]] is it [[hier (begroeiïng)|hier]] poer [[wyt]]. De sidehierrige mûsgoffer fertoant in bytsje [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat de sturt by [[mantsje]]s langer is as by [[wyfke]]s.

Ien fan 'e apartste [[anatomy]]ske nuveraardichheden fan 'e sidehierrige mûsgoffer (en alle oare [[mûsgoffers]]) binne har ekterne [[wangpûde]]n. Dy sitte net yn 'e [[mûle]], mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]], oer de [[wang]]en hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e [[hals]]. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei [[hier (begroeiïng)|hier]] en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden.

==Biotoop==
De sidehierrige mûsgoffer libbet yn [[biotopen]] mei [[drûchte|aride]] en semy-aride [[greidlân]], [[sân]]ige kriten en [[rots]]eftige plakken. De begroeiïng moat bestean út [[aalst]] (''Artemisia''), [[pinjonjeneverbei]]strûken (''Pinus-Juniperus'') en [[kaktus]]sen.

==Hâlden en dragen==
Sidehierrige mûsgoffers binne foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]] en bringe de [[dei]] troch yn in ûndergrûnske [[hoale]]. Dêr beplúzje se [[middei (deidiel)|middeis]] fretten dat se earder opslein hawwe, foar't se [[jûn]]s nei [[tsjuster]] foar 't ljocht komme. De hoale is faak ien dy't de sidehierrige mûsgoffer oernimt fan 'e gruttere [[flaggesturtkangoeroerôt]] (''Dipodomys spectabilis''), oft de hoale no leechstiet of noch bewenne wurdt. De beide soarten lykje inoar goed te duldzjen. Soms is de hoale ek ien dy't groeven is troch [[goffers]] (''Geomyidae''). 

De sidehierrige mûsgoffer hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] dat likernôch 60&amp;nbsp;[[meter|m]] yn eltse rjochting fan 'e yngong fan syn hoale ôf beslacht. Wannear't [[hjerst]]mis de [[temperatuer]] ûnder de 5&amp;nbsp;[[°C]] sakket, rekket de sidehierrige mûsgoffer befongen troch in soarte fan ferstiving, dy't [[enerzjy]] besparret mar gjin echte [[wintersliep]] is. De [[libben]]sspanne fan sidehierrige mûsgoffers is trochinoar mar in fearnsjier en oardel [[wike]], mar guon yndividuën oerlibje wol 20&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] en ien eksimplaar berikte yn finzenskip de [[âldens]] fan 5&amp;nbsp;[[jier]].

De [[fuortplanting]] fynt by sidehierrige mûsgoffers yn it súdlike part fan harren [[ferspriedingsgebiet]] suver it hiele jier rûn plak; mear nei it noarden ta is it beheind ta de perioade fan [[febrewaris]] oant [[maaie]]. De [[draachtiid]] beslacht 26–28&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan trochinoar 4 jongen smyt, hoewol't nêstgrutten fan 2–6&amp;nbsp;jongen ek net yn it rare binne. De jongen komme [[neaken]] en [[blinens|blyn]] te wrâld. Se iepenje de [[eagen]] mei 15&amp;nbsp;dagen en wurde mei 30&amp;nbsp;dagen [[ôfwennen|ôfwûn]]. 

==Fretten==
De sidehierrige mûsgoffer fret benammentlik [[sied (plant)|sied]] fan ferskate [[gers|gerzen]] en oare [[krûd (plant)|krûden]], mar yt bytiden ek [[blêd (plant)|griene plantedielen]]. By it garjen hellet er de [[húl|hulen]] fan it sied ôf foar't er dat yn syn [[wangpûde]]n stoppet om it mei te nimmen nei syn hoale. By eltse foeraazjetocht nimt er 0,15&amp;nbsp;g oan iten mei werom. Doe't by wize fan test in bulte fan 25&amp;nbsp;g sied by de hoale fan in sidehierrige mûsgoffer efterlitten waard, wat genôch fretten wêze moatte soe foar 10&amp;nbsp;dagen, fandele er it allegearre op en sortearre it yn ien inkele nacht, wêrnei't er yn 'e nachten dêrnei dochs noch gewoan wer op syktocht nei iten útgie. As it hiel [[kâld]] is, foerazjearje sidehierrige mûsgoffers soms by dei, om't it dan [[waarm]]er is as nachts. Wannear't it wier bar [[waar]] is, bliuwe se de hiele dei en nacht oer yn har hoalen en ite se fan 'e opsleine foarrie.

==Status==
De sidehierrige mûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Ien [[ûndersoarte]], ''Perognathus flavus goodpastori'', út [[Arizona]], hat mar in hiel beheind areaal en wurdt beskôge as [[bedrige soarte|bedrige]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Silky_pocket_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Perognathus flavus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sidehierrige musgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Glêdhierrige mûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>dosf900xncxcjyq4abahsi9gq6mcece</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rotsiikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169905</id>
    <revision>
      <id>1234221</id>
      <parentid>1200707</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9643" sha1="j6l6vfam835upq0l1vr4lh0yy6p3583" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= rotsiikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Otospermophilus variegatus.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'')  
|Skaai= [[rotsiikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Otospermophilus'') 
|Wittenskiplike namme = Otospermophilus variegatus 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it rotsiikhoarntsje (Otospermophilus variegatus).png|center|250px]]
}}
It '''rotsiikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otospermophilus variegatus''), ta ûnderskie fan besibbe [[soarte]]n ek wol it '''gewoane rotsiikhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rotsiikhoarntsjes]] (''Otospermophilus''). Dit [[bist]] is lânseigen yn grutte dielen fan sintraal en noardlik [[Meksiko]] en yn 'e [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike dielen]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It is ien fan 'e grutste iikhoarntsjesoarten fan 'e hiele wrâld. Rotsiikhoarntsjes binne foar it meastepart [[herbivoar]] en kinne lange tiid sûnder [[wetter]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as net bedrige.

==Fersprieding==
It rotsiikhoarntsje komt foar yn in grut oaniensletten gebiet yn [[Meksiko]], dat likernôch it noardlik trijefearn fan it lân beslacht, mar dan sûnder de [[kust]]stripen en it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn hast de hiele [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]], mei dêropta westlik en sintraal [[Teksas]], it uterste noarden fan 'e [[Teksaanske Panhandle]], hast de hiele [[Panhandle fan Oklahoma]], it uterste súdwesten fan [[Kansas]], dielen fan súdlik, sintraal en westlik [[Kolorado]], de eastlik helte en de westlike grinsrâne fan [[Utah]], sintraal en eastlik [[Nevada]] en in lyts hoekje fan it súdeasten fan [[Kalifornje]].

==Uterlike skaaimerken==
It rotsiikhoarntsje is ien fan 'e grutste leden fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''). It hat trochinoar in kop-romplingte fan 26–29&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 17,2–25,2&amp;nbsp;sm, oftewol likernôch 44% fan 'e totale lingte. It gewicht fan in [[folwoeksen]] eksimplaar bedraacht 600–850&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] spikkelbûnt [[grizich]] [[brún]], mar op 'e [[bealch]] giet de grizigens oer yn in brunich [[swart]]e [[kleur]]. De [[eagen]] binne grut en der sit in smelle râne omhinne dêr't de pels [[krêmkleurich]] is. De [[ear (anatomy)|earen]] binne relatyf grut en puntich, en stekke rom boppe de [[kop]] út. De [[sturt]] is lang foar in [[grûniikhoarntsje]], en skaait út nei in [[plomsturt]].
[[File:Spermophilus variegatus.jpg|left|thumb|250px|It rotsiikhoarntsje fan tichteby.]]

==Biotoop==
It [[biotoop]] dêr't it rotsiikhoarntsje libbet, is foar it meastepart in [[drûchte|aride]] gebiet, besteande út [[steppe]], [[woastyn]] en/of rotsich [[berchtme]]. 

==Hâlden en dragen==
It rotsiikhoarntsje is in [[grûniikhoarntsjes|grûniikhoartsje]], wat betsjut dat er net yn 'e [[beam]]men libbet, mar ynstee in [[hoale]]stelsel ûnder de grûn graaft, dat faak hiel grut en kompleks is. Dat docht er mei de skerpe [[klau]]wen oan syn [[spier]]de [[foarpoat]]en. De hoalen jouwe de rotsiikhoarntsjes beskûl tsjin sawol de measte [[rôfdier]]en as [[waar]]sferskynsels, sadat se in plak hawwe dêr't se har mei in gerêst hert [[sliep|deljaan]] kinne. Ek brûke se it hoalestelsel as opslachplak foar fretten dat se sammele hawwe. De yngongen binne ornaris ferburgen ûnder [[rots]]en.

Rotsiikhoarntsjes binne benammen aktyf yn 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] en op 'e lette [[middei (deidiel)|middei]]. As de [[temperatuer]] [[simmer]]deis tige heech oprint, hâlde soms in skoft in [[simmersliep]] (estivaasje). Yn 'e noardlike dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] hâlde rotsiikhoarntsjes yn 'e [[kâld]]ere [[moanne (tiid)|moannen]] fan it [[winter]]healjier in [[wintersliep]] (hibernaasje). Yn 'e ([[waarm]]ere) súdlike dielen fan har areaal slane se de wintersliep faak oer.

It binne sosjale bistkes dy't yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libje fan ferskate folwoeksen [[wyfke]]s en harren jongen, mei ien dominant [[mantsje]] dat syn [[territoarium (biology)|territoarium]] op [[agresje|agressive]] wize ferdigenet tsjin ynkringing troch oare mantsjes. Healwoeksen mantsjes hingje soms by de râne fan sa'n groep om en wurde oer it algemien dulde salang't se gjin swierrichheden feroarsaakje foar it dominante mantsje. As der gefaar driget, warskôgje rotsiikhoarntsjes inoar mei in koarte, skerpe [[alaarmrop]].

Rotsiikhoarntsjes bringe twa nêsten jongen yn it jier fuort, wêrby't de [[peartiid]] rint fan begjin [[april]] oant ein [[maaie]] en fan mids [[july]] oant ein [[augustus]]. De [[draachtiid]] duorret 30&amp;nbsp;[[dagen]]. It wyfke smyt sadwaande it earste nêst tusken ein [[april]] en ein [[juny]] en it twadde tusken mids [[augustus]] en ein [[septimber]]. Elts nêst omfettet 3–9&amp;nbsp;jongen, mei in gemiddelde fan 4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;. De jongen wurde mei likernôch 2&amp;nbsp;moannen [[ôfwûn]]. Se binne pas mei 1–2&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]]. Rotsiikhoarntsjes hawwe in libbensspanne fan trochinoar 9,8&amp;nbsp;[[jier]], wat lang is foar [[kjifdieren]]. 

==Fretten==
It rotsiikhoarntsje is benammentlik [[herbivoar]], mei't er him fiedt mei [[blêd (plant)|blêden]], [[stâle (plant)|stâlen]] en [[sied (plant)|sied]] fan in ferskaat oan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Hy fret ek [[nút (frucht)|nuten]], lykas [[ikel]]s en [[dinne-apel]]s, en de ripe [[frucht (plant)|fruchten]] fan [[meskiit]] (''Prosopis''), [[jeneverbeibeam|jeneverbeistrûken]], [[agave]]s en [[kaktus]]sen. Dat dieet folje rotsiikhoarntsjes oan mei [[dier]]lik iten, foar it measte besteande út [[sprinkhoannen]], [[toarre]]n, [[dauwjirm]]s en oare [[wringeleazen]], mar soms ek [[pyk (fûgel)|piken]] fan [[wylde kalkoen]]en en oar [[fûgelt]]. Ek [[kannibalisme]] is har net frjemd: soms frette rotsiikhoarntsjes har eigen jongen, en teffens romje se [[ies]] op fan deade soartgenoaten. Har [[drinken]] helje rotsiikhoarntsjes foar in oansjenlik diel út har fretten. Dêrom kinne se lange tiid, soms wol oant 100&amp;nbsp;dagen, sûnder [[wetter]] ta.

Se foerazjearje eltse dei. Dat dogge se net inkeld oer de grûn, sa't men fan grûniikhoarntsjes ferwachtsje soe, mar ek klimme se yn [[beam]]men en [[strûk]]en sûnder dat se dêr muoite mei hawwe. It fretten dat se fine, ite se net allegearre daliks op. Ynstee sammelje se in oansjenlik diel om it werom te bringen nei de hoale. Dat dogge se troch it yn har [[wangpûde]]n te stopjen oan wjerskanten oan 'e binnenkant fan 'e [[mûle]], dy't tige grut binne en flink oprutsen wurde kinne. Ien ûndersiker hat ris 62 ikels fan 'e [[gambeliik]] (''Quercus gambelii'') út 'e wangpûden fan ien inkeld rotsiikhoarntsje helle. De foerazjeartripkes binne oer it algemien frij koart en duorje almeast net langer as 12&amp;nbsp;[[minuten]] foar't se wer op hûs oan geane. It measte foerazjearjen wurdt op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] dien om it [[hjittens|hjitste]] part fan 'e dei te mijen. 
[[File:Otospermophilus variegatus.webm|right|thumb|250px|De alaarmrop fan it rotsiikhoarntsje.]]

==Predaasje==
Sels steane rotsiikhoarntsjes op it menu foar in grut ferskaat oan [[rôfdier]]en, wêrûnder de [[prêrjewolf]], [[reade lynks]], [[grize foks]], [[waskbear]], [[sulverdas]] en in protte ferskillende soarten [[slangen]], [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. Foar gruttere rôfdieren en fûgels sykje rotsiikhoarntsjes beskûl yn harren hoalen. Foar slangen, dy't gjin swierrichheden ûnderfine by it binnenkringen fan 'e hoalen, is dat gjin sinfolle strategy. Dêrom pakke de rotsiikhoarntsjes oanfallen troch slangen oars oan, troch te besykjen de slange mei skynoanfallen te [[yntimidaasje|yntimidearjen]] en fuort te jeien, en sels troch him te bekûgeljen mei stientsjeguod.

Rotsiikhoarntsjes ite, rêste en [[sinnebaaien|sinnebaaie]] faak op hegere plakken, lykas yn [[beam]]strampels, op [[beamstobbe]]n of op rotsblokken. Sa kinne se ûnderwilens har om-en-by yn 'e rekken hâlde foar it gefal dat der in rôfdier op 'e loer leit.

Yn gebieten dêr't [[minske]]n wenje, foarmje ek [[húskat]]ten ([[húsdier]]en en ferwyldere soartgenoaten) en [[hûn]]en in gefaar. De minske sels sjocht rotsiikhoarntsjes troch harren gegraaf en it oanfretten fan [[griente]] en [[fruit]] yn [[kokentún|kokentunen]] en op [[ikker]]s faak as in [[pleachdier]]. Dat resultearret yn deadlike en net-deadlike foarmen fan opromming fan 'e bisten as skealik [[ûngedierte]].

==Status==
It rotsiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rock_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otospermophilus variegatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Rotsiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>j6l6vfam835upq0l1vr4lh0yy6p3583</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pasifyske marter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170009</id>
    <revision>
      <id>1234178</id>
      <parentid>1176094</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="ffk4kijgn44ggxm9fg6wwgc7b4zknkv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Pasifyske marter
|Ofbyld= [[File:Martes caurina 248900933.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') 
|Wittenskiplike namme = Martes caurina 
|Beskriuwer, jier= [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1890
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Pasifyske marter (Martes caurina).png|center|250px]]
}}
De '''Pasifyske marter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes caurina'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[marters (ûnderskaai)|marters]] (''Martes''), dêr't ek de [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina'') ta hearre, dy't yn [[Fryslân]] foarkomme. De Pasifyske marter hat in fragmintearre [[ferspriedingsgebiet]] yn súdwestlik [[Kanada]] en de westlike [[Feriene Steaten]]. Hiel lang waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), mar nei nij ûndersyk waard er yn [[2021]] erkend as selsstannige [[soarte]]. 

==Taksonomy==
De Pasifyske marter waard hiel lang beskôge as in [[ûndersoarte]] (of eins in groep ûndersoarten) fan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''). Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] smieten ferskate ûndersiken oer de [[molekulêre erflikheid]] fan 'e beide bisten it resultaat op dat de Pasifyske marter eins in selsstannige soarte is. Yn [[2021]] waard er dêrom as sadanich erkend troch it [[Amerikaansk Genoatskip fan Mammalogen]]. De Pasifyske marter en de Amerikaanske marter binne kwa uterlik suver net útinoar te hâlden, mar de Pasifyske marter hat in justjes koartere [[snút]] en in bredere [[plasse]]. It tinken is dat de beide soarten útinoar groeid binne doe't se ûnder de [[lêste iistiid]] troch [[gletsjer]]s faninoar skaat wiene, de Pasifyske marter bewesten en de Amerikaanske marter beëasten de [[Rocky Mountains]].
[[File:Snowmarten.jpg|left|thumb|250px|In Pasifyske marter sjocht ris om him hinne.]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Pasifyske marter beslacht yn [[Kanada]] it suden fan [[Britsk-Kolumbia]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en [[Vancouvereilân]] ynbegrepen, mei dêropta it uterste súdwestlike rântsje fan [[Alberta]]. Fierders omfiemet it ek de eilannen [[Kupreanof (eilân)|Kupreanof]] en [[Kuiu (eilân)|Kuiu]] yn 'e [[Alexanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]. Op in protte eilannen yn dy [[arsjipel]] is de [[Amerikaanske marter]] [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]], wylst der gjin spoar is fan 'e Pasifyske marter. It is ûnbekend oft de oanwêzigens fan Amerikaanske marter de lânseigen Pasifyske marter dêre ferdreaun of útrûge hat, of dat de Pasifyske marter dy eilannen nea bewenne hat.

Yn 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn 'e [[Rocky Mountains]] fan westlik [[Montana]], sintraal en súdeastlik [[Idaho]], súdeastlik [[Washington (steat)|Washington]], noardeastlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Wyoming]]. Isolearre populaasjes libje yn noardeastlik en súdeastlik [[Utah]], sintraal [[Kolorado]], súdlik [[Wyoming]] en noardlik [[Nij-Meksiko]], en yn 'e [[Cascades]] fan [[Oregon]], oergeand yn it berchlân fan [[Noardlik Kalifornje]] en dêrwei trochrinnend nei de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan eastlik [[Kalifornje]] en westlik [[Nevada]].

==Uterlike skaaimerken==
De Pasifyske marter hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13–23&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,5-1,4&amp;nbsp;[[kg]]. It [[lichem (biology)|liif]] is lang en rank, mei koarte lidden en in [[plomsturt]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut en rûn. De lange, sidesêfte [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún]], [[dûnkerbrún]] of tsjin it [[swart]]e oan. De [[kop]] is yn 'e regel wat ljochter, wylst de [[poat]]en en de [[sturt]] ornaris wat dûnkerder binne. De [[bealch]] hat deselde kleur as de rêch, mar op 'e [[kiel]] en it [[boarstkas|boarst]] sit in bef dy't [[krêmkleur]]ich oant [[oranje|feloranje]] fan kleur is. De [[mantsje]]s binne [[seksuële dimorfy|oansjenlik grutter en swierder]] as de [[wyfke]]s, mar ferskille net kwa kleur.
[[File:CSC 0090.jpg|right|thumb|180px|In Pasifyske marter wurdt ûnder it klimmen gewaar dat er net allinne is.]]

==Biotoop==
Pasifyske marters libje yn [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]], de [[Cascades]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] komme se foar oant de [[beamgrins]], mar net dêrboppe.

==Hâlden en dragen==
De Pasifyske marter is net in echt deidier, mar ek gjin echt [[nachtdier]]. Yn it [[simmer]]healjier binne Pasifyske marters ornaris aktiver by [[dei]]ljocht, mar [[winter]]deis komme se oer it algemien pas nei [[tsjuster]] foar 't ljocht. By 't simmer binne Pasifyske marters in grutter part fan 'e dei oan it [[jacht (aktiviteit)|jeien]] en harren [[territoarium (biology)|territoarium]] oan it patrûljearjen as winterdeis. It is ûndúdlik oft dat komt om't se yn 'e [[kjeld|winterkjeld]] minder [[enerzjy]] hawwe of krekt om't se winterdeis gruttere [[proai]]en snippe en dêrom minder op 'e lapen hoege te kommen. 

Pasifyske marters libje ornaris in [[solitêr]] bestean, behalven yn 'e [[peartiid]], dy't yn [[july]] of [[augustus]] falt en foar wyfkes sa'n 2&amp;nbsp;[[wike]]n duorret. Trochdat de Pasifyske marter in [[ferlingde draachtiid]] hat, wurdt de ymplantaasje fan it [[embryo]] opkeard oant de ein fan 'e winter, wêrnei't de wiere [[draachtiid]] likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] duorret. Ein [[maart]] of yn [[april]] smyt it wyfke yn in nêst yn in holle [[beam]] of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartel]]s of [[rots]]en in nêst fan 1–5&amp;nbsp;jongen, dy't mei 42&amp;nbsp;[[dagen]] [[ôfwûn]] wurde. De jongen bliuwe by de [[mem]] oant de [[maityd]] fan it folgjende jier. Yn teory binne se dan [[geslachtsryp]] en kinne se oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme, mar yn 'e praktyk dogge se dat ornaris pas as se 2&amp;nbsp;jier âld binne.

==Fretten==
De Pasifyske marter is in [[omnivoar]], dy't benammen [[wrotmûzen]] en [[katoensturtkninen]] fret. Op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], foar de kust fan [[Britsk-Kolumbia]], meitsje [[fûgels]] it wichtichste fiedsel fan dizze soarte út. Mooglik dat [[fisk]] yn [[kust]]gebieten wichtich is. Dêrnjonken steane [[simmer]]deis ek [[frucht (plant)|fruchten]] en oare [[fegetaasje]] en [[ynsekten]] op it menu.
[[File:Marten bounding through the snow (512488bd-68e6-4b67-8e14-95657c022029).jpg|left|thumb|250px|In Pasifyske marter yn 'e [[snie]].]]

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan 'e Pasifyske marter binne grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). Ek wurdt er bejage troch de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[fiskmarter]] (''Martes pennanti'').

==Status==
De Pasifyske marter is net bedrige, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. In offisjele [[IUCN-status]] foar dit bist ûntbrekt anno [[2023]] lykwols om't de erkenning as in selsstannige [[soarte]] noch sa farsk is.
[[File:Treedmarten.jpg|right|thumb|250px|In Pasifyske marter yn in beam.]]

==Undersoarten==
Der binne sân &lt;small&gt;(stân fan saken anno [[2023]])&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Pasifyske marter (''Martes caurina''):
* ''M. c.  caurina'' &lt;small&gt;(westlik [[Britsk-Kolumbia]], [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  humboldtensis'' &lt;small&gt;(noardwestlik [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  nesophila'' &lt;small&gt;(súdlik Alaska)&lt;/small&gt;
* ''M. c.  origenes'' &lt;small&gt;([[Utah]], [[Kolorado]] en [[Nij-Meksiko]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  sierrae'' &lt;small&gt;(eastlik Kalifornje, westlik [[Nevada]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  vancouverensis'' &lt;small&gt;([[Vancouvereilân]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  vulpina'' &lt;small&gt;(eastlik Oregon, [[Idaho]], westlik [[Montana]], noardwestlik [[Wyoming]])&lt;/small&gt;
''M. c. sierrae'', út 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], wurdt beskôge as in [[bedrige bistesoarte|kwetsbere ûndersoarte]]. ''M. c. humboldtensis'' is [[bedrige bistesoarte|krityk bedrige]], mei't der noch mar in pear hûndert fan oer binne.

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske marter]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXX ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Martes caurina}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>ffk4kijgn44ggxm9fg6wwgc7b4zknkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234179</id>
      <parentid>1234178</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="f5hesoo9qaiwknn9393froxiinuz06h" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Pasifyske marter
|Ofbyld= [[File:Martes caurina 248900933.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') 
|Skaai= [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') 
|Wittenskiplike namme = Martes caurina 
|Beskriuwer, jier= [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam|Merriam]], 1890
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Pasifyske marter (Martes caurina).png|center|250px]]
}}
De '''Pasifyske marter''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Martes caurina'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae''), it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[marters (skaai)|marters]] (''Martes'') en it lyknammige [[ûnderskaai]] fan 'e [[marters (ûnderskaai)|marters]] (''Martes''), dêr't ek de [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina'') ta hearre, dy't yn [[Fryslân]] foarkomme. De Pasifyske marter hat in fragmintearre [[ferspriedingsgebiet]] yn súdwestlik [[Kanada]] en de westlike [[Feriene Steaten]]. Hiel lang waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), mar nei nij ûndersyk waard er yn [[2021]] erkend as selsstannige [[soarte]]. 

==Taksonomy==
De Pasifyske marter waard hiel lang beskôge as in [[ûndersoarte]] (of eins in groep ûndersoarten) fan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''). Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] smieten ferskate ûndersiken oer de [[molekulêre erflikheid]] fan 'e beide bisten it resultaat op dat de Pasifyske marter eins in selsstannige soarte is. Yn [[2021]] waard er dêrom as sadanich erkend troch it [[Amerikaansk Genoatskip fan Mammalogen]]. De Pasifyske marter en de Amerikaanske marter binne kwa uterlik suver net útinoar te hâlden, mar de Pasifyske marter hat in justjes koartere [[snút]] en in bredere [[plasse]]. It tinken is dat de beide soarten útinoar groeid binne doe't se ûnder de [[lêste iistiid]] troch [[gletsjer]]s faninoar skaat wiene, de Pasifyske marter bewesten en de Amerikaanske marter beëasten de [[Rocky Mountains]].
[[File:Snowmarten.jpg|left|thumb|250px|In Pasifyske marter sjocht ris om him hinne.]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Pasifyske marter beslacht yn [[Kanada]] it suden fan [[Britsk-Kolumbia]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en [[Vancouvereilân]] ynbegrepen, mei dêropta it uterste súdwestlike rântsje fan [[Alberta]]. Fierders omfiemet it ek de eilannen [[Kupreanof (eilân)|Kupreanof]] en [[Kuiu (eilân)|Kuiu]] yn 'e [[Alexanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]. Op in protte eilannen yn dy [[arsjipel]] is de [[Amerikaanske marter]] [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]], wylst der gjin spoar is fan 'e Pasifyske marter. It is ûnbekend oft de oanwêzigens fan Amerikaanske marter de lânseigen Pasifyske marter dêre ferdreaun of útrûge hat, of dat de Pasifyske marter dy eilannen nea bewenne hat.

Yn 'e [[legere 48 steaten|legere achtenfjirtich]] [[Feriene Steaten]] komt dizze soarte foar yn 'e [[Rocky Mountains]] fan westlik [[Montana]], sintraal en súdeastlik [[Idaho]], súdeastlik [[Washington (steat)|Washington]], noardeastlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Wyoming]]. Isolearre populaasjes libje yn noardeastlik en súdeastlik [[Utah]], sintraal [[Kolorado]], súdlik [[Wyoming]] en noardlik [[Nij-Meksiko]], en yn 'e [[Cascades]] fan [[Oregon]], oergeand yn it berchlân fan [[Noardlik Kalifornje]] en dêrwei trochrinnend nei de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan eastlik [[Kalifornje]] en westlik [[Nevada]].

==Uterlike skaaimerken==
De Pasifyske marter hat trochinoar in kop-romplingte fan 32–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13–23&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,5-1,4&amp;nbsp;[[kg]]. It [[lichem (biology)|liif]] is lang en rank, mei koarte lidden en in [[plomsturt]]. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne grut en rûn. De lange, sidesêfte [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún]], [[dûnkerbrún]] of tsjin it [[swart]]e oan. De [[kop]] is yn 'e regel wat ljochter, wylst de [[poat]]en en de [[sturt]] ornaris wat dûnkerder binne. De [[bealch]] hat deselde kleur as de rêch, mar op 'e [[kiel]] en it [[boarstkas|boarst]] sit in bef dy't [[krêmkleur]]ich oant [[oranje|feloranje]] fan kleur is. De [[mantsje]]s binne [[seksuële dimorfy|oansjenlik grutter en swierder]] as de [[wyfke]]s, mar ferskille net kwa kleur.

==Biotoop==
Pasifyske marters libje yn [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]]. Yn 'e [[Rocky Mountains]], de [[Cascades]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] komme se foar oant de [[beamgrins]], mar net dêrboppe.

==Hâlden en dragen==
[[File:CSC 0090.jpg|right|thumb|180px|In Pasifyske marter wurdt ûnder it klimmen gewaar dat er net allinne is.]]
De Pasifyske marter is net in echt deidier, mar ek gjin echt [[nachtdier]]. Yn it [[simmer]]healjier binne Pasifyske marters ornaris aktiver by [[dei]]ljocht, mar [[winter]]deis komme se oer it algemien pas nei [[tsjuster]] foar 't ljocht. By 't simmer binne Pasifyske marters in grutter part fan 'e dei oan it [[jacht (aktiviteit)|jeien]] en harren [[territoarium (biology)|territoarium]] oan it patrûljearjen as winterdeis. It is ûndúdlik oft dat komt om't se yn 'e [[kjeld|winterkjeld]] minder [[enerzjy]] hawwe of krekt om't se winterdeis gruttere [[proai]]en snippe en dêrom minder op 'e lapen hoege te kommen. 

Pasifyske marters libje ornaris in [[solitêr]] bestean, behalven yn 'e [[peartiid]], dy't yn [[july]] of [[augustus]] falt en foar wyfkes sa'n 2&amp;nbsp;[[wike]]n duorret. Trochdat de Pasifyske marter in [[ferlingde draachtiid]] hat, wurdt de ymplantaasje fan it [[embryo]] opkeard oant de ein fan 'e winter, wêrnei't de wiere [[draachtiid]] likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] duorret. Ein [[maart]] of yn [[april]] smyt it wyfke yn in nêst yn in holle [[beam]] of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartel]]s of [[rots]]en in nêst fan 1–5&amp;nbsp;jongen, dy't mei 42&amp;nbsp;[[dagen]] [[ôfwûn]] wurde. De jongen bliuwe by de [[mem]] oant de [[maityd]] fan it folgjende jier. Yn teory binne se dan [[geslachtsryp]] en kinne se oan 'e [[fuortplanting]] dielnimme, mar yn 'e praktyk dogge se dat ornaris pas as se 2&amp;nbsp;jier âld binne.

==Fretten==
De Pasifyske marter is in [[omnivoar]], dy't benammen [[wrotmûzen]] en [[katoensturtkninen]] fret. Op 'e [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], foar de kust fan [[Britsk-Kolumbia]], meitsje [[fûgels]] it wichtichste fiedsel fan dizze soarte út. Mooglik dat [[fisk]] yn [[kust]]gebieten wichtich is. Dêrnjonken steane [[simmer]]deis ek [[frucht (plant)|fruchten]] en oare [[fegetaasje]] en [[ynsekten]] op it menu.
[[File:Marten bounding through the snow (512488bd-68e6-4b67-8e14-95657c022029).jpg|left|thumb|250px|In Pasifyske marter yn 'e [[snie]].]]

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan 'e Pasifyske marter binne grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). Ek wurdt er bejage troch de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[fiskmarter]] (''Martes pennanti'').

==Status==
De Pasifyske marter is net bedrige, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. In offisjele [[IUCN-status]] foar dit bist ûntbrekt anno [[2023]] lykwols om't de erkenning as in selsstannige [[soarte]] noch sa farsk is.
[[File:Treedmarten.jpg|right|thumb|250px|In Pasifyske marter yn in beam.]]

==Undersoarten==
Der binne sân &lt;small&gt;(stân fan saken anno [[2023]])&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Pasifyske marter (''Martes caurina''):
* ''M. c.  caurina'' &lt;small&gt;(westlik [[Britsk-Kolumbia]], [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  humboldtensis'' &lt;small&gt;(noardwestlik [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  nesophila'' &lt;small&gt;(súdlik Alaska)&lt;/small&gt;
* ''M. c.  origenes'' &lt;small&gt;([[Utah]], [[Kolorado]] en [[Nij-Meksiko]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  sierrae'' &lt;small&gt;(eastlik Kalifornje, westlik [[Nevada]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  vancouverensis'' &lt;small&gt;([[Vancouvereilân]])&lt;/small&gt;
* ''M. c.  vulpina'' &lt;small&gt;(eastlik Oregon, [[Idaho]], westlik [[Montana]], noardwestlik [[Wyoming]])&lt;/small&gt;
''M. c. sierrae'', út 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]], wurdt beskôge as in [[bedrige bistesoarte|kwetsbere ûndersoarte]]. ''M. c. humboldtensis'' is [[bedrige bistesoarte|krityk bedrige]], mei't der noch mar in pear hûndert fan oer binne.

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske marter]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/XXX ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Martes caurina}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Marter]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>f5hesoo9qaiwknn9393froxiinuz06h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sniehazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170560</id>
    <revision>
      <id>1234245</id>
      <parentid>1172846</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15231" sha1="351km1yqsexuhdxoxo5to0ikjq4dtrj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= sniehazze
|Ofbyld= [[File:Lepus timidus 01.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus timidus 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sniehazze (Lepus timidus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} [[eksoat]], yntrodusearre troch de minske&lt;/small&gt;
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[poalhazze]]''', in oare, nau besibbe hazzesoarte}}
De '''sniehazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus timidus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen heart dit bist mei de [[Alaskahazze]] (''Lepus othus'') en de [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[sniehazzen]] (''Lepus''). De sniehazze komt foar yn in grut diel fan noardlik [[Jeraazje]], mei isolearre populaasjes yn û.m. [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], [[Skotlân]] en de [[Alpen]]. Hy is fierders as [[eksoat]] oanwêzich op û.o. [[Iislân]] en de [[Fêreu-eilannen]]. De sniehazze is benammen [[nachtdier|nachts aktyf]]. Dit bist is sterk oanpast oan it libben yn [[biotopen]] dy't besteane út [[berchtme|bergen]], [[toendra's]] en iepen [[flakte]]n dêr't strange [[winter]]s foarkomme. De [[IUCN]] klassifisearret de sniehazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e sniehazze bestiet út in reuseftich oaniensletten areaal yn it noarden fan [[Jeraazje]] mei in stikmannich isolearre populaasjes dêromhinne. Yn [[Skandinaavje]] omfiemet it oaniensletten gebiet it hiele [[fêstelân]] fan [[Noarwegen]] en [[Finlân]] en it fêstelân fan [[Sweden]] útsein [[Skåne]] yn it uterste suden. Fierders heart it [[Baltikum]] derta mei it fêstelân fan [[Estlân]], [[Letlân]], [[Litouwen]] en de Russyske [[eksklave]] [[Kaliningrad (provinsje)|Kaliningrad]], it uterste noardeasten fan [[Poalen]], hast hiel [[Wyt-Ruslân]], it noarden fan 'e [[Oekraïne]] en in hoekje fan 'e [[Donbas]]-krite yn it easten fan dat lân, en teffens it grutste part fan [[Jeropeesk Ruslân]], útsein de [[Koeban (regio)|Koeban]] benoarden de [[Kaukasus]] en it streamgebiet fan 'e [[Wolga]] by [[Saratov]] en [[Volgograd]].

Yn [[Aazje]] beslacht it oaniensletten ferspriedingsgebiet fan 'e sniehazze frijwol hiel [[Sibearje]], it [[Russyske Fiere Easten]] ynbegrepen, mar útsein de eilannen yn 'e [[Noardlike Iissee]]. Fierders omfiemet it it noarden en easten fan [[Kazachstan]], yn [[Sina]] it noarden fan [[Sinkiang-Oeigoerje]] en [[Mantsjoerije]], en ek dielen fan noardlik en sintraal [[Mongoalje]]. Isolearre populaasjes besteane op [[Sachalin]], in grut eilân foar de eastkust fan Sibearje; op [[Hokkaido]], it noardlikste fan 'e haadeilannen fan [[Japan]]; yn 'e [[Skotske Heechlannen]]; yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] (sawol [[Ierlân|de Republyk]] as [[Noard-Ierlân]]); en yn 'e [[Alpen]] (dielen fan [[Frankryk]], [[Switserlân]], [[Itaalje]], [[Lychtenstein]], [[Eastenryk]], [[Sloveenje]] en it uterste noarden fan [[Kroaasje]]).

Dêrnjonken is de sniehazze yn Jeropa troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn it [[Peak District]] fan it [[Ingelske greefskip]] [[Kumbria]]; yn it [[Penninysk Berchtme]] fan sintraal [[Ingelân]]; op it eilân [[Man (eilân)|Man]] yn 'e [[Ierske See]]; op 'e [[Orkney-eilannen]] en de [[Sjetlâneilannen]] benoarden [[Skotlân]]; en fierders op 'e [[Fêreu-eilannen]], [[Iislân]] en de westlike dielen fan [[Spitsbergen]] yn 'e [[Barentssee]]. Bûten Jeraazje besteane der yntrodusearre populaasjes sniehazzen op 'e ûnbewenne [[Crozeteilannen]] en [[Kerguëlen]] yn it suden fan 'e [[Yndyske Oseaan]], dy't beide ta de [[Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] hearre. 

==Evolúsje==
De sniehazze ûntjoech him yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]]. Der bestiet bewiis dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan it bist him yn ferskate [[glasiaal|iistiden]] útwreide oant yn [[Súd-Jeropa]], wat ek de isolearre populaasje yn 'e [[Alpen]] ferklearret. It bewiis bestiet út [[mitogondriën|mitogondriale]] [[haplotype]]n dy't troch [[krusing (fuortplanting)|krusing]]s mei sniehazzen efterbleaun binne yn it [[DNA]] fan 'e populaasje fan 'e [[gewoane hazze]] (''Lepus europaeus'') yn it noarden fan it [[Ibearysk Skiereilân]] en ek yn dat fan 'e [[Ibearyske hazze]] (''Lepus granatensis'') en de [[Kantabryske hazze]] (''Lepus castroviejoi'').

Yn it Let-Pleistoseen en [[Holoseen|Ier-Holoseen]] wiene eksimplaren fan 'e populaasje yn [[Ruslân]] teminsten 10% grutter as eksimplaren fan lykfol hokker hjoeddeistige populaasje. Dêrom waard de eardere Russyske populaasje oarspronklik beskreaun as in selsstannige soarte, ''Lepus tanaiticus'', mar it tinken is no dat it gjin aparte soarte wie, mar ynstee in [[prehistoarysk]] [[morfotype]] fan 'e gewoane sniehazze.

==Uterlike skaaimerken==
De sniehazze is krekt wat lytser as de [[gewoane hazze]]. It bist hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–60&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4–8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2,5–4,2&amp;nbsp;[[kg]]. De [[wyfke]]s binne justjes swierder as de [[mantsje]]s. De útstykjende [[ear (anatomy)|earen]] mjitte 7–10&amp;nbsp;sm yn lingte. [[Simmer]]deis is de [[pels]] by alle populaasjes [[brún]] (noris wat ljochter útskaaiend, dan wer wat dûnkerder). By 't [[winter]] [[ferhierjen|ferhierje]] de measte populaasjes, wêrby't it brún ferfongen wurdt troch in [[wite]] of fierhinne wite pels. De [[sturt]] bliuwt it hiele jier rûn wyt, wêrmei't de sniehazze him ûnderskiedt fan 'e gewoane hazze, dy't in sturt hat mei [[swart]] [[hier (begroeiïng)|hier]] oan 'e boppekant en wyt hier oan 'e ûnderkant. 
[[File:Common and irish hare.jpg|left|thumb|250px|De sniehazze (ûnder) yn ferliking mei de [[gewoane hazze]] (boppe).]]

De Ierske hazze (''Lepus timidus hibernicus''), de westlikste [[ûndersoarte]], hâldt it hiele jier rûn in brune pels. Dêr komt ek in [[goudbrún|goudbrune]] fariant foar, benammen op it lytse eilantsje [[Rathlin (eilân)|Rathlin]]. De yntrodusearre sniehazzen op 'e [[Fêreu-eilannen]] wurdt winterdeis net wyt mar [[griis]], wat nei alle gedachten feroarsake wurdt troch in [[genetysk]]e [[mutaasje]] yn 'e frij behindige populaasje.

==Biotoop==
Sniehazzen komme oer it algemien foar yn [[berchtme|bercheftige]] kriten mei ferspraat [[leafwâld|leaf]]-, [[nullewâld|nulle]]- of [[mingd wâld]] en op [[heide]] en [[toendra's]]. By ôfwêzichheid fan [[fee]] sjocht men se ek op [[greide|berchgreiden]]. Yn 'e [[Alpen]] libje se fan hichten fan 700&amp;nbsp;[[meter|m]] oant 3.800&amp;nbsp;m, ôfhinklik fan terrein en [[jiertiid]]. Yn [[Ierlân]] en [[Noard-Ierlân]] komt de westlikste [[ûndersoarte]], de Ierske hazze (''Lepus timidus hibernicus''), lykwols ek foar yn leechlein [[greidlân]] en yn [[sâltwetter]][[sompe]]n oan 'e [[kust]]en. De sniehazze libbet ek op 'e [[flakte]]n fan [[Jeropeesk Ruslân]], [[Sibearje]] en [[Kazachstan]], mar dêr binne de [[winter]]s sa strang dat se dy heech yn 'e bergen belykje kinne.

==Hâlden en dragen==
De sniehazze is benammentlik in [[nachtdier]]. It foerazjeargebiet en it plak dêr't er oerdeis rêst hâldt, kinne wol 1–2&amp;nbsp;[[km]] útinoar lizze. Oer it algemien leit it rêstplak berchop en it foerazjeargebiet berchôf. It rêstplak is ferskûle tusken [[rots]]en en/of [[strewelleguod]]. Yn [[fean]]grûn grave se simpele [[hoale]]n fan 1–2&amp;nbsp;[[meter|m]] lang. By 't [[winter]] meitsje sniehazzen in ûndjippe dobbe yn 'e [[snie]] om har yn del te jaan. De grutte fan it wengebiet ferskilt ôfhinklik fan it terrein en de [[jiertiid]], en kin sadwaande útinoar rinne fan 15–100&amp;nbsp;[[hektare|ha]]. As der rom fretten foarhâns is, foerazjearje sniehazzen soms deun byinoar. Dêrby kinne se grutte groepen foarmje fan soms wol 70 eksimplaren, hoewol't se it meastepart fan it jier in [[solitêr]] bestean liede. 

Yn 'e [[peartiid]], dy't rint fan [[febrewaris]] oant en mei [[juny]], binne sniehazzen behalven [[nacht]]s faak ek [[dei|oerdeis]] of alteast yn it [[skimertsjuster]] aktyf. By de rammen bestiet op foerazjearplakken in [[hierargy]] dy't basearre is op grutte en lichemsgewicht. Gefjochten om dominânsje te bepalen tusken twa bisten fan gelikense grutte fine plak tusken rammen ûnderling en tusken rammen en moerhazzen, mar net tusken moerhazzen ûnderling. De [[draachtiid]] duorret by de sniehazze 47–54&amp;nbsp;dagen, wêrnei't de moerhazze 1–7, mar meastal 2–4&amp;nbsp;jongen smyt. Der binne fan [[april]] oant [[septimber]] 1–3, mar almeast 2&amp;nbsp;smeten. De jongen wurde nei 4&amp;nbsp;[[wike]]n [[ôfwûn]], al duorret dat by de lêste smeet fan it jier faak wat langer. Sniehazzen binne yn har twadde jier [[geslachtsryp]] en hawwe in libbensspanne fan trochinoar 12&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
Wat sniehazzen frette, ferskilt fan krite ta krite, ôfhinklik fan wat der beskikber is. Yn [[Skandinaavje]], bygelyks, dêr't harren wengebiet in grut diel fan it jier beskûl giet ûnder in tsjûk pak [[snie]], ite sniehazzen in protte [[twiich|twigen]] en [[beamskoars]]. Yn [[Ierlân]], dêr't se (ek) yn it leechlân rûnom foarkomme, bestiet harren fretten foar 90% út [[gers]]. Dat is in heger persintaazje as by de Ierske populaasje fan 'e [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), in besibbe soarte dy't bekendstiet as gersiter.

==Relaasje mei oare soarten==
===Oare hazzesoarten===
De [[poalhazze]] (''Lepus arcticus''), dy't yn [[Grienlân]] en noardlike dielen fan [[Kanada]] foarkomt, waard foarhinne beskôge as in ûndersoarte fan 'e sniehazze. Tsjintwurdich is lykwols dúdlik dat it om in selsstannige, sij it nau besibbe, soarte giet. Guon saakkundigen binne fan betinken dat de Ierske hazze (''Lepus timidus hibernicus''), de westlikste ûndersoarte fan 'e sniehazze, ek as in aparte soarte erkend wurde moat. Anno [[2019]] besteane der 15 erkende ûndersoarten fan 'e sniehazze.
[[File:Mountain Irish Hare.JPG|right|thumb|250px|De Ierske hazze (in [[ûndersoarte]] fan 'e sniehazze) op in [[yllustraasje]] út ''British Mammals'' fan A. Thorburn ([[1920]]).]]

Yn 'e súdlike dielen fan [[Noarwegen]], [[Sweden]] en [[Finlân]] bekonkurrearje de sniehazze en de [[gewoane hazze]] inoar foar [[habitat]]. Mei't de gewoane hazze in slachje grutter is, ferdriuwt dy oer it algemien de sniehazze. Yn [[winter]]ske omstannichheden is de better oanpaste sniehazze lykwols dúdlik yn it foardiel. Soms fine der [[krusing (fuortplanting)|krusings]] plak tusken de beide hazzesoarten.

===Predaasje===
De sniehazze stiet op it menu foar de [[keningsearn]] en oare grutte [[rôffûgels]] en fierders de [[oehoe]], [[Jeraziatyske lynks]], [[foks]], [[stienmurd]] en [[beamotter]]. [[Murd]]en, [[harmeling]]en en [[wezeling]]en kinne hazzejongen opfrette. 

==Status==
De sniehazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er oer syn hiele [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dat wol net sizze dat de sniehazze yn beskate regio's net swierrichheden ûnderfynt. 

Yn 'e [[Alpen]] hat dit [[skrutenens|skrutene]] bist bygelyks te lijen ûnder it tanommen [[toerisme]] yn ferbân mei de [[wintersport]]. Ut in ûndersyk út [[2019]] die bliken dat sniehazzen yn gebieten mei in protte wintersport harren [[hâlden en dragen]] feroarje op in wize dy't mear [[enerzjy]] opbrûkt, mei as gefolch dat se ferlet hawwe fan mear iten as se oars hawwe soene yn in tiid dat fretten krap is. 

Yn [[Skotlân]] kaam yn [[2016]] oan it ljocht dat sniehazzen yn 'e [[Skotske Heechlannen]] rûtinemjittich ôfsketten waarden troch dielnimmers oan betelle &quot;jachtrûnliedings&quot; en ek troch [[jachtopsjenner]]s dy't har inkeld bekroadzje om 'e foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] wichtige [[Skotske sniehin]] (''Lagopus lagopus scotica''). Under dy lju hearsket ntl. it net op bewizen stuolke leauwe dat sniehazzen [[sykte]]n op sniehinnen oerbringe kinne. It ôfsjitten waard fierhinne stilholden, mar [[natoerbeskermer]]s fan 'e organisaasje [[OneKind]] krigen boppe wetter dat it elts jier om tsientûzenen ôfsketten sniehazzen gie. Nei oanlieding fan 'e [[maatskiplik]]e opskuor dy't dat nijs feroarsake, lei it [[Skotsk Parlemint]] by in stimming op [[17&amp;nbsp;maaie]] [[2020]] it near op it ûnfergund ôfsjitten fan sniehazzen.

Yn it [[Peak District]], in skildereftich [[heuvel]]ich gebiet yn it [[Ingelske greefskip]] [[Kumbria]], bestiet ek noed oer it fuortbestean fan 'e populaasje sniehazzen, dy't dêr yn 'e [[1870-er jierren]] [[eksoat|troch de minske yntrodusearre]] waard. Yn [[2021]] waard by in telling troch de [[People's Trust for Endangered Species]] fêststeld dat de populaasje omleech gien wie nei likernôch 2.500 bisten. Dat waard net witen oan jacht, mar oan [[klimaatferoaring]], mei't de heuvels fan it Peak District troch de opwaarming fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] eins net [[kâld]] genôch mear binne foar sniehazze.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 81–83.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Mountain_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus timidus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Yslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Man]]
[[Kategory:Eksoat yn Spitsbergen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]]</text>
      <sha1>351km1yqsexuhdxoxo5to0ikjq4dtrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poalhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170633</id>
    <revision>
      <id>1234193</id>
      <parentid>1172845</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10505" sha1="qzkexwsycf3pfepfk5tvv478563z7ph" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= poalhazze
|Ofbyld= [[File:Arctic Hare 1.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorphaa'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus arcticus 
|Beskriuwer, jier= [[John Ross (Britsk marine-ofsier)|Ross]], 1819 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de poalhazze (Lepus arcticus).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[sniehazze]]''', in oare, nau besibbe hazzesoarte}}
De '''poalhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus arcticus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist mei de [[Alaskahazze]] (''Lepus othus'') en de [[sniehazze]] (''Lepus timidus'') it [[ûnderskaai]] fan 'e [[sniehazzen]] (''Lepus''). De poalhazze komt foar yn [[Grienlân]] en it uterste noarden fan [[Kanada]], en is tige goed oanpast om te oerlibjen yn ien fan wrâlds [[kâld]]ste [[biotopen]]. Ien fan dy oanpassings wurdt foarme troch koartere [[ear (anatomy)|earen]] as oare hazzesoarten, sadat de poalhazze eins mear it oansjen fan in [[kninen|knyn]] jout. In oarenien is dat dit bist [[winter]]deis in [[wite]] [[pels]] kriget, as [[kamûflaazje|skutkleur]] yn 'e [[snie]]. De [[IUCN]] klassifisearret de poalhazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De poalhazze waard yn [[1819]] foar it earst beskreaun troch de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[marine]]-[[ofsier]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[John Ross (Britsk marine-ofsier)|John Ross]]. Oarspronklik wie de [[wittenskiplike namme]] fan dit bist ''Lepus timidus arcticus'', mei't de poalhazze lange tiid beskôge waard as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[sniehazze]] (''Lepus timidus''), dy't foarkomt yn 'e noardlike kontreien fan [[Jeraazje]]. Tsjintwurdich wurdt de poalhazze lykwols algemien erkend as in selsstannige [[soarte]].

==Fersprieding==
It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e poalhazze beslacht de noardlikste dielen fan [[Kanada]]. Dêrta heart de hiele [[Arktyske Arsjipel]], mei grutte [[eilannen]] as [[Banks (eilân yn Kanada)|Banks]], [[Victoria (eilân yn Kanada)|Victoria]], [[Baffinlân]] en [[Ellesmere (eilân)|Ellesmere]]. Dêrnjonken komt er ek foar op it Kanadeeske [[fêstelân]], yn frijwol hiel [[Nûnavût]], mei dêropta it easten en noarden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], de [[Hudsonbaai]]kust fan [[Manitoba]] en noardwestlik [[Ontario]], de noardpunt fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]] ([[Nûnavik]]) en de kuststripe fan [[Labrador (regio)|Labrador]] yn 'e provinsje [[Nijfûnlân en Labrador]]. Ta it areaal fan 'e poalhazze hearre fierders de westlike helte fan it eilân [[Nijfûnlân]] en bûten Kanada ek noch de súdwestlike, noardlike en noardeastlike kuststripen fan [[Grienlân]].

==Uterlike skaaimerken==
De poalhazze is ien fan 'e grutste libbene [[hazze-eftigen]]. Dizze soarte hat trochinoar in kop-romplingte fan 43–70&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–10&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]], mei útsjitters nei 7&amp;nbsp;kg. Poalhazzen binne tige goed oanpast oan in bestean yn 'e [[kjeld]], mei ferkoarte [[ear (anatomy)|earen]] (yn ferhâlding ta oare [[echte hazzen|hazzesoarten]]), koartere [[poat]]en, in lytsere [[noas]], in ûnderhûdske [[fet (weefsel)|fetlaach]] dy't wol 20% fan it lichemsgewicht útmakket en in tsjûke [[pels]]. Troch de koartere earen hat de poalhazze mear it oansjen fan in [[kninen|knyn]] as fan in hazze, mar kninen kinne net oer sokke kjeld as dêr't de poalhazze wielderich yn tieret. 

De pels fan poalhazzen is [[winter]]deis [[wyt]] mei in [[swart]]e noas en swarte puntsjes oan 'e úteinen fan 'e earen. Yn 'e súdliker dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]], lykas op [[Nijfûnlân]] en yn súdlik [[Labrador (regio)|Labrador]], [[ferhierjen|ferhierret]] de poalhazze by 't [[maityd]] en kriget dan in [[brún]]-[[grize]] pels foar de [[simmer]], dy't by guon eksimplaren mear útskaait nei brún en by oaren mear nei griis. Dy feroaring fan kleur, dy't ek by oare bisten foarkomt, lykas de [[moerassniehin]] (''Lagopus lagopus''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea'') en de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), soarget derfoar dat de poalhazze syn [[kamûflaazje]]kleur behâldt as de [[snie]] [[tei|fuortteit]]. Yn it hege noarden fan [[Kanada]] en op [[Grienlân]], dêr't de simmer mar hiel koart duorret, bliuwe poalhazzen lykwols it hiele jier rûn wyt.
[[File:Lepus arcticus 1996-07-30.jpg|left|thumb|250px|In poalhazze yn syn [[pels|simmerpels]].]]

==Biotoop==
De [[biotopen]] dêr't de poalhazze libbet, en dêr't er tige goed foar oanpast is, binne de [[toendra]] fan it [[Noardpoalgebiet]] en oare [[iis|izige]] en [[snie]]ïge kriten.

==Hâlden en dragen==
Behalven troch harren [[lichem (biology)|lichaamlike]] adaptaasjes oan 'e [[kjeld]] bliuwe poalhazzen [[winter]]deis yn it [[Noardpoalgebiet]] [[waarm]] troch lichemsoriïntaasje, [[lichemshâlding]], it beskûl sykjen efter foarwerpen en it graven fan in [[hoale]]. Lichemsoriïntaasje betsjut dat it bist bgl. mei de [[kop]] of it [[kont|efterliif]] yn 'e [[wyn (waar)|wynrjochting]] sitten giet, en net mei de folle bredere [[side (anatomy)|side]], dy't mear wyn fange soe sadat de hazze flugger ôfkuolje soe. In gaadlike lichemshâlding om minder fluch ôf te kuoljen is om yninoar dûkt te sitten, mei de poaten ûnder it liif. Poalhazzen nimme dêrby in suver [[bol]]foarmige hâlding oan, sadat de wyn maklik oer har hinne blaast. Se sykje beskûl efter natuerlike dingen lykas [[sniebank]]en en [[rots]]en, mar ek efter struktueren dy't troch de [[minske]] makke en pleatst binne. It graven fan hoalen dogge se sawol yn 'e [[snie]] as yn 'e [[grûn]]. De hoalen kinne in lingte fan likernôch 188&amp;nbsp;sm berikke.

Hoewol't poalhazzen winliken [[solitêr]]e bisten binne, komme se soms yn groepen foar fan soms wol 30 oant 40 eksimplaren. Yn sokke gefallen diele se by it rêsten lykwols gjin lichemswaarmte troch tsjininoar oan lizzen te gean. Poalhazzen kinne by it [[draven]] in [[faasje]] fan 60&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke. Winterdeis binne se faak oansjenlik lichter as by 't simmer. It tinken mank [[biologen]] is dat soks feroarsake wurdt troch minder beskikberheid fan fretten, minder kwaliteit fan it fretten dat àl foarhâns is, en in stadiger geande [[spiisfertarring]] as [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] oanpassing oan dy omstannichheden. 

De [[peartiid]] falt foar de poalhazze om [[april]] of [[maaie]] hinne. Nei in [[draachtiid]] fan 53&amp;nbsp;[[dagen]] smyt de [[wyfke|moerhazze]] yn [[maaie]], [[juny]] of [[july]] in nêst fan maksimaal 8&amp;nbsp;jongen mei in gemiddelde fan 5,4 stiks. Dy bliuwe by de [[mem]] oant se nei  likernôch 4&amp;nbsp;[[wike]]n [[ôfwûn]] wurde en selssannich oerlibje kinne. In jier nei de [[berte]] binne se [[geslachtsryp]]. Der is net folle bekend oer de [[libben]]sspanne fan poalhazzen. [[Anekdoate|Anekdoatyske]] [[ynformaasje]] wiist derop dat se yn it wyld 3–5&amp;nbsp;[[jier]] libje. Se dogge it yn finzenskip net goed en libje dan heechút mar 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;jier.
[[File:Petjada-llebre-artica.jpg|right|thumb|250px|[[Print (poatôfdrukken)|Printen]] yn 'e [[snie]] fan 'e poalhazze.]]

==Fretten==
De poalhazze is in [[herbivoar]], dy't foar it meastepart bestiet fan [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[poalwylch]] (''Salix arctica''), ferskate soarten [[stienbrek]] (''Saxifraga''), [[beikeheide]] (''Empetrum nigrum'') en de [[krûdwylch]] (''Salix herbacea''). Yn guon kriten wurdt mear as 90% fan it dieet foarme troch de poalwylch. Dêrnjonken kinne poalhazzen tebekfalle op 'e konsumpsje fan in breed ferskaat oan oar [[plant]]aardich materiaal, lykas de blêden, [[blom]]men, [[stâle (plant)|stâlen]], [[twigen]] en [[woartel (plant)|woartels]] fan [[gers|gerzen]] en oare plantesoarten en teffens [[moas]]sen en [[koarstmoas]]sen. Ut ferskate ûndersiken is sûnt [[2000]] oan it ljocht kommen dat it menu fan 'e poalhazze yn 'e koarte noardlike [[simmer]] drastysk feroaret en dan foar wol 70% út [[pûlfrucht]]en bestean kin. Soms ite se ek [[fleis]], benammen [[fisk]]. Ek is waarnommen hoe't poalhazzen by de iepenlizzende [[kadaver]]s fan deade [[rindier]]en de (herbivoare) [[mage|maachynhâld]] beplúzje. Om oan [[drinken]] te kommen, frette poalhazzen [[snie]].

==Predaasje en parasitisme==
===Predaasje===
Natuerlike fijannen fan 'e poalhazze binne de [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''), de gewoane [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx kanadensis''), de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''), de [[harmeling]] (''Mustela erminea''), de [[snieûle]] (''Bubo scandiacus''), de [[gierfalk]] (''Falco rusticolus'') en de [[rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo lagopus''). Soms wurde poalhazzen ek [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch de [[minske]]. De [[poalwolf]] (''Canis lupus arctos''), de noardlikste [[ûndersoarte]] fan 'e grize wolf, is nei alle gedachten de súksesfolste bejager fan poalhazzen. Snieûlen hawwe it benamme op jonge poalhazzen foarsjoen. 

===Parasiten===
Der binne fjouwer groepen [[parasyt|parasiten]] bekend by de poalhazze: [[protozoën]] (''Protozoa''), [[rûnwjirms]] (''Nematoda''), [[luzen]] (''Phthiraptera'') en [[flieën]] (''Siphonaptera'').

==Status==
De poalhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 4 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e poalhazze (''Lepus arcticus''):
*''L. a. arcticus''
*''L. a. banksii''
*''L. a. groenlandicus''
*''L. a. monstrabilis''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Arctic_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus arcticus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>qzkexwsycf3pfepfk5tvv478563z7ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sineeske hazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170930</id>
    <revision>
      <id>1234238</id>
      <parentid>1172842</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6182" sha1="fb4w1189jwryti0df5jo2mds1vqfr93" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Sineeske hazze
|Ofbyld= [[File:Lepus sinensis Hardwicke.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus sinensis 
|Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1832 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Chinese Hare area.png|center|250px]]
}}
De '''Sineeske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus sinensis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dêrbinnen foarmet dit bist it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[Sineeske hazzen]] (''Sinolagus''). De Sineeske hazze komt foar yn súdeastlik [[Sina]] en op [[Taiwan]]. It is in relatyf lytse hazzesoarte, dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is en der in [[herbivoar]] dieet op nei hâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de Sineeske hazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De Sineeske hazze waard yn [[1832]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]]. De [[Koreaanske hazze]] (''Lepus coreanus'') waard foarhinne as in [[ûndersoarte]] fan 'e Sineeske hazze sjoen, mar út [[molekúl|molekulêre]] bestudearring fan it [[mitogondriaal DNA]] fan dat bist is fêst kommen te stean dat it eins in aparte soarte is.

==Fersprieding==
De Sineeske hazze is lânseigen yn dielen fan eastlik en súdeastlik [[Sina]] besuden de [[rivier]] de [[Jangtsekiang]]. Ta dit [[ferspriedingsgebiet]] hearre (dielen fan) de Sineeske [[provinsje]]s [[Anhui]], [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Guizhou]], [[Hunan]], [[Jiangsu]], [[Jiangxi]] en [[Zhejiang]], de [[autonome regio]] [[Guangxi]] en de spesjale bestjoerlike regio's [[Hongkong]] en [[Makau]]. De Sineeske hazze ûntbrekt lykwols op it [[Leizhouskiereilân]], dat fan 'e [[kust]] fan Guangdong rjocht nei it suden ta útstiket yn 'e [[Súdsineeske See]], en teffens op it grutte eilân [[Hainan]]. Bûten Sina komt dit bist wol foar op [[Taiwan]], en teffens yn in tige beheind diel fan it uterste noarden fan [[Fjetnam]].

==Uterlike skaaimerken==
De Sineeske hazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 35–45&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4–5,7&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,0–1,9&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is dit ien fan 'e behindigere hazzesoarten. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[wyfke|moerhazze]]n oer it algemien merkber grutter fan stal binne as de [[mantsje|rammen]]. De [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 8,1–11,1&amp;nbsp;sm, en de [[ear (anatomy)|earen]] binne relatyf koart en mjitte 6,0–8,2&amp;nbsp;sm yn lingte. 

De [[pels]] is koart en rûch. Op 'e [[rêch]] en it [[boarstkas|boarst]] binne Sineeske hazzen [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[witich]]. De [[sturt]] is [[brún]], wylst de úteinen fan 'e earen trijehoekige [[swart]]e puntsjes hawwe. Fan oare leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus'') ûnderskiedt de Sineeske hazze him benammen troch de foarm en details fan 'e [[plasse]] en de [[tosk]]en. Ien fan 'e wichtichste foarbylden is de lange en bol steande [[noasbonke]].

==Biotoop==
Sineeske hazzen hâlde benammen fan iepen en healiepen (mei [[strewelleguod]] bestruide) [[gers]][[flakte]]n en [[heuvel]]s. Dêrnjonken libje se ek yn [[bamboe]]wâlden. Yn [[berchtme]]n komme se foar oant op in hichte fan 4.000–5.000&amp;nbsp;[[meter|m]].

==Hâlden en dragen==
De Sineeske hazze is net wiidweidich bestudearre. It is in [[nachtdier]], dat lykwols bytiden ek by [[dei]]ljocht op 'e lapen komt. Dit bist fertrout op syn [[faasje]] by it [[draven]] om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen. Sineeske hazzen libje net yn ûndergrûnske [[hoale]]n, mar rêste by dei út yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjippe dobbe dy't makke is yn opgeande [[plant|fegetaasje]]. De [[peartiid]] rint by dizze soarte fan [[april]] oant yn [[augustus]]. De moerhazze bringt yn har leger in smeet fan likernôch 3&amp;nbsp;jongen te wrâld, dy't [[berne]] wurde mei alle [[hier (begroeiïng)|hier]] derop en de [[each]]jes iepen. Se binne frijwol daliks nei de [[berte]] aktyf. De [[molke]] is by Sineeske hazzen tige ryk oan [[fet (stof)|fetten]] en [[aaiwyt (stof)|aaiwiten]]. Nei likernôch 3&amp;nbsp;[[wike]]n wurde de jongen [[ôfwûn]].

==Fretten==
De Sineeske hazze hat in [[herbivoar]] dieet dat bestiet út [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en oar [[plant]]aardich materiaal, lykas [[knop (plant)|knoppen]], [[twigen]] en [[beamskoars]]. Sineeske hazzen produsearje twa soarten [[kjitte]]: wiet en drûch. De wiete kjitte wurdt nei útskieding fuortendaliks wer opfretten yn in proses dat [[kropofagy]] hjit. De bedoeling dêrfan is om 'e maksimale hoemannichte fiedingsstoffen út it fretten te krijen.

==Status==
De Sineeske hazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn noardlik [[Fjetnam]] libbet er yn in tichtbefolke [[lânbou]]gebiet, dêr't it risiko fan [[oerbejaging]] bestiet. It is ûnbekend hoe't it der yn [[Sina]] mei de populaasje krekt foarstiet.

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Sineeske hazze (''Lepus sinensis''):
*''L. s. sinensis'' &lt;small&gt;(yn súdeastlik [[Sina]])&lt;/small&gt;
*''L. s. yuenshanensis'' &lt;small&gt;(yn súdeastlik Sina)&lt;/small&gt;
*''L. s. formosus'' &lt;small&gt;(op [[Taiwan]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus sinensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>fb4w1189jwryti0df5jo2mds1vqfr93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartnekhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170997</id>
    <revision>
      <id>1234278</id>
      <parentid>1212775</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="14lw2qv3z225avp3268hn075med1leg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= swartnekhazze
|Ofbyld= [[File:Indian hare by N A Nazeer.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus nigricollis 
|Beskriuwer, jier= [[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1823 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swartnekhazze (Lepus nigricollis).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} troch de minske yntrodusearre as [[eksoat]]&lt;br&gt; {{Color box|#0000FF}} oarsprong ûnwis&lt;/small&gt;
}}
De '''swartnekhazze''' of '''swartnekke hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus nigricollis''), ek wol '''Yndyske hazze''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei twa oare [[soarte]]n, de [[Birmeeske hazze]] (''Lepus peguensis'') en de [[Hainanhazze]] (''Lepus hainanus''), foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Yndyske hazzen]] (''Indolagus''). De swartnekhazze komt foar op it [[Yndyske subkontinint]], [[Sry Lanka]] en [[Java]]. Dit bist is op ferskate oare eilannen troch de [[minske]] yntrodusearre as [[eksoat]]. De swartnekhazze is in middelgrutte hazze, dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is en teffens yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]. It is in [[herbivoar]] bist dat benammen [[gers]] fret. De [[IUCN]] klassifisearret dizze [[soarte]] as net bedrige.

==Fersprieding==
It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e swartnekhazze beslacht it grutste part fan it [[Yndyske subkontinint]]. Dêrta hearre hast hiel [[Bangladesj]], eastlik en súdeastlik [[Pakistan]], de súdlike râne fan [[Nepal]], en [[Yndia]] útsein it hegere [[berchtme|berchlân]] fan 'e [[Himalaya]] yn it noarden. Der wurdt oannommen dat de swartnekhazze ek foarkomt yn [[Bûtan]], mar dy ûnderstelling wurdt op 't heden noch net troch waarnimmings skoarre. Ek [[Sry Lanka]], foar de súdkust fan it subkontinint, heart ta it lânseigen ferspriedingsgebiet fan dit bist. Fierders komt de swartnekhazze foar op [[Java]], it haadeilân fan [[Yndoneezje]]. It is ûndúdlik oft er dêr lânseigen is of in [[eksoat]]. 

Wol is bekend dat dizze soarte troch de minske yntrodusearre is op 'e [[Andamanen]], in [[arsjipel]] yn it noardeastlike part fan 'e [[Yndyske Oseaan]] dy't ta Yndia heart. Itselde jildt foar it grutte eilân [[Madagaskar]] yn it westlike diel fan 'e Yndyske Oseaan en guon lytsere eilannen dêr net fier ôf: de [[Komoaren]], [[Majot]], [[Mauritsius]], [[Reünion]] en de [[Seysjellen]]. Yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] is de swartnekhazze fierders noch troch de minske fan Java ôf yntrodusearre op it grutte eilân [[Nij-Guineä]], sawol yn it Yndonezyske part ([[West-Papoea]]) as yn it ûnôfhinklike lân [[Papoea Nij-Guineä]].

==Uterlike skaaimerken==
De swartnekhazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 33–53&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]]. It gewicht bedraacht 1,8–3,5&amp;nbsp;[[kg]], mei in gemiddelde fan 2,5&amp;nbsp;kg. Eksimplaren út it suden fan it [[Yndysk subkontinint]] binne ornaris wat grutter en foarser as guon út it noarden. De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] útskaaiend nei [[read|rodzigens]] op it meastepart fan 'e [[rêch]] de [[side (anatomy)|siden]], op 'e bûtenkant fan 'e [[efterpoat]]en en op 'e [[wang]]en, mar [[readbrún]] op 'e [[snút]], it foarste diel fan 'e siden en de bûtenkant fan 'e [[foarpoat]]en. De binnenkant fan 'e poaten, it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] binne [[wyt]]. It meast opfallende skaaimerk fan dit bist wurdt foarm troch de [[swart]]e [[nekke]] en bopperêch, dêr't de swartnekhazze syn namme oan ûntlient. 

==Biotoop==
Swartnekhazzen libje yn [[woastinen]], [[steppe]]n, [[flakte]]n, op [[gers]]lân en [[bou (lânbou)|boulân]] en yn [[wâld]]en, útsein [[mangrove]]wâlden oan 'e [[kust]]. Yn it [[Nilgiriberchtme]] fan súdlik [[Yndia]] komt dizze soarte foar oant op in hichte fan 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]] en yn 'e [[Himalaya]] oant op in hichte fan teminsten 2.400&amp;nbsp;m.

==Hâlden en dragen==
De swartnekhazze is benammen in [[nachtdier]] en in [[skimer|krepuskulêr]] bist (aktyf yn 'e [[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]). Oerdeis lûkt er him werom yn in [[leger (hazze)|leger]] (in ûndjip dobke), dat er makke hat ûnder [[strewelleguod]] of middenmank oare tichte [[plant|begroeiïng]]. Foar minsken oer [[hâldt en draacht]] er him tige skruten. Swartnekhazzen binne [[herbivoar]]en en frette oer it algmien [[gers|gerzen]]. Op [[Sry Lanka]] is ek waarnommen hoe't se [[swiete jirpel]]s en [[slaad (griente)|slaad]] frette út [[kokentún|kokentunen]]. 

De [[peartiid]] wreidet him by swartnekhazzen út oer it hiele jier en [[wyfke|moerhazzen]] kinne sadwaande it hiele jier troch [[swierens|drachtich]] wêze. Oer it algemien komme per smeet 1–4&amp;nbsp;jongen te wrâld, mar as de drachtigens yn 'e [[moesson]] falt, kinne der mear jongen wêze om't dan it foarriedich wêzen fan mear fretten ferwachte wurde kin. Fral jonge swartnekhaskes wurde gauris it slachtoffer fan [[predaasje]] troch [[karnivoar]]e [[sûchdieren]] (wêrûnder ek [[domestisearre]] [[hûn]]en en [[kat]]ten) en troch [[rôffûgel]]s.

==Status==
De swartnekhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 7 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e swartnekhazze (''Lepus nigricollis''):
* ''L. n. aryabertensis''
* ''L. n. dayanus''
* ''L. n. nigricollis''
* ''L. n. ruficaudatus''
* ''L. n. sadiya''
* ''L. n. simcoxi''
* ''L. n. singhala'' &lt;small&gt;(op [[Sry Lanka]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_hare ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Schwarznackenhase ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus nigricollis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Eksoat yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Komoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]]
[[Kategory:Eksoat yn Majot]]
[[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Reünion]]
[[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren]]</text>
      <sha1>14lw2qv3z225avp3268hn075med1leg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yunnanhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171069</id>
    <revision>
      <id>1234336</id>
      <parentid>1172831</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6242" sha1="spmrpxqvh5k0bzx03zt3fslqzff4t74" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Yunnanhazze
|Ofbyld= [[File:Lepus comus - Google Search - Kunming Natural History Museum of Zoology - DSC02457.JPG|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Taksidermy|Opset]] [[museum]]eksimplaar.
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus comus 
|Beskriuwer, jier= [[Glover Morrill Allen|G.M. Allen]], 1927 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Yunnan Hare area.png|center|250px]]
}}
De '''Yunnanhazze''' ([[útspr.]] &quot;Jûnanhazze&quot;; [[wittenskiplike namme]]: ''Lepus comus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze [[soarte]] ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Yunnanhazze komt foar yn it suden fan [[Sina]] (benammen yn 'e [[provinsje]] [[Yunnan]]). It is in [[herbivoar]] bist dat, oars as de measte oare hazzesoarten, foar it meastepart oerdeis aktyf is. De [[IUCN]] klassifisearret de Yunnanhazze as &quot;net bedrige&quot;.

==Taksonomy==
De Yunnanhazze waard foar it earst yn [[1927]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Glover Morrill Allen]]. Foarhinne waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Tibetaanske hazze]] (''Lepus oiostolus''), mar ûnderwilens is dúdlik wurden dat it beslist in aparte [[soarte]] is. Yn [[2005]] waard fêststeld de Yunnanhazze en de Tibetaanske hazze sa nau besibbe binne, dat se as suster[[takson]]s beskôge wurde kinne. 

==Fersprieding==
De Yunnanhazze is lânseigen yn it suden fan [[Sina]], op it westlike part fan it [[Yunguiplato]] en yn it súdlike diel fan it [[Hengduanberchtme]]. Dat gebiet beslacht it grutste part fan 'e [[provinsje]] [[Yunnan]] (dêrfandinne de soartnamme), útsein allinnich de krite súdwestlik fan 'e [[rivier]] de [[Mekong]]. Dêropta omfiemet it [[ferspriedingsgebiet]] ek it suden fan 'e provinsje [[Sichuan]] en it westen fan 'e provinsje [[Guizhou]]. Yn [[2000]] waard foar it earst de oanwêzigens fan 'e Yunnanhazze yn noardlik [[Birma]] fêststeld. 

==Uterlike skaaimerken==
De Yunnanhazze is in middelgrutte hazze mei trochinoar in kop-romplingte fan 32,2–48&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 9&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–11&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht 1,8–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan 9&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–13&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm, en de [[efterpoat]]en mjitte 9,8–13&amp;nbsp;sm. De [[pels]] is [[hier (begroeiïng)|langhierrich]] en sêft en op 'e [[rêch]] [[grizich]] [[brún]] of [[dûnkergriis]]. De [[bealch]] en [[kiel]] binne [[witich]] fan [[kleur]], wylst de [[side (anatomy)|siden]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]en [[bêzje|bêzje-eftich]] binne. De earen hawwe [[swart]]e puntsjes, en fan 'e earbasis nei de [[snút]] rint in wite streek.

==Biotoop==
Yunnanhazzen libje yn [[berch]]eftige [[biotopen]], dêr't se de foarkar jouwe oan [[waarm]]e, fochtige [[habitat]]s. Se komme benammen foar op [[berchgreide]]n en yn gebieten mei klútsjes [[strewelleguod]]. It is mooglik dat de Yunnanhazze ek yn iepen [[wâld]]en en/of oan 'e wâldsiggen libbet. Yn hichte is de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan dit bist beheind ta gebieten tusken de 1.300 en 3.200&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
De Yunnanhazze is oer it algemien [[dei|oerdeis]] aktyf, mar komt soms ek by [[nacht]] op 'e lapen om [[iten]] te sykjen. It is in [[herbivoar]], dy't libbet fan [[strûk]]en en [[krûd (plant)|krûden]]. Oars as de measte hazzesoarten, dy't [[leger (rêstplak)|legers]] meitsje om te rêsten, graaft de Yunnanhazze [[hoale]]n. Neffens ferslaggen fan [[jacht (aktiviteit)|jagers]] is oan 'e foarm te ûnderskieden oft sa'n hoale groeven is troch in [[mantsje|raam]] of in [[wyfke|moerhazze]]: rammehoalen binne ûndjipper, lytser en rjochter, wylst de hoalen fan moerhazzen grutter, djipper en ovaler binne. De [[peartiid]] begjint foar de Yunnanhazze yn [[april]]. De moerhazzen smite 2–3 nêsten jongen yn 't jier, en elts nêst bestiet út 1–4, mar ornaris 2 jongen.

==Status==
De Yunnanhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat wurdt dit bist op 'e Sineeske reade list foar [[wringedieren]] klassifisearre as &quot;gefoelich&quot; en foldocht er op in hier nei oan 'e kritearia om as &quot;[[bedrige soarte|kwetsber]] yn dy list opnommen te wurden. De wichtichste bedriging foar de Yunnanhazze liket de oanwinnende [[minsklik]]e [[befolking]] yn syn ferspriedingsgebiet te wêzen, dy't almar mear [[lânbou]]grûn nedich is en dêrmei de Yunnanhazze net inkeld gaadlik [[habitat]] ôfnimt, mar ek dielpopulaasjes faninoar isolearret.

==Undersoarten==
Neffens de beskriuwing fan A.T. Smith en R.S. Hoffman yn ''Mammal Species of the World'' ([[2005]]) hat de Yunnanhazze (''Lepus comus'') gjin [[ûndersoarte]]n. Neffens Andrew T. Smith et al. yn ''A Guide to the Mammals of China'' ([[2008]]), lykwols, binne der 3 ûndersoarten:
*''L. c. comus'' &lt;small&gt;(westlik [[Yunnan]])&lt;/small&gt;
*''L. c. peni'' &lt;small&gt;(sintraal Yunnan oant westlik [[Guizhou]] en súdwestlik [[Sichuan]])&lt;/small&gt;
*''L. c. pygmaeus'' &lt;small&gt;(fan 'e [[rivier]] de [[Jangtsekiang]] yn it noarden oant sintraal Yunnan)&lt;/small&gt; 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yunnan_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus comus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>spmrpxqvh5k0bzx03zt3fslqzff4t74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tibetaanske hazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171083</id>
    <revision>
      <id>1234288</id>
      <parentid>1218617</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="fop6mbi0yhvcm9buyjy24mturbl3k1y" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Tibetaanske hazze
|Ofbyld= [[File:Woolly hare (Lepus oiostolus).JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus oiostolus 
|Beskriuwer, jier= [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Woolly Hare area.png|center|250px]]
}}
De '''Tibetaanske hazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus oiostolus''), ek wol de '''wolhazze''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze [[soarte]] ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagos''). De Tibetaanske hazze jout de foarkar oan [[berch]]eftige [[biotopen]]. It is in [[herbivoar]] en in [[solitêr]] libjend bist, dat foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de Tibetaanske hazze as net bedrige.

==Fersprieding==
De Tibetaanske hazze is lânseigen yn hiel [[Tibet]] (dêrfandinne de namme), mar ek yn oare, oanbuorjende dielen fan [[Sina]], wêrûnder de [[provinsje]]s [[Gansu]], [[Qinghai]], [[Sichuan]] en [[Yunnan]] en it suden en súdeasten fan 'e [[autonome regio]] [[Sinkiang-Oeigoerje]]. Bûten Sina komt dit bist foar yn 'e noardlike stripe fan [[Nepal]] en yn twa dielen fan [[Yndia]]: yn [[Ladach]], it easten fan [[Kasjmir]], yn it noardwesten, en yn [[Sikkim]], de lytste dielsteat dy't ynklamme leit tusken Nepal en [[Bûtan]], yn it noardeasten.
[[File:LepusSechuensisSmit.jpg|left|thumb|250px|In [[yllustraasje]] fan 'e Tibetaanske hazze fan [[Joseph Smit]] ([[1836]]-[[1929]]).]]

==Uterlike skaaimerken==
De Tibetaanske hazze is in middelgrutte hazze mei trochinoar in lichemslingte fan 40–50&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]]. De [[wyfke|moerhazzen]] binne oer it algemien wat foarser en swierder as de [[mantsje|rammen]], mei in gewicht fan trochinoar 24&amp;nbsp;[[kg]] tsjin 21&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;kg foar de rammen. De [[snút]] is wat spitser as dy fan 'e measte besibbe soarten hazzen. De [[pels]] fariërret op 'e [[rêch]] fan [[kleur]] tusken [[brún]], [[ljochtbrún|gielbrún]] en [[krêm (kleur)|krêm]]. De [[bealch]] is [[wyt]], faak mei in felbrune streek oer de midden, fan 'e [[kin]] oant de [[anus]]. De [[poat]]en binne ljochtbrún en dûnkerje ta neigeraden dat men tichter by de [[tean]]nen komt. De [[stuten|efterein]] is brunich [[griis]] en de [[sturt]] is wyt of griis mei grizich [[swart]]e streken. By healwoeksen eksimplaren is it hiele [[lichem (biology)|lichem]] ljochter kleure as by [[folwoeksene]]n. Tibetaanske hazzen [[ferhierje]] mar ienris yn it jier.

==Biotoop==
It [[biotoop]] dêr't Tibetaanske hazzen foarkomme, is benammen [[berch]]eftich. [[Habitat]]s binne û.o. [[berchgreide]]n, [[gers]]lân mei [[strewelleguod]] en heechleine kâlde [[woastinen]]. Se libje lykwols ek yn [[nullewâld]]en en [[mingde wâlden]] yn 'e bergen. Yn hichte is de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan dit bist beheind ta gebieten tusken de 3.000 en 5.300&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
De Tibetaanske hazze is in [[skrutenens|skruten]] en [[solitêr]] libjend bist, dat inkeld kontakt mei soartgenoaten siket om te [[pearjen]]. Hoewol't it soms [[dei|oerdeis]] waarnommen wurde kin, is it foar it meastepart in [[nachtdier]]. Oerdeis lûke Tibetaanske hazzen har yn 'e regel om te rêsten werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke, ferskûle yn 'e opgeande [[plant|begroeiïng]]. As it [[sinne]]skynwaar is, [[sinnebaaie]] se bytiden ek wol op in beskut plak. It dieet fan 'e Tibetaanske hazze is [[herbivoar]] en bestiet út [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. De [[peartiid]] begjint yn [[april]], en de moerhazze produsearret elts jier twa smeten fan 4–6&amp;nbsp;jongen.

==Status==
De Tibetaanske hazze hat in grut [[ferspriedingsgebiet]], mar is oer it algemien in net folle foarkommende [[soarte]]. De populaasje waard yn [[2019]] troch [[mammalogen]] A.T. Smith en C.H. Johnson omskreaun as &quot;tige tin, útsein yn in pear gebieten dêr't [Tibetaanske hazzen] dúdlik de foarkar oan jouwe&quot;. Dit bist wurdt [[jacht (aktiviteit)|bejage]] om sawol [[fleis]] as [[pels]], en guon gaadlike [[habitat]]s rekket er kwyt om't dy troch [[minsklik]]e aktiviteiten ynnommen of ferrinnewearre wurde. Dat hat resultearre yn in fragmintaasje fan 'e populaasje as gehiel en it ûnfermogen fan guon eksimplaren om op pleatslike skaal te [[migraasje|migrearjen]]. Nettsjinsteande dat hat de Tibetaanske hazze foarearst de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot; krigen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woolly_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus oiostolus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Tibet]]</text>
      <sha1>fop6mbi0yhvcm9buyjy24mturbl3k1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tolaihazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171095</id>
    <revision>
      <id>1234291</id>
      <parentid>1172854</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5389" sha1="9lt00wo17a829951oytegqwvrh07uvp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Tolaihazze
|Ofbyld= [[File:Lepus tolai; Baikonur 03.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus tolai 
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1778 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Tolai Hare area-edit.png|center|250px]]
}}
De '''Tolaihazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus tolai'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). Tolaihazzen libje yn [[drûchte|drûge]] kriten en binne benammen [[skimer|krepuskulêr]] en [[nachtdier|nokturnaal]] (yn 'e [[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]], resp. by [[nacht]] aktyf). Troch harren flugge [[fuortplanting]] komme se ferhâldingsgewiis in protte foar, sels yn gebieten dêr't in soad [[minske]]n libje. De [[IUCN]] klassifisearret de Tolaihazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De Tolaihazze waard foar it earst yn [[1778]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Prusen|Prusyske]] [[biolooch]] [[Peter Simon Pallas]]. Foarhinne waard dit bist oansjoen foar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''). Tsjintwurdich wurdt de Tolaihazze lykwols rûnom erkend as in selsstannige [[soarte]].

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Tolaihazze strekt him út oer in brede, heal sirkelfoarmige stripe fan [[Aazje]], fan eastlik [[Iraan]] en de [[Kaspyske See]] fia [[Sintraal-Aazje]], [[Mongoalje]] en dielen fan súdlik [[Sibearje]] nei [[Mantsjoerije]] en eastlik [[Sina]] benoarden de [[rivier]] de [[Jangtsekiang]]. Dat gebiet oerlapet it areaal fan ferskate besibbe soarten, wêrûnder dat fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') yn eastlik Iraan, en dat fan 'e [[Mantsjoerijske hazze]] (''Lepus mandshuricus'') yn Mantsjoerije.

==Uterlike skaaimerken==
De Tolaihazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 40–59&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7,2–11&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&lt;small&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;/&lt;small&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;–2,9&amp;nbsp;[[kg]]. De [[pels]] is op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] feal [[giel]], [[sânkleur]]ich of [[bêzje|bêzjich]] [[griis]], mei dizenige [[brún|brunige]] of [[readbrún|rodzige]] streken dertrochhinne. De [[side (anatomy)|siden]] binne ter hichte fan 'e [[efterpoat]]en dûnkerder fan [[kleur]], almeast [[dûnkergriis]]. De sydkanten fan 'e [[kop]] binne ek grizich, mar der sitte blekere ringen om 'e [[eagen]] hinne, dy't oan 'e foarkant yn 'e rjochting fan 'e [[snút]] trochrinne. De [[bealch]] en [[kiel]] binne [[wyt]], wylst de [[sturt]] fan boppen brún is útskaaiend nei [[swart]], en fan ûnderen wyt.

==Biotoop==
Tolaihazzen libje yn [[drûchte|drûge]] [[biotopen]], wêrûnder [[steppe]], [[healsteppe]], [[berchsteppe]], [[rots]]ige kriten, rûch [[gers]]lân en iepen [[wâld]]en mei [[gers]]. It leafst hawwe se lykwols iepen lân mei hjir en dêr wat [[strewelleguod]] om har yn te ferskûljen. De hichte dêr't Tolaihazzen op foarkomme, rint fan 600 oant en mei 900&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
De Tolaihazze is foar te meastepart [[skimer|krepuskulêr]] en [[nachtdier|nokturnaal]], d.w.s. aktyf yn 'e [[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]], resp. by [[nacht]]. Soms kin men dit bist lykwols ek op ljochtskyndei waarnimme. Tolaihazzen grave gjin [[hoale]], útsein de [[wyfke|moerhazze]] wannear't dy [[befalling|smite]] moat. Ynstee jouwe se har om te rêsten del yn in [[leger (hazze)|leger]], in ûndjip dobke dat se útgroeven hawwe mank opgeande [[plant|fegetaasje]]. It dieet fan dit bist is [[herbivoar]] en bestiet út [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Tolaihazzen steane bekend om harren flugge [[fuortplanting]], wêrmei't se [[konkurrinsje (biology)|konkurrearjende]] soarten it neisjen jouwe. De moerhazzen smite ornaris 2–3 kear yn 't jier in nêst fan 2–6&amp;nbsp;jongen. 

==Status==
De Tolaihazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Pleatslike bedrigings binne fral [[oerbejaging]] om 'e [[pels]], en yn [[Mongoalje]] wurdt dit bist brûkt foar de tarieding fan [[tradysje|tradisjonele]] [[medisinen]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tolai_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus tolai}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>9lt00wo17a829951oytegqwvrh07uvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woastynhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171129</id>
    <revision>
      <id>1234329</id>
      <parentid>1172856</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5243" sha1="783mt7zvdxpghy40yc8u47ht7qtuxc1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= woastynhazze
|Ofbyld= [[File:Tibetan Hare - on the banks of the Mansarovar (6115450099).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus tibetanus 
|Beskriuwer, jier= [[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Desert Hare area.png|center|250px]]
}}
De '''woastynhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus tibetanus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). Der is net folle oer de woastynhazze bekend, útein dat it in [[herbivoar]] bist is dat [[skimer|krepuskulêr]] (yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]]) aktyf is. De [[IUCN]] klassifisearret de dizze [[soarte]] as net bedrige.

==Taksonomy==
De woastynhazze waard foar it earst yn [[1841]] beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[George Robert Waterhouse]]. Hoewol't dit bist net yn [[Tibet]] foarkomt, krige er de [[wittenskiplike namme]] ''Lepus tibetanus'', wat &quot;Tibetaanske hazze&quot; betsjut. De woastynhazze moat lykwols net betize wurde mei de echte [[Tibetaanske hazze]] (''Lepus oiostolus'').

==Fersprieding==
De woastynhazze komt foar yn in langrutsen [[ferspriedingsgebiet]] dat yn it súdwesten begjint yn noardwestlik [[Afganistan]] en noardlik [[Pakistan]], en dêrwei mei in bôge troch [[Sina]] rint. Yn dat lân libbet dizze soarte yn it uterste westen en yn 'e noardlike helte fan 'e [[autonome regio]] [[Sinkiang-Oeigoerje]], yn it westen fan 'e autonome regio [[Binnen-Mongoalje]] en yn in diel fan 'e [[provinsje]] [[Gansu]]. In lytse isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] bestiet yn it eastlike part fan Binnen-Mongoalje, tusken de plakken [[Xilinhot]] en [[Ulanhot]] yn. De woastynhazze komt ek foar yn lytse dielen fan it westen en suden fan it ûnôfhinklike lân [[Mongoalje]].

==Uterlike skaaimerken==
De woastynhazze is in licht boude hazzesoarte mei in relatyf lytse [[kop]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 40–48&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,7–10,9&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,5&amp;nbsp;[[kg]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] en de kop [[sânkleur]]ich [[giel]] oant [[grizich]] [[brún]] mei [[swart]]e streken dertrochhinne. It [[boarstkas|boarst]] is ljochter fan [[kleur]]. De [[heup]]en binne grizich en de [[bealch]], [[kiel]], [[foarpoat]]en en oare ûnderste lichemsdielen [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt]]. De boppekant fan 'e [[sturt]] hat in brunich-swarte streek. De [[eagen]] hawwe in ljochte râne deromhinne. De [[ear (anatomy)|earen]] binne breed mei swarte úteinen en hawwe ek oan 'e binnenkant [[hier (begroeiïng)|hier]]. Yn it [[winter]]healjier groeit de pels tsjûker en kriget er troch it [[ferhierjen]] oer it gehiel in ljochtere, sânkleurich-grize kleur.

==Biotoop==
Woastynhazzen libje yn [[woastinen]] en oare [[drûchte|drûge]] gebieten, lykas [[healwoastyn|healwoastinen]], [[steppe]]s, [[healsteppe]]s en iepen [[gers]]lân mei [[strewelleguod]]. Yn 'e [[berchtme|bergen]] komme se foar oant in hichte fan 3.500 of 4.000&amp;nbsp;[[meter|m]].

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] fan 'e woastynhazze is net folle bekend. It dieet is [[herbivoar]] en bestiet út [[woartel (plant)|woartels]], [[blêd (plant)|blêden]], [[stâle (plant)|stâlen]] en [[sied (plant)|sied]] fan [[planten]], en ek wol lytse [[frucht (plant)|fruchten]], lykas [[bei]]en. Soms fret er (wetterhâldende) [[kaktussen]] om oan focht te kommen. Woastynhazzen binne [[skimer|krepuskulêre]] bisten, wat betsjut dat se benammen yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]] foar 't ljocht komme. Soms kinne se ek op [[dei|ljochtskyndei]] waarnommen wurde, mar almeast lûke se har dan werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]] dat se oanlein hawwe tusken opgeande [[plant|fegetaasje]]. Se grave gjin [[hoale]]n. De [[wyfke|moarhazzen]] smite maksimaal 3&amp;nbsp;kear yn 't jier in nêst fan trochinoar 3–10&amp;nbsp;jongen.

==Status==
De woastynhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hoewol't der net in protte ûndersyk nei dit bist dien is en dêrom hurd bewiis foar dy ûnderstelling ûntbrekt, is de [[IUCN]] ta dy konklúzje kommen om't der gjin spesifike bedrigings foar de woastynhazze identifisearre binne. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Desert_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus tibetanus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>783mt7zvdxpghy40yc8u47ht7qtuxc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannehazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171198</id>
    <revision>
      <id>1234228</id>
      <parentid>1172840</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9195" sha1="0y12rd2qs45nojhjs3le81e8ny08rov" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=  savannehazze
|Ofbyld= [[File:Lepus victoriae2.jpeg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme= Lepus victoriae 
|Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1893 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de savannehazze (Lepus victoriae).png|center|250px]]
}}
De '''savannehazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus victoriae''; [[synonym]]: ''Lepus microtis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Yn 'e mande mei de [[Etiopyske hazze]] (''Lepus fagani'') foarmet dit bist it [[ûnderskaai]] fan 'e [[savannehazzen]] (''Sabanalagus''). De savannehazze komt foar yn grutte dielen fan [[Súdlik Afrika|Súdlik]], [[East-Afrika|East]]-, [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[West-Afrika]]. It is in middelgrutte, [[herbivoar]]e hazzesoarte, dy't foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]] is. Dit bist kin tige hurd [[drave]] en fertrout op dat fermogen om oan [[rôfdier]]en te ûntkommen. De [[IUCN]] klassifisearret de savannehazze as net bedrige.

==Taksonomy==
De savannehazze waard yn [[1893]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. Dyselde joech it bist in [[wittenskiplike namme]] (''Lepus victoriae'') dy't in ferneaming wie nei [[keninginne]] [[Fiktoaria fan it Feriene Keninkryk|Fiktoaria]] fan it [[Feriene Keninkryk]]. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e savannehazze strekt him út oer grutte dielen fan [[Afrika]]. It is in oaniensletten gebiet, útsein in lytse isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn westlik [[Algerije]]. Yn [[Súdlik Afrika]] komt dit bist foar yn hiel [[Lesoto]], [[Swazylân]], [[Simbabwe]], [[Sambia]], [[Malawy]] en [[Mozambyk]], mei dêropta de eastlike helte fan [[Súd-Afrika]], it easten, noarden en noardwesten fan [[Botswana]], it noardeasten fan [[Namybje]] en it meastepart fan [[Angoala]], útsein it uterste noarden en súdwesten. Yn [[East-Afrika]] libbet dit bist yn hiel [[Oeganda]], hast hiel [[Tanzania]] (útsein it noardeasten), it easten fan [[Boerûndy]] en [[Rûanda]] en it súdwesten en westen fan [[Kenia]]. Ek komt er foar yn hiel [[Súd-Sûdaan]], it súdlike trêdepart fan [[Sûdaan]] en it uterste westen fan [[Etioopje]].

Yn [[Sintraal-Afrika]] libbet de savannehazze yn it uterste suden en noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]], de midden en it noarden fan 'e [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], it noarden fan [[Kameroen]] en it suden fan [[Tsjaad]]. En yn [[West-Afrika]] komt dit bist foar yn in brede stripe troch de [[Sahel]] en de krite direkt besuden dêrfan. Dat gebiet omfettet hiel [[Benyn]], [[Togo]], [[Boerkina Faso]], [[Guinee-Bissau]], [[Senegal]] en [[Gambia]], en fierders it suden fan [[Niger]] en [[Maly]], it noarden, de midden en it súdwesten fan [[Nigearia]], it súdeasten en noarden fan [[Gana]], it noarden fan [[Ivoarkust]], hast hiel [[Guinee]] (útsein it uterste súdeasten en súdwesten), it súdwesten fan [[Mauretaanje]] en it suden fan 'e [[Westlike Sahara]].

==Uterlike skaaimerken==
De savannehazze is in middelgrutte hazzesoarte mei trochinoar in kop-romplingte fan 41–58&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan 6,8–12,1&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–3&amp;nbsp;[[kg]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de [[nekke]] en de boppekant fan 'e [[kop]] [[grizich]] [[brún]] en op 'e [[bealch]] en de [[kiel]] [[wyt]]. De [[side (anatomy)|siden]] en [[poat]]en binne [[read|rodzich]] brún. Om 'e [[eagen]] hinne sitte wite rânen. De [[sturt]] is fan boppen [[swart]] en fan ûnderen wyt. De savannehazze is riker fan [[kleur]] as besibbe hazzesoarten, benammen yn [[berch]]eftige kriten, dêr't eksimplaren ornaris wat dûnkerder binne. Oer it algemien liket de savannehazze sterk op 'e besibbe [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), dêr't syn [[ferspriedingsgebiet]] mei oerlapet, mar hy kin dêrfan ûnderskaat wurde troch de karakteristike groeven yn syn [[snijtosk]]en.
[[File:Lepus victoriae.jpg|left|thumb|250px|In savannehazze.]]

==Biotoop==
Savannehazzen bewenje in grut ferskaat oan [[biotopen]]. Se komme foar op [[savanne]]s (dêrfandinne de namme), mar ek yn [[healsteppe]]s, [[steppe]]s en [[healwoastinen]]. Fierders libje se yn legere [[berchtme]]n en teffens yn [[tropysk reinwâld]].

==Hâlden en dragen==
De savannehazze is in [[solitêr]] bist dat inkeld soartgenoaten opsiket om mei te [[pearjen]]. It is in [[nachtdier]], dat [[dei|oerdeis]] ornaris rêst hâldt yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke yn 'e grûn, dat er oanleit ûnder it beskûl fan opgeande [[plant|fegetaasje]]. Savannehazzen fertrouwe op harren [[kamûflaazje|skutkleur]] om ferburgen te bliuwen foar [[rôfdier]]en, mar as it nypt en wedernypt, naaie se út mei in [[faasje]] dy't oprinne kin oant 70&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Dat betsjut dat inkeld it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') hurd genôch [[drave]] kin om se by te heljen. Oare rôfdieren kinne in savannehazze inkeld snippe út in mûklaach wei of troch klearebare [[lok (geunstige rin fan omstannichheden)|lok]]. Under it draven meitsje savannehazzen it har efterfolgers noch dreger troch soms in flinke sprong fansiden te meitsjen, dêr't se har [[rook]]spoar mei ûnderbrekke.

Nei de [[fuortplanting]] fan savannehazzen is noch net folle ûndersyk dien. It liket derop dat se har it hiele jier rûn fuortplantsje kinne. De [[wyfke|moerhazze]] smyt ferskate nêsten jongen yn it jier, dy't te wrâld komme mei it [[hier (begroeiïng)|hier]] derop en de [[each]]jes al iepen. Dat betsjut dat se frij gau nei de [[berte]] al útnaaie kinne foar rôfdieren, hoewol fansels noch net sa fluch as [[folwoeksen]] eksimplaren. De moerhazze liket har jongen útinoar te heljen en elts op in apart plak te ferbergjen, wêrnei't se der om it hoartsje by lâns giet om se drinke te litten. Dit is nei alle gedachten in [[evolúsjonêr]]e oanpassing om derfoar te soargjen dat rôfdieren net alle jongen yn ien kear opfrette as se it leger fan in moerhazze ûntdekke. Mei likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] wurde de jongen [[ôfwûn]].

==Fretten==
De savannehazze is in [[herbivoar]], dy't benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret. Dêrnjonken steane ek [[plantewoartel]]s, [[planteknop]]pen en [[beamskoars]] op it menu. Soms frette se ek [[frucht (plant)|fruchten]] dy't fan 'e planten fallen binne of [[poddestuollen]]. Fierders komt krekt as by in protte oare hazzesoarten by de savannehazze [[kropofagy]] foar, in ferskynsel wêrby't de bisten har eigen [[kjitte]] op 'e nij opfrette. It doel dêrfan is om 'e maksimale hoemannichte fiedingsstoffen út it iten te heljen.

==Status==
De savannehazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_savanna_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus victoriae}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>0y12rd2qs45nojhjs3le81e8ny08rov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Fersprieding fan de strûkhazze (Lepus saxatilis).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>171210</id>
    <revision>
      <id>1234262</id>
      <parentid>1137350</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat in nije ferzje fan [[Ofbyld:Fersprieding fan de strûkhazze (Lepus saxatilis).png]] opladen</comment>
      <origin>1137350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="45feu2udjsdov6sufeksred39ilym3z" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan 'e strûkhazze (''Lepus saxatilis'').
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht standert}}</text>
      <sha1>45feu2udjsdov6sufeksred39ilym3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strûkhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171212</id>
    <revision>
      <id>1234261</id>
      <parentid>1172850</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7797" sha1="at122wqquzwybg0gksrexim45lbqon8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= strûkhazze
|Ofbyld= [[File:Lepus saxatilis, Grootvadersbosch.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus saxatilis 
|Beskriuwer, jier= [[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1823 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de strûkhazze (Lepus saxatilis).png|center|250px]]
}}
De '''strûkhazze''' of '''strewelhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus saxatilis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist wurdt ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus'') rekkene. De strûkhazze is lânseigen yn 'e súdpunt fan it [[Afrika]]anske [[kontinint]]. It is in [[solitêr]] [[nachtdier]] mei in [[herbivoar]] dieet dat de foarkar jout oan heger leine [[biotopen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de strûkhazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e strûkhazze beslacht de punt fan [[Súdlik Afrika]]. It omfettet [[Súd-Afrika]], [[Lesoto]] en [[Swazylân]] yn har gehiel, en fierders it suden fan [[Namybje]], [[Botswana]] en [[Simbabwe]] en it súdwesten fan [[Mozambyk]]. It kin wêze dat it areaal fan dit bist eins folle grutter is, mei't der op it [[ynternet]] gewach makke wurdt fan waarnimmings fan strûkhazzen yn noardlik Simbabwe, [[Sambia]], [[Malawy]], [[Angoala]], [[Senegal]], súdeastlik [[Etioopje]] en súdwestlik [[Mauretaanje]]. It is allinnich net dúdlik oft dy waarnimmings korrekt binne of dat it om misidentifisearre eksimplaren fan oare hazzesoarten giet. Yn Súdlik Afrika (en mooglik op oare plakken) oerlapet it ferspriedingsgebiet fan 'e strûkhazze dat fan 'e [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'').

==Uterlike skaaimerken==
De strûkhazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–65&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7–12&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Der bestiet by dizze soarte in beskate [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat [[wyfke|moerhazzen]] yn 'e regel in slach grutter binne as [[mantsje|rammen]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[griis]] mei [[wite]], [[swart]]e en [[brune]] [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. Tichter by de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] dûnkeret de pels ta en fierder nei de [[side (anatomy)|siden]] ljochtet er op. De [[bealch]] is hielendal wyt. De koarte, stobbige [[sturt]] is swart fan boppen en wyt fan ûnderen. Fan oare hazzesoarten is de strûkhazze te ûnderskieden troch de [[readbrún|readbrune]] plakken dy't er efter de lange [[ear (anatomy)|earen]] hat.
[[File:Scrub_Hare_(Lepus_saxatilis)_close-up_(30544290256)_(2).jpg|left|thumb|180px|In close-upfoto fan 'e kop fan in strûkhazze.]]

==Biotoop==
Strûkhazzen libje ornaris op hichten tusken 1.200 en 1.850&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Se jouwe de foarkar oan [[steppe]]s mei klútsjes [[strewelleguod]], [[savanne]]s, en [[gerslân]] mei hege [[plant|begroeiïng]]. Se mije [[wâld]]en en [[woastinen]], mar lykje har wol oanpasse te kinnen oan it libben op [[bou (lânbou)|lânbou]]grûn.

==Hâlden en dragen==
Strûkhazzen binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld soartgenoaten opsykje om te [[pearjen]]. Se binne foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]], hoewol't se by [[bewolking|bewolke]] [[waar]] faak al foar de [[jûnsskimer]] op 'e lapen komme. [[Dei|Oerdeis]] lûke se har om te rêsten werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke dat se yn 'e grûn meitsje middenmank opgeande [[plant|fegetaasje]], as dy beskikber is. Wannear't der gjin beskûljaande planten foarhâns binne, jout in strûkhazze him sa plat mooglik del yn syn leger, mei de [[ear (anatomy)|earen]] yn 'e [[nekke]] lein. 

Salang't er him net beweecht, kinne [[rôfdier]]en him dan troch syn [[kamûflaazje|skutkleur]] frijwol net gewaarwurde, om't er folslein opgiet yn it omlizzende lân. Mocht in rôfdier lykwols te deunby komme, itsij trochdat it de hazze dochs opmurken hat, itsij troch klearebare [[tafal]], dan springt de strûkhazze ynienen oerein en naait mei hege [[faasje]] út. Dêrby draaft er yn in sigesaagjend patroan om it foar de efterfolger sa dreech mooglik te meitsjen om him te pakken. Bart dat dochs, dat jout de hazze in lûd piipjend leven fan [[eangst]] en is syn lêste ferdigening om te skoppen mei syn krêftige [[efterpoat]]en en fan him ôf te [[biten]], wat ornaris ûnsúksesfol is. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e strûkhazze binne de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta''), it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal''), de [[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') en ferskate oare soarten [[rôffûgels]].

De [[fuortplanting]] fan strûkhazzen is [[polygyny|polygyn]]. Wannear't in [[wyfke|moerhazze]] [[tyldrift|jachtich]] wurdt, komme der in protte [[mantsje|rammen]] op har ôf yn 'e hope om mei har te [[pearjen]]. De rammen geane mei-inoar it gefjocht oan troch te 'boksen' mei de [[foarpoat]]en of te wâdzjen mei de efterpoaten. It komt foar dat de striid sa fûleindich is, dat de moerhazze der sels [[ferwûne]] by rekket. Strûkhazzen kinne har it hiele jier troch fuortplantsje, mar dogge dat fral yn 'e [[simmer]]moannen (op it [[súdlik healrûn]]) fan [[septimber]] oant en mei [[febrewaris]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 42&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerhazze in nêst fan 1–3&amp;nbsp;jongen smyt dy't te wrâld komme mei de [[pels]] derop en de [[each]]jes iepen. Moerhazzen kinne oant 4&amp;nbsp;kear yn 't jier smite. It tal jongen fan ien smeet is faak grutter nei de [[moesson|reintiid]], mei't der dan mear fretten is. De jongen berikke mei 1&amp;nbsp;jier [[geslachtsrypheid]]. De maksimale libbensferwachting is foar in strûkhazze yn it wyld likernôch 5&amp;nbsp;[[jier]], mar in protte oerlibje har earste jier net iens. Yn [[finzenskip]] kinne strûkhazzen wol 7&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De strûkhazze is in [[herbivoar]], dy't foar it meastepart griene [[gers|gerzen]] fret. Yn tiden fan [[drûchte]], as it gers net mear grien is, fret er ek [[blêd (plant)|blêden]] fan [[strewelleguod]] en de [[stâle (plant)|stâlen]] en [[woartel (plant)|woartels]] fan gersplanten. Wannear't dat foer ek net mear beskikber is, falt de strûkhazze werom op it fretten fan [[beamskoars]] om te oerlibjen.

==Status==
De strûkhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat hat de totale [[populaasje (biology)|populaasje]] fan dizze soarte in delgeande trend en wurdt ferwachte dat er oant de ein fan 'e [[ienentweintichste iuw]] mei 20% ynkrimpe sil. Bedrigings binne fral [[habitat]]fragmintaasje en [[oerbejaging]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Scrub_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus saxatilis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Strukhazze}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>at122wqquzwybg0gksrexim45lbqon8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234263</id>
      <parentid>1234261</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr. fersprieding</comment>
      <origin>1234263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7396" sha1="lwilrrmewf4c45v5ofvgd4vcyocegs1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= strûkhazze
|Ofbyld= [[File:Lepus saxatilis, Grootvadersbosch.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus saxatilis 
|Beskriuwer, jier= [[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1823 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de strûkhazze (Lepus saxatilis).png|center|250px]]
}}
De '''strûkhazze''' of '''strewelhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus saxatilis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist wurdt ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus'') rekkene. De strûkhazze is lânseigen yn it uterste súdwesten fan it [[Afrika]]anske [[kontinint]]. It is in [[solitêr]] [[nachtdier]] mei in [[herbivoar]] dieet dat de foarkar jout oan heger leine [[biotopen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de strûkhazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e strûkhazze beslacht de punt fan [[Súdlik Afrika]]. It omfettet it uterste súdwestlike puntsje fan [[Namybje]] en dielen fan 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[provinsje]]s [[Noard-Kaap]] en [[West-Kaap]]. De ôfwêzigens fan dit bist yn it súdeastlike diel fan Súdlik Afrika wurdt feroarsake troch it ôfspjalten fan eardere [[ûndersoarte]]n yn [[2018]]. Waarnimmings fan strûkhazzen yn [[Simbabwe]], [[Sambia]], [[Malawy]] en [[Angoala]] berêste nei alle gedachten op misidentifisearre eksimplaren fan oare hazzesoarten, lykas de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'').

==Uterlike skaaimerken==
De strûkhazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–65&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 7–12&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Der bestiet by dizze soarte in beskate [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat [[wyfke|moerhazzen]] yn 'e regel in slach grutter binne as [[mantsje|rammen]]. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] [[griis]] mei [[wite]], [[swart]]e en [[brune]] [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. Tichter by de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] dûnkeret de pels ta en fierder nei de [[side (anatomy)|siden]] ljochtet er op. De [[bealch]] is hielendal wyt. De koarte, stobbige [[sturt]] is swart fan boppen en wyt fan ûnderen. Fan oare hazzesoarten is de strûkhazze te ûnderskieden troch de [[readbrún|readbrune]] plakken dy't er efter de lange [[ear (anatomy)|earen]] hat.
[[File:Scrub_Hare_(Lepus_saxatilis)_close-up_(30544290256)_(2).jpg|left|thumb|180px|In close-upfoto fan 'e kop fan in strûkhazze.]]

==Biotoop==
Strûkhazzen libje ornaris op hichten tusken 1.200 en 1.850&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Se jouwe de foarkar oan [[steppe]]s mei klútsjes [[strewelleguod]], [[savanne]]s, en [[gerslân]] mei hege [[plant|begroeiïng]]. Se mije [[wâld]]en en [[woastinen]], mar lykje har wol oanpasse te kinnen oan it libben op [[bou (lânbou)|lânbou]]grûn.

==Hâlden en dragen==
Strûkhazzen binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't inkeld soartgenoaten opsykje om te [[pearjen]]. Se binne foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]], hoewol't se by [[bewolking|bewolke]] [[waar]] faak al foar de [[jûnsskimer]] op 'e lapen komme. [[Dei|Oerdeis]] lûke se har om te rêsten werom yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke dat se yn 'e grûn meitsje middenmank opgeande [[plant|fegetaasje]], as dy beskikber is. Wannear't der gjin beskûljaande planten foarhâns binne, jout in strûkhazze him sa plat mooglik del yn syn leger, mei de [[ear (anatomy)|earen]] yn 'e [[nekke]] lein. 

Salang't er him net beweecht, kinne [[rôfdier]]en him dan troch syn [[kamûflaazje|skutkleur]] frijwol net gewaarwurde, om't er folslein opgiet yn it omlizzende lân. Mocht in rôfdier lykwols te deunby komme, itsij trochdat it de hazze dochs opmurken hat, itsij troch klearebare [[tafal]], dan springt de strûkhazze ynienen oerein en naait mei hege [[faasje]] út. Dêrby draaft er yn in sigesaagjend patroan om it foar de efterfolger sa dreech mooglik te meitsjen om him te pakken. Bart dat dochs, dat jout de hazze in lûd piipjend leven fan [[eangst]] en is syn lêste ferdigening om te skoppen mei syn krêftige [[efterpoat]]en en fan him ôf te [[biten]], wat ornaris ûnsúksesfol is. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e strûkhazze binne de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta''), it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal''), de [[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') en ferskate oare soarten [[rôffûgels]].

De [[fuortplanting]] fan strûkhazzen is [[polygyny|polygyn]]. Wannear't in [[wyfke|moerhazze]] [[tyldrift|jachtich]] wurdt, komme der in protte [[mantsje|rammen]] op har ôf yn 'e hope om mei har te [[pearjen]]. De rammen geane mei-inoar it gefjocht oan troch te 'boksen' mei de [[foarpoat]]en of te wâdzjen mei de efterpoaten. It komt foar dat de striid sa fûleindich is, dat de moerhazze der sels [[ferwûne]] by rekket. Strûkhazzen kinne har it hiele jier troch fuortplantsje, mar dogge dat fral yn 'e [[simmer]]moannen (op it [[súdlik healrûn]]) fan [[septimber]] oant en mei [[febrewaris]]. De [[draachtiid]] duorret likernôch 42&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerhazze in nêst fan 1–3&amp;nbsp;jongen smyt dy't te wrâld komme mei de [[pels]] derop en de [[each]]jes iepen. Moerhazzen kinne oant 4&amp;nbsp;kear yn 't jier smite. It tal jongen fan ien smeet is faak grutter nei de [[moesson|reintiid]], mei't der dan mear fretten is. De jongen berikke mei 1&amp;nbsp;jier [[geslachtsrypheid]]. De maksimale libbensferwachting is foar in strûkhazze yn it wyld likernôch 5&amp;nbsp;[[jier]], mar in protte oerlibje har earste jier net iens. Yn [[finzenskip]] kinne strûkhazzen wol 7&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De strûkhazze is in [[herbivoar]], dy't foar it meastepart griene [[gers|gerzen]] fret. Yn tiden fan [[drûchte]], as it gers net mear grien is, fret er ek [[blêd (plant)|blêden]] fan [[strewelleguod]] en de [[stâle (plant)|stâlen]] en [[woartel (plant)|woartels]] fan gersplanten. Wannear't dat foer ek net mear beskikber is, falt de strûkhazze werom op it fretten fan [[beamskoars]] om te oerlibjen.

==Status==
De strûkhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat hat de totale [[populaasje (biology)|populaasje]] fan dizze soarte in delgeande trend en wurdt ferwachte dat er oant de ein fan 'e [[ienentweintichste iuw]] mei 20% ynkrimpe sil. Bedrigings binne fral [[habitat]]fragmintaasje en [[oerbejaging]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Scrub_hare ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus saxatilis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Strukhazze}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>lwilrrmewf4c45v5ofvgd4vcyocegs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swarte ezelhazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171262</id>
    <revision>
      <id>1234276</id>
      <parentid>1172851</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5939" sha1="e841j7epbrjo8k560c6o97hj3c0zy3r" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= swarte ezelhazze
|Ofbyld= [[File:Lepus insularis.jpg|180px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus insularis 
|Beskriuwer, jier= [[Walter E. Bryant|Bryant]], 1891 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swarte ezelhazze (Lepus insularis).png|center|250px]]
}}
De '''swarte ezelhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus insularis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dit bist heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). De swarte ezelhazze komt inkeld foar op in lyts [[eilantsje]] yn [[Meksiko]]. Party saakkundigen ornearje dat it gjin selsstannige [[soarte]] is, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). It is in bist mei in [[swart]]e [[pels]] en in [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret de swarte ezelhazze as [[bedrige soarte|kwetsber]].

==Taksonomy==
De swarte ezelhazze hat syn gewoane namme krigen om't er [[swart]] fan [[kleur]] is en ekstreem lange [[ear (anatomy)|earen]] hat (lykas in [[ezel]]). Dit bist waard yn [[1891]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[W. Bryant]]. De [[wittenskiplike namme]], ''Lepus insularis'', betsjut letterlik &quot;eilânhazze&quot; en ferwiist nei it feit dat dizze hazzesoarte inkeld op ien eilân foarkomt. Omreden fan syn beheinde [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] binne guon soölogen fan betinken dat de swarte ezelhazze gjin aparte [[soarte]] is, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''), dy't op it [[fêstelân]] fan [[Meksiko]] libbet.

==Fersprieding==
De swarte ezelhazze is lânseigen op it [[Meksiko|Meksikaanske]] eilantsje [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]], dat yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] leit, foar de [[kust]] fan it súdlike diel fan [[Kalifornysk Skiereilân]]. Dizze [[soarte]] komt nearne oars foar en it hiele [[ferspriedingsgebiet]] beslacht sadwaande net mear as 95&amp;nbsp;[[km²]].

==Uterlike skaaimerken==
De swarte ezelhazze hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 45&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 9&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne mei 10&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm yn ferhâlding ta de grutte fan 'e [[kop]] ekstreem lang, sels foar in hazze. De [[pels]] is op 'e [[rêch]], de boppekant fan 'e [[kop]] en de boppekant fan 'e [[sturt]] [[swart]] mei nei de [[side (anatomy)|siden]] ta hieltyd mear [[brún]] dertrochhinne. De siden, sydkanten fan 'e kop en de [[poat]]en binne [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]], en de [[bealch]], [[kiel]] en ûnderkant fan 'e sturt binne noch ljochter brún. Om 'e [[eagen]] hinne sit in [[grize]] râne.
[[File:Espiritu santo partida.JPG|left|thumb|400px|De [[eilannen]] [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]], dêr't de swarte ezelhazze foarkomt, en [[Partida (eilân)|Partida]]. De beide eilanen binne mei-inoar ferbûn troch in tige smelle [[lâningte]].]]

==Biotoop==
Swarte ezelhazzen libje op [[gers|gerzige]] en [[rots]]ige [[heuvel]]skeanten, en yn [[drûchte|drûch]], [[woastyn|woastinich]] gebiet middenmank gers, [[strewelleguod]] en [[kaktus]]sen. 

==Hâlden en dragen==
Mei syn [[swart]]e [[kleur]] falt de swarte ezelhazze gâns op yn syn [[brune]], [[grien]]e of [[sânkleur]]ige [[habitat]]. De iennichste reden dat in soarte mei dizze kleur oerlibje kin, is om't [[rôfdier]]en fan in grutte dy't hazzen frette op [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] net foarkomme. Mei oare wurden: de swarte ezelhazze hat frijwol gjin natuerlike fijannen. 

Njonken de swarte ezelhazze sels komme op it eilân mar fiif soarten [[sûchdier]]en foar: it [[Espíritu Santo-antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus insularis''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). Dêrnjonken libje der ek in stikmannich [[slangen|slange]]- en [[hagedissen|hagedissesoarten]] en twa [[rôffûgel]]s: de [[tûfkarakara]] (''Caracara cheriway'') en de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius'').

De swarte ezelhazze is in [[herbivoar]]. Oer it dieet fan dit bist, syn [[hâlden en dragen]] en syn [[fuortplanting]]syklus is fierders net folle bekend.

==Status==
De swarte ezelhazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|kwetsber]]&quot;, mei't er mar sa'n beheind [[ferspriedingsgebiet]] hat. Dêrom hoecht der net folle te barren om dizze soarte yn 'e swierrichheden te bringen. Nettsjinsteande dat liek de [[populaasje (biology)|populaasje]] anno [[2008]] stabyl te wêzen. It eilân [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] hat gjin minsklike bewenners en falt ûnder it yn [[1995]] troch de [[UNESCO]] útroppen [[Biosfearreservaat De Eilannen yn de Golf fan Kalifornje]]. As sadanich hat it in beskerme status.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black_jackrabbit ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus insularis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>e841j7epbrjo8k560c6o97hj3c0zy3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snoekbears</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171272</id>
    <revision>
      <id>1234356</id>
      <parentid>1177201</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3341" sha1="44a13khvnpwbh98uqdsm4yqtfrd24d0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= snoekbears
|Ofbyld= [[File:Gös, Iduns kokbok.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[strielfinnigen]] (''Actinopterygii'')
|Skift= [[bearseftigen]] (''Perciformes'') 
|Famylje= [[echte bearzen]] (''Percidae'')
|Skaai= [[snoekbearzen]] (''Sander'') 
|Wittenskiplike namme = Sander lucioperca
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Snoekbears''' (''Sander lucioperca''), is in [[fisk]] mei in kop dy't wat wei hat fan in [[snoek]]ekop en de strepen fan in [[bears]]. De snoekbears kin oant 120 sm lang wurde, mar dan is er al tige lang. It is in fisk dy't yn de Benelúks lânseigen foarkomt, mar de soarte kaam earder út de omkriten fan de [[Swarte See]] en de [[Donau]]. Hy komt foar yn swiet en brak wetter.

De [[wittenskiplike namme]] fan de soart waard as ''Perca lucioperca'' yn 1758 publisearre troch [[Carolus Linnaeus]].

{{Stobbe|bist}}

[[Kategory:Bienfiskesoarte]]
[[Kategory:Echte bears]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Albaanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Algerije]]
[[Kategory:Eksoat yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Grikelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Guernsey]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] 
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Jersey]] 
[[Kategory:Eksoat yn Kazachstan]]
[[Kategory:Eksoat yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Eksoat yn Kosovo]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Marokko]]
[[Kategory:Eksoat yn Montenegro]]
[[Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Portegal]]
[[Kategory:Eksoat yn San Marino]]
[[Kategory:Eksoat yn Sibearje]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]</text>
      <sha1>44a13khvnpwbh98uqdsm4yqtfrd24d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartsturthazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171306</id>
    <revision>
      <id>1234281</id>
      <parentid>1175291</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11993" sha1="jovbvhthqul3loc1ayjhdedpq5axi70" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= swartsturthazze
|Ofbyld= [[File:Jackrabbit2 crop.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus californicus 
|Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1837 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swartsturthazze (Lepus californicus).png|center|250px]] &lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''swartsturthazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus californicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dizze [[soarte]] heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). It is in grutte hazzesoarte, dy't foarkomt yn it westen en súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. Nettsjinsteande it feit dat syn [[ferspriedingsgebiet]] frijwat nei it noarden ta trochrint, hâldt er gjin [[wintersliep]]. Syn dieet is [[herbivoar]] en syn [[fuortplanting]]ssyklus, dy't yn it suden fan syn areaal it hiele jier trochgiet, berikt in hichtepunt yn [[maaie]]. De [[IUCN]] klassifisearret de swartsturthazze as net bedrige.

==Fersprieding==
De swartsturthazze komt foar yn grutte dielen fan it westen en súdwesten en de midden fan 'e [[Feriene Steaten]]. De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan dit bist beslacht it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Arizona]], [[Nij-Meksiko]], [[Nevada]], [[Kalifornje]], [[Teksas]], [[Kansas]] en [[Nebraska]], mei dêropta dielen fan [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]], [[Idaho]], [[Montana]], [[Wyoming]], [[Utah]], [[Kolorado]], [[Súd-Dakota]], [[Iowa]], [[Missoery (steat)|Missoery]], [[Oklahoma]], [[Arkansas]] en [[Louisiana]]. 
[[File:Adolescent Black-tailed Jackrabbit.jpg|left|thumb|250px|In healwoeksen swartsturthazze.]]

Op 't heden wreidet de swartsturthazze syn fersprieding stadichoan nei it easten ta út oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it neidiel fan 'e [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii''). Dêrnjonken is de swartsturthazze troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn 'e [[Everglades]] op 'e súdpunt fan it [[Floarida-skiereilân]] en by de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]] fan 'e steaten [[Marylân]], [[Nij-Jersey]] en [[Firginia]] lâns. 

Fierders is er yn [[Meksiko]] lânseigen yn it hiele noarden fan it lân, mei yn it binnenlân in grutte útrinner nei sintraal Meksiko. It areaal fan dit bist omfiemet ek it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]], yn it noardwesten fan it lân. De fersprieding fan 'e swartsturthazze berikt yn Meksiko inkeld yn it uterste noardeasten de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]], mar dat komt om't de fierder nei it suden ta libjende [[Tamaulipashazze]] (''Lepus altamirae''), dy't lang as in [[ûndersoarte]] fan 'e swartsturthazze beskôge waard, yn [[2019]] erkenning krigen hat as in selsstannige [[soarte]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De swartsturthazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 47–63&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–11,2&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–2,7&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is it ien fan 'e grutste hazzesoarten fan [[Noard-Amearika]], dy't wat grutte oanbelanget yn syn eigen [[ferspriedingsgebiet]] inkeld oertroffen wurdt troch de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni'') en de [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii''). Ek de folle noardliker libjende [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') en [[Alaskahazze]] (''Lepus othus'') binne justjes grutter. 

De [[pels]] fan 'e swartsturthazze is op 'e [[rêch]] en de [[kop]] [[ljochtbrún]] mei [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. De [[side (anatomy)|siden]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]en binne ljochtbrún en de [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten binne [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt]]. De ekstreem lange [[ear (anatomy)|earen]], dy't 10–13&amp;nbsp;sm mjitte, hawwe swarte úteinen, en de [[sturt]], dêr't dit bist syn namme oan tanket, is inketswart fan boppen en [[griis]] fan ûnderen. Der bestiet in beskate [[seksuele dimorfy]] by de swartsturthazze, yn 'e sin dat de [[wyfke|moerhazzen]] waarnimber grutter fan stal binne as de [[mantsje|rammen]], mar der binne gjin ferskillen yn kleuring.

==Biotoop==
Swartsturthazzen libje yn in ferskaat oan [[biotopen]], fan [[gers|gerzige]] [[flakte]]n en [[steppe]]n oant [[woastinen]] en [[berchtme]]n. Se komme ek foar yn jong [[nullewâld]], mar net yn folwoeksen nullewâld mei in ticht [[blêdetek|wâldtek]]. Se hawwe ferlet fan [[strewelleguod]] en jonge [[nullebeam]]kes foar [[fuortplanting]], beskûl tsjin [[rôfdier]]en en beskutting tsjin 'e [[winter]]ske [[kjeld]].
[[File:Big Ears Sitting.jpg|right|thumb|180px|In sittende swartsturthazze. De [[swart]]e [[sturt]] is sa goed te sjen.]]

==Hâlden en dragen==
De swartsturthazze is net spesifyk in [[nachtdier]]. Hy is wol [[nacht]]s aktyf om te foerazjearjen op 'e iepen romte, mar ek [[dei|oerdeis]] komt er op 'e lapen en bepluzet dan syn kostje út it beskûl fan [[strewelleguod]] wei. Op in dei kin in swartsturthazze op dy manear wol in ôfstân fan 3–16&amp;nbsp;[[km]] ôflizze (net yn in rjochte line). It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan dit bist beslacht sa'n 1–3&amp;nbsp;[[km²]]. Foar beskerming tsjin [[predaasje]] hawwe swartsturthazzen twa strategyen, dy't se as it nypt efterinoar yn 'e praktyf bringe. Earst ferstiivje se en fertrouwe se op harren [[skutkleur]] om ûnsichtber te bliuwen foar [[rôfdier]]en. As dat net slagget, of wannear't it rôfdier troch klearebare [[tafal]] te deunby komt, springe se ynienen oerein en naaie mei hege [[faasje]] út. 
[[File:Black-tailed jackrabbit.jpg|left|thumb|250px|In wache swartsturthazze ferheft himsels op 'e [[efterpoat]]en sadat er better om him hinne sjen kin.]]

Swartsturthazzen grave sels gjin [[hoale]]n; ynstee meitsje se, lykas de measte oare hazzesoarten, gebrûk fan in [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke dat se oanlizze middenmank opgeande [[plant|fegetaasje]]. It is lykwols waarnommen dat se soms om oan [[rôfdier]]en te ûntsnappen of tsjin 'e [[winter]][[kjeld]] wolris gebrûk meitsje fan in ferlitten hoale fan oare soarten bisten. Swartsturthazzen [[migraasje|migrearje]] net, noch hâlde se [[winter]]deis in [[wintersliep]].

De [[fuortplanting]]ssyklus is by swartsturthazzen fariabel en hinget ôf fan it [[klimaat]]. Yn 'e noardlike regioanen fan it [[ferspriedingsgebiet]], lykas [[Idaho]], duorret de [[peartiid]] fan [[febrewaris]] oant en mei [[maaie]], wêrby't tsjin ein [[april]] 75% fan 'e [[wyfke|moerhazzen]] al [[swierens|drachtich]] is. Nei it suden ta duorret de peartiid hieltyd langer: yn [[Utah]] fan [[jannewaris]] oant en mei [[july]] en yn [[Kansas]] fan jannewaris oant [[augustus]]. Yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] en [[Meksiko]] plantsje swartsturthazzen har it hiele jier rûn fuort, mei hichtepunten yn 'e [[winter]] (jannewaris oant en mei [[maart]]) en yn 'e [[moesson|reintiid]] ([[juny]]). 

De [[draachtiid]] duorret by de swartsturthazze 41–47&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerhazze yn har leger in nêst fan 1–6&amp;nbsp;jongen smyt. Yn Idaho leit it gemiddelde tal jongen op 4,9, yn Utah op 3,8 en yn [[Arizona]] op 2,2. Dat hat dermei te krijen dat moerhazzen yn súdliker, waarmere klimaten mear nêsten jongen yn 't jier produsearje, sadat de smeetgrutte dêr lytser wêze kin. Yn Idaho smyt in moerhazze trochinoar 2&amp;nbsp;nêsten jongen yn 't jier en yn Arizona 7&amp;nbsp;nêsten. Lykas by hazzen wenstich is, komme de jongen te wrâld mei de [[pels]] der al op en de [[each]]jes iepen. Se binne mobyl binnen inkele [[minuten]] nei de [[berte]]. De moerhazze bliuwt net by de jongen om se te beskermjen en komt allinnich in pear kear deis del om se drinke te litten. 
[[File:Juvenile Black-tailed Jackrabbit Eating.jpg|right|thumb|250px|In swartsturthazze yt in [[woartel (griente)|woartel]].]]

It is noch altyd ûndúdlik wannear't de jongen [[ôfwûn]] wurde. Yn finzenskip binne swartsturthazzejongen pas mei 8&amp;nbsp;[[wike]]n folslein ôfwûn. It is net bekend oft dat yn it wyld ek sa is, mei't de jongen sa goed kamûflearre binne dat se dêr frijwol nea sjoen wurde. Jonge swartsturthazzen binne mei 7&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]] en nimme ornaris mei likernôch 1&amp;nbsp;[[jier]] foar it earst oan 'e fuortplanting diel. Soms dogge jonge wyfkes dy't ier yn it jier berne binne dat al oan 'e ein fan itselde jier. 

==Fretten==
Swartsturthazzen hâlde in [[herbivoar]] dieet oan, dat by 't [[maityd]] en [[simmer]]deis fral bestiet út [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[planteknop]]pen. [[Hjerst]]mis en [[winter]]deis frette se benammen [[blêd (plant)|blêden]] fan [[strûk]]en, oanfolle mei [[beamskoars]] as it iten echt krap wurdt. Harren [[drinken]] helje swartsturthazzen ornaris út har fretten. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e swartsturthazze binne [[rôfdier|rôffûgels]] as de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), de [[wytsturtmûzefalk]] (''Geranoaetus albicaudatus''), de [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''). 

Dêrnjonken stiet de swartsturthazze ek op it menu foar guon lânbûne [[rôfdier]]en, lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') en de [[poema]] (''Puma concolor''). Ek ferwyldere of los omspanende [[hûn]]en en [[húskat]]ten foarmje in gefaar. De [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') kinne wolris in jong haske snippe, mar binne ûngefaarlik foar folwoeksen eksimplaren. Dat jildt net foar ferskate soarten [[rattelslangen]] (''Crotalus'') en de [[hoasbânslange]] (''Thamnophis sirtalis'').
[[File:Btjackrabbit.jpg|right|thumb|250px|In swartsturthazze siket yn 'e [[hjittens]] fan 'e  [[Teksas|Teksaanske]] [[middei (deidiel)|middei]] it [[skaad]] fan in [[beam]] op.]]

==Status==
De swartsturthazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 16 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e swartsturthazze (''Lepus californicus)'':
* ''L. c. asellus''
* ''L. c. bennettii''
* ''L. c. californicus''
* ''L. c. curti''
* ''L. c. deserticola''
* ''L. c. ememicus''
* ''L. c. festinus''
* ''L. c. magdalenae''
* ''L. c. martirensis''
* ''L. c. melanotis''
* ''L. c. merriamai''
* ''L. c. richardsonii''
* ''L. c. sheldoni''
* ''L. c. texianus''
* ''L. c. wallawalla''
* ''L. c. xanti''
Foarhinne waard de [[Tamaulipashazze]] (''Lepus altamirae'') ek ta de ûndersoarten fan 'e swartsturthazze rekkene, mar yn [[2019]] waard dy erkend as in aparte soarte.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-tailed_jackrabbit ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus californicus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>jovbvhthqul3loc1ayjhdedpq5axi70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamaulipashazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171320</id>
    <revision>
      <id>1234284</id>
      <parentid>1172853</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="2hy65b39rhj10bac8xuxhj93t1laz9a" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= Tamaulipashazze
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme = Lepus altamirae 
|Beskriuwer, jier= [[Edward William Nelson|E.W. Nelson]], 1904 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Tamaulipashazze (Lepus altamirae).png|center|250px]]
}}
De '''Tamaulipashazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus altamirae'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dizze [[soarte]] heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus''). De Tamaulipashazze komt foar yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Tamaulipas]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]]. Lang waard dit bist beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''), mar nij ûndersyk brocht oan it ljocht dat it in aparte [[soarte]] is. De Tamaulipashazze wurdt [[bedrige soarte|slim yn syn fuortbestean bedrige]]. 

==Taksonomy==
De Tamaulipashazze waard foar it earst yn [[1904]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Edward William Nelson]]. Dyselde joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Lepus altamirae'', nei de [[stêd]] [[Altamira (Meksiko)|Altamira]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]]. Lang waard oannommen dat de Tamaulipashazze in [[ûndersoarte]] wie fan 'e [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Yn [[2019]] waarden lykwols de útkomsten fan nij [[wittenskiplik ûndersyk]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan it bist bekendmakke, dêr't út bliek dat de Tamaulipashazze eins in suster[[takson]] is fan 'e [[Meksikaanske hazze]] (''Lepus flavigularis''), dy't oan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] kust fan [[Meksiko]] foarkomt. Dêrop waard de Tamaulipashazze troch it gesachhawwende [[Amerikaansk Genoatskip fan Mammalogen]] (ASM) wer as aparte [[soarte]] erkend. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Tamaulipashazze is frij beheind. Dit bist komt foar yn it súdlike diel fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Tamaulipas]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]]. Dêrwei strekt it areaal him út nei it uterste noarden fan 'e oanbuorjende steat [[Veracruz (steat)|Veracruz]] yn it suden, en nei de eastlike grins fan 'e steat [[San Luis Potosí]] yn it westen.

==Uterlike skaaimerken==
Fan uterlik liket de Tamaulipashazze in protte op 'e [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''), wêrfan't er lang as in [[ûndersoarte]] beskôge waard. 

==Biotoop==
It [[biotoop]] dêr't de Tamaulipashazze foarkomt, bestiet út kust[[flakte]]n, dy't begroeid binne mei [[gers]] en hjir en dêr in klútsje [[strewelleguod]].

==Hâlden en dragen==
Oer it [[hâlden en dragen]] en de [[fuortplanting]]ssyklus fan 'e Tamaulipashazze is sa goed as neat bekend, al mei oannommen wurde dat it net al te bot ôfwike sil fan besibbe hazzesoarten. Oer it dieet kin inkeld mei wissichheid sein wurde dat it [[herbivoar]] is.

==Status==
De Tamaulipashazze hat gjin [[IUCN-status]] om't der noch gjin beoardieling troch de [[IUCN]] plakfûn hat. De earste eksimplaren waarden yn [[1898]] sketten om wittenskiplik beskreaun te wurden. Sûnt binne der gjin nije eksimplaren sammele, en lang wiene saakkundigen bang dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Tamaulipashazze tige ynkrompen wie of dat it bist sels al [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie. Yn [[2014]] waard lykwols in eksimplaar fan wat wierskynlik de Tamaulipashazze is, [[foto]]grafearre yn 'e neite fan [[Soto la Marina (Tamaulipas)|Soto la Marina]]. En yn [[2016]] waarden mei in [[kamerafâle]] opnamen fan in eksimplaar makke by de [[Laguna Madre (Meksiko)|Laguna Madre]], dy't ferspraat waarden fia [[Facebook]] en [[Twitter]]. 

Sadwaande wurdt no oannommen dat de Tamaulipashazze, hoewol tige seldsum, noch altyd yn it wyld foarkomt. Yn [[2021]] waard in nije waarnimming fan in eksimplaar dien yn it uterste noardeasten fan 'e steat [[San Luis Potosí]], in krite wêrfan't foarhinne it foarkommen fan 'e Tamaulipashazze ûnbekend wie. Mooglik dat it ferspriedingsgebiet fan it bist stadichoan wat opskoot nei it binnenlân troch [[habitat]]ferlies oan 'e kust. Yn [[2022]] ferskynde in wittenskiplik [[rapport (ferslach)|rapport]] wêryn't de opnamen út [[2016]] en [[2021]] befêstige waarden as mei wissichheid fan 'e Tamaulipashazze.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tamaulipas_jackrabbit ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>2hy65b39rhj10bac8xuxhj93t1laz9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prêrjehazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172103</id>
    <revision>
      <id>1234197</id>
      <parentid>1172829</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12394" sha1="67r1t2d07qda54t8dcaywsluj2zpyyl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=prêrjehazze 
|Ofbyld= [[File:White tailed jackrabbit 20140530.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme= Lepus townsendii 
|Beskriuwer, jier= [[John Bachman|Bachman]], 1839 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de prêrjehazze (Lepus townsendii).png|center|250px]]
}}
De '''prêrjehazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus townsendii''), ek [[stavere]] as '''prêryhazze''' of '''prairiehazze''', en ek wol de '''wytsturthazze''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Mei û.o. de (gewoane) [[hazze]] (''Lepus europaeus'') heart dizze [[soarte]] ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[echte hazzen (ûnderskaai)|echte hazzen]] (''Eulagus''). De prêrjehazze komt foar op it noardlike diel fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]] en yn en bewesten de [[Rocky Mountains]]. It is in grutte hazze mei in [[herbivoar]] dieet en in bestean as in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]]. Nettsjinsteande it [[kâld]]e [[klimaat]] yn syn [[ferspriedingsgebiet]] [[winter]]deis hâldt er gjin [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret de prêrjehazze as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e prêrjehazze beslacht de noardlike helte fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]], it sintrale diel fan 'e [[Rocky Mountains]] en in grutte stripe [[woastyn|woastinich]] lân westlik fan dat [[berchtme]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] begjint it areaal fan dit bist yn it easten al yn westlik en sintraal [[Wiskonsin]] en súdlik, sintraal en noardwestlik [[Minnesota]], wat oarspronklik [[bosk]]gebieten wiene. Op 'e [[prêrje]]s fan 'e Grutte Flakten komt de prêrjehazze foar yn hiel [[Noard-Dakota]] en [[Súd-Dakota]], hast hiel [[Iowa]] en fierders it uterste noardwesten fan [[Missoery (steat)|Missoery]], de noardwestlike helte fan [[Nebraska]] en de noardwestpunt fan [[Kansas]]. 

Yn 'e Rocky Mountains libbet dit bist yn hiel [[Wyoming]], frijwol hiel [[Montana]] en [[Idaho]], yn [[Colorado]] útsein it uterst súdeasten en súdwesten, en yn [[Nij-Meksiko]] yn it uterste noarden. Bewesten de bergen komt de prêrjehazze ek foar yn 'e woastinen fan 'e [[Grutte Dobbe]] yn hast hiel [[Utah]], de noardeastlike helte fan [[Nevada]] en de dielen fan [[Oregon]] en [[Washington (steat)|Washington]] beëasten de [[Cascades]]. Yn it westen fan Nevada en it noardeasten fan [[Kalifornje]] omfettet it ferspriedingsgebiet fan 'e prêrjehazze fierders noch de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]]. Behalven yn 'e Feriene Steaten komt dit bist ek foar op 'e Grutte Flakten fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] en [[Alberta]], yn 'e Rocky Mountains yn it suden fan Alberta, en teffens yn in hoekje fan it súdwesten fan [[Britsk-Kolumbia]].
[[File:White-tailed Jackrabbit.jpg|left|thumb|250px|In prêrjehazze yn in witige [[winter]][[pels]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De prêrjehazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 49&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–55&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–10&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]], dy't relatyf koart binne foar in hazze, hawwe in lingte fan 10–11,3&amp;nbsp;sm. De [[krêft]]ige [[efterpoat]]en mjitte 14&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–16&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm yn lingte. 

Der bestiet in bytsje [[seksuele dimorfy]] by dizze soarte, yn 'e sin dat de [[wyfke|moerhazzen]] justjes grutter binne as de [[mantsje|rammen]] Fan it begjin fan 'e [[maityd]] ôf nimt it gewicht fan 'e moerhazzen yn 'e regel ta yn ferbân mei [[swierens|drachtigens]], wylst dat fan 'e rammen ôfnimt troch de ynspannings dy't se leverje moatte yn it ramt fan [[fuortplanting]]skompetysje. De prêrjehazze is de grutste hazzesoarte fan [[Noard-Amearika]] útsein de [[poalhazze]] (''Lepus arcticus'') en de [[Alaskahazze]] (''Lepus othus''). De grutte fan 'e prêrjehazze fariëarret lykwols mei de [[noarderbreedte]] dêr't er libbet, mei't eksimplaren út it noarden fan it [[ferspriedingsgebiet]] suver wol twaris sa grut wêze kinne as guon út 'e midden fan it areaal. Der binne seldsume eksimplaren dokumintearre mei in gewicht fan 9&amp;nbsp;kg.

De [[pels]] fan 'e prêrjehazze is op 'e [[rêch]], [[kop]], [[poat]]en en [[side (anatomy)|siden]] [[dûnkerbrún]] oant [[grizich]] [[brún]], wylst de [[bealch]] en [[kiel]] bleek [[griis]] binne. De earen binne [[kastanjebrún]], mei [[swart]]e puntsjes oan 'e úteinen. Om 'e [[eagen]] hinne sit in [[wite]] râne. [[Hjerst]]mis krije prêrjehazzen by it [[ferhierjen]] in [[wyt|witige]] boppepels, sadat se yn it [[winter]]healjier opgeane yn 'e [[snie]]ïge eftergrûn.

==Biotoop==
Prêrjehazzen komme foar op [[flakte]]n mei in [[prêrje]]begroeiïng, mar ek yn [[drûchte|drûgere]] gebieten lykas [[steppe]]s en [[healwoastinen]]. Yn 'e [[berchtme|bergen]], dêr't se benammen te finen binne op [[berchgreide]]n mei wat fersille [[nullebeam]]men, komme se foar oant in hichte fan likernôch 3.000&amp;nbsp;[[meter|m]]. Yn westlik [[Kanada]] libje prêrjehazzen ek faak yn [[park]]en yn gruttere [[stêd]]en. 

==Hâlden en dragen==
De prêrjehazze is in [[nachtdier]] dat oer it algemien pas yn 'e [[jûnsskimer]] op 'e lapen komt. De [[dei]] bringt er rêstend troch yn syn [[leger (rêstplak)|leger]], in ûndjip dobke fan 46–61&amp;nbsp;sm lang, 20–30&amp;nbsp;sm breed en oant 20&amp;nbsp;sm djip, dat er makke hat ûnder it beskûl fan opgeande [[plant|fegetaasje]]. Faak rinne der sichtbere rillen by it leger wei yn 'e rjochting fan foerazjearplakken dy't gauris troch de hazze besocht wurde. By 't [[winter]], as der fral yn it noarden fan it [[ferspriedingsgebiet]] in tsjûk pak [[snie]] leit, binne de foerazjearplakken mei it leger ferbûn troch tunnels yn 'e snie, mei't prêrjehazzen gjin [[wintersliep]] hâlde, al hoe [[kâld]] it ek wurdt.
[[File:Lepus townsendii.jpg|right|thumb|250px|In kalmkes huppende prêrjehazze yn it [[Nasjonaal Park en Wyldreservaat Great Sand Dunes]] yn [[Colorado]].]]

Prêrjehazzen hawwe in goed [[gesichtsfermogen]], mei in eachweid fan 360° om't de [[eagen]] oan 'e sydkanten fan 'e [[kop]] sitte. Sadwaande it is frijwol ûnmooglik om se te beslûpen. Dêr komt noch by dat ek it [[gehoar]] tige skerp is, mei [[ear (anatomy)|earen]] dy't draaie kinne om 'e boarne fan elts [[lûd]] te lokalisearjen. As se benei kommen wurde troch in [[rôfdier]], fertrouwe se yn earste ynstânsje op harren [[skutkleur]], dy't har, salang't se har net ferwege, frijwol ûnsichtber makket tsjin 'e eftergrûn fan gelikens kleure [[planten]] of snie. As it rôfdier har de rêch ta keart, slûpe se soms stilwei fuort. Wurdt it rôfdier har dochs gewaar, of komt it troch klearebare [[tafal]] tichter by as de hazze noflik fynt, dan springt er ynienen oerein en naait sa hurd mooglik út wylst er in sigesaagjende koers folget om it de efterfolger sa dreech mooglik te meitsjen. Prêrjehazzen kinne sprongen meitsje fan mear as 5&amp;nbsp;[[meter|m]] en in [[faasje]] berikke fan 55&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]], sadat der net folle rôfdieren binne dy't har oer de lange ôfstân byhelje kinne. 

De prêrjehazze liedt in [[solitêr]] bestean, dat inkeld ûnderbrutsen wurdt foar de [[fuortplanting]]. De [[peartiid]] is foar dit bist fariabel en hinget ôf fan 'e [[noarderbreedte]], de hichte boppe [[seenivo]] en oare faktoaren oangeande it [[habitat]]. Yn guon dielen fan it ferspriedingsgebiet begjint de peartiid al yn [[febrewaris]], wylst er yn oare dielen pas yn [[july]] einiget. As in [[wyfke|moerhazze]] [[tyldrift|jachtich]] wurdt, ferkringe ferskate [[mantsje|rammen]] inoar om har oandacht te winnen, wêrby't se op [[agressive]] manear op inoar ta drave, oerinoar hinne springe en inoar fanside triuwe. De [[ovulaasje]] fynt by de prêrjehazze pas plak nei de [[pearing]]. 
[[File:White tailed jackrabbit on Seedskadee National Wildlife Refuge (32794678060).jpg|left|thumb|250px|In prêrjehazze kiest it hazzepaad.]]

De [[draachtiid]] duorret likernôch 42&amp;nbsp;[[dagen]], en yn dy tiid beklaait de moerhazze har leger mei by harsels útroppe [[hier (begroeiïng)|hier]]. In smeet kin by de prêrjehazze út 1–11&amp;nbsp;jongen bestean, mar ornaris binne it der 4–5. By de [[befalling]] sit de [[pels]] der al op en binne de [[each]]jes iepen, sadat se binne [[minuten]] nei de [[berte]] al mobyl binne. In jong prêrjehaske weaget by de berte likernôch 100&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De moerhazze lit de jongen in grut part fan 'e dei allinnich en as de hazzen yn [[park]]en libje, wurde de jongen gauris oppakt troch goedmienende lju dy't tinke dat se troch de mem yn 'e steek litten binne. Se wurde dan nei in biste-opfang bringe. Dat naam sokke foarmen oan dat de [[Kanada|Kanadeeske]] dierebeskerming in offisjele ferklearring útgean litten hat wêryn't it [[publyk]] frege waard om jonge haskes lizze te litten. Mei 2&amp;nbsp;[[wike]]n begjinne de jongen al stadichoan sels te foerazjearjen, en mei 4&amp;nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Mei 7&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] binne se [[geslachtsryp]], mar se nimme pas yn har twadde libbensjier diel oan 'e fuortplanting. 

==Fretten==
De prêrjehazze is in [[herbivoar]], dy't benammen [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]] fret, oanfolle mei [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]], [[twiich|twigen]] en [[beamskoars|skoars]] fan [[strewelle]]n. Hy fret ek wol [[lânbougewaaks]]en oan, wat him net dierber makket by [[bou (lânbou)|bouboeren]] en eigners fan [[kokentún|kokentunen]].

==Natuerlike fijannen==
[[File:White-tailed jackrabbit on Seedskadee NWR (14880304492).jpg|right|thumb|250px|In prêrjehazze yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]] yn [[Wyoming]].]]
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e prêrjehazze binne de [[foks]] (''Vulpes vulpus''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''). Foar de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') en de [[poema]] (''Puma concolor'') foarmje prêrjehazzen mar in lyts hapke, mar likegoed litte dy bisten harren net rinne. Jonge prêrjehazzen wurde soms oanfallen troch [[slangen]] fan ferskate soarten. Fierders moatte prêrjehazzen de [[loft]] goed yn 'e rekken hâlde, mei't se ek op it menu steane foar [[rôffûgels]] as de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'').

==Status==
De prêrjehazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der liket in negative populaasjetrend geande te wêzen, mar net yn dy mjitte dat it in opname yn in [[bedrige soarte|bedrige]] [[kategory]] rjochtfeardigje soe. 

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e prêrjehazze (''Lepus townsendii''):
*''L. t. townsendii'' &lt;small&gt;(bewesten de [[Rocky Mountains]])&lt;/small&gt;
*''L. t. campanius'' &lt;small&gt;(beëasten de Rocky Mountains)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-tailed_jackrabbit ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus townsendii}}
}}

{{DEFAULTSORT:prerjehazze}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>67r1t2d07qda54t8dcaywsluj2zpyyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytfanghazze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172151</id>
    <revision>
      <id>1234318</id>
      <parentid>1172855</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10761" sha1="1hx9ggha2qn5ai2ddg2fozjufnc6k9v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=wytfanghazze
|Ofbyld= [[File:Lepus callotis callotis 408118 2.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha'') 
|Famylje= [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') 
|Skaai= [[echte hazzen]] (''Lepus'') 
|Wittenskiplike namme= Lepus callotis 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1830 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de wytfanghazze (Lepus callotis).png|center|250px]]
}}
De '''wytfanghazze''' of '''wytflankhazze''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lepus callotis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[hazze-eftigen]] (''Lagomorpha''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hazzen]] (''Lepus''). Dizze [[soarte]] heart ta it [[ûnderskaai]] fan 'e [[steppehazzen]] (''Proeulagus'') en is ferneamd nei syn [[wite]] [[side (anatomy)|siden]] (ek: fangen of flanken). De wytfanghazze komt foar yn sintraal en noardlik [[Meksiko]] en in beheind diel fan it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Súdwesten (Feriene Steaten)|Súdwesten]]. It is in grutte hazzesoarte mei in [[herbivoar]] dieet en in bestean as [[nachtdier]]. It giet net goed mei de wytfanghazze, dy't 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]] as [[bedrige soarte|bedrige]] beskôge wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as [[bedrige soarte|kwetsber]].

==Fersprieding==
It grutste part fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e wytfanghazze beslacht sintraal [[Meksiko]], dêr't it it [[Plato fan Anahuac]] omfettet, mei as súdgrins de [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Súdlike Sierra Madre]] en as noardgrins it begjin fan 'e [[Eastlike Sierra Madre]]. De [[haadstêd]] [[Meksiko-Stêd]] leit midden yn dat gebiet. Yn it westen berikt it areaal fan dit bist by [[Tepic (Meksiko)|Tepic]], yn 'e [[delling]] fan 'e [[Rio Grande de Santiago]], de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]]. Noardliker, yn 'e [[Westlike Sierra Madre]], lizze ferskate isolearre eksklaves dêr't de wytfanghazze foarkomt. Dit fragmintearre diel fan it ferspriedingsgebiet rint troch oant oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[grins (line)|grins]] yn it súdwesten fan 'e [[Amerikaanske steat|steat]] [[Nij-Meksiko]]. Oft de wytfanghazze ek yn it súdeasten fan 'e oanbuorjende steat [[Arizona]] foarkomt, is ûnwis.

==Uterlike skaaimerken==
De wytfanghazze hat trochinoar in kop-romplingte fan 41–76&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], en is dêrmei ien fan 'e gruttere hazzesoarten. De in sturtlingte is 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–10&amp;nbsp;sm en it gewicht bedraacht likernôch 2,6&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne 5,1–15,2&amp;nbsp;sm lang, wylst de [[krêft]]ige [[efterpoat]]en 15–30&amp;nbsp;sm mjitte. De [[foarpoat]]en, dy't 10–15&amp;nbsp;sm lang binne, hawwe 5&amp;nbsp;[[tean]]nen, wylst oan 'e efterpoaten mar 4&amp;nbsp;teannen sitte. Alle teannen einigje yn stevige [[klau]]wen. De wytfanghazze fertoant ienige [[seksuele dimorfy]], mei't de [[wyfke|moerhazzen]] oer it algemien justjes grutter binne as de [[mantsje|rammen]].

De [[pels]] fan 'e wytfanghazze is koart en rûchhierrich. Op 'e boppeste [[lichem (biology)|lichemsdielen]] is de [[kleur]] [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]] mei in protte [[swart]]e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, sadat it bist eins in stik dûnkerder liket. De ûnderste lichemsdielen, lykas de [[bealch]], de [[kiel]] en de binnenkant fan 'e poaten, binne [[wyt]]. De [[side (anatomy)|siden]] (ek fangen of flanken neamd), dêr't dit bist syn namme oan tanket, binne ek wyt. De [[sturt]] is fan boppen wyt mei swarte hierren dertrochhinne en fan ûnderen hielendal wyt. Nei it [[ferhierjen]] yn 'e [[hjerst]] kriget de wytfanghazze op 'e [[rêch]], [[kop]] en bûtenkant fan 'e poaten in mear [[grize]] kleur.

==Biotoop==
De wytfanghazze bewennet benammen heech leine [[plato (lânfoarm)|berchplato's]], wêrûnder de iepen [[flakte]]n fan it sintraal [[Meksiko|Meksikaanske]] tafellân en de hege [[woastyn]] yn it suden fan [[Nij-Meksiko]]. Op skeanten yn [[berchtme|bergen]] en [[heuvel]]s komt dizze soarte net foar. Wytfanghazzen jouwe de foarkar oan flak, iepen lân dat begroeid is mei [[gers]], en mije dêrom kriten mei [[beam]]men of in protte [[strewelleguod]].

==Hâlden en dragen==
De wytfanghazze is in [[nachtdier]], dat ek al op 'e lapen is yn 'e [[jûnsskimer]]. By [[tsjuster]] is er benammen aktyf op [[ljochtmoanne]] [[nacht]]en. [[Bewolking]], [[delslach (waar)|delslach]] en [[wyn (waar)|wyn]] wjerhâlde him derfan en gean derop út, mar [[hjittens]] of [[kjeld]] hawwe amper mjitber effekt op syn aktiviteit. [[Dei|Oerdeis]] lûkt de wytfanghazze him werom om te rêsten yn in [[leger (rêstplak)|leger]], in dobbe yn 'e grûn fan likernôch 50&amp;nbsp;sm lang, 40&amp;nbsp;sm breed en 20&amp;nbsp;sm djip, dy't er makke hat middenmank it beskûl fan opgeande [[plant|fegetaasje]]. Yn seldsume gefallen bewenje wytfanghazzen ûndergrûnske [[hoale]]n dy't ferlitten binne troch oare bisten. De lange [[ear (anatomy)|earen]] kinne draaie om 'e boarne fan elts [[lûd]] te lokalisearjen. Dêrnjonken tsjinje se ek om 'e [[lichemstemperatuer]] te regulearjen troch se yn in koel [[wyn (waar)|sigentsje]] op te stekken, sadat it [[bloed]] dat dertrochhinne rint, ôfkuollet foar't it de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] wer binnenkomt. By kâld [[waar]] kinne de earen plat yn 'e [[nekke]] lein wurde om krekt foar te kommen dat it dertrochhinne streamende bloed ôfkuollet.

In opfallend skaaimerk fan 'e wytfanghazze is dat er, oars as de measte oare hazzesoarten, net [[solitêr]] libbet. Ynstee komme wytfanghazzen hiel gauris foar yn pearkes fan, ornaris, in [[mantsje|raam]] en in [[wyfke|moerhazze]]. Dy pearbân is fral yn 'e [[peartiid]] tige sterk. Nei't de pearbân foarme is, ferdigenent de raam himsels en syn wyfke tsjin oare rammen, wêrby't er 'bokst' mei de foarpoaten en wâdet mei de efterpoaten. It doel fan 'e pearbân is net alhiel dúdlik, mar it tinken mank [[mammalogen]] is dat it wolris bedoeld wêze kin om rammen en moerhazzen byinoar te hâlden, en dêrtroch de [[fuortplanting]] yn gebieten mei in lege [[populaasje (biology)|populaasjedruk]] ienfâldiger te meitsjen. De pearkes wike yn 'e regel net mear as 3–7&amp;nbsp;[[meter|m]] faninoars side, en naaie tegearre út as se benei kommen wurde troch rôfdieren of [[minske]]n. Soms giet de pearbân ferlern yn 'e [[draachtiid]] en foarmje de beide eksimplaren neitiid in nije bân mei in oare mantsje of wyfke.

Krekt as by de measte [[proai]]dieren binne ek by de wytfanghazze de [[eagen]] lateraal (d.w.s. oan 'e sydkanten) op 'e [[kop]] pleatst. Dêrtroch hat dit bist in eachweid fan 360°, sadat er net fan efteren beslûpt wurde kin. Yn konfrontaasjes mei [[rôfdier|lânrôfdieren]] hat de wytfanghazze twa strategyen efterinoar. Ynearsten bliuwt er ferwegingsleas sitten en fertrout er op syn poerbêste [[skutkleur]] om ûnopmurken te bliuwen. Wurdt er dochs waarnommen of komt it rôfdier troch klearebare [[tafal]] te deunby, dan springt ynienen rjocht omheech, wêrby't er de [[efterpoat]]en útstrekt en by wize fan alaarmsinjaal syn wite [[fang (anatomy)|fangen]] toant. By it delkommen set er daliks ôf mei syn [[krêft]]ige efterpoaten en naait er út mei in [[faasje]] dy't syn efterfolgers net belykje kinne yn in sigesaagjend patroan dat bedoeld is om foar te kommen dat se har eigen topfaasje berikke kinne. De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e wytfanghazze binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[poema]] (''Puma concolor'') en ferskate soarten [[hauken]], [[mûzefalken]] en [[earnen]].
[[File:Lepus callotis callotis 1554229.jpg|right|thumb|250px|In pear wytfanghazzen.]]

De [[peartiid]] duorret foar de wytfanghazze teminsten 18&amp;nbsp;[[wike]]n, en rint fan mids [[april]] oant en mei mids [[augustus]]. Nei in [[draachtiid]] fan goed 40&amp;nbsp;[[dagen]] smyt de moerhazze yn har leger in nêst fan trochinoar 2&amp;nbsp;jongen. Dy komme te wrâld mei de [[pels]] derop en de [[each]]jes al iepen en binne inkele minuten nei de [[berte]] al mobyl. De earste pels is sêft en [[wol]]lich en wurdt pas ferfongen troch de koarte en rûge pels fan in [[folwoeksene]] as it haske foar it earst [[ferhierjen|ferhierret]]. Hoewol't de jongen al hiel gau [[geslachtsryp]] binne, nimme se pas yn har twadde libbensjier diel oan 'e [[fuortplanting]].

==Fretten==
De wytfanghazze is in [[herbivoar]], mei in dieet dat benammen bestiet út [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Op it menu steane û.m. [[bizongers]] (''Bouteloua dactyloides''), [[tabosagers]] (''Hilaria mutica''), ferskate soarten [[fioelhals]] (''Amsinckia'') en [[wolvesturtgers]] (''Lycurus''), [[blauwe grama]] (''Bouteloua gracilis''), [[meskytrank]] (''Hopia obtusa'') en [[bastertsealje]] (''Eriogonum wrightii''). 

==Status==
De wytfanghazze hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|kwetsber]]&quot;, mei't der in negative populaasjetrend liket te bestean. Yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]], dêr't yn [[2011]] in totale [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 42 eksimplaren teld waard, wurdt dit bist sels as [[bedrige soarte|bedrige]] beskôge. Oars as oare hazzesoarten wurdt de wytfanghazze troch de minske net beskôge as in [[pleachdier]], mei't er gjin skea tabringt oan [[lânbougewaaks]]en. Likemin is [[oerbejaging]] in probleem, mei't dit bist yn it meastepart fan syn [[ferspriedingsgebiet]] in beskerme status hat. Yn [[2011]] brocht in ûndersyk yn Nij-Meksiko oan it ljocht dat dêre de slimste bedriging foar de wytfanghazze wie om nachts deariden te wurden troch fiertugen fan 'e [[U.S. Border Patrol|Amerikaanske Grinspatrûlje]]. Oare bedriging foar de wytfanghazze binne [[oerbeweiding]] troch [[fee]] fan syn [[habitat]], sadat er net genôch fretten besette kin, en ferkringing troch de better oanpaste [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). 

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e wytfanghazze (''Lepus callotis''):
*''L. c. callotis''
*''L. c. gaillardi''

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/White-sided_jackrabbit ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lepus callotis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Witfanghazze}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hazze]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>1hx9ggha2qn5ai2ddg2fozjufnc6k9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Waskbear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173890</id>
    <revision>
      <id>1234307</id>
      <parentid>1222704</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48323" sha1="of3vo3xi5jxoychlhtucgxvzgfnvycf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=waskbear
|Ofbyld= [[File:Raccoon_in_Central_Park_(35264).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') 
|Skaai= [[waskbearen]] (''Procyon'') 
|Wittenskiplike namme= Procyon lotor 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de waskbear (Procyon lotor)2.png|center|250px]]&lt;small&gt;Lânseigen fersprieding yn [[Noard-Amearika]].&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Fersprieding fan de waskbear (Procyon lotor).png|center|250px]] &lt;small&gt;Wrâldwide fersprieding fan 'e waskbear:&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''waskbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Procyon lotor'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[waskbearen]] (''Procyon''), dat lânseigen is yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]]. Dit bist komt tsjintwurdich lykwols as [[eksoat]] ek yn [[Jeropa]], [[Japan]] en [[Kaukaazje]] yn it wyld foar. De waskbear is in middelgrut bist mei in langhalige lichemsfoarm en in [[grize]] [[pels]], dat tige werkenber is troch syn [[sturt|ringsturt]] en syn [[swart]]e [[masker]]. De namme komt fan syn oanwenst om syn [[fretten]] foar it opiten ôf te spielen yn [[oerflaktewetter|wetter]]. Waskbearen binne [[omnivoar]]e [[nachtdier]]en, dy't bekendsteane om har [[yntelliginsje]] en har handigens mei har [[foarpoat]]en, suver lytse hantsjes allyk. In [[mantsje]]s hjit in bear en in [[wyfke]] is in sûch, krekt as by [[baarch|bargen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de waskbear as net bedrige.

==Taksonomy en namme==
De waskbear waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]] foar de tsiende [[edysje]] fan syn baanbrekkende wurk ''[[Systema Naturæ]]''. De [[Dútslân|Dútske]] natoerûndersiker [[Gottlieb Conrad Christian Storr]] pleatste de waskbear yn [[1780]] yn it [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[waskbearen]] (''Procyon''), mei in stikmannich nau besibbe [[soarte]]n. Dêr binne tsjintwurdich noch twa fan oer: de [[Cozumelwaskbear]] (''Procyon pygmaeus''), dy't foarkomt op it [[eilân]] [[Cozumel]], foar de [[kust]] fan it [[Jûkatanskiereilân]] yn [[Meksiko]], en de [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus'') út [[Súd-Amearika]].
[[File:Raccoon_skull_Pengo.jpg|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in waskbear.]]

De [[wittenskiplike namme]] fan 'e waskbear is ''Procyon lotor'', wat letterlik [[oersetting|oerset]] út it [[Latyn]] betsjut: &quot;waskjende&quot; (''lotor'') &quot;foarbear&quot; of &quot;foarrinner fan 'e bearen&quot; (''Procyon''). Dêrmei wurdt ferwiisd nei de gewoante fan 'e waskbear om syn [[fretten]] ôf te spielen yn [[oerflaktewetter|wetter]]. Ek de [[Frysk]]talige namme foar it bist ferwiisd dêrnei, krekt as de nammen yn it [[Nederlânsk]] (''wasbeer''), [[Dútsk]] (''Waschbär''), [[Deensk]] (''vaskebjørn''), [[Noarsk]] (''vaskebjørn''), [[Sweedsk]] (''tvättbjörn''), [[Italjaansk]] (''orsetto lavatore''), [[Bulgaarsk]] (миеща мечка, ''mješta mečka''), [[Hongaarsk]] (''mosómedve''), [[Finsk]] (''pesukarhu''), [[Estysk]] (''pesukaru''), [[Japansk]] (アライグマ, ''araiguma'') en [[Sineesk]] (浣熊, ''huànxióng''). Yn it [[Frânsk]] hjit de waskbear ''raton laveur'', wat letterlik &quot;waskrôt&quot; betsjut. 

It [[Ingelsk]] hat foar de waskbear de namme ''raccoon'' oernommen fan ''ahrahkoon'', de namme fan it bist yn 'e [[Algonkwynske talen|Algonkwynske taal]] fan 'e [[Pouhattan (folk)|Pouhattan]]-[[Yndianen]] fan [[Firginia]], mei as betsjutting &quot;dejinge dy't rost, bjint en klaut mei de hannen&quot;. Krektsa komt de [[Spaansk]]e namme ''mapache'' fan it [[Azteeksk]]e wurd ''mapachtli'', dat safolle betsjut as &quot;dejinge dy't alles yn 'e hannen pakt&quot;. Yn it [[Amerikaanske Suden]] wurdt de oantsjutting ''raccoon'' ornaris ferkoarte ta ''coon''; dêrfandinne dat men sprekt fan in ''coonskin cap'' (&quot;[[waskbearmûtse]]&quot;; letterlik &quot;waskbearhûden holdeksel&quot;). Yn 'e grutte stêden fan 'e Feriene Steaten, dêr't waskbearen [[jiskefet]]ten iepenbrekke om by itensresten te kommen, sprekt men ek wol delbûgend fan ''trash pandas'' (&quot;ôffalpanda's&quot;), ferwizend nei it swarte '[[masker]]' oer de [[eagen]], mei't ek de [[reuzepanda]] (''Ailuropoda melanoleuca'') swarte plakken om 'e eagen hinne hat.

==Fersprieding==
===Lânseigen foarkommen===
It lânseigen [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e waskbear beslacht [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Midden-Amearika]], fan [[Kanada]] oant [[Panama]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt dit bist oeral foar, útsein yn 'e [[Mojavewoastyn]] fan súdeastlik [[Kalifornje]], de [[Sonoarawoastyn]] fan súdlik [[Arizona]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn Arizona, [[Nevada]] en [[Utah]]. Der bestiet [[argeology]]sk bewiis dat it areaal fan 'e waskbear yn it [[Prekolumbiaanske Tiidrek]] yn 'e súdeastlike Feriene Steaten al oan 'e [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] ta rikte, mar der binne gjin ferslaggen fan iere [[jeropide ras|blanke]] [[kolonist]]en dy't de bisten yn [[Nij-Ingelân]] en de krite fan 'e [[Grutte Marren]] tsjinkamen. It tinken is sadwaande dat de waskbear him pas fan 'e [[1880-er jierren]] ôf dêrhinne útwreide hat. 
[[File:Raccoon_climbing_in_tree_-_Cropped_and_color_corrected.jpg|right|thumb|250px|In waskbear siket beskûl yn 'e [[tûke]]n fan in [[beam]] yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Lower Klamath]] yn [[Kalifornje]] en [[Oregon]].]]

Oant de [[1950-er jierren]] fertsjintwurdige [[Vancouvereilân]], foar de súdwestkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], de noardlikste fersprieding fan 'e waskbear. Sûnt hat dit bist him lykwols ferspraat oer it [[Legere Fêstelân]] fan Britsk-Kolumbia, en teffens oer hast it hiele grûngebiet fan 'e provinsjes [[Alberta]], [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]], oan 'e súdlike grinsrâne fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] ta. Eastliker komt er foar yn [[Ontario]], útsein it noardeastlike part fan dy provinsje, en fierders yn súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]]. 

Fierder súdlik heart it hiele grûngebiet fan [[Meksiko]] en de Middenamerikaanske lannen [[Belize]], [[Gûatemala]], [[El Salvador]], [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]] en [[Kosta Rika]] ta it ferspriedingsgebiet fan 'e waskbear. Datselde jildt foar westlik [[Panama]], likernôch oan it [[Panamakanaal]] ta. Yn it [[Karibysk Gebiet]] besteane isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] op it eilân [[New Providence]], yn 'e [[Bahama's]], en op it [[Frankryk|Frânske]] eilân [[Gûadelûp]]. De [[histoarysk]]e populaasje op [[Hispanjoala]] (it eilân dêr't [[Haïty]] en de [[Dominikaanske Republyk]] op lizze) kaam yn [[1513]] [[útstjerren (biology)|út te stjerren]] troch [[oerbejaging]] foar har [[fleis]] troch de iere [[Spanje|Spaanske]] kolonisten. Itselde lot trof de populaasjes op [[Kuba]] en [[Jamaika]] yn [[1687]]. De populaasje op [[Barbados]] stoar yn [[1964]] út.
[[File:Waschbaer-verbreitung.png|left|thumb|250px|De fersprieding fan waskbearen yn [[Dútslân]] op basis fan 'e oantallen eksimpla-ren dy't tusken [[2000]] en [[2003]] deade waarden troch [[jacht (aktiviteit)|jagers]], mei dúdlike konsintraasjes yn 'e kontreien dêr't se oarspronklik yn it wyld yntrodusearre waarden: by de [[Edersee]] yn noardlik [[Hessen]] en by [[Wolfshagen]] yn [[Brandenburch]], beëasten [[Berlyn]].]]

===Foarkommen as eksoat===
De waskbear komt tsjintwurdich ek bûten syn lânseigen ferspriedingsgebiet yn it wyld foar, trochdat er dêr troch [[minske]] mei opsetsin of by fersin yntrodusearre is as [[eksoat]]. Yn [[Dútslân]] waarden yn [[april]] [[1934]] by de [[opslachmar]] de [[Edersee]], yn noardlik [[Hessen]], twa pear waskbearen dy't as [[húsdier]]en holden wiene frijlitten troch in [[jachtopsjenner]] om 'e [[fauna]] fan it gebiet &quot;te ferrykjen&quot;. In twadde plak yn Dútslân dêr't in wylde waskbearepopulaasje ûntstie, wie by [[Wolfshagen]] yn [[Brandenburch]], eastlik fan [[Berlyn]], dêr't oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn [[1945]] by in [[Alliëarden|Alliëard]] [[bombardemint]] 25 eksimplaren ûntsnapten út in [[pelsdierfokkerij]]. De Hessyske populaasje bestie yn [[1956]] noch út 285 waskbearen, mar wie yn [[1970]] útwoeksen ta mear as 20.000 eksimplaren. Yn [[2008]] waard de folsleine populaasje yn Dútslân rûsd op 200.000 oant 400.000 bisten, mar yn [[2012]] wie al sprake fan mear as 1&amp;nbsp;miljoen waskbearen.

Anno [[2024]] komme waskbearen yn hiel Dútslân foar (noch altyd mei de grutste populaasjetichtens om 'e Edersee en Wolfshagen hinne), en hawwe se har ferspraat nei alle buorlannen. Sa komme se foar yn [[Jutlân]] en op 'e eilannen [[Funen]] en [[Seelân (Denemark)|Seelân]] yn [[Denemark]], yn westlik [[Poalen]], it [[Boheemske Wâld]] yn [[Tsjechje]], de leger leine kontreien fan [[Eastenryk]] en [[Switserlân]], de [[Elzas]] en noardlik [[Savoaie]] yn [[Frankryk]], en de [[Ardinnen]] yn [[Belgje]] en [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]. In selsstannige populaasje befynt him yn Noard-Frankryk, dêr't ferskate waskbearen dy't as húsdieren holden waarden, yn [[1966]] frijlitten waarden troch [[militêr]]en fan 'e [[Amerikaanske Loftmacht]] by de [[Loftmachtbasis Laon-Couvron]]. Oare, minder stabile populaasjes besteane yn 'e Belgyske provinsje [[West-Flaanderen]] en op ferskate plakken yn westlik en súdwestlik Frankryk, [[Hongarije]], [[Servje]], [[Slowakije]] en [[Moraavje]] (eastlik Tsjechje).

Sûnt de iere [[1970-er jierren]] libbet der in populaasje wylde waskbearen om 'e [[Spanje|Spaanske]] [[haadstêd]] [[Madrid]] hinne. Yn [[2013]] joegen de autoriteiten dêre opdracht ta it fangen en deadzjen fan eltse waskbear. Fierders komt dit bist ek foar yn noardlik [[Itaalje]], dêr't in stabile populaasje bestiet yn 'e regio [[Lombardije]], en yn [[Sweden]], deunby de haadstêd [[Stockholm]]. Yn [[Japan]] waard de waskbear [[populêr]] as húsdier nei't yn [[1977]] de [[anime]]searje ''[[Rascal the Raccoon]]'' op 'e [[tillefyzje]] kaam. Mear as 1.500 eksimplaren waarden út Noard-Amearika wei [[ymport]]earre. Yn [[2004]] libben de ôfstammelingen fan yn 'e steek litten of ûntsnapte húsdierwaskbearen yn 42 fan 'e 47 Japanske [[prefektuer]]en yn it wyld, en tsjin [[2008]] hiene se har ek nei de restearjende fiif prefektueren ferspraat. Nei skatting rjochtsje waskbearen op it eilân [[Hokkaido]] allinnich al elts jier foar mear as [[Japanske yen|¥]]30&amp;nbsp;miljoen (likernôch [[$]]275.000) oan skea oan 'e [[lânbou]] oan.
[[File:Raccoon_in_High_Park_04.jpg|right|thumb|250px|In waskbear [[sliep]]end yn in [[beamstrampel]] yn in [[park]] yn [[Toronto]].]]

Yn 'e eardere [[Sovjet-Uny]] waard war dien om 'e waskbear te yntrodusearjen sadat it bist bejage wurde koe foar syn [[pels]]. Fan [[1936]] oant [[1958]] waarden 1.222 eksimplaren útset yn njoggen ûnderskate, net opinoar oanslutende gebieten. Alle yntroduksjes yn [[Aazje]] mislearren, wêrûnder ien yn wat no [[Kirgyzje]] is en ien yn it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]] by [[Vladivostok]]. Twa fan 'e yntroduksjes wiene súksesfol: ien yn súdlik [[Wyt-Ruslân]] en ien yn [[Transkaukaazje]]. Yn Wyt-Ruslân wisten de bisten tusken [[1954]] en [[1958]] in libbensfetbere populaasje te fêstigjen, dy't him ûnderwilens útwreide hat oer de noardlike [[grins (line)|grins]] fan 'e [[Oekraïne]] hinne. Yn it Transkaukazyske [[Azerbeidzjan]] ûntstie tusken [[1941]] en [[1957]] in stabile populaasje, dy't yn [[1974]] útwoeksen wie ta 20.000 eksimplaren. Ut Azerbeidzjan wei ferspraten de bisten har nei noardwestlik [[Iraan]], [[Armeenje]], noardlik [[Georgje]], [[Súd-Oseesje]], [[Abgaazje]] en de súdlike [[Koeban (regio)|Koeban]]regio yn it suden fan  [[Jeropeesk-Ruslân]].

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]] komt de waskbear fan likernôch [[1960]] ôf foar troch útwreiding nei it westen ta fan it ferspriedingsgebiet fan 'e Dútske populaasje. Yn it begjin wiene der inkeld ynsidintele waarnimmings, mar sûnt likernôch de [[1990-er jierren]] liket de waskbear him yn it easten fan it lân definityf fêstige te hawwen, fral yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], mar ek yn 'e [[Achterhoeke]], op 'e [[Feluwe]], yn [[Twinte]] en yn [[Drinte]]. Utsein ynsidintele waarnimmings fan omswalkjende eksimplaren binne der yn [[Fryslân]] anno [[2024]] amper waskbearen sjoen. Yn [[maart]] [[2024]] ûntsnapten der alve eksimplaren út 'e [[AquaZoo Friesland|AquaZoo]] yn 'e [[De Griene Stjer (rekreaasjegebiet)|Griene Stjer]] eastkant [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dêrfan waarden trije binne inkele dagen wer fongen. Der bestie gjin kâns op it ûntstean fan in Fryske populaasje fan wylde waskbearen, mei't de [[dieretún]]bisten allegearre [[sterilisaasje|sterilisearre]] wiene.
[[File:Raccoon_(Procyon_lotor)_2.jpg|left|thumb|250px|De [[kop]] fan in waskbear mei it ferneamde '[[masker]]'.]]

==Uterlike skaaimerken==
De waskbear is in middelgrut bist mei in kop-romplingte fan 40–70&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 20–40&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 23–30&amp;nbsp;sm. It gewicht kin fariëarje tusken de ekstremen fan 2 en 26&amp;nbsp;[[kg]], mar bedraacht ornaris 5–12&amp;nbsp;[[kg]]. De noardlikste [[ûndersoarte]]n hawwe de grutste yndividuën, wylst de lytste eksimplaren ta de ûndersoarten fan 'e [[eilannen]] fan 'e [[Florida Keys]] hearre. It aldergrutste eksimplaar dat ea dokumintearre waard, hie in gewicht fan 28,4&amp;nbsp;kg en in kop-sturtlingte fan 140&amp;nbsp;sm. Oer it algemien binne de [[mantsje|bearen]] 15–20% swierder en foarser as de [[wyfke|sûgen]]. Njonken in [[geslacht (sekse)|geslachtlike]] fariaasje yn gewicht bestiet der ek in [[jiertiid|seizoenalen-ien]], mei't waskbearen oan it begjin fan 'e [[winter]] troch ûnderhûdske [[fetweefsel|fetopslach]] wol twaris safolle weagje kinne as oan it begjin fan 'e [[maityd]].

De [[pels]] fan 'e waskbear is [[grizich]] [[bêzje]]-[[brún]] op 'e [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[nekke]], boppe-op 'e [[kop]] en oan 'e sydkanten fan 'e [[poat]]en, en wat ljochter grizich bêzje op 'e [[bealch]] en [[kiel]] en oan 'e binnenkant fan 'e poaten. De pels bestiet út ticht [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]], dat in wetterôfstjittende wurking hat, oerdutsen mei lang [[hier (begroeiïng)|boppehier]], dat isolearret tsjin [[kjeld]] en [[hjittens]]. De meast opfallende skaaimerken fan dit bist binne de lange [[sturt]], dy't in patroan hat fan om bar grizige en [[swart]]e ringen, en in swart '[[masker]]' oer de [[eagen]] hinne, dat sterk kontrastearret mei it fierders [[wite]] [[gesicht]]. It tinken mank saakkundigen is dat de swarte plakken om 'e eagen hinne wjerskyn troch fel [[sinne]]ljocht ferminderje en [[nachtsicht]] ferbetterje. De rûnige [[ear (anatomy)|earen]] binne frij lyts en begroeid mei wyt hier. De [[noas]] is lyts en beweechlik en wurdt flankearre troch lange [[snorhierren]]. 
[[File:Mm_Hand.jpg|right|thumb|250px|It behindige [[foarpoat]]sje fan 'e waskbear is oerdutsen troch in keal, [[lear (stof)|leareftich]] stik [[hûd]], dat hurd is as it drûch bliuwt, mar fleksibel as it wiet wurdt.]]

Waskbearen hawwe relatyf lytse poatsjes, dy't swart fan kleur binne, oan 'e úteinen fan [[skonk]]en dy't yn ferhâlding ta de grutte fan it [[lichem (biology)|lichem]] oan 'e koarte kant lykje. De [[klau]]wen binne skerp mar net ynlûkber. De bisten geane normaalwei op fjouwer poaten, mar kinne har sûnder swierrichheden op 'e [[efterpoat]]en oprjochtsje en in pear stappen op twa poaten [[rinne]]. Fral de [[foarpoat]]en binne se tige behindich mei. Hoewol't se net beskikke oer in opponearbere [[tomme]], kinne se mei de fiif tige gefoelige '[[finger]]s' hiel subtile bewegings meitsje, dy't harren by steat stelle om fan alles te dwaan dat oare bisten net kinne (bgl. in doar iepenje of in draaidop fan in pot of flesse draaie). Wat de oare [[sintúch|sintugen]] oangiet: waskbearen hawwe in tige skerp [[gehoar]], dêr't se [[dauwjirm]]s mei ûnder de grûn bewegen hearre kinne. De [[rooksin]] is ek goed ûntwikkele, folle skerper as by [[minske]]n, mar it [[gesichtsfermogen]] hâldt net oer. Fral op 'e langere ôfstân sjogge waskbearen min, en saakkundigen geane derfan út dat se [[kleureblinens|kleureblyn]] binne of alteast min [[kleur]]en ûnderskiede kinne.

==Biotoop==
Fan oarsprong binne waskbearen bisten út [[bosk]]lân en mear iepen gebieten mei kloften [[beam]]men. Se binne nammentlik ôfhinklik fan beammen om omheech te klimmen as se har bedrige fiele. Dêrom mije se iepen [[flakte]]n, [[greide]]n en [[ikker]]s. Likemin komme se foar yn kontreien mei hege konsintraasjes [[bûk (beam)|bûkebeammen]], mei't de [[skoars]] fan bûken foar waskbearen te glêd is om by op te [[klimmen]]. Oare bewenningseasken fan waskbearen binne [[holle beam]]men of [[rots]]spjalten dêr't se yn [[sliep]]e kinne, hoewol't se ynstee dêrfan ek wol [[hoale]]n oernimme dy't troch oare bisten groeven binne. As der neat betters beskikber is, kin in waskbear him eventueel ek behelpe mei in [[beamstrampel]] of in skûlplak middenmank opgeand [[strewelleguod]]. 
[[File:Raccoon_in_bayou.jpg|left|thumb|250px|In waskbear oan 'e [[igge]] fan in [[mar]] yn 'e [[Mississippydelta]].]]

Wat bosken oanbelanget, jouwe waskbearen de foarkar oan [[leafwâld]]en en [[mingde wâlden]], mar yn [[Noard-Amearika]] hawwe se har sûnt de [[1950-er jierren]] ek yn 'e [[taiga]] fan [[Kanada]] fêstige, dy't benammen bestiet út [[nullewâld]]. Mei't har [[proai]]dieren foar in wichtich diel besteane út [[amfiby]]en en [[kreefteftigen]], bejouwe waskbearen har ornaris net fier fan [[oerflaktewetter]] ôf. It type wetter liket net bot út te meitsjen: se komme foar yn [[berchtme]]n, by [[beek]]jes lâns, mar ek yn [[moeras]]sen yn it [[leechlân]]. Waskbearen passe har maklik oan nije [[biotopen]] oan, salang't der wetter  en gaadlike fertikale struktueren binne om by op te klimmen. Sadwaande hat dit bist ek net folle muoite om him yn [[stêd|stedske]] fermiddens nei wenjen te setten, dêr't oer it algemien genôch wetter foarhâns is en in protte gebouwen prima beklimber binne. 

==Hâlden en dragen==
===Sosjaal hâlden en dragen===
Lang waard tocht dat de waskbear yn essinsje in [[solitêr]] libjend bist wie, útsein wat [[mantsje|bearen]] en [[wyfke|sûgen]] yn 'e [[peartiid]] oangiet en yn 'e [[moanne (tiid)|moannen]] dêrnei sûgen mei jongen. Mar nij ûndersyk hat sûnt de [[1990-er jierren]] oan it ljocht brocht dat waskbearen eins frij sosjale bisten binne, dy't yn [[geslacht (sekse)|geslachtsspesifike]] groepen libje. [[Besibskip|Besibbe]] sûgen libje it grutste diel fan 'e tiid apart en hawwe in eigen [[territoarium (biology)|territoarium]], mar de territoaria oerlaapje inoar allegearre op in beskaat punt, dêr't in mienskiplik gebiet ûntstiet. Dêr moetsje de bisten inoar by it foerazjearjen of it rêsten en hawwe se gedoente mei-inoar as se dat wolle. Hawwe se dêr op in stuit gjin sin oan of hawwe se har nocht derfan, dan lûke se har yn it diel fan har territoarium werom dat útslutend fan harsels is. Bearen dy't net besibbe binne, foarmje ek losse kloften mei as doel om harren eigen sosjale posysje yn 'e peartiid te hanthavenjen foar binnenkringende bearen oer.  
[[File:Three_raccoons_in_a_tree.jpg|right|thumb|250px|Trije waskbearen yn in [[beam]].]]

De grutte fan it territoarium fan in waskbear hinget ôf fan in stikmannich faktoaren, lykas it [[geslacht (sekse)|geslacht]] en de [[âldens]] fan it bist, en it [[biotoop]] en [[habitat]] dêr't er libbet. Op 'e [[prêrje]] yn [[Noard-Dakota]] hawwe bearen in territoarium fan 7–50&amp;nbsp;[[km²]], wylst dat fan sûgen 2–16&amp;nbsp;km² beslacht. Yn 'e [[sompe]]n oan 'e [[igge]] fan 'e [[Earymar]] hawwe waskbearen trochinoar mar in territoarium fan &lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;km². Salang't der genôch fretten te finen is, wurde territoaria bûten de peartiid om net aktyf ferdigene tsjin soartgenoaten. 

Waskbearen binne [[nachtdier]]en en dêrom ornaris [[nacht]]s op 'en paad, wylst se oerdeis in skûlplak opsykje om te rêsten. Mar om har foardiel te dwaan mei beskikbere itensboarnen komme se soms oerdeis ek wol op 'e lapen. Waskbearen hâlde gjin [[wintersliep]], mar yn 'e noardlike dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] geane se op in stuit wol yn winterrêst, wêrby't se har aktiviteit drastysk ferminderje salang't in permanint [[snie]]tek it foerazjearjen dreech makket.

===Waskjen fan fretten===
De [[Frysk]]e namme &quot;waskbear&quot;, nammen yn gâns oare [[talen]] en ek de [[wittenskiplike namme]] ''Procyon lotor'' (&quot;waskjende foarbear&quot;) ferwize nei de wizânsje fan waskbearen om har iten te 'waskjen'. Yn it wyld [[jacht (aktiviteit)|jeie]] waskbearen oan 'e [[igge]]n fan [[beken]] en [[puollen]] faak op [[proai]]dieren lykas [[kreefteftigen]] en [[amfibyen]] troch mei de tige gefoelige foarpoaten ûnder wetter te [[taast]]en. As se sa wat fange, helje se it boppe wetter om it ris kritysk te besjen, wêrnei't se it berosse om ûnwinske dielen te ferwiderjen. Dat jout de yndruk dat se har iten oan it waskjen binne, hoewol't dat winliken net alhiel wier is. Yn finzenskip, dêr't se fuorre wurde, fertoane waskbearen gauris de oanstriid om har iten nei in [[fiver]] of wetterbak te tôgjen, dêr't se it eefkes ûnderdompelje of ôfspiele foar't se it opite. Dat liket mear op waskjen, mar yn it wyld is dat [[gedrach]] nea waarnommen. De [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]] teorisearre dat by waskbearen de produksje fan [[flibe]] net adekwaat wêze moat, sadat it nedich is dat se har iten foar it ynnimmen befochtigje. Letter ûndersyk hat útwiisd dat er mei dy teory mis wie. De tsjintwurdich meast akseptearre teory is dat it ûnderdompeljen of ôfspielen in [[ynstinkt]]yf [[fiksearre aksjepatroan]] is dat ynsliten is trochdat waskbearen safolle foerazjearje oan 'e wettersrânen.
[[File:Procyon_lotor_7_-_am_Wasser.jpg|left|thumb|180px|In waskbear yn in [[dieretún]] yn [[Dútslân]] dompelet syn fretten eefkes ûnder yn it wetter foar't er it bepluzet.]]

===Yntelliginsje===
De waskbear stiet bekend om syn [[yntelliginsje]]. Yn [[1908]] ûntdiek [[etology|etolooch]] H.B. Davis by in ûndersyk dat waskbearen alve fan 'e trettjin komplekse [[slot (ôfslutingsmeganisme)|slotten]] dy't er har foarsette, iepenje koene. Dat slagge de bisten troch it minder as tsien kear te besykjen. Se ûntholden boppedat hoe't se it dien hiene, sadat de slotten nei de earste kear fan nul en gjinderlei wearde wiene om 'e bisten tsjin te kearen. Ek hiene se gjin inkele muoite om 'e slotten te ûntsluten as dy yn in oare folchoarder presintearre waarden op ûnderstboppest pleatst waarden. Davis kaam ta de konklúzje dat de waskbearen de [[abstraksje|abstrakte]] prinsipes fan 'e slotten begriepen en stelde fêst dat it [[learproses]] by harren like hurd gie as by [[resusaap|resusapen]]. Ut stúdzjes út [[1963]], [[1973]], [[1975]] en [[1992]] dy't har taleine op it [[ûnthâld (psychology)|ûnthâld]] fan waskbearen bliek dat de bisten har oplossings foar problemen tebinnenbringe kinne dy't se foar it lêst 3&amp;nbsp;[[jier]] lyn tsjinkommen binne. It ûndersyk fan B. Pohl út [[1992]] bewiisde dat de bisten fuortendaliks ûnderskie meitsje koene tusken identike en ferskillende [[symboal]]en, dêr't se trije jier earder koart mei yn 'e kunde brocht wiene.

===Fuortplanting===
De [[peartiid]] falt foar de waskbear yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet fan ein [[jannewaris]] oant mids [[maart]]. Undersyk hat útwiisd dat it begjin fan dy perioade net útlokke wurdt troch oprinnende [[temperatuer]]en, mar troch de lingjende dagen. Der moatte lykwols mear faktoaren spylje, mei't net alle útsûnderings út te lizzen binne op basis fan tanimmend [[sinne]]ljocht. Sa rint de peartiid yn [[Manitoba]] fan [[maart]] oant yn [[juny]], wat te krijen hawwe kinne soe mei de hegere [[breedtegraad]], mar yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] begjint de peartiid ek letter as normaal, wat dan wer ûnlogysk liket.
[[File:Common_Raccoon_(Procyon_lotor)_in_Northwest_Indiana.jpg|right|thumb|250px|In waskbearewelp yn [[Indiana]].]]

Yn 'e peartiid strune [[mantsje|bearen]] harren territoarium ôf op 'e sneup nei [[tyldrift]]ige [[wyfke|sûgen]], dêr't se dan mei besykje te pearjen yn 'e 3–4&amp;nbsp;[[dagen]] dat [[befruchting]] mooglik is. De [[pearing]] kin mear as in [[oere]] duorje en wurdt faak yn ferskate opienfolgjende nachten werhelle. Dêrnei hat de bear fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen. Neffens in ûndersyk út [[Teksas]] op basis fan gegevens út [[1990]]–[[1992]] pearet likernôch in trêdepart fan 'e sûgen mei mear as ien bear. As de sûch net [[swierens|drachtich]] wurdt, of as de jongen ier deageane, wurdt de sûch 80–140&amp;nbsp;dagen letter op 'e nij tyldriftich. De [[draachtiid]] kin 54–70&amp;nbsp;dagen duorje, mar ornaris komme de welpen nei 63–65&amp;nbsp;dagen te wrâld. Ien smeet bestiet yn 'e regel út 2–5&amp;nbsp;welpen, hoewol't smeetgrutte ferskilt nei regio. Sa is it trochsneed tal waskbearejongen yn ien smeet yn [[Alabama]] 2,5, wylst it yn [[Noard-Dakota]] 4,8 bedraacht. 

De welpen komme [[dôvens|dôf]] en [[blinens|blyn]] te wrâld, mar it 'masker' is sels dan al sichtber yn 'e ljochte pels fan it gesicht. Se binne by de [[berte]] sa'n 10&amp;nbsp;sm lang en weagje 60–75&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mei 18–23&amp;nbsp;dagen geane de [[ear (anatomy)|earkes]] iepen, en mei 25–27&amp;nbsp;dagen de [[each]]jes. De welpen ferlitte it nêst as se likernôch 8&amp;nbsp;[[wike]]n âld binne. Mei 16&amp;nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]]. Mei't guon bearen [[agresje]] fertoane tsjin welpen dy't net har eigen binne, isolearret de sûch har jongen fan oare waskbearen oant de jongen grut genôch binne om harsels te ferdigenjen. [[Hjerst]]mis geane de welpen by de mem wei. Wylst de healwoeksen sûgen deunby it territoarium fan 'e mem bliuwe, geane de healwoeksen bearen op 'e swalk, wêrby't se soms wol mear as 20&amp;nbsp;[[km]] fuort tsjogge. Biologen beskôgje dat as in [[ynstinkt]]ive gedrachsfoarm om [[yntylt]] foar te kommen. Soms bliuwe lykwols de jongen har earste [[winter]] oer by de mem en dielt de hiele groep ien nêst oant de [[maityd]]. 

Sûgen binne binnen in jier [[geslachtsryp]] en nimme sadwaande yn it jier nei har berte al oan 'e fuortplanting diel. Bearen wurde yn datselde jier pas nei de peartiid geslachtsryp en nimme sadwaande pas diel oan 'e fuortplanting as se krapoan twa jier âld binne. De [[libbensferwachting]] fan waskbearen yn it wyld bedraacht mar 1,8–3,1&amp;nbsp;jier, ôfhinklik fan it [[biotoop]], de beskikberens fan fretten, de [[waar]]somstannichheden, de [[jacht (aktiviteit)|jachtdruk]] en de [[ferkear]]sdrokte. It is frij normaal as mar 50% fan 'e welpen in hiel jier libbet. Dêrnei saksearret it jierlikse [[stjerte]]sifer nei 10–30%. Wat âlder de waskbear, wat mear [[ûnderfining]] dat er garret en wat grutter de kâns dat er langer libje sil. Yn finzenskip kinne waskbearen langer as 20&amp;nbsp;jier libje.
[[File:Urban_raccoon_and_skunk.JPG|left|thumb|250px|In waskbear en in [[streekt stjonkdier]] geane yn in [[eftertún]] yn [[Hollywood]] tegearre oer it kattefoer gear.]]

==Fretten==
Waskbearen binne [[omnivoar]]en. Harren dieet bestiet foar 33% út [[plant]]aardich guod en foar 67% út [[bisten]]. Fan it dierlik fretten bestiet 60% út [[wringeleazen]] en 40% út [[wringedieren]]. Wat it plantaardich fretten oangiet, dat wurdt fierhinne opmakke troch [[ikel]]s, [[wâlnút|wâlnuten]] en oare [[nút (frucht)|nuten]]. Mei't dy inkeld tsjin 'e ein fan 'e [[simmer]] en [[hjerst]]mis beskiber binne, is it plantaardige diel fan it waskbearedieet fierhinne seizoenaal beheind. Dêrnjonken frette waskbearen lykwols tsjintwurdich ek [[frucht (plant)|fruchten]] út [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]] en [[túnbou]]gebieten. Foar de rest frette waskbearen [[wjirms]], [[ynsekten]] en oar lyts wrimelt, lykas [[tûzenpoaten]] en [[spinnen]], en fierders [[kreefteftigen]], [[fisken]], [[amfibyen]], de [[aai]]en fan [[reptilen]] (lykas [[skylpod]]den) en de aaien en [[fûgelpiken|piken]] fan [[fûgels]]. Soms brekke waskbearen yn [[hinnehok]]ken yn en frette se de [[hin]]nen op of, as de eigner gelok hat, allinne de aaien en it hinnefoer.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e waskbear binne de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), wêrby't dy lêste benammen gefaarlik is foar jongen en healwoeksen eksimplaren. Yn [[Floarida]] wurde waskbearen, neffens ferskate dokumintearre gefallen, ek bejage troch gruttere [[rôfdier]]en lykas de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') en de [[poema]] (''Puma concolor''). Op plakken dêr't de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') noch foarkomt, sil dy in waskbear ek net rinne litte, hoewol't sa'n bist foar in [[ridel]] wolven net mear as in oanfolling op it menu wêze kin. Yn Floarida en by de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] lâns is ek de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') in duchtige bejager fan waskbearen. 
[[File:Curious_Raccoon.jpg|right|thumb|250px|In waskbear yn 'e [[Everglades]] komt in groep [[minske]]n benei om't er yn it [[ferline]] fuorre is en leard hat om minsken mei iten te assosjearjen.]]

Yn 'e [[taiga]] fan [[Kanada]] foarmet ek de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti'') in bedriging foar de waskbear, ek al ferskille de beide bisten mar amperoan fan grutte. Yn [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]] is de [[jagûar]] (''Panthera onca'') út en troch in bejager fan 'e waskbear. By gelegenheid kinne ek de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus'') en de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') wolris in waskbear snippe, en út 'e [[tropen]] binne gefallen bekend wêrby't se pakt waarden troch lytsere [[rôffûgels]], lykas de [[bûnte toefearn]] (''Spizaetus ornatus'') en de [[swarte toefearn]] (''Spizaetus tyrannus''), hoewol't it dêrby mooglik om healwoeksen waskbearen gie. Hjirby moat lykwols oantekene wurde dat [[predaasje]] foar de waskbear oer it algemien mar in deadsoarsaak fan ûndergeskikt belang is, mei't rôfdieren dy't waskbearen bejeie op in hiel soad plakken troch de minske útrûge binne. Yn 'e regel foarmet it [[ferkear]] in gruttere bedriging, mei't in protte waskbearen by it oerstekken fan [[wegen]] deariden wurde troch passearjende [[auto's]].

==Status en relaasje mei de minske==
===Status===
De waskbear hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. 

===Rol yn Yndiaanske mytologyen===
Fan âlds spylje waskbearen in wichtige rol yn 'e [[mytology]]en fan 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en fan [[Noard-Amearika]]. Sa hawwe de [[Tuskaroara (folk)|Tuskaroara]], fan 'e eastlike [[Feriene Steaten]], in [[folksferhaal]] dat útleit hoe't de [[slûchslimmens|slûchslimme]] waskbear safolle [[rivierkreeften]] fange kin. Yn ferhalen fan oare stammen ferfollet de waskbear de rol fan [[trickster]] en is er oare bisten, lykas de [[prêrjewolf]] en de [[wolf]], te fluch ôf. De [[Dakota (folk)|Dakota]] fan [[Minnesota]] leauwe dat de waskbear bejeftige is mei [[boppenatuerlike]] krêften om't syn swarte gesichtsmasker liket op it [[ferve]]patroan dat [[dûnser]]s op har [[gesicht]] oanbringe om by [[rituelen]] te [[kommunisearjen]] mei de [[geast]]ewrâld. De [[Azteken]] út [[Meksiko]] leauwe itselde, mar bringe de boppenatuerlike krêften fan 'e waskbear benammen yn ferbân mei de wyfkes. Hoe't dy om har jongen tinke, wurdt assosjearre mei de rol fan [[medisynman|medisynfroulju]] yn 'e Azteekske [[maatskippij]].
[[File:Lanpher_Furs_Auto_Coat_Raccoon_S71.jpg|left|thumb|160px|In [[advertinsje (reklame)|advertinsje]] út [[1906]] foar in [[mantel]] fan wask-bearebûnt, bedoeld om bestjoerders fan [[auto|auto-mobilen]] [[waarm]] te hâlden.]]

===Jacht en pelsdierfokkerij===
Doe't de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] har yn 'e [[santjinde iuw]] yn Noard-Amearika nei wenjen setten, fûnen sy neat spiritueels oan 'e waskbear, mar hiene se wol belangstelling foar de moaie, tichte [[pels]] fan it bist. Net dat de Yndianen de waskbear nea [[jacht (aktiviteit)|bejage]] hiene, mar de doelrjochte bejaging troch de [[jeropide ras|blanke]] [[pelshannel|pelsjagers]] naam oare foarmen oan. Net inkeld waard de pels fan it bist brûkt om [[bûnt]]klean fan te meitsjen, mar de swart-wite streke ringsturt waard brûkt as fersiering. By pelsjagers kaam in [[holledeksel]] yn 'e moade, de saneamde [[waskbearmûtse]], dy't bestie út in [[mûtse]] fan [[bûnt]] mei oan 'e efterkant (in diel fan) in sturt, dy't oer de [[nekke]] hong oant tusken de [[skouderblêd]]en. It ferneamde [[Lakota (folk)|Lakota]]-[[opperhaad]] [[Bûnte Sturt]] (''Spotted Tail'') hie syn namme te tankjen oan sa'n waskbearmûtse dy't er kocht hie fan in blanke pelsjager. 

Tsientallen miljoenen waskbearen waarden it slachtoffer fan 'e pelsjacht. Fan 'e [[1920-er jierren|1920-er]] oant en mei de [[1940-er jierren]] waard besocht om waskbearen yn finzenskip foar har pels te fokken yn [[pelsdierfokkerij]]en, mar dat bliek net [[winst (ûndernimming)|winstjaand]] te wêzen. De jacht op wylde waskbearen gie troch en waard oanfitere doe't yn [[1954]]–[[1955]] de [[populêr]]e [[tillefyzjesearje]] ''[[Davy Crockett, King of the Wild Frontier]]'', oer de ferneamde, [[histoarysk]]e, waskbearmûtsedragende [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske pionier]] [[Davy Crockett]], de fraach nei waskbearmûtsen oant grutte hichte optreau. De jacht berikte in hichtepunt yn [[1976]]–[[1977]], doe't der yn ien jier 5,2&amp;nbsp;miljoen waskbearen deade waarden. Tsjin 'e [[1990-er jierren]] naam de fraach nei bûnt sterk ôf en dêrtroch de jacht op waskbearen ek, om't de legere fraach ta legere prizen late.

Behalven foar har pelzen waarden waskbearen histoarysk ek bejage foar har [[fleis]], dat sawol troch Yndianen as troch iere Amerikaanske kolonisten iten waard. Neffens de [[skriuwer]] en [[keunstner]] [[Ernest Thompson Seton]] ([[1860]]–[[1946]]) binne jonge eksimplaren lekker as se hommels deade wurde, mar binne âlde waskbearen ûnytber as se pas nei in lange striid belies jouwe. It is bekend dat [[neger]][[slavernij|slaven]] yn 'e [[Antebellum]]perioade fan it [[Amerikaanske Suden]] wol waskbear optsjinne krigen mei de [[kryst]], by wize fan [[delikatesse]]. Mar waskbearefleis wie net útslutend iten foar de [[earmoede|earmen]] of foar [[plattelân]]sbewenners. De earste [[edysje]] fan it ynfloedrike [[itensiedersboek]] ''[[The Joy of Cooking]]'', út [[1931]], befette in [[resept]] foar it [[itensieden|tameitsjen]] fan waskbearefleis, en [[Calvin Coolidge]], dy't fan [[1923]] oant [[1929]] [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] wie, hold yn it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] de waskbear [[Rebecca (waskbear)|Rebecca]] as [[húsdier]], dy't him oarspronklik tastjoerd wie om mei [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]] op te iten.
[[File:Waschbaer_auf_dem_Dach.jpg|right|thumb|250px|In waskbear op it [[dak]] fan in [[hûs]] yn [[Albertshausen]], yn [[Dútslân]].]]

===Waskbearen yn 'e stêd===
Hjoed oan 'e dei binne waskbearen in frij normaal ferskynsel yn hast alle [[stêd]]en yn harren [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Noard-Amearika]]. It liket wol as hawwe se dêr altyd al libbe, mar dat is sa net. Waskbearen waarden yn 'e [[1920-er jierren]] foar it earst yn in stêd waarnommen, te witten yn in [[foarstêd]] fan [[Cincinnati]]. Sûnt hawwe se har areaal útwreide nei frijwol alle plakken, wêrûnder grutte [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]], [[Baltimore]], [[Philadelphia]], [[Boston]], [[Washington, D.C.]], [[Chicago]], [[Detroit]], [[Toronto]], [[Los Angeles]], [[San Francisco]], [[Seattle]] en [[Vancouver]]. Yn [[Dútslân]] komme se ek yn stêden foar, lykas [[Berlyn]], [[Hamburch]] en [[München]]. De grutste stedske [[populaasje (biology)|populaasje]] waskbearen yn [[Jeropa]] (mei 50–150&amp;nbsp;eksimplaren op in [[km²]]) is te finen yn [[Kassel (Hessen)|Kassel]], yn 'e dielsteat [[Hessen]].

Waskbearen wurde yn 'e stêd gauris beskôge as skealik [[ûngedierte]], mei't se [[jiskefet]]ten iepenje op 'e sneup nei fretten en dêrby it [[ôffal]] faak oer de strjitte útsmite. Harren yndrukwekkende probleemoplossend fermogen en handige poatsjes stelle waskbearen by steat om sels de meast befeilige jiskefetten iepen te brekken. Boppedat kringe se ferlitten en sels bewenne [[huzen]] binnen om har op in stil plakje, lykas op 'e [[souder]], yn 'e [[garaazje (autohok)|garaazje]] of yn 'e [[krûpromte]], nei wenjen te setten. Oerdeis merkt men, útsein eventueel troch [[stank]]oerlêst, frijwol neat fan 'e bisten om't it [[nachtdier]]en binne, mar [[nacht]]s wurde bewenners faak út 'e [[sliep]] holden troch it leven dat de ûnwinske hûsgasten meitsje. Teffens rjochtsje waskbearen skea oan om binnen te kommen en frette se efterlitten iten op dat bedoeld is foar echte [[húsdier]]en, lykas [[hûn]]en of [[kat]]ten.
[[File:Baylisascaris_larvae.jpg|left|thumb|250px|[[Larve]]n fan 'e [[waskbearrûnwjirm]] (''Baylisascaris procyonis'').]]

As men de bisten ferjeie wol of as men se by fersin oer it mad komt, kin der in gefaarlike sitewaasje ûntstean wêrby't de waskbear [[agressyf]] fan him ôfbyt. [[Bytwûne]]n moat men fuortendaliks mei nei de [[húsdokter]] of it [[sikehûs]], om't waskbearen [[hûnsdûmens]] (rabiës) hawwe kinne en ferskate oare [[firus (biology)|firussen]] of [[baktearjes|bakteriële]] [[sykte]]n, lykas [[tetanus]]. In oar risiko dêr't minsken oan bleatsteld wurde as se deun op waskbearen libje, wurdt foarme troch de ferskate [[parasyt|parasiten]] dy't de bisten hawwe. It wichtichst binne yn dit ferbân [[rûnwjirm]]s fan 'e soarte [[waskbearrûnwjirm]] (''Baylisascaris procyonis''), wêrfan't minsken de aaikes fia de [[dong]] fan waskbearen by fersin binnenkrije kinne troch de [[mûle]] of de [[longen]]. Sa'n 60% fan alle waskbearen hat rûnwjirms en de rûnwjirmaaikes binne sa taai en robúst dat [[bleekwetter]] net helpt en inkeld [[fjoer]] of [[natriumhydrokside]] oplost yn hjit wetter ôfdwaande is om se te ferneatigjen. 

===Waskbearen as húsdier===
Waskbearen wurde soms as [[húsdier]] holden, in praktyk dy't ûntmoedige wurdt troch saakkundigen om't de waskbear útsoarte in wyld (ynstee fan [[domestisearre]]) bist is. Dat betsjut dat waskbearen ûnberekkenber en [[agressyf]] út 'e hoeke komme kinne. Nettsjinsteande harren [[yntelliginsje]] is it ek tige dreech om harren te learen en folgje befellen op. Likegoed is it alteast yn dielen fan 'e Feriene Steaten tastien om waskbearen as húsdier te hâlden. Yn [[Wisconsin]] is dêrfoar ferlet fan in [[fergunning]] foar it hâlden fan [[eksoatysk húsdier|eksoatyske húsdieren]]. Baaskes helje har lykwols hiel wat op 'e hals as se derfoar kieze om in waskbear yn 'e hûs te nimmen. De bisten jouwe mar amperoan om sizzen en troch harren handigens mei de beweechlike [[foarpoat]]sjes hawwe sels ûnbedreaune eksimplaren der gjin muoite mei om [[doar]]ren te iepenjen, [[skroeflid]]den fan [[pot]]ten te heljen of [[koark]]en út [[flesse]]n te lûken. It wurdt sterk oanrikkemandearre om in waskbear dy't as húsdier holden wurdt, mei 5–6&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] [[sterilisaasje|sterilisearje]] of [[kastrearje]] te litten, wat de agresje wat binnen de stringen hâldt. In bekend probleem fan waskbearen dy't as húsdier holden wurde, is dat se [[obesitas|obees]] wurde troch tefolle iten en te min beweging.
[[File:Raccoon_Cudjoe_Key_Florida.jpg|right|thumb|250px|In Torch-Keywaskbear fan in [[ûndersoarte]] út 'e [[Florida Keys]], dy't karakterisearre wurdt troch in lytse lichemsgrutte en in tige ljochte [[pels]]kleur.]]
[[File:Raccoon2014.jpg|right|thumb|250px|In Vancouvereilânske waskbear fan 'e [[ûndersoarte]] fan [[Vancouvereilân]], dy't karakterisearre wurdt troch in tige dûnkere [[pels]]kleur.]]

==Undersoarten==
Der binne 23 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2021)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e waskbear (''Procyon lotor''). Twa dêrfan binne [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Ferskate [[ûndersoarte]]n binne yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta lytse of relatyf lytse [[eilannen]] yn it [[Karibysk Gebiet]] of foar de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan [[Midden-Amearika]]: de [[Bahamaanske waskbear]] (''P. l. maynardi''), de [[Gûadalûpwaskbear]] (''P. l. minor''), de útstoarne [[Barbadoswaskbear]] (''P. l. gloveralleni'') en de [[Tres-Mariaswaskbear]] (''P. l. insularis'') waarden foarhinne as selsstannige [[soarte]]n beskôge, mar nij ûndersyk nei harren [[morfology]] en [[genetika]] út [[1999]], [[2003]] en [[2005]] hat derfoar soarge dat se no algemien as ûndersoarten fan 'e (gewoane) waskbear sjoen wurde. In fyfde eilânwaskbear, de [[Cozumelwaskbear]] (''Procyon pygmaeus''), wurdt noch wol as selsstannige soarte erkend. De ûndersoarten binne:
*[[Bahamaanske waskbear]] (''P. l. maynardi'') &lt;small&gt;(it eilân [[New Providence]] yn 'e [[Bahama's]])&lt;/small&gt;
*[[Barbadoswaskbear]] (''P. l. gloveralleni'') † &lt;small&gt;([[Barbados]]; útstoarn yn 1964)&lt;/small&gt;
*Boppemississippywaskbear (''P. l. hirtus'') &lt;small&gt;(de bopperin fan 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] en de [[Missoery (rivier)|Missoery]] fan it foarlân fan 'e [[Rocky Mountains]] oant de kust fan 'e [[Michiganmar]] en fan súdlik [[Manitoba]] en súdwestlik [[Ontario]] oant súdlik [[Oklahoma]] en noardlik [[Arkansas]])&lt;/small&gt;
*Coloradowoastynwaskbear (''P. l. pallidus'') &lt;small&gt;(de dellingen fan 'e rivieren de [[Colorado (rivier)|Colorado]] en de [[Gila (rivier)|Gila]] en oanbuorjende kontreien, fan 'e Colordadodelta yn noardwestlik [[Meksiko]] nei it noarden ta oant noardwestlik [[Nij-Meksiko]], noardeastlik [[Utah]] en westlik [[Colorado]])&lt;/small&gt;
*eastlike waskbear (''P. l. lotor'') &lt;small&gt;([[Nij-Skotlân]], [[Nij-Breunswyk]], súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], súdlik [[Ontario]], it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Noard-Karolina]] yn it suden en fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust oant en mei [[Neder-Michigan]], noardlik [[Indiana]], súdlik [[Illinois]], westlik [[Kentucky]] en eastlik [[Tennessee]])&lt;/small&gt;
*Evergladeswaskbear (''P. l. marinus'') &lt;small&gt;(de [[Everglades]] yn súdwestlik [[Floarida]], fan 'e [[Okeechobeemar]] nei it suden ta en de [[Tsientûzen Eilannen]] yn 'e [[Florida Keys]])&lt;/small&gt;
*Floaridawaskbear (''P. l. elucus'') &lt;small&gt;(it [[Floaridaskiereilân]] útsein de [[Everglades]], mar mei it suden fan [[Georgia]])&lt;/small&gt;
*[[Gûadelûpwaskbear]] (''P. l. minor'') &lt;small&gt;([[Gûadelûp]] yn 'e [[Lytse Antillen]])&lt;/small&gt;
*Kalifornyske waskbear (''P. l. psora'') &lt;small&gt;([[Kalifornje]] útein it uterste noarden en de [[Mojavewoastyn]] yn it súdeasten, fierders westlik en sintraal [[Nevada]] en it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]] oan [[San Ignacio (Meksiko)|San Ignacio]] ta)&lt;/small&gt;
*Key-Vacawaskbear (''P. l. auspicatus'') &lt;small&gt;([[Key Vaca]] en oanbuorjende eilannen yn 'e [[Florida Keys]])&lt;/small&gt;
*koartsnútwaskbear (''P. l. simus'') † &lt;small&gt;(in [[fossile]] ûndersoarte út it [[Pleistoseen]] fan [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*kustwaskbear (''P. l. litoreus'') &lt;small&gt;(de kuststripe en eilannen fan [[Georgia]])&lt;/small&gt;
*Matecumbe-Keywaskbear (''P. l. inesperatus'') &lt;small&gt;([[Matecumbe Key]] en oanbuorjende eilannen yn 'e [[Florida Keys]])&lt;/small&gt;
*Meksikaanske heechlânwaskbear (''P. l. hernandezii'') &lt;small&gt;(it suden fan it [[Meksikaansk Heechlân]] en oanbuorjende kustkontreien, nei it suden ta oant de [[Lâningte fan Tehuantepec]])&lt;/small&gt;
*Middenamerikaanske waskbear (''P. l. pumilus'') &lt;small&gt;(fan súdlik [[Meksiko]] oant de [[Lâningte fan Panama]])&lt;/small&gt;
*Mississippydeltawaskbear (''P. l. megalodous'') &lt;small&gt;(de [[Mississippydelta]] yn súdlik [[Louisiana]])&lt;/small&gt;
*Nederkalifornyske waskbear (''P. l. grinnelli'') &lt;small&gt;(fan 'e súdpunt fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] nei it noarden ta oant [[San Ignacio (Meksiko)|San Ignacio]])&lt;/small&gt;
*noardwestlike waskbear (''P. l. pacificus'') &lt;small&gt;(súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] útsein [[Vancouvereilân]], en fierders noardlik, sintraal en westlik [[Washington (steat)|Washington]], westlik [[Oregon]] en it uterste noardwesten fan [[Noardlik Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*Snakedellingwaskbear (''P. l. excelsus'') &lt;small&gt;(it ôfwetteringsgebiet fan 'e rivier de [[Snake (rivier)|Snake]] yn súdeastlik [[Washington (steat)|Washington]], eastlik [[Oregon]] en súdlik [[Idaho]], it ôfwetteringsgebiet fan 'e rivier de [[Humboldt (rivier)|Humboldt]] yn noardlik [[Nevada]] en rivierdellingen yn noardeastlik [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*Teksaanske waskbear (''P. l. fuscipes'') &lt;small&gt;([[Teksas]] útsein de [[Teksaanske Panhandle]], de [[Transpecos]] en it noardwesten fan [[West-Teksas]], en fierders noardeastlik [[Meksiko]], súdlik [[Arkansas]] en [[Louisiana]] útsein de [[Mississippydelta]],)&lt;/small&gt;
*Torch-Keywaskbear (''P. l. incautus'') &lt;small&gt;([[Torch Key]] en oanbuorjende eilannen yn 'e [[Florida Keys]])&lt;/small&gt;
*[[Tres-Mariaswaskbear]] (''P. l. insularis'') &lt;small&gt;(de [[Tres Marias]], in arsjipel foar de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] kust fan 'e Meksikaanske steat [[Nayarit]])&lt;/small&gt;
*Vancouvereilânske waskbear (''P. l. vancouverensis'') &lt;small&gt;([[Vancouvereilân]] foar de súdwestkust fan [[Britsk-Kolumbia]])&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==
*[https://www.zoogdiervereniging.nl/wasbeer Side oer de waskbear op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging''], mei in link (''Voorkomen in Nederland'') nei de side fan 'e ''Nationale Databank Flora en Fauna'', dêr't waarnimmings fan 'e waskbear yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van,}} ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770, s. 185–187.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Raccoon ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Procyon lotor}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Waskbear]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Eksoat yn Abgaazje]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Fryslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Georgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Iran]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]
[[Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sweden]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>of3vo3xi5jxoychlhtucgxvzgfnvycf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rotsmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174143</id>
    <revision>
      <id>1234222</id>
      <parentid>1173071</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4489" sha1="2b9l8hrygkbtf58kiphpxsqzofpzz5x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme= rotsmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Chaetodipus intermedius intermedius 351159.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Chaetodipus'') 
|Wittenskiplike namme= Chaetodipus intermedius 
|Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1889 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de rotsmûsgoffer (Chaetodipus intermedius).png|center|250px]]
}}
De '''rotsmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus intermedius'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''). Dit bist komt foar yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noardwesten fan [[Meksiko]]. It is in middelgrutte mûsgoffer mei in libbenswize as [[nachtdier]]. De [[IUCN]] klassifisearret de rotsmûsgoffer as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e rotsmûsgoffer beslacht dielen fan 'e [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], wêrûnder it suden en westen fan [[Arizona]], it súdwesten en de midden fan [[Nij-Meksiko]], [[West-Teksas]], in stikje fan it midsuden fan [[Utah]] en de súdpunt fan [[Nevada]]. Yn [[Meksiko]] komt dit bist foar yn it noardwesten fan it lân, yn dielen fan 'e dielsteaten [[Sonoara]] en [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. It areaal fan 'e rotsmûsgoffer omfiemet guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] gebieten yn [[Noard-Amearika]], behearrend ta de [[Sonoarawoastyn]] en de [[Chihuahuawoastyn]].

==Uterlike skaaimerken==
De rotsmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan sa'n 8&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 10&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 12–18&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Lykas by de measte [[mûsgoffers]] is de [[sturt]] langer as it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[pels]] is [[bêzje]] oant [[griis]]-[[brún]] op 'e [[rêch]] en de [[kop]], mar [[ljochtgriis]] oant [[wyt]] op 'e [[bealch]], [[kiel]] en [[poat]]en.

==Biotoop==
Rotsmûsgoffers libje yn tige [[drûchte|drûge]] gebieten, foar it meastepart [[woastinen]], dêr't se foarkomme op plakken dêr't [[rots]]en bleatlizze. Se hâlde in protte ta yn 'e holten yn en spjalten tusken dy rotsen. Dêrfandinne ek de namme 'rotsmûsgoffer'. 

==Hâlden en dragen==
Rotsmûsgoffers binne [[nachtdier]]en, dy't har [[dei|oerdeis]] weromlûke yn in [[hoale]] dy't se [[graven|grave]] yn losse [[grûn]] fuort njonken of ûnder [[rots]]en. Se binne [[herbivoar]]en, dy't fierhinne besteane op in dieet fan [[sied (plant)|plantesieden]]. Sels steane se op it menu foar ferskate [[soarte]]n [[ûlen]]. Om dy te ûntwiken, bejouwe se har mar komselden fier fan rotsen ôf, dêr't se beskûl sykje kinne yn holten en spjalten. De [[peartiid]] duorret foar de rotsmûsgoffere ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] en begjint yn [[febrewaris]] of [[maart]]. It [[wyfke]] smyt in nêst fan ornaris 3–6&amp;nbsp;jongen. 

==Status==
De rotsmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
[[Histoarysk]] wiene rotsmûsgoffers wol yn tsien [[ûndersoarte]]n opdield, basearre op [[geografy]]ske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en fariaasjes yn 'e [[pels]]kleur. De measte rotsmûsgoffers hawwe in ljochte, [[bêzje]]-eftige kleur, mar guon dy't mank (dûnkerkleurde) [[basalt]]rotsen libje, hawwe in folle dûnkere kleur om't har [[skutkleur]] him troch [[evolúsje]] oan har wenstee oanpast hat. De rotsmûsgoffer wurdt dêrtroch beskôge as in perfekt foarbyld fan [[natuerlike seleksje]]. Mar it wurdt tsjintwurdich net wis achte oft sokke oanpassings wol in ferskil yn ûndersoarte oanjouwe.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rock_pocket_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Chaetodipus intermedius}}
}}

{{DEFAULTSORT:Rotsmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>2b9l8hrygkbtf58kiphpxsqzofpzz5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stikelhierrige mûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174146</id>
    <revision>
      <id>1234256</id>
      <parentid>1200593</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4963" sha1="rd7z3yzhkblizqnvdyw6hlyun560p0d" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=stikelhierrige mûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Spiny Pocket Mouse.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Chaetodipus'') 
|Wittenskiplike namme= Chaetodipus spinatus 
|Beskriuwer, jier= [[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1889 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de stikelhierrige mûsgoffer (Chaetodipus spinatus).png|center|250px]]
}}
De '''stikelhierrige mûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus spinatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''), dat lânseigen is yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noardwesten fan [[Meksiko]]. It is in [[herbivoar]] [[nachtdier]]ke, dat libbet yn tige [[drûchte|drûge]] [[biotopen]]. De [[IUCN]] klassifisearret de stikelhierrige mûsgoffer as net bedrige.

==Fersprieding==
De stikelhierrige mûsgoffer is lânseigen yn it it uterste suden en súdeasten fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]] en lytse dielen fan it uterste suden fan [[Nevada]] en it uterste westen fan [[Arizona]]. Yn [[Meksiko]] komt er foar oan 'e [[kust|noardkust]] fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] en op 'e [[eilannen]] yn dy [[see]]. Hy libbet ek op it grutste part fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]; inkeld oan 'e noardwestkust ûntbrekt er yn in gebiet dat rûchwei fan 'e [[Sierra Vizcaíno]] oant de Amerikaanske [[grins (line)|grins]] rint.

==Uterlike skaaimerken==
De stikelhierrige mûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 8–8&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan yn trochsneed 11&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm. De lingte fan 'e [[sturt]] is likernôch 126% fan 'e lingte fan it [[lichem (biology)|lichem]]. It gewicht bedraacht 13–18&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne lyts en rûn. De [[krêft]]ige [[efterpoat]]en binne langer as de [[foarpoat]]en en mjitte likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm. De [[pels]] bestiet op 'e [[rêch]] út lange [[hier (begroeiïng)|hierren]] mei [[stikel (soölogy)|stikels]] dertrochhinne, in skaaimerk dêr't dit bistke him mei ûnderskiedt fan oare [[rûchhierrige mûsgoffers]]. Der bestiet tusken pleatslike [[populaasje (biology)|populaasjes]] wat fariaasje oangeande de [[kleur]] fan 'e pels, mar oer it algemien is dy [[brún]] op 'e rêch, [[kop]] en de boppekant fan 'e sturt, en [[krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt]] op 'e [[bealch]], [[kiel]], [[side (anatomy)|siden]] en de ûnderkant fan 'e sturt.

==Biotoop==
Stikelhierrige mûsgoffers libje yn [[drûchte|drûge]] [[biotopen]], lykas [[steppe]] en [[woastyn]]. Yn [[berchtme|bercheftige]] kriten komme se foar oant in hichte fan 900&amp;nbsp;[[meter|m]].

==Hâlden en dragen==
De stikelhierrige mûsgoffer is in [[nachtdier]], dat him [[dei|oerdeis]] ornaris weromlûkt yn in eigengroeven [[hoale]] om te rêsten. Sa mijt er ek moai de [[hjittens]], dy't [[simmer]]deis yn 'e [[Sonoarawoastyn]] op it [[Kalifornysk Skiereilân]] tesinzgjend wêze kin. Nei it [[hâlden en dragen]] fan dit bist is fierders noch net in protte ûndersyk dien. It dieet  fan 'e stikelhierrige mûsgoffer is [[herbivoar]] en bestiet út [[sied (plant)|sied]] en griene [[plant]]edielen. Dy fandelet dit bist gear yn syn eksterne [[wangpûde]]n, dy't oan 'e bûtenkant fan 'e [[kop]] sitte. Sa kin er mear meinimme nei syn hoale as dat er op in beskaat stuit opfrette kin, sadat er it miel letter yn alle rêst beplúzje kin. Mei't [[wetter]] krap is yn it [[biotoop]] fan 'e stikelhierrige mûsgoffer tinkt men dat er syn drinken foar it meastepart út syn fretten hellet. De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] foar dit bist binne [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[kat]]ten.

==Status==
De stikelhierrige mûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Trochdat er net foarkomt yn [[lânbou]]gebieten hat dit bist mar komselden gedoente mei de [[minske]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Chaetodipus spinatus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Stikelhierrige musgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>rd7z3yzhkblizqnvdyw6hlyun560p0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woastynmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174149</id>
    <revision>
      <id>1234330</id>
      <parentid>1173074</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5878" sha1="co3gzsjvqubkw8skev4f1cussyv7xex" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=woastynmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Desert pocket mouse.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[rûchhierrige mûsgoffers]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Chaetodipus'') 
|Wittenskiplike namme= Chaetodipus penicillatus 
|Beskriuwer, jier= [[Samuel Washington Woodhouse|Woodhouse]], 1852 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de woastynmûsgoffer (Chaetodipus penicillatus).png|center|250px]]
}}
De '''woastynmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Chaetodipus penicillatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[rûchhierrige mûsgoffers]] (''Chaetodipus''). Dit bist komt foar yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden fan [[Meksiko]]. It is in middelgrutte mûsgoffer dy't de foarkar jout oan in [[drûchte|drûch]], [[sân]]ich [[woastyn]][[biotoop]]. Hy hâldt der in libbenswize as in [[solitêr]] en yn haadsaak [[herbivoar]] [[nachtdier]] op nei. De [[IUCN]] klassifisearret de woastynmûsgoffer as net bedrige.

==Fersprieding==
De woastynmûsgoffer is lânseigen yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]], dêr't syn [[ferspriedingsgebiet]] benammen de [[Mojavewoastyn]] en de [[Sonoarawoastyn]] beslacht. Yn steatkundige termen komt dit bist foar yn it súden fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], it suden fan [[Nevada]], de súdwestlike helte fan [[Arizona]], it uterste súdwesten fan [[Utah]], it suden fan [[Nij-Meksiko]] en [[West-Teksas]]. Yn it noarden [[Meksiko]] beslacht it areaal fan 'e woastynmûsgoffer in brede stripe fan de noardeastlike râne fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] en de noardeastlike [[kust]] fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] nei it [[Heechlân fan Meksiko]] yn 'e midden fan it lân.

==Uterlike skaaimerken==
De woastynmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan omtrint 7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan yn trochsneed 10,9&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 15–23&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De lingte fan 'e [[efterpoat]]en is trochinoar 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm. De [[sturt]] is, lykas by de measte [[mûsgoffers]], waarnimber langer as it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[pels]] is rûch en hat op 'e [[rêch]] en de [[kop]] in [[grizich]] [[brune]] oant [[giel]]ich [[grize]] [[kleur]]. It kin wêze dat der [[swart]]e spikkeltsjes trochhinne sitte. De [[bealch]], [[kiel]] en [[poat]]en binne [[witich]]. 

==Biotoop==
Woastynmûsgoffers jouwe op it mêd fan [[biotoop]] de foarkar oan [[drûchte|drûge]], iepen [[woastyn]]kriten, dêr't mar tige krap [[plant|fegetaasje]] foarkomt. As [[grûn]]soarte hawwe se it leafst sêfte, [[rivier|alluviale]], [[sân]]ige of [[sâlt]]ige [[grûn|ierde]].

==Hâlden en dragen==
De woastyngoffer is in nei alle gedachten yn in grut diel fan syn [[ferspriedingsgebiet]] it hiele jier troch aktyf, mar yn súdlik [[Arizona]] hâldt er [[winter]]deis in [[wintersliep]]. It is yn haadsaak in [[nachtdier]], dat [[solitêr]] libbet en syn [[territoarium (biology)|territoarium]] fan krapoan 1&amp;nbsp;[[hektare|ha]] [[agressyf]] ferdigenet tsjin soartgenoaten. Woastyngoffers grave eigen [[hoale]]n en kinne sels yn hurde [[grûn]] trochkringe troch har dêr mei de [[tosk]]en in wei trochhinne te [[biten]]. Yn 'e regel wurde de hoalen lykwols yn losse, [[stien]]nige of [[sân]]ige of grûn oanlein, sadat der fan soks gjin ferlet is. De hoalen tsjinje as rêstplak [[dei|oerdeis]], mar ek as ûntwyk as der gefaar fan [[rôfdier]]en driget, om fretten op te slaan en om jongen te smiten.

Woastynmûsgoffers frette benammen [[planteknop]]pen, [[gers|gerzen]] en [[strûk]]en, hoewol't it dieet oanfolle wurdt mei oare griene [[plant]]edielen en ek wol mei [[ynsekten]]. De [[peartiid]] falt foar woastynmûsgoffers by 't [[maityd]]. De [[draachtiid]] duorret yn trochsneed 23&amp;nbsp;[[dagen]]. De [[wyfke]]s kinne yn 'e maityd en [[simmer]] ien of mear nêsten smite, dy't elts út 2–5&amp;nbsp;jongen besteane. Mei 9&amp;nbsp;dagen komme de [[tosk]]jes troch en mei 14&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] iepen. In grut diel fan 'e jonge wyfkes is al ier [[geslachtsryp]] en rekket [[swierens|drachtich]] wylst se noch net iens de [[pels]] fan in folwoeksen dier hawwe. De [[libbensferwachting]] bedraacht foar woastynmûsgoffers likernôch 1&amp;nbsp;[[jier]].

==Status==
De woastynmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 6 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e woastynmûsgoffer (''Chaetodipus penicillatus''):
* ''C. p. angustirostris'' &lt;small&gt;(súdlik [[Kalifornje]] en it noardlike [[Kalifornysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
* ''C. p. penicillatus'' &lt;small&gt;(súdlik sintraal [[Arizona]])&lt;/small&gt;
* ''C. p. pricei'' &lt;small&gt;(súdlik Arizona en [[Sonoara]])&lt;/small&gt;
* ''C. p. seri'' &lt;small&gt;(it eilân [[Tiburón (eilân)|Tiburón]])&lt;/small&gt;
* ''C. p. sobrinus'' &lt;small&gt;(súdlik [[Nevada]] oant súdeastlik [[Colorado]])&lt;/small&gt;
* ''C. p. stephensi'' &lt;small&gt;(eastlik [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Desert_pocket_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Chaetodipus penicillatus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Rûchhierrige mûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>co3gzsjvqubkw8skev4f1cussyv7xex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlike greidwrotmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174707</id>
    <revision>
      <id>1234309</id>
      <parentid>1173517</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9274" sha1="9cbq58l3foiysyohn0uldneonhgutqn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=westlike greidwrotmûs
|Ofbyld= [[File:Western_meadow_vole_Talkeetna_alaska.png|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') 
|Wittenskiplike namme = Microtus drummondii
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1854
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike greidwrotmûs (Microtus drummondii).png|center|250px]]
}}
De '''westlike greidwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus drummondii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus''), dat foarkomt yn it noarden en de midden fan [[Noard-Amearika]]. Dit bist waard foarhinne beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), mar út nij ûndersyk die yn [[2020]] bliken dat it eins in selsstannige [[soarte]] is. 

==Fersprieding==
De westlike greidwrotmûs komt foar yn hast hiel [[Kanada]], útsein it [[Arktis|Arktyske noarden]], en yn it grutste part fan [[Alaska]], mar net yn it noarden, oan 'e westkust, op 'e [[Aleoeten]] of yn it uterste [[Súdeast-Alaska|súdeasten]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] libbet dit bist yn 'e noardlike en sintrale [[Rocky Mountains]], op 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] en yn it gebiet besuden de [[Grutte Marren]]. Dêrby strekt syn [[areaal]] him út fan noardlik [[Kentucky]] oant de [[Hudsonbaai]], fan sintraal [[Utah]] oant de [[Grutte Bearemar]], en fan westlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] oant noardlik [[Washington (steat)|Washington]]. In útrinner fan 'e fersprieding rikt nei it suden ta yn sintraal [[Colorado]] en noardlik [[Nij-Meksiko]]. Noch fierder súdlik bestiene foarhinne trije isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: twa yn it suden fan Nij-Meksiko en ien yn it noarden fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. Dy binne lykwols sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] yn it neigean rekke. De westlike greidwrotmûs ûntbrekt op 'e measte [[eilannen]] foar de westkust fan [[Noard-Amearika]], lykas [[Vancouvereilân]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en de súdlike eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]].

==Uterlike skaaimerken==
De westlike greidwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,7–11,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–7,7&amp;nbsp;smen in gewicht fan 33–65&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat in tichte [[pels]], dy't op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún|ljocht]]- oant [[dûnkerbrún]] is, en op 'e [[bealch]] [[witich]]. De [[sturt]] is frij lang foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]], oant 40% fan 'e kop-romplingte.

==Biotoop==
Westlike greidwrotmûzen jouwe de foarkar oan wieteftich [[greidlân]] mei in tichte [[planten|boaiemfegetaasje]] fan [[gers|gerzen]] of [[siggen]]. Se komme lykwols ek wol foar yn [[wâld|beboske kriten]]. Ek [[igge|riviersiggen]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]], en heechgerzige [[prêrje]]s binne [[biotoop|biotopen]] dêr't se goed út 'e fuotten kinne. De beslissende faktor liket de oanwêzigens fan [[wetter]] te wêzen. Op plakken dêr't de westlike greidwrotmûs syn [[ferspriedingsgebiet]] dielt mei de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster'') fynt der in [[habitat]]ferdieling plak wêrby't de westlike greidwrotmûs him beheint ta de wietere dielen fan it biotoop, wylst de prêrjewrotmûs de drûgere parten bewennet.

==Hâlden en dragen==
Westlike greidwrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, sawol [[nacht]]s as [[dei|oerdeis]]. Eltse 2–3&amp;nbsp;[[oere]]n is der in aktiviteitspiik dy't ferbân hâldt mei it feit dat se in flugge [[spiisfertarring]] hawwe en sadwaande geregeldwei [[iten|ite]] moatte. Westlike greidwrotmûzen grave [[hoale]]n dêr't se foar it meastepart har ynaktive perioaden yn rêst trochbringe. Om har hoale hinne lizze se mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. Har [[territoarium (biology)|territoaria]] hawwe ûnregelmjittige foarmen en wurde foar in diel oerlape troch de territoaria fan oanbuorjende soartgenoaten, mar it binnenste diel wurdt fûleindich tsjin ynkringing fan oare westlike greidwrotmûzen ferdigene. De grutte fan 'e territoaria fariëarret fan 0,3–0,9&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrby't de territoaria fan [[wyfke]]s dúdlik lytser binne as dy fan [[mantsje]]s.
[[File:MeadowVoleNASideView.JPG|left|thumb|250px|In westlike greidwrotmûs yn [[Michigan]].]]

Yn prinsipe kinne westlike greidwrotmûzen har it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar fanwegen ûngeunstige omstannichheden (dy't faak te meitsjen hawwe mei it [[klimaat]]) hâlde se faak even skoft tusken [[jannewaris]] en [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 20–23&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 4–6 (mar yn ekstreme gefallen 1–11) keale en [[blinens|bline]] jongen smyt. Mei 3&amp;nbsp;dagen begjint it [[hier (begroeiïng)|hier]] te groeien, en mei 8&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. As se 12–14&amp;nbsp;dagen âld binne, wurde se [[ôfwûn]]. De wyfkes binne soms mei 3&amp;nbsp;[[wike]]n al [[geslachtsryp]], mar de mantsjes kinne har pas mei 6–8&amp;nbsp;wiken fuortplantsje. Westlike greidwrotmûzen hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan trochinoar 1&amp;nbsp;[[jier]] en 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar yn finzenskip kinne se mear as 2&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De westlike greidwrotmûs fret benammentlik [[gers|gerzen]], [[siggen]] en oare beskikbere [[planten]], wêrûnder in protte [[lânbougewaaks]]en. [[Blêd (diel fan in plant)|Blêden]], [[blom]]men, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[skimmel]]s wurde ek in protte fretten. Hiel út en troch follet dit bist dat [[herbivoar]]e dieet oan mei wat [[ynsekten]] en [[slakken]]. [[Winter]]deis stiet ek [[skors|beamskoars]] op it menu.

==Natuerlike fijannen==
[[Rôfdier]]en dêr't de westlike greidwrotmûs foar oppasse moat, binne yn it foarste plak ûnderskate soarten [[rôffûgels]], lykas de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus cyaneus'') en de [[rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo lagopus''), en [[ûlen]], lykas de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Ek oare [[fûgels]] kinne gefaarlik wêze, lykas de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), de [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonica''), de [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias'') en de [[Noardamerikaanske reiddomp]] (''Botaurus lentiginosus''). [[Rôfdier|Grûnrôfdieren]] dy't westlike greidwrotmûzen frette, binne [[martereftigen]] lykas de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), en fierders de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[hûskat]] (''Felis catus''), it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en ferskate soarten [[slangen]], lykas de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridus''). Sels [[forel]]len en de [[Pasifyske reuzesalamander]] (''Dicampton ensatus'') skine wolris in westlike greidwrotmûs te snippen.

==Status==
De westlike greidwrotmûs hat anno [[2024]] noch gjin [[IUCN-status|IUCN-beoardieling]], mar mei't de [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus'') as &quot;net bedrige&quot; beskôge wurdt, en de fersprieding fan 'e westlike greidwrotmûs fierwei it grutste part fan it areaal beslacht dat foarhinne oan 'e eastlike greidwrotmûs taskreaun waard, mei men derfan útgean dat de westlike greidwrotmûs likemin yn syn fuortbestean bedrige wurdt en dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl is. Dat jildt net foar de '''Chihuahuawrotmûs''' (''Microtus drummondii chihuahuaensis''), in [[relikt (biology)|reliktûndersoarte]] út it [[Pleistoseen]] mei in isolearre populaasje yn it uterste noarden fan [[Meksiko]]. Dat bist is net mear waarnommen sûnt [[1988]], wêrnei't syn [[moeras]]sige [[habitat]] fernield waard troch de ynfloed fan [[minsklik]]e aktiviteiten, yn 't bysûnder [[oerbeweiding]] troch [[fee]], om úteinlik yn 'e iere [[2000-er jierren]] hielendal [[ynpoldering|drûchlein]] te wurden. De Chichuahuawrotmûs wurdt no as [[útstjerren (biology)|útstoarn]] beskôge, en itselde jildt foar twa oare isolearre populaasjes fan 'e westlike greidwrotmûs yn it suden en súdwesten fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_meadow_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus drummondii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike greidwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>9cbq58l3foiysyohn0uldneonhgutqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234310</id>
      <parentid>1234309</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9275" sha1="7klz4m20qix3kpq2l3tmwzkywn7k6pp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=westlike greidwrotmûs
|Ofbyld= [[File:Western_meadow_vole_Talkeetna_alaska.png|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') 
|Wittenskiplike namme = Microtus drummondii
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1854
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike greidwrotmûs (Microtus drummondii).png|center|250px]]
}}
De '''westlike greidwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus drummondii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus''), dat foarkomt yn it noarden en de midden fan [[Noard-Amearika]]. Dit bist waard foarhinne beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), mar út nij ûndersyk die yn [[2020]] bliken dat it eins in selsstannige [[soarte]] is. 

==Fersprieding==
De westlike greidwrotmûs komt foar yn hast hiel [[Kanada]], útsein it [[Arktis|Arktyske noarden]], en yn it grutste part fan [[Alaska]], mar net yn it noarden, oan 'e westkust, op 'e [[Aleoeten]] of yn it uterste [[Súdeast-Alaska|súdeasten]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] libbet dit bist yn 'e noardlike en sintrale [[Rocky Mountains]], op 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] en yn it gebiet besuden de [[Grutte Marren]]. Dêrby strekt syn [[areaal]] him út fan noardlik [[Kentucky]] oant de [[Hudsonbaai]], fan sintraal [[Utah]] oant de [[Grutte Bearemar]], en fan westlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] oant noardlik [[Washington (steat)|Washington]]. In útrinner fan 'e fersprieding rikt nei it suden ta yn sintraal [[Colorado]] en noardlik [[Nij-Meksiko]]. Noch fierder súdlik bestiene foarhinne trije isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: twa yn it suden fan Nij-Meksiko en ien yn it noarden fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. Dy binne lykwols sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] yn it neigean rekke. De westlike greidwrotmûs ûntbrekt op 'e measte [[eilannen]] foar de westkust fan [[Noard-Amearika]], lykas [[Vancouvereilân]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en de súdlike eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]].

==Uterlike skaaimerken==
De westlike greidwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,7–11,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–7,7&amp;nbsp;smen in gewicht fan 33–65&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat in tichte [[pels]], dy't op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún|ljocht]]- oant [[dûnkerbrún]] is, en op 'e [[bealch]] [[witich]]. De [[sturt]] is frij lang foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]], oant 40% fan 'e kop-romplingte.

==Biotoop==
Westlike greidwrotmûzen jouwe de foarkar oan wieteftich [[greidlân]] mei in tichte [[planten|boaiemfegetaasje]] fan [[gers|gerzen]] of [[siggen]]. Se komme lykwols ek wol foar yn [[wâld|beboske kriten]]. Ek [[igge|riviersiggen]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]], en heechgerzige [[prêrje]]s binne [[biotoop|biotopen]] dêr't se goed út 'e fuotten kinne. De beslissende faktor liket de oanwêzigens fan [[wetter]] te wêzen. Op plakken dêr't de westlike greidwrotmûs syn [[ferspriedingsgebiet]] dielt mei de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster'') fynt der in [[habitat]]ferdieling plak wêrby't de westlike greidwrotmûs him beheint ta de wietere dielen fan it biotoop, wylst de prêrjewrotmûs de drûgere parten bewennet.

==Hâlden en dragen==
Westlike greidwrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, sawol [[nacht]]s as [[dei|oerdeis]]. Eltse 2–3&amp;nbsp;[[oere]]n is der in aktiviteitspiik dy't ferbân hâldt mei it feit dat se in flugge [[spiisfertarring]] hawwe en sadwaande geregeldwei [[iten|ite]] moatte. Westlike greidwrotmûzen grave [[hoale]]n dêr't se foar it meastepart har ynaktive perioaden yn rêst trochbringe. Om har hoale hinne lizze se mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. Har [[territoarium (biology)|territoaria]] hawwe ûnregelmjittige foarmen en wurde foar in diel oerlape troch de territoaria fan oanbuorjende soartgenoaten, mar it binnenste diel wurdt fûleindich tsjin ynkringing fan oare westlike greidwrotmûzen ferdigene. De grutte fan 'e territoaria fariëarret fan 0,3–0,9&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrby't de territoaria fan [[wyfke]]s dúdlik lytser binne as dy fan [[mantsje]]s.

Yn prinsipe kinne westlike greidwrotmûzen har it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar fanwegen ûngeunstige omstannichheden (dy't faak te meitsjen hawwe mei it [[klimaat]]) hâlde se faak even skoft tusken [[jannewaris]] en [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 20–23&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 4–6 (mar yn ekstreme gefallen 1–11) keale en [[blinens|bline]] jongen smyt. Mei 3&amp;nbsp;dagen begjint it [[hier (begroeiïng)|hier]] te groeien, en mei 8&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. As se 12–14&amp;nbsp;dagen âld binne, wurde se [[ôfwûn]]. De wyfkes binne soms mei 3&amp;nbsp;[[wike]]n al [[geslachtsryp]], mar de mantsjes kinne har pas mei 6–8&amp;nbsp;wiken fuortplantsje. Westlike greidwrotmûzen hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan trochinoar 1&amp;nbsp;[[jier]] en 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar yn finzenskip kinne se mear as 2&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De westlike greidwrotmûs fret benammentlik [[gers|gerzen]], [[siggen]] en oare beskikbere [[planten]], wêrûnder in protte [[lânbougewaaks]]en. [[Blêd (diel fan in plant)|Blêden]], [[blom]]men, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[skimmel]]s wurde ek in protte fretten. Hiel út en troch follet dit bist dat [[herbivoar]]e dieet oan mei wat [[ynsekten]] en [[slakken]]. [[Winter]]deis stiet ek [[skors|beamskoars]] op it menu.
[[File:MeadowVoleNASideView.JPG|right|thumb|250px|In westlike greidwrotmûs yn [[Michigan]].]]

==Natuerlike fijannen==
[[Rôfdier]]en dêr't de westlike greidwrotmûs foar oppasse moat, binne yn it foarste plak ûnderskate soarten [[rôffûgels]], lykas de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus cyaneus'') en de [[rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo lagopus''), en [[ûlen]], lykas de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Ek oare [[fûgels]] kinne gefaarlik wêze, lykas de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), de [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonica''), de [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias'') en de [[Noardamerikaanske reiddomp]] (''Botaurus lentiginosus''). [[Rôfdier|Grûnrôfdieren]] dy't westlike greidwrotmûzen frette, binne [[martereftigen]] lykas de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), en fierders de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[hûskat]] (''Felis catus''), it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en ferskate soarten [[slangen]], lykas de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridus''). Sels [[forel]]len en de [[Pasifyske reuzesalamander]] (''Dicampton ensatus'') skine wolris in westlike greidwrotmûs te snippen.

==Status==
De westlike greidwrotmûs hat anno [[2024]] noch gjin [[IUCN-status|IUCN-beoardieling]], mar mei't de [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus'') as &quot;net bedrige&quot; beskôge wurdt, en de fersprieding fan 'e westlike greidwrotmûs fierwei it grutste part fan it areaal beslacht dat foarhinne oan 'e eastlike greidwrotmûs taskreaun waard, mei men derfan útgean dat de westlike greidwrotmûs likemin yn syn fuortbestean bedrige wurdt en dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl is. Dat jildt net foar de '''Chihuahuawrotmûs''' (''Microtus drummondii chihuahuaensis''), in [[relikt (biology)|reliktûndersoarte]] út it [[Pleistoseen]] mei in isolearre populaasje yn it uterste noarden fan [[Meksiko]]. Dat bist is net mear waarnommen sûnt [[1988]], wêrnei't syn [[moeras]]sige [[habitat]] fernield waard troch de ynfloed fan [[minsklik]]e aktiviteiten, yn 't bysûnder [[oerbeweiding]] troch [[fee]], om úteinlik yn 'e iere [[2000-er jierren]] hielendal [[ynpoldering|drûchlein]] te wurden. De Chichuahuawrotmûs wurdt no as [[útstjerren (biology)|útstoarn]] beskôge, en itselde jildt foar twa oare isolearre populaasjes fan 'e westlike greidwrotmûs yn it suden en súdwesten fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_meadow_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus drummondii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike greidwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>7klz4m20qix3kpq2l3tmwzkywn7k6pp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234311</id>
      <parentid>1234310</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9276" sha1="j1ebkd7b5hv82d2aesgye0fte5kvvkt" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=westlike greidwrotmûs
|Ofbyld= [[File:Western_meadow_vole_Talkeetna_alaska.png|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[fjildmûzen]] (''Microtus'') 
|Wittenskiplike namme = Microtus drummondii
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1854
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike greidwrotmûs (Microtus drummondii).png|center|250px]]
}}
De '''westlike greidwrotmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Microtus drummondii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[fjildmûzen]] (''Microtus''), dat foarkomt yn it noarden en de midden fan [[Noard-Amearika]]. Dit bist waard foarhinne beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), mar út nij ûndersyk die yn [[2020]] bliken dat it eins in selsstannige [[soarte]] is. 

==Fersprieding==
De westlike greidwrotmûs komt foar yn hast hiel [[Kanada]], útsein it [[Arktis|Arktyske noarden]], en yn it grutste part fan [[Alaska]], mar net yn it noarden, oan 'e westkust, op 'e [[Aleoeten]] of yn it uterste [[Súdeast-Alaska|súdeasten]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] libbet dit bist yn 'e noardlike en sintrale [[Rocky Mountains]], op 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] en yn it gebiet besuden de [[Grutte Marren]]. Dêrby strekt syn [[areaal]] him út fan noardlik [[Kentucky]] oant de [[Hudsonbaai]], fan sintraal [[Utah]] oant de [[Grutte Bearemar]], en fan westlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] oant noardlik [[Washington (steat)|Washington]]. In útrinner fan 'e fersprieding rikt nei it suden ta yn sintraal [[Colorado]] en noardlik [[Nij-Meksiko]]. Noch fierder súdlik bestiene foarhinne trije isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]]: twa yn it suden fan Nij-Meksiko en ien yn it noarden fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. Dy binne lykwols sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] yn it neigean rekke. De westlike greidwrotmûs ûntbrekt op 'e measte [[eilannen]] foar de westkust fan [[Noard-Amearika]], lykas [[Vancouvereilân]], de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] en de súdlike eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]].

==Uterlike skaaimerken==
De westlike greidwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,7–11,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–7,7&amp;nbsp;smen in gewicht fan 33–65&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat in tichte [[pels]], dy't op 'e [[rêch]] [[ljochtbrún|ljocht]]- oant [[dûnkerbrún]] is, en op 'e [[bealch]] [[witich]]. De [[sturt]] is frij lang foar in [[wrotmûzen|wrotmûs]], oant 40% fan 'e kop-romplingte.

==Biotoop==
Westlike greidwrotmûzen jouwe de foarkar oan wieteftich [[greidlân]] mei in tichte [[planten|boaiemfegetaasje]] fan [[gers|gerzen]] of [[siggen]]. Se komme lykwols ek wol foar yn [[wâld|beboske kriten]]. Ek [[igge|riviersiggen]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]], en heechgerzige [[prêrje]]s binne [[biotoop|biotopen]] dêr't se goed út 'e fuotten kinne. De beslissende faktor liket de oanwêzigens fan [[wetter]] te wêzen. Op plakken dêr't de westlike greidwrotmûs syn [[ferspriedingsgebiet]] dielt mei de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster'') fynt der in [[habitat]]ferdieling plak wêrby't de westlike greidwrotmûs him beheint ta de wietere dielen fan it biotoop, wylst de prêrjewrotmûs de drûgere parten bewennet.

==Hâlden en dragen==
Westlike greidwrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, sawol [[nacht]]s as [[dei|oerdeis]]. Eltse 2–3&amp;nbsp;[[oere]]n is der in aktiviteitspiik dy't ferbân hâldt mei it feit dat se in flugge [[spiisfertarring]] hawwe en sadwaande geregeldwei [[iten|ite]] moatte. Westlike greidwrotmûzen grave [[hoale]]n dêr't se foar it meastepart har ynaktive perioaden yn rêst trochbringe. Om har hoale hinne lizze se mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. Har [[territoarium (biology)|territoaria]] hawwe ûnregelmjittige foarmen en wurde foar in diel oerlape troch de territoaria fan oanbuorjende soartgenoaten, mar it binnenste diel wurdt fûleindich tsjin ynkringing fan oare westlike greidwrotmûzen ferdigene. De grutte fan 'e territoaria fariëarret fan 0,3–0,9&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrby't de territoaria fan [[wyfke]]s dúdlik lytser binne as dy fan [[mantsje]]s.

Yn prinsipe kinne westlike greidwrotmûzen har it hiele jier troch [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar fanwegen ûngeunstige omstannichheden (dy't faak te meitsjen hawwe mei it [[klimaat]]) hâlde se faak even skoft tusken [[jannewaris]] en [[maart]]. De [[draachtiid]] duorret 20–23&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 4–6 (mar yn ekstreme gefallen 1–11) keale en [[blinens|bline]] jongen smyt. Mei 3&amp;nbsp;dagen begjint it [[hier (begroeiïng)|hier]] te groeien, en mei 8&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. As se 12–14&amp;nbsp;dagen âld binne, wurde se [[ôfwûn]]. De wyfkes binne soms mei 3&amp;nbsp;[[wike]]n al [[geslachtsryp]], mar de mantsjes kinne har pas mei 6–8&amp;nbsp;wiken fuortplantsje. Westlike greidwrotmûzen hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan trochinoar 1&amp;nbsp;[[jier]] en 4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar yn finzenskip kinne se mear as 2&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De westlike greidwrotmûs fret benammentlik [[gers|gerzen]], [[siggen]] en oare beskikbere [[planten]], wêrûnder in protte [[lânbougewaaks]]en. [[Blêd (diel fan in plant)|Blêden]], [[blom]]men, [[frucht (plant)|frucht]]en en [[skimmel]]s wurde ek in protte fretten. Hiel út en troch follet dit bist dat [[herbivoar]]e dieet oan mei wat [[ynsekten]] en [[slakken]]. [[Winter]]deis stiet ek [[skors|beamskoars]] op it menu.
[[File:MeadowVoleNASideView.JPG|right|thumb|250px|In westlike greidwrotmûs yn [[Michigan]].]]

==Natuerlike fijannen==
[[Rôfdier]]en dêr't de westlike greidwrotmûs foar oppasse moat, binne yn it foarste plak ûnderskate soarten [[rôffûgels]], lykas de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus cyaneus'') en de [[rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo lagopus''), en [[ûlen]], lykas de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Ek oare [[fûgels]] kinne gefaarlik wêze, lykas de [[raven]] (''Corvus corax''), de [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), de [[Amerikaanske ekster]] (''Pica hudsonica''), de [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias'') en de [[Noardamerikaanske reiddomp]] (''Botaurus lentiginosus''). [[Rôfdier|Grûnrôfdieren]] dy't westlike greidwrotmûzen frette, binne [[martereftigen]] lykas de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), en fierders de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[hûskat]] (''Felis catus''), it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en ferskate soarten [[slangen]], lykas de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridus''). Sels [[forel]]len en de [[Pasifyske reuzesalamander]] (''Dicampton ensatus'') skine wolris in westlike greidwrotmûs te snippen.

==Status==
De westlike greidwrotmûs hat anno [[2024]] noch gjin [[IUCN-status|IUCN-beoardieling]], mar mei't de [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus'') as &quot;net bedrige&quot; beskôge wurdt, en de fersprieding fan 'e westlike greidwrotmûs fierwei it grutste part fan it areaal beslacht dat foarhinne oan 'e eastlike greidwrotmûs taskreaun waard, mei men derfan útgean dat de westlike greidwrotmûs likemin yn syn fuortbestean bedrige wurdt en dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl is. Dat jildt net foar de '''Chihuahuawrotmûs''' (''Microtus drummondii chihuahuaensis''), in [[relikt (biology)|reliktûndersoarte]] út it [[Pleistoseen]] mei in isolearre populaasje yn it uterste noarden fan [[Meksiko]]. Dat bist is net mear waarnommen sûnt [[1988]], wêrnei't syn [[moeras]]sige [[habitat]] fernield waard troch de ynfloed fan [[minsklik]]e aktiviteiten, yn 't bysûnder [[oerbeweiding]] troch [[fee]], om úteinlik yn 'e iere [[2000-er jierren]] hielendal [[ynpoldering|drûchlein]] te wurden. De Chichuahuawrotmûs wurdt no as [[útstjerren (biology)|útstoarn]] beskôge, en itselde jildt foar twa oare isolearre populaasjes fan 'e westlike greidwrotmûs yn it suden en súdwesten fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_meadow_vole ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Microtus drummondii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike greidwrotmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Fjildmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>j1ebkd7b5hv82d2aesgye0fte5kvvkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reade wolf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174754</id>
    <revision>
      <id>1234205</id>
      <parentid>1172919</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12008" sha1="1t6uakuwxxkivmfm63rls8rc6yyeyiv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=reade wolf
|Ofbyld= [[File:Red wolf (4531335218).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[hûnen]] (''Canis'') 
|Wittenskiplike namme= Canis rufus
|Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]] &amp; [[John Bachman|Bachman]], 1851 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de reade wolf (Canis rufus).png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#8080FF}} histoarysk ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet&lt;/small&gt;
}}
De '''reade wolf''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Canis rufus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), dat lânseigen is yn 'e súdeastlike [[Feriene Steaten]]. Tsjintwurdich komt it inkeld noch foar yn in beheind diel fan noardeastlik [[Noard-Karolina]]. De [[taksonomy]]ske klassifikaasje fan dit bist is problematysk. Party [[soölogen]] sjogge it as in selsstannige [[soarte]], wylst oaren ornearje dat it in [[ûndersoarte]] is fan 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus''), of in [[hybride (biology)|hybride]] [[ûndersoarte|ras]] dat ûntstien is út natuerlik foarkommende [[krusing (fuortplanting)|krusings]] fan 'e grize wolf mei de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''). Dat is de reden dat de reade wolf, nettsjinsteande syn tige lytse [[populaasje (biology)|populaasje]], soms op listen fan [[bedrige soarte]]n weilitten wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as [[bedrige soarte|krityk bedrige]].

==Fersprieding==
It oarspronklike, [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e reade wolf besloech it hiele súdeasten fan 'e [[Feriene Steaten]], fan súdlik en sintraal [[Teksas]] oant yn sintraal [[Illinois]] en [[New York (steat)|New York]]. It omfette de súdlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], de [[Appalachen]] en ek de [[Everglades]] yn it suden fan it [[Floaridaskiereilân]]. Yn [[1940]] kaam de reade wolf, neffens [[biolooch]] [[Stanley P. Young]], noch rûnom foar yn súdeastlik Teksas, mar fanwegen syn oanfallen op [[fee]] waard dit bist mids [[tweintichste iuw]] [[ûnmeilydsum]] ferfolge. Omtrint de midden fan 'e [[1960-er jierren]] wie de reade wolf yn it wyld net mear te rêden. De lêste wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] libbe oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]] yn eastlik [[Teksas]] en westlik [[Louisiana]]. 
[[File:Canis rufus 1 - Syracuse Zoo.jpg|left|thumb|180px|In reade wolf yn in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[dieretún]].]]

It folsleine [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bleau dit bist besparre, mei't fjirtjin eksimplaren fongen waarden om yn finzenskip ynset te wurden foar in fokprogramma. Yn [[1980]] waard de reade wolf as yn it wyld útstoarn ferklearre. Fan [[1987]] ôf waard war dien om 'e reade wolf te reyntrodusearjen yn it wyld yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Alligator River]] yn noardeastlik [[Noard-Karolina]]. Troch ferskate fakoaren (sjoch [[#Status|§&amp;nbsp;Status]]) is it noch net slagge om in libbensfetbere wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] te fêstigjen.

==Uterlike skaaimerken==
De reade wolf hat trochinoar in kop-romplingte fan 99–128&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 37&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 20–39&amp;nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s (trochinoar 29&amp;nbsp;kg) binne ornaris swierder as [[wyfke|wolvinnen]] (trochinoar 25&amp;nbsp;kg). De [[pels]] is [[grizich]] mei [[brune]] [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne, mei [[wyt]] oan 'e sydkanten fan 'e [[snút]] en de binnenkant fan 'e [[poaten]], op 'e [[bealch]], de [[kiel]] en by de [[eagen]]. De pels dúdlik [[read|rodziger]] as dy fan 'e [[ûndersoarte]]n fan [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn [[Noard-Amearika]], en hy is ek tinner, nei alle gedachten om't de reade wolf yn in waarmer diel fan [[Noard-Amearika]] foarkomt.

==Biotoop==
Nei alle gedachten libben reade wolven foarhinne yn in grut tal ûnderskate [[biotopen]], krekt sa't de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') dat docht. De lêste natuerlik foarkommende wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] reade wolven libbe yn [[moeras]]sen oan 'e [[kust]] mei in [[prêrje]]begroeiïng en op [[lânbou]]grûnen dy't brûkt waarden foar de [[bou (lânbou)|bou]] fan [[rys]] en [[katoen]]. Dat sil lykwols perfoarst net typearjend west hawwe foar dizze soarte doe't er noch rûnom foarkaam. Der besteane oanwizings dat de reade wolf oarspronklik it measte de foarkar joech oan 'e ienris útstrutsen leechleine [[rivier]][[wâld]]en en moerassen fan 'e súdeastlike Feriene Steaten.

==Hâlden en dragen==
De reade wolf is sosjaler as de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), mar minder sosjaal as de [[grize wolf]] (''Canis lupus''). De [[peartiid]] falt yn [[jannewaris]] en [[febrewaris]]. Nei in [[draachtiid]] fan 62–75&amp;nbsp;[[dagen]] smyt de wolvinne yn [[maart]], [[april]] of [[maaie]] in nêst fan trochinoar 6–7&amp;nbsp;jongen. Reade wolven binne [[monogaam]], en beide [[âlden]] drage by oan it [[opfieding|grutbringen]] fan 'e jongen. De [[befalling]] fynt plak yn in [[hoale]] dy't de wolvinne sels groeven hat ûnder [[beamwoartel]]s of yn 'e steile [[igge]] fan in [[beek|stream]]. Soms wurdt ynstee in [[holle beam]] brûkt of in ferlitten hoale dy't groeven is troch in oarsoartich bist. Mei 6&amp;nbsp;[[wike]]n kinne de jongen bûten de hoale oerlibje. Mei 1&amp;nbsp;jier binne se [[folwoeksen]], mar [[geslachtsripens]] berikke se pas mei 3&amp;nbsp;jier.
[[File:Red Wolf.jpg|right|thumb|250px|In reade wolf. De [[read|rodzige]] [[kleur]] is op dizze foto goed te sjen.]]

Reade wolven [[fuortplanting|plantsje har selden fuort]] mei [[earstegraadsfamyljeleden]]. It liket wierskynlik dat de yndividuele ferspriedingsrjochtings fan 'e jongen in [[evolúsje|evolúsjonêr]] meganisme binne om sokke ta [[yntylt]] liedende [[pearing]]s foar te kommen. In protte jonge reade wolven bringe tiid op harsels troch of jouwe har earst by lytse [[ridel]]s fan net-fuortplantsjende jonge bisten fan ferskaat komôf, foar't se yn in nij [[territoarium (biology)|territoarium]] mei in wolf fan 'e tsjinstelde [[sekse (geslacht)|sekse]] in fuortplantingsridel oprjochtsje.

==Fretten==
Foar't de reade wolf mids [[tweintichste iuw]] yn it wyld útstoar, bestie it dieet fan dizze [[hûneftige]] foar it meastepart út [[hazzen en kninen]] en [[kjifdieren]] fan ferskate [[soarte]]n. De reyntrodusearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn [[Noard-Karolina]] fret lykwols [[wytsturthart]]en (''Odocoileus virginianus''), ferwyldere [[baarch|bargen]] (''Sus scrofa domesticus''), [[waskbear]]en (''Procyon lotor''), [[rysrotten]] (''Oryzomys''), [[muskusrôt|muskusrotten]] (''Ondatra zibethicus''), [[hazzen en kninen]] (''Leporidae'') en [[ies (kadaver)|ies]]. It is ûndúdlik oft dit in nije ûntwikkeling is, om dat de reyntrodusearre reade wolven weromfallen binne op in natuerliker, oarspronkliker dieet as wat foarhâns wie yn it beheinde [[sompe]]gebiet oan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Meksiko]] dêr't de lêste wylde populaasje libbe foar it útstjerren yn it wyld. [[Histoarysk]]e ferslaggen fan 'e waarnimmings fan 'e reade wolf troch iere [[jeropide ras|blanke]] [[ûntdekkingsreizger]]s yn [[Noard-Amearika]] yn 'e [[santjinde iuw]] lykje op 'e lêste opsje te wizen. Sa skreau [[William Hilton jr.]], dy't yn [[1644]] de [[rivier]] de [[Cape Fear (rivier)|Cape Fear]] op fear, dat er reade wolven in hart opfretten seach.
[[File:Canis rufus &amp; Canis latrans.jpg|left|thumb|400px|In reade wolf (l.) yn ferliking mei in [[prêrjewolf]] (rj.).]]

==Status==
De reade wolf waard yn [[1980]] foar útstoarn yn it wyld ferklearre, en anno [[2023]] is der noch altyd gjin nije libbensfetbere [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it wyld reyntrodusearre, ek al wie dat wol de bedoeling fan it fokprogramma dat yn [[1974]] yn finzenskip opset waard. Fan 'e lêste reade wolven waarden 43 spesifyk foar it fokprogramma fongen, mar dêrfan blieken mar 17 [[genetysk]] poere reade wolven te wêzen, en nochris trije wiene [[ûnfruchtberens|ûnfruchtber]], sadat foar it fokprogramma úteinlik mar 14 bisten brûkt wurde koene. Dat fokprogramma wie yn 't earstoan fêstige yn it [[Point Defiance Zoo and Aquarium]] yn [[Tacoma (Washington)]]. Yn [[1976]], en jitris yn [[1978]], waarden by wize fan [[eksperimint]] twa reade wolven loslitten op Bulls Island yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Cape Romain]] foar de kust fan [[Súd-Karolina]]. Doe't dy eksperiminten befredigjende resultaten opsmieten, waarden de wolven op 'e nij fongen en mei de rest fan it fokprogramma ferhuze nei it [[Nasjonaal Faunareservaat Alligator River]], yn eastlik [[Noard-Karolina]].
[[File:Red wolf pups - captive breeding.jpg|right|thumb|180px|In beämte fan 'e [[U.S. Fish and Wildlife Service]] mei in pear reade-wolvejongen yn [[augustus]] [[2002]].]]

Dêre waarden yn [[septimber]] [[1987]] fjouwer pearkes fan wolf en wolvinne loslitten. Dat liek earst skoan te gean. Ferskate oare útsettings mislearren: yn [[1989]] op [[Horn Island (Mississippy)|Horn Island]] yn [[Mississippy (steat)|Mississippy]], yn [[1991]] yn it [[Nasjonaal Park Great Smoky Mountains]] yn eastlik [[Tennessee]], yn [[1990]] op it eilân [[St. Vincent (eilân yn Floarida)|St. Vincent]] yn [[Floarida]], en yn [[1997]] op it eilân [[Cape St. George (eilân)|Cape St. George]], ek yn Floarida. Ek de reyntroduksje yn Alligator River krige letter mei problemen te meitsjen, sadat der 36&amp;nbsp;jier nei it begjin fan it projekt yn Noard-Karolina noch mar 23 oant 25 reade wolven yn it wyld libje. Dat is net in libbensfetbere populaasje. Dêrnjonken binne der likernôch 270 reade wolven dy't yn finzenskip holden wurde yn [[dieretunen]] en foar it fokprogramma. Dat betsjut dat de folsleine wrâldpopulaasje út krapoan 300 bisten bestiet. Mei oare wurden: de reade wolf is noch altyd [[bedrige soarte|krityk bedrige]], en sa wurdt dit bist dêrom ek klassifisearre troch de [[IUCN]].

De reden foar it haperjen fan 'e reyntroduksje fan 'e reade wolf yn it wyld yn eastlik Noard-Karolina is de negative hâlding fan 'e pleatslike [[minsklik]]e [[befolking]] foar de reade wolf oer. It Nasjonaal Faunareservaat Alligator River en oare beskerme [[natoergebiet]]en deunby binne te lyts foar in libbensfetbere wylde populaasje, dy't sadwaande foar in grut diel op lân libje moatte sil dat partikulier eigendom is. It yllegaal ôfsjitten fan reade wolven troch lâneigners is in grut probleem. Dêroerhinne komt nochris dat de [[U.S. Fish amd Wildlife Service]], dy't it reyntroduksjeprojekt beävensearret en dêrom de reade wolven beskermje moatte soe, sûnt [[2014]] ferskate ôfsjitfergunnings foar de reade wolf ferliend hat oan lâneigners yn 'e omkriten fan Alligator River. Dat hat ta grutte [[ferûntweardiging]] ûnder [[natoerbeskermer]]s laat, dy't nei de [[rjochter]] stapten. Yn [[novimber]] [[2018]] krige de Fish &amp; Wildlife Service in pynlike tik op 'e fingers, doe't de rjochter [[fûnis|útspraak]] die dat de tsjinst syn boekje te bûten gien wie troch ôfsjitfergunnings foar de reade wolf te ferlienen.

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2023)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e reade wolf (''Canis rufus''):
*† [[Mississippywolf]] (''C. r. gregoryi''): útstoarn yn [[1980]]
*† [[swarte Floaridawolf]] (''C. r. floridanus''): útstoarn yn [[1908]]
*[[Teksaanske reade wolf]] (''C. r. rufus'') &lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Red_wolf ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Canis rufus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hûn (skaai)]]
[[Kategory:Wolf]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>1t6uakuwxxkivmfm63rls8rc6yyeyiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syprioatyske moeflon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176535</id>
    <revision>
      <id>1234345</id>
      <parentid>1215089</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="lpl6ar6vbvw8gjtnet2vskxdm7ih7wg" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Syprioatyske moeflon
|Ofbyld= [[Ofbyld:Cyprus wild mouflon Agrino.jpg|250px]]&lt;br&gt;raam&lt;br&gt;[[Ofbyld:Cyprus mouflon (Ovis gmelini ophion) 2.jpg|250px]]&lt;br&gt;ei
|lûd=
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift   = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai   = [[skiep (skaai)|skiep]] (''Ovis'')
|Soarte= [[moeflon]] (''Ovis gmelini'')
|Wittenskiplike namme= Ovis gmelini ophion
|Beskriuwer, jier= [[Edward Blyth|Blyth]], 1841
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Syprioatyske moeflon''' (''Ovis gmelini ophion'') is in [[bedrige bist|bedrige]] [[ûndersoarte]] fan 'e Europeeske [[moeflon]]. De ûndersoarte is endemysk op it eilân Syprus en komt allinne yn de Pafos-bosk foar. It is it grutste bist op it eilân en fanwegen de seldsumens wurdt de Syprioatyske moeflon as it nasjonale dier fan Syprus beskôge. 

==Fersprieding==
Oannommen wurdt dat de Syprioatyske moeflon de wylde ôfstammeling is fan 'e skiep, dy't fan [[Aazje]] troch de [[Eteosyprioatysk|Eteosyprioaten]] yn it [[neolitikum]] op Syprus yntrodusearre waarden. Der binne lykwols ek guon dy't tinke dat de moeflons der lykas de lang lyn útstoarne [[Syprioatyske dwerchnylhoars|dwerchnylhoarsen]] en [[Syprioatyske dwerchoaljefant|dwerchoaljefanten]] altiten west ha. 

De Syprioatyske moeflon balansearre troch de yntinsive jacht sûnder beheinings op 'e moeflons yn 'e [[Osmaanske Ryk|Ottomaanske]] tiid op 'e râne fan útstjerren. Doe't de [[Grut-Brittanje|Britten&quot;]] it bestjoer fan it eilân oernamen wiene se mei in populaasje fan noch mar 15 bisten hast útroege. Sûnt binne der beskermingsmaatregelen nommen tsjin de streuperij en yn 1939 waarden alle bosken om [[Pafos]] hinne hielendal sletten. Nei 1960 binne der oanfoljende maatregels nommen om de Syprioatyske moeflons te beskermjen. Yntusken binne der wer sa'n 3.000 bisten. Sûnt it útstjerren fan de [[Mesopotamyske deim]] op Syprus yn 'e 19e iuw is de Syprioatyske moeflon it grutste bist op it eilân.

== Beskriuwing ==
Syprioatyske moeflons ha koart hier, in brune kleur mei ljochtgriis op 'e rêch en swart op in diel fan 'e nekke. Ramen ha grutte hoarns, dy't by de eien ûntbrekke. De kromming fan 'e hoarns fan in folwoeksen raam is hast hielendal yn in sirkel. In raam weecht trochstrings 35 kg en in ei likernôch 25 kg. In Syprioatyske moeflon wurdt likernôch in meter heech.  

Winterdeis is de facht swier en ticht. Simmerdeis is dat oarsom en is de facht ek ljochter om de waarmte better te fernearen. 

== Hâlden en dragen ==
De Syprioatyske moeflon is tige hoeden, skou en fluch en it bist is dreech benei te kommen. Se bewege harren linich op 'e steile hellings. De ramen ha oanstriid om harren ôf te sûnderjen, wylst de eien faak yn lytse groepkes libje. Yn april en maaie lamje de eien, meastentiids krije se ien of twa lammen de smeet.


{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Mexican duck]]
* [https://www.cyprusalive.com/en/cyprus-mouflon-ovis-orientalis-ophion Cyprus Alive, ''Cyprus mouflon (Ovis orientalis ophion) - A unique rare mammal that is found only in Cyprus''.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ovis gmelini ophion|Syprioatyske moeflon}}
}}

{{DEFAULTSORT:Siprioatyske moeflon}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Skiep (skaai)]]
[[Kategory:Ferwyldere skiep]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]</text>
      <sha1>lpl6ar6vbvw8gjtnet2vskxdm7ih7wg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Europeeske moeflon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176568</id>
    <revision>
      <id>1234339</id>
      <parentid>1215087</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6179" sha1="to86lhumdbdp3pgwqucxnj4chf6a8bp" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme   = Europeeske moeflon
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Ludwigsburg - Mufflon im Park Favorite.JPG|250px]]&lt;br&gt;raam.&lt;br&gt;[[Ofbyld:European mouflon (4532314057).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke.
|lûd=
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift   = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai   = [[skiep (skaai)|skiep]] (''Ovis'')
|Soarte  = [[moeflon]] (''Ovis gmelini'')
|Wittenskiplike namme= Ovis gmelini musimon
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Mapa distribución muflón (Ovis musimon).png|250px]]
}}
De '''Europeeske moeflon''' (''Ovis gmelini musimon'' of ''Ovis orientalis musimon'') is in [[Skiep (skaai)|skieppesoarte]], dy't by de yntroduksje fan it skiep yn [[Europa]] ferwyldere en no in wyld en skou bist is. It is de meast westlike en lytste ûndersoarte fan 'e [[moeflon]] (''Ovis gmelini''). In diel fan 'e saakkundigen beskôget de moeflon sels as in ûndersoarte fan it [[wylde skiep]] (''Ovis orientalis'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Soayschaf qtl1.jpg|thumb|left|Laam.]]
Europeespke moeflons binne 120 sm lang, ha in skofthichte fan 90 sm, in gewicht fan 25 oant 40 kg by eien en 35 oant 55 kg by rammen.

Europeeske moeflons ha koart hier. De rammen binne simmerdeis readbrún en ha meastentiids in wite sealflek, wylst de eien brúneftich binne. Winterdeis binne beide geslachten donkerder. Rammen ha hoarns dy't nei efteren ta kromje oant sa'n 80 sm lang. De eien op Sadyne ha hielendal gjin hoarns, wylst dy op Korsika hoarns ha dy't licht nei efter ta bôgje.

As oarspronklike bewenner fan beamleaze gebieten boppe de beamgrins is it sicht fan 'e moeflons goed ûntwikkele. Mei harren eagen op 'e side fan 'e kop kinne de moeflons sûnder mei de kop te draaien de omjouwing goed yn 'e gaten hâlde. Se binne yn steat om minsken op in goede 1000 m noch waar te nimmen. 

== Fersprieding ==
De soarte komt oarspronklik foar op Sardynje en Korsika. De moeflon is de stamheit fan it nuete skiep en libbet yn bosk en op berchgreiden. Yn oare dielen fan Europa is de moeflon letter ynfierd, lykas yn 'e Belgyske [[Ardinnen]], [[Sauerland]] en yn [[Nederlân]]. Op [[Syprus]] libbet op 'e besibbe [[Syprioatyske moeflon]].   

Yn 'e 17e iuw waarden lytse oantallen op oare plakken as Sardynje en Korsika útset. Sûnt 1921 libbe der op 'e [[Feluwe]] ek in populaasje yn it [[Nasjonaal Park De Hege Feluwe]] en it Wekeromske Sân. Oan wat jierren tebek libbe der ek noch in lytse populaasje yn 'e Amsterdamske Wetterliedingsdunen. De lêste natuerlike populaasjes op Korsika en Sardynje waarden yn 'e jierren 1960 bedrige en bestiene út mar in pear hûndert bisten. Troch beskerming en maatregels tsjin de jacht en streuperij binne de oantallen op Korsika en fral op Sardynje foars tanommen (Korsika 2010: 800 moeflons, Sardynje 2015: 6.000 moeflons).

== Nederlânske moeflons ==
[[Ofbyld:Some 50 Mouflons at National Park Hoge Veluwe. Magnificent - panoramio.jpg|thumb|left|Moeflons op 'e Feluwe (2014)]]
Oant foar koart kaam de moeflon ek yn Nederlân op 'e Feluwe foar. Se wiene yn 1921 troch Anton Kröller útset foar de jacht en de diversiteit fan 'e natoer. It die lykwols ek bliken dat de moeflons tige brûkber wiene by it iepen hâlden fan 'e heidefjilden. De moeflons rêden harren bêst en sa ûnstie der in wylde populaasje fan likernôch 270 moeflons yn 2021, dy't yn twa groepen yn it park libben. De Hege Feluwe rôp it jier 2021 út ta it &quot;Jier fan 'e Moeflon&quot; en prize de moeflon foar syn effisjinte wurk om de heide en sânflaktes iepen te hâlden.&lt;ref&gt;[https://www.hogeveluwe.nl/nl/ontdek-het-park/natuur-en-landschap/moeflon/ Stifting it Nasjonale Park De Hege Feluwe] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hogeveluwe.nl/nl/2021-jaar-van-de-moeflon Side Hoge Veluwe, &quot;Jaar van de Moeflon&quot;, oproppen 5 septimber 2024.]&lt;/ref&gt; Ek is der in feriening dy't der foar krewearret om de moeflon langer net as [[eksoat]] te behanneljen mar it skiep op 'e list fan lânseigen soarten te setten, wêrmei't de soarte ek beskermd wurde kin.&lt;ref&gt;[https://verenigingdemoeflon.nl/ Feriening De Moeflon, oproppen 5 septimber.]&lt;/ref&gt; 

Mei de komst fan 'e [[wolf]] op 'e Feluwe binne de moeflons yn it wyld sa goed as útroege.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20240227104152/https://www.gelderlander.nl/ede/bijna-alle-moeflons-zijn-opgegeten-door-de-wolf-maar-boswachter-roy-vindt-dat-niet-erg~a6e6ad02/#selection-1969.0-1969.275 De Gelderlander: ''Bijna alle moeflons zijn opgegeten, door de wolf, maar boswachter Roy vindt dat niet erg, 26 febrewaris 2024.'']&lt;/ref&gt;. It oantal moeflons dat noch libbe is efter rasters en in hek mei stroom set op in likernôch 80 ha grut stik grûn. Yntusken hat al bliken dien dat de rasters en it skriktried de wolven net bûten hâld. Foar it iepen hâlden fan 'e heide wurde hjoed-de-dei gewoane kij ynset.&lt;ref&gt;[https://www.barneveldsekrant.nl/lokaal/dieren/1021577/park-hoge-veluwe-raster-met-stroomdraden-houdt-wolf-niet-tege Barneveldse Krant: ''Raster met stroomdraden houdt wolf niet tegen; drie moeflons gedood'', 8 april 2024.]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in part in oersetting fan [[:de:Europäischer Mufflon]] (ferzje 5 septimber 2024). 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ovis aries musimon|Europeeske moeflon}}
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Skiep (skaai)]]
[[Kategory:Ferwyldere skiep]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Belgje]]
[[Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Eksoat yn Bulgarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Kroaasje]]
[[Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Eksoat yn Hongarije]]
[[Kategory:Eksoat yn Itaalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nederlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Servje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sloveenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Slowakije]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Switserlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]</text>
      <sha1>to86lhumdbdp3pgwqucxnj4chf6a8bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woastynhamsterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177941</id>
    <revision>
      <id>1234328</id>
      <parentid>1216240</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12796" sha1="kaurt64gqik8hz3iefqp35tg1kbj4kh" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=woastynhamsterrôt
|Ofbyld= [[File:Desert_Packrat_(Neotoma_lepida)_eating_sunflower_seeds.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'')
|Skaai= [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma'') 
|Wittenskiplike namme= Neotoma lepida 
|Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1893 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de woastynhamsterrôt (Neotoma lepida).png|center|250px]]
}}
De '''woastynhamsterrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neotoma lepida'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma''). Dit bist is lânseigen yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn [[Meksiko]].  It is in [[herbivoar]] [[nachtdier]] dat [[agressyf]] [[territoarium (biology)|territoriaal]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de woastynhamsterrôt as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e woastynhamsterrôt beslacht foar in grut part de [[Grutte Dobbe]] yn it westen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], mei de hiele [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nevada]], it westen fan [[Utah]], it súdwesten fan [[Idaho]] en it súdeasten fan [[Oregon]]. Dêropta komt dit bist ek foar yn [[Súdlik Kalifornje]], besuden de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]]. By de [[kust]] fan [[Kalifornje]] lâns rikt it ferspriedingsgebiet yn it noarden hast oan 'e [[Baai fan San Francisco]] ta. Bûten de Feriene Steaten komt de woastynhamsterrôt ek foar op it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]], dat diel útmakket fan [[Meksiko]].
[[File:Desert_Packrat_(Neotoma_lepida)_in_a_Century_Plant_(Agave_americana).JPG|left|thumb|250px|In woastynhamsterrôt siket beskûl ûnder in [[hûndertjierrige aloë]] (''Agave americana'').]]

==Uterlike skaaimerken==
De woastynhamsterrôt is relatyf lyts foar in [[echte hamsterrotten|echte hamsterrôt]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 16–19&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 12–20&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 122–350&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in bytsje [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s grutter binne as de [[wyfke]]s. De [[sturt]] is [[hier (begroeiïng)|behierre]] ynstee fan [[skob|beskobbe]], lykas by de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''). De [[snút]] is smel, mei lange [[snorhierren]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne relatyf lang, hast like lang as de [[efterpoat]]en.

De [[kleur]] fan woastynhamsterrotten fariëarret fan yndividu ta yndividu, en kin fan alles wêze, fan bleek [[griis]] oant [[bêzje]]-eftich oant suver [[swart]]. Nettsjinsteande de kleur fan 'e rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] binne de [[bealch]] en [[poat]]sjes by dit bist altyd [[wyt]]. De sturt is opfallend twakleurich: wyt fan ûnderen en fan boppen deselde kleur as de oare boppeste lichemsdielen. De fierders bleke, mear nei wyt útskaaiende [[pels]] op 'e [[kiel]] is griis op it plak dêr't de kiel oergiet yn it [[boarstkas|boarst]].

==Biotoop==
Woastynhamsterrotten libje yn [[drûchte|drûge]] [[biotopen]]. Dêrby giet it benammen om mei [[aalst]] begroeide [[steppe]] en [[woastinen]] lykas de [[Sonoarawoastyn]] fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], de [[Mojavewoastyn]] fan súdeastlik [[Kalifornje]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oanbuorjende steaten. Se hâlde fan [[rots]]ige [[heuvel]]skeanten mei spjalten en [[púnskeante|pún]], dy't begroeid binne mei [[kaktus]]sen, [[jûkka]], [[jeneverbeibeam|jeneverbeistrûken]], lege [[dinnebeammen]] en oare lege [[planten|fegetaasje]]. Yn [[berchtme]]n komme se foar oant op in hichte fan 2.900&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
De woastynhamsterrôt is foar it meastepart in [[nachtdier]]. Hy libbet in [[solitêr]] bestean yn in [[agressyf]] tsjin soartgenoaten ferdigene [[territoarium (biology)|territoarium]]. Unmisbere natuerlike helpboarnen, lykas [[wetter]]hâldende [[plant]]en, wurde soms ek ferdigene tsjin bisten fan oare soarten. [[Mantsje]]s markearje harren territoarium troch harsels oer de [[grûn]] te wriuwen en dêrby in [[muskus]]eftige stof ôf te setten dy't se ôfskiede út [[klier (anatomy)|klieren]] yn har ûnderlichem. [[Wyfke]]s markearje har territoarium troch te graven en dêrnei har [[side (anatomy)|siden]], [[poat]]en of [[wang]]en tsjin 'e opgroeven ierde oan te wriuwen.

Woastynhamsterrotten libje yn ûndergrûnske [[hoale]]n of yn [[rots]]spjalten. Se lykje de foarkar te jaan oan rotsspjalten, mar se kinne har oan in protte ûnderskate omstannichheden oanpasse. Soms nimme se hoalen oer dy't troch [[grûniikhoarntsjes]] of [[kangaroerotten]] groeven binne, mar oer it algemien grave se har eigen. Se fortifisearje de yngong mei ferskate [[kubike meter]]s oan [[tûke|tûkjeboel]] en [[toarne]]n dy't se gearfandelje fan 'e kaktussoarten [[springtsjolla]] (''Cylindropuntia fulgida'') en [[teddybeartsjolla]] (''Cylindropuntia bigelovii''). Sa'n saneamde '[[rúchskerne]]' foarmet in formidabele ferdigeningsliny tsjin [[rôfdier]]en. De wenferbliuwen of 'keamers' fan 'e hoalen sitte in hiel ein ûnder de grûn en wurde gauris sitewearre op strategysk leine plakken, tsjin [[rots]]wanden oan of oan 'e basis fan [[kreosoatstrûk]]en (''Larrea tridentata'') of [[kaktus]]sen. Soms bouwe woastynhamsterrotten har nêst yn 'e legere tûken fan in [[beam]].
[[File:Desert_Packrat_(Neotoma_lepida)_eating_peanuts.jpg|left|thumb|250px|In woastynhamsterrôt foar 't ljocht lokke mei [[pinda|pinda's]].]]

Syn hoale of nêst brûkt de woastynhamsterrôt net inkeld om in feilich plak te hawwen om te [[sliep]]en, mar ek foar it opslaan fan [[fretten]] en as ûntsnappingsmooglikheid foar as er tenei kommen wurdt troch in rôfdier. In hoale kin wol 6&amp;nbsp;yngongen hawwe en oant 8&amp;nbsp;ynterne keamers. De rúchskerne fan tûkjeboel foar de yngong kin wol 36&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] heech en oan 'e basis 1&amp;nbsp;[[meter|m]] breed wêze.

De [[peartiid]] falt foar de woastynhamsterrôt yn 'e [[maityd]] en [[simmer]], wêrby't it wyfke nei in [[draachtiid]] fan 30–36&amp;nbsp;[[dagen]] in nêst fan maksimaal 5&amp;nbsp;jongen smyt. Dy weagje by de [[berte]] likernôch 10&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en komme [[blinens|blyn]] te wrâld, mei inkeld de puntsjes fan it [[hier (begroeiïng)|hier]] al sichtber. Mei 10&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. De [[snijtosk]]jes fan jonge woastynhamsterrotten steane yn 't earstoan útinoar, sadat der foar yn 'e [[bek]] in seishoekige iepening is. Dy brûke se om har fêst te klamjen oan 'e [[oer]]en fan 'e [[mem]], sa stevich dat se mar kwealk los te krijen binne. Mei likernôch 12&amp;nbsp;dagen krije de [[tosk]]en har normale stân. Pas mei 4&amp;nbsp;wiken wurde de jongen lykwols folslein [[ôfwûn]]. De maksimale [[libbensferwachting]] foar woastynhamsterrotten is yn finzenskip 5&amp;nbsp;[[jier]]. It is net bekend hoelang't se yn it wyld libje, mar dat moat perfoarst gâns koarter wêze. 

==Fretten==
De woastynhamsterrôt fret benammen [[beane]], de [[blêd (plant)|blêden]] fan 'e [[meskyt]] (''Prosopis''&amp;nbsp;spp.) en de [[jeneverbeibeam]] (''Juniperus''&amp;nbsp;spp.) en dielen fan kaktussen, wêrby't se gjin lêst lykje te hawwen fan 'e stikels. Woastynhamsterrotten frette ek (dielen fan) 'e [[kreosoatstrûk]] (''Larrea tridentata''), [[stikels]], [[mosterplanten]], [[aalst]] en [[bokweit]], en fierders oare griene [[plant|fegetaasje]], [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[ikel]]s en [[dinne-apel]]s. Yn [[woastinige]] [[habitat]]s binne se yn hege mjitte ôfhinklik fan 'e [[fiichkaktus]] (''Opuntia''&amp;nbsp;spp.) om genôch [[wetter]] binnen te krijen.
[[File:Wood_rat_(Neotoma_lepida)_midden.jpg|right|thumb|250px|De 'rúchskerne' fan in woastynhamsterrôt.]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e woastynhamsterrôt binne ferskate soarten [[slangen]], [[ûlen]] en [[haukfûgels]], mar ek de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes muticus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'').

==Status==
De woastynhamsterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 22 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2002)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e woastynhamsterrôt (''Neotoma lepida''). In grut diel dêrfan is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta lytse [[eilantsje]]s foar de [[kust]] fan it [[Kalifornysk Skiereilân]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De [[Angel de la Guardahamsterrôt]] (''Neotoma insularis'') waard dêr foarhinne ek ta rekkene, mar dat bist wurdt no, nei nij [[DNA|DNA-ûndersyk]], frij algemien erkend as in selsstannige [[soarte]].
*''N. l. abbreviata'' &lt;small&gt;Goldman, 1909 (eilân [[San Francisco (eilân yn Meksiko)|San Francisco]] foar de kust fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*''N. l. arenacea'' &lt;small&gt;Allen, 1898 (by [[San José del Cabo]] op it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. aridicola'' &lt;small&gt;Huey, 1957 (inkele eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]], foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. californica'' &lt;small&gt;Price, 1894 ([[Bear Valley (Kalifornje)|Bear Valley]] yn [[Kalifornje]])&lt;/small&gt;
*''N. l. egressa'' &lt;small&gt;Orr, 1934 (by [[Rosario (Meksiko)|Rosario]] op it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. felipensis'' &lt;small&gt;Elliot, 1903 (eilantjse [[San Felipe (eilân yn Meksiko)|San Felipe]], yn 'e Golf fan Kalifornje, foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. gilva'' &lt;small&gt;Rhoads, 1894 (by [[Banning (Kalifornje)|Banning]] yn Kalifornje)&lt;/small&gt;
*''N. l. grinnelli'' &lt;small&gt;Hall, 1942 (oan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]], 20 myl streamop fan [[Picacho (Kalifornje)|Picacho]] yn Kalifornje)&lt;/small&gt;
*''N. l. intermedia'' &lt;small&gt;Rhoads, 1894 (by [[Dulzura (Kalifornje)|Dulzura]] yn Kalifornje)&lt;/small&gt;
*''N. l. latirostra'' &lt;small&gt;Burt, 1932 (eilân [[Danzante (eilân)|Danzante]] yn 'e Golf fan Kalifornje foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. lepida'' &lt;small&gt;Thomas, 1893 ([[Utah]] en [[Nevada]])&lt;/small&gt;
*''N. l. marcosensis'' &lt;small&gt;Burt, 1932 (eilantsje [[San Marcos (eilân yn Meksiko)|San Marcos]] yn 'e Golf fan Kalifornje foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. marshalli'' &lt;small&gt;Goldman, 1939 (eilân [[Carrington (eilân)|Carrington]] yn 'e [[Grutte Sâltmar]] fan Utah)&lt;/small&gt;
*''N. l. molagrandis'' &lt;small&gt;Huey, 1945 (eilân [[Santo Domingo (eilân yn Meksiko)|Santo Domingo]] foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. nevadensis'' &lt;small&gt;Taylor, 1910 ([[Humboldt County (Nevada)|Humboldt County]] yn Nevada)&lt;/small&gt;
*''N. l. notia'' &lt;small&gt;Nelson and Goldman, 1931 ([[Sierra de la Victoria]] op it súdlike part fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. nudicauda'' &lt;small&gt;Goldman, 1905 (eilân [[Carmen (eilân)|Carmen]] foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. perpallida'' &lt;small&gt;Goldman, 1909 (eilân [[San José (eilân yn Meksiko)|San José]] yn 'e Golf fan Kalifornje, foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. petricola'' &lt;small&gt;von Bloeker, 1938 ([[Monterey County (Kalifornje)|Monterey County]] yn Kalifornje)&lt;/small&gt;
*''N. l. pretiosa'' &lt;small&gt;Goldman, 1909 (50 myl benoarden de [[Magdalenabaai]] op it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. ravida'' &lt;small&gt;Nelson and Goldman, 1931 (by [[Comcondú]], oan 'e súdpunt fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;
*''N. l. vicina'' &lt;small&gt;Goldman, 1909 (eilân [[Espíritu Santo (eilân yn Meksiko)|Espíritu Santo]] yn 'e Golf fan Kalifornje foar de kust fan it Kalifornysk Skiereilân)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Desert_woodrat ''References'', op dizze side].

Wat de opsomming fan ûndersoarten oangiet, sjoch: [https://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/699_Neotoma_lepida.pdf ''Neotoma lepida'' fan B.J. Verts en Leslie N. Carraway (pdf)].
----
{{commonscat|Neotoma lepida}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hamsterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>kaurt64gqik8hz3iefqp35tg1kbj4kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plomsturthamsterrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177964</id>
    <revision>
      <id>1234189</id>
      <parentid>1174737</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10989" sha1="d3eykmw2dvuvzkhmrl9ycnymzl8c293" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=plomsturthamsterrôt
|Ofbyld= [[File:Neotoma_cinerea_(bushy_tailed_woodrat).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'')
|Skaai= [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma'') 
|Wittenskiplike namme= Neotoma cinerea 
|Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1815 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Neotoma_cinerea_map.svg|center|250px]]
}}
De '''plomsturthamsterrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neotoma cinerea'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma''), dat foarkomt yn it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]], it westen fan [[Kanada]] en [[Súdeast-Alaska]]. It is in fierhinne [[herbivoar]], foar it meastepart [[nachtdier|nachtlik aktyf]], [[solitêr]] libjend bistke, dat libbet yn in ferskaat oan [[biotopen]], fan 'e [[taiga]] oant de [[woastyn]]. De namme fan 'e plomsturthamsterrôt ferwiist nei syn [[plomsturt]] en syn oanstriid om dingen te sammeljen (te 'hamsterjen'). Dêrby hat er in grutte foarkar foar glinsterjende foarwerpen dy't er net ite kin. De [[IUCN]] klassifisearret de plomsturthamsterrôt as net bedrige.

==Fersprieding==
De plomsturthamsterrôt komt foar yn it westen fan [[Noard-Amearika]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist it noardwestlike kwadrant fan it lân, wêrûnder it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]], [[Idaho]], [[Montana]], [[Wyoming]] en [[Utah]]. Fierders omfettet it de westlike râne fan 'e [[Dakota's]] en [[Nebraska]], it westlike twatrêdepart fan [[Colorado]], de noardlike râne fan [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]], it noardlike twatrêdepart fan [[Nevada]], it uterste noarden fan [[Kalifornje]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan Kalifornje en Nevada.

Yn [[Kanada]] heart de hiele [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] ta it areaal fan 'e plomsturthamsterrôt, útsein [[Vancouvereilân]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. Fierders komt dit bist ek foar yn it uterste westen en súdwesten fan [[Alberta]], de súdlike helte fan 'e [[Yukon]] en de súdwestlike grinskrite fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]]. Yn 'e Amerikaanske steat [[Alaska]] is de fersprieding fan 'e plomsturthamsterrôt beheind ta de súdlike helte fan [[Súdeast-Alaska]] en de [[Aleksanderarsjipel]].
[[File:Bushy-Tailed Woodrat (10332925013).jpg|left|250px|thumb|In plomsturthamsterrôt.]]

==Uterlike skaaimerken==
De plomsturthamsterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–9&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[sturt]] fan gelikense lingte en in gewicht fan yn trochsneed 590&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. [[Seksuele dimorfy]] is yn dizze soarte frij sterk oanwêzich, mei't it [[mantsje]] likernôch 50% grutter is as it [[wyfke]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne opfallend grut en rûn (foar in [[wrotmûseftige]]) en de suver [[iikhoarntsjes|iikhoarntsje]]-eftige [[plomsturt]] is lang en [[hier (begroeiïng)|hierrich]]. De [[pels]] is ornaris [[grizich]] [[brún]], bespikkele mei [[swart]]e hierren op 'e [[rêch]] en de oare boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]], en mei [[wite]] hierren op 'e [[bealch]]. Mar de [[kleur]] kin ek fariëarje fan hast swart oant [[bêzje]].

==Biotoop==
De plomsturthamsterrôt is de grutste fan alle [[echte hamsterrotten]] en tolerearret [[kjeld]] it bêste. Dit bist komt sadwaande foar yn in grut ferskaat oan [[biotopen]], fariëarjend fan 'e [[taiga]] fan it hege noarden oant de [[woastinen]] fan 'e [[Grutte Dobbe]]. It soarte [[habitat]] dêr't plomsturthamsterrotten de foarkar oan jouwe, is [[rots]]ich mei in protte los [[stiente]] en rotsspjalten dêr't se har yn ferskûlje kinne. Se libje dan ek gauris by [[klif]]fen lâns, yn [[kleau]]wen, op [[berch]]- of [[heuvel]]skeanten mei [[púnskeante|los pún]] of iepen [[fjild]]en dy't mei rotsen besprinzge binne. As der ferlitten [[gebou]]wen of âlde [[mynbou|minen]] foar hannen binne, passe se har sûnder swierrichheden oan om dêryn te libjen. Tichte, âldere [[wâld]]en binne in habitat dêr't se net goed oer kinne. Yn [[berchtme]]n komme plomsturthamsterrotten foar oant op in hichte fan 4.300&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar wat súdliker men komt yn har [[areaal]], wat mear de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind is ta gruttere hichten.

==Hâlden en dragen==
Plomsturthamsterrotten binne it hiele jier rûn aktyf en hâlde gjin [[wintersliep]]. Om 'e [[winter]] troch te kommen, lizze se op ferskate plakken itensfoarrieden oan. Hoewol't it yn haadsaak [[nachtdier]]en binne, kin men se út en troch ek by [[dei]]ljocht waarnimme. Ornaris libje se in [[solitêr]] bestean en binne se tige territoriaal. De [[mantsje]]s sette in [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf troch it pleatsen [[rookflagge]]n besteande út [[urine]]. As in oar mantsje sa'n fêstige territoarium binnenkringt, folget der in gefjocht dat foar it meastepart bestiet út [[biten]] en klauwen, en dat ta earnstige [[ferwûning]]s liede kin. 
[[File:Wood Rat Nest (4560925542).jpg|right|250px|thumb|De rúchskerne fan in plomsturthamsterrôt.]]

De plomsturthamsterrôt is in earsten klimmer, dêr't er syn skerpe [[klau]]wen foar brûkt. De plomsturt helpt om it lykwicht te behâlden by sawol [[klimmen]] as [[springen]], en kin ek as in soarte fan termysk tekkentsje om it lichem hinne slein wurde. As der gefaar driget, trommelet de plomsturthamsterrôt mei de [[efterpoat]] op 'e ûndergrûn om. Soms docht er dat ek, yn in kalm ritme, as er net steurd wurdt.

Plomsturthamsterrotten binne wiere hamsterders yn 'e sin dat se in sterke oanstriid hawwe om dingen te sammeljen. Dy oanlis is by harren it sterkst oanwêzich fan alle [[echte hamsterrotten]]. Dêrby hawwe se in sterke foarkar foar glinsterjende foarwerpen dêr't se fierders eins neat oan hawwe om't se dy net opfrette kinne, lykas in [[muntstik]] of in [[leppel]]. As se sa'n ding lizzen sjogge, litte se wat se op dat stuit dan ek mar meislepe, lizze en wikselje se it om foar it glinsterjende objekt.

It guod dat se gearfandelje, foar it meastepart [[plant]]aardich spul, bringe plomsturthamsterrotten nei harren nêst ta, mar se nimme it net mei nei binnen. Ynstee bouwe se der foar de yngong fan it nêst in grutte kwasy-struktuer fan, dy't in '[[rúchskerne]]' neamd wurdt. Dy bestiet fral út [[tûke|tûkjes]], drûge [[plantestâle]]n, [[dong]] en oar guod dat stevich makke wurdt troch tafoeging fan [[kristal]]lisearre [[urine]]. Sa'n rúchskerne kin in formidabele ferdigeningsliny foarmje tsjin beskate soarten [[rôfdier]]en. [[Slangen]] litte har der lykwols net troch tsjinkeare. Krektoarsom, yn 'e [[kâld]]ere [[moanne (tiid)|moannen]] sykje bgl. [[rattelslangen]] faak sa'n rúchskerne op om deryn te krûpen om relatyf [[waarm]] te bliuwen. It eigentlike nêst fan 'e plomsturthamsterrôt befynt him yn 'e rúchskerne of yn in [[rots]]spjalt derefter. Yn [[nullewâld]]en bouwe plomsturthamsterrotten de rúchskerne mei har nêst deryn soms wol 15&amp;nbsp;[[meter|m]] heech yn in [[beam]].

De [[peartiid]] falt foar de plomsturthamsterrôt fan [[maaie]] oant en mei [[augustus]]. [[Wyfke]]s kinne [[jier]]s ien of twa kear smite. De [[draachtiid]] duorret likernôch 27–32&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't der 2–6, mar yn trochsneed 3&amp;nbsp;jongen te wrâld komme. De wyfkes hawwe mar 4&amp;nbsp;[[oer]]en, dat by gruttere smeten sille der gauwer jongen wêze dy't oan 't krapperein komme en de [[folwoeksenens]] net berikke. It kin foarkomme dat de mem al 12&amp;nbsp;[[oere]]n nei de [[befalling]] op 'e nij [[pearjen|pearet]] en [[swierens|drachtich]] rekket. 

De jongen binne by de [[berte]] noch [[blinens|blyn]] en weagje 15&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mei likernôch 15&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen, en mei 26–30&amp;nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Plomsturthamsterrotten berikke mei 1&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsripens]]. De healwoeksen mantsjes geane al mei 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen, wylst de wyfkes faak wat langer by de mem bliuwe en har letter yn itselde gebiet as de mem nei wenjen sette, gauris mei in territoarium dat dat fan 'e mem oerlapet. It komt sels foar dat mem en dochters itensfoarrieden diele, wêrmei't se harren oerlibbingskânsen fergrutsje. Dat is de iennichste útsûndering op it sterk territoriale aard fan dizze bistkes.
[[File:Bushy-Tailed Woodrat on Seedskadee National Wildlife Refuge (19901105833).jpg|left|250px|thumb|In plomsturthamsterrôt yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]].]]

==Fretten==
De plomsturthamsterrôt jout wat [[iten]] oangiet de foarkar oan 'e griene dielen fan [[planten]], lykas [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]] en [[nulle (beam)|nullen]] fan [[nullebeam]]men. Mar hy fret ek wol [[twiich|twigen]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]], [[poddestuollen]] en soms wat lyts [[dierte]], lykas [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]]. It measte [[wetter]] dêr't er ferlet fan hat, hellet de plomsturthamsterrôt út syn fretten.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e plomsturthamsterrôt binne de [[bûnte boskûle]] (''Strix occidentalis''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekaria pennanti'') en ferskate soarten [[slangen]] en [[haukfûgels|hauken]].

==Status==
De plomsturthamsterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De plomsturthamsterrôt is in [[monotypysk]]e [[soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bushy-tailed_woodrat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Neotoma cinerea}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hamsterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>d3eykmw2dvuvzkhmrl9ycnymzl8c293</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234190</id>
      <parentid>1234189</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10989" sha1="75vrjmkr9mm2w3vvm7jqwusoqvtf28v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=plomsturthamsterrôt
|Ofbyld= [[File:Neotoma_cinerea_(bushy_tailed_woodrat).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'')
|Skaai= [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma'') 
|Wittenskiplike namme= Neotoma cinerea 
|Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1815 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Neotoma_cinerea_map.svg|center|250px]]
}}
De '''plomsturthamsterrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neotoma cinerea'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma''), dat foarkomt yn it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]], it westen fan [[Kanada]] en [[Súdeast-Alaska]]. It is in fierhinne [[herbivoar]], foar it meastepart [[nachtdier|nachtlik aktyf]], [[solitêr]] libjend bistke, dat libbet yn in ferskaat oan [[biotopen]], fan 'e [[taiga]] oant de [[woastyn]]. De namme fan 'e plomsturthamsterrôt ferwiist nei syn [[plomsturt]] en syn oanstriid om dingen te sammeljen (te 'hamsterjen'). Dêrby hat er in grutte foarkar foar glinsterjende foarwerpen dy't er net ite kin. De [[IUCN]] klassifisearret de plomsturthamsterrôt as net bedrige.

==Fersprieding==
De plomsturthamsterrôt komt foar yn it westen fan [[Noard-Amearika]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist it noardwestlike kwadrant fan it lân, wêrûnder it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]], [[Idaho]], [[Montana]], [[Wyoming]] en [[Utah]]. Fierders omfettet it de westlike râne fan 'e [[Dakota's]] en [[Nebraska]], it westlike twatrêdepart fan [[Colorado]], de noardlike râne fan [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]], it noardlike twatrêdepart fan [[Nevada]], it uterste noarden fan [[Kalifornje]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan Kalifornje en Nevada.

Yn [[Kanada]] heart de hiele [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] ta it areaal fan 'e plomsturthamsterrôt, útsein [[Vancouvereilân]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. Fierders komt dit bist ek foar yn it uterste westen en súdwesten fan [[Alberta]], de súdlike helte fan 'e [[Yukon]] en de súdwestlike grinskrite fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]]. Yn 'e Amerikaanske steat [[Alaska]] is de fersprieding fan 'e plomsturthamsterrôt beheind ta de súdlike helte fan [[Súdeast-Alaska]] en de [[Aleksanderarsjipel]].
[[File:Bushy-Tailed Woodrat (10332925013).jpg|left|250px|thumb|In plomsturthamsterrôt.]]

==Uterlike skaaimerken==
De plomsturthamsterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–9&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[sturt]] fan gelikense lingte en in gewicht fan yn trochsneed 590&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. [[Seksuele dimorfy]] is yn dizze soarte frij sterk oanwêzich, mei't it [[mantsje]] likernôch 50% grutter is as it [[wyfke]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne opfallend grut en rûn (foar in [[wrotmûseftige]]) en de suver [[iikhoarntsjes|iikhoarntsje]]-eftige [[plomsturt]] is lang en [[hier (begroeiïng)|hierrich]]. De [[pels]] is ornaris [[grizich]] [[brún]], bespikkele mei [[swart]]e hierren op 'e [[rêch]] en de oare boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]], en mei [[wite]] hierren op 'e [[bealch]]. Mar de [[kleur]] kin ek fariëarje fan hast swart oant [[bêzje]].

==Biotoop==
De plomsturthamsterrôt is de grutste fan alle [[echte hamsterrotten]] en tolerearret [[kjeld]] it bêste. Dit bist komt sadwaande foar yn in grut ferskaat oan [[biotopen]], fariëarjend fan 'e [[taiga]] fan it hege noarden oant de [[woastinen]] fan 'e [[Grutte Dobbe]]. It soarte [[habitat]] dêr't plomsturthamsterrotten de foarkar oan jouwe, is [[rots]]ich mei in protte los [[stiente]] en rotsspjalten dêr't se har yn ferskûlje kinne. Se libje dan ek gauris by [[klif]]fen lâns, yn [[kleau]]wen, op [[berch]]- of [[heuvel]]skeanten mei [[púnskeante|los pún]] of iepen [[fjild]]en dy't mei rotsen besprinzge binne. As der ferlitten [[gebou]]wen of âlde [[mynbou|minen]] foar hannen binne, passe se har sûnder swierrichheden oan om dêryn te libjen. Tichte, âldere [[wâld]]en binne in habitat dêr't se net goed oer kinne. Yn [[berchtme]]n komme plomsturthamsterrotten foar oant op in hichte fan 4.300&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar wat súdliker men komt yn har [[areaal]], wat mear de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind is ta gruttere hichten.

==Hâlden en dragen==
Plomsturthamsterrotten binne it hiele jier rûn aktyf en hâlde gjin [[wintersliep]]. Om 'e [[winter]] troch te kommen, lizze se op ferskate plakken itensfoarrieden oan. Hoewol't it yn haadsaak [[nachtdier]]en binne, kin men se út en troch ek by [[dei]]ljocht waarnimme. Ornaris libje se in [[solitêr]] bestean en binne se tige territoriaal. De [[mantsje]]s sette in [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf troch it pleatsen [[rookflagge]]n besteande út [[urine]]. As in oar mantsje sa'n fêstige territoarium binnenkringt, folget der in gefjocht dat foar it meastepart bestiet út [[biten]] en klauwen, en dat ta earnstige [[ferwûning]]s liede kin. 

De plomsturthamsterrôt is in earsten klimmer, dêr't er syn skerpe [[klau]]wen foar brûkt. De plomsturt helpt om it lykwicht te behâlden by sawol [[klimmen]] as [[springen]], en kin ek as in soarte fan termysk tekkentsje om it lichem hinne slein wurde. As der gefaar driget, trommelet de plomsturthamsterrôt mei de [[efterpoat]] op 'e ûndergrûn om. Soms docht er dat ek, yn in kalm ritme, as er net steurd wurdt.

Plomsturthamsterrotten binne wiere hamsterders yn 'e sin dat se in sterke oanstriid hawwe om dingen te sammeljen. Dy oanlis is by harren it sterkst oanwêzich fan alle [[echte hamsterrotten]]. Dêrby hawwe se in sterke foarkar foar glinsterjende foarwerpen dêr't se fierders eins neat oan hawwe om't se dy net opfrette kinne, lykas in [[muntstik]] of in [[leppel]]. As se sa'n ding lizzen sjogge, litte se wat se op dat stuit dan ek mar meislepe, lizze en wikselje se it om foar it glinsterjende objekt.
[[File:Wood Rat Nest (4560925542).jpg|right|250px|thumb|De rúchskerne fan in plomsturthamsterrôt.]]

It guod dat se gearfandelje, foar it meastepart [[plant]]aardich spul, bringe plomsturthamsterrotten nei harren nêst ta, mar se nimme it net mei nei binnen. Ynstee bouwe se der foar de yngong fan it nêst in grutte kwasy-struktuer fan, dy't in '[[rúchskerne]]' neamd wurdt. Dy bestiet fral út [[tûke|tûkjes]], drûge [[plantestâle]]n, [[dong]] en oar guod dat stevich makke wurdt troch tafoeging fan [[kristal]]lisearre [[urine]]. Sa'n rúchskerne kin in formidabele ferdigeningsliny foarmje tsjin beskate soarten [[rôfdier]]en. [[Slangen]] litte har der lykwols net troch tsjinkeare. Krektoarsom, yn 'e [[kâld]]ere [[moanne (tiid)|moannen]] sykje bgl. [[rattelslangen]] faak sa'n rúchskerne op om deryn te krûpen om relatyf [[waarm]] te bliuwen. It eigentlike nêst fan 'e plomsturthamsterrôt befynt him yn 'e rúchskerne of yn in [[rots]]spjalt derefter. Yn [[nullewâld]]en bouwe plomsturthamsterrotten de rúchskerne mei har nêst deryn soms wol 15&amp;nbsp;[[meter|m]] heech yn in [[beam]].

De [[peartiid]] falt foar de plomsturthamsterrôt fan [[maaie]] oant en mei [[augustus]]. [[Wyfke]]s kinne [[jier]]s ien of twa kear smite. De [[draachtiid]] duorret likernôch 27–32&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't der 2–6, mar yn trochsneed 3&amp;nbsp;jongen te wrâld komme. De wyfkes hawwe mar 4&amp;nbsp;[[oer]]en, dat by gruttere smeten sille der gauwer jongen wêze dy't oan 't krapperein komme en de [[folwoeksenens]] net berikke. It kin foarkomme dat de mem al 12&amp;nbsp;[[oere]]n nei de [[befalling]] op 'e nij [[pearjen|pearet]] en [[swierens|drachtich]] rekket. 

De jongen binne by de [[berte]] noch [[blinens|blyn]] en weagje 15&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Mei likernôch 15&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen, en mei 26–30&amp;nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Plomsturthamsterrotten berikke mei 1&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsripens]]. De healwoeksen mantsjes geane al mei 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] by de mem wei om in eigen territoarium te sykjen, wylst de wyfkes faak wat langer by de mem bliuwe en har letter yn itselde gebiet as de mem nei wenjen sette, gauris mei in territoarium dat dat fan 'e mem oerlapet. It komt sels foar dat mem en dochters itensfoarrieden diele, wêrmei't se harren oerlibbingskânsen fergrutsje. Dat is de iennichste útsûndering op it sterk territoriale aard fan dizze bistkes.
[[File:Bushy-Tailed Woodrat on Seedskadee National Wildlife Refuge (19901105833).jpg|left|250px|thumb|In plomsturthamsterrôt yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]].]]

==Fretten==
De plomsturthamsterrôt jout wat [[iten]] oangiet de foarkar oan 'e griene dielen fan [[planten]], lykas [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]] en [[nulle (beam)|nullen]] fan [[nullebeam]]men. Mar hy fret ek wol [[twiich|twigen]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], [[sied (plant)|sieden]], [[poddestuollen]] en soms wat lyts [[dierte]], lykas [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]]. It measte [[wetter]] dêr't er ferlet fan hat, hellet de plomsturthamsterrôt út syn fretten.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e plomsturthamsterrôt binne de [[bûnte boskûle]] (''Strix occidentalis''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekaria pennanti'') en ferskate soarten [[slangen]] en [[haukfûgels|hauken]].

==Status==
De plomsturthamsterrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De plomsturthamsterrôt is in [[monotypysk]]e [[soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bushy-tailed_woodrat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Neotoma cinerea}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte hamsterrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]</text>
      <sha1>75vrjmkr9mm2w3vvm7jqwusoqvtf28v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pajûtgrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178685</id>
    <revision>
      <id>1234174</id>
      <parentid>1178306</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9755" sha1="htj913ne6vocbca1hoppzxgvhdipw4s" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Pajûtgrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Urocitellus mollis 105756510.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus mollis 
|Beskriuwer, jier= [[Robert Kennicott|Kennicott]], 1863 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Pajûtgrûniikhoarntsje (Urocitellus mollis).png|center|250px]]
}}
It '''Pajûtgrûniikhoarntsje''' (ek [[stavere]] as '''Paiutegrûniikhoarntsje''' of '''Piutegrûniikhoarntsje'''; [[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus mollis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist, dat ferneamd is nei it [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]] fan 'e [[Pajût (folk)|Pajût]] (''Paiute''), libbet yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]], benammen yn [[Nevada]]. It is in [[omnivoar]] [[deidier]] dat florearret yn in [[woastyn]][[biotoop]]. It grutste part fan it jier hâldt dit bist in [[simmersliep]] oergeande yn in [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret it Pajûtgrûniikhoarntsje as net bedrige.

==Taksonomy==
It Pajûtgrûniikhoarntsje waard yn [[1863]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Robert Kennicott]]. Oarspronklik makke dit bist diel út fan it âlde [[skaai]] ''[[Spermophilus]]'', dêr't hast alle [[grûniikhoarntsjes]] by ûnderbrocht wiene. Op basis fan nij ûndersyk nei de [[molekulêr]]e [[biology]] fan 'e bistkes waard dat skaai yn [[2004]] lykwols útinoar helle en kaam it Pajûtgrûniikhoarntsje mei in tal oare soarten ta it nije skaai fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus'') te hearren. 

Foarhinne waard it Pajûtgrûniikhoarntsje, krekt as it [[merriamgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus canus''), as in [[ûndersoarte]] fan it [[townsendgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus townsendii'') beskôge, mei't dy trije bisten op grûn fan uterlike skaaimerken net útinoar te hâlden binne. Yn [[2008]] waarden it Pajûtgrûniikhoarntsje en it merriamgrûniikhoarntsje lykwols as selsstannige soarten erkend op basis fan harren ôfwikende tal [[gromosoom|gromosomen]] (yn it gefal fan it Pajûtgrûniikhoarntsje 36).
[[File:Urocitellus mollis 138677625.jpg|left|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje.]]

==Fersprieding==
It Pajûtgrûniikhoarntsje is lânseigen yn it westen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dit bistke komt dêr foar yn frijwol de hiele [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nevada]] en yn 'e westlike helte fan [[Utah]]. Fierders libbet it Pajûtgrûniikhoarntsje ek yn it súdwesten en súdeasten fan [[Idaho]], it uterste súdeasten fan [[Oregon]], it noardeasten fan [[Kalifornje]], de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan Kalifornje en Nevada, en it uterste noardwesten fan [[Arizona]]. It [[ferspriedingsgebiet]] leit dêrmei grutdiels yn 'e [[Grutte Dobbe]] en beslacht foar it meastepart de [[Woastyn fan de Grutte Dobbe|Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]].

==Uterlike skaaimerken==
It Pajûtgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20,1–23,3&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,4–6,1&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 80–200&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It gewicht fariëarret sterk neffens de tiid fan it [[jier]]; it is it leechste as it Pajûtgrûniikhoarntsje wekker wurdt út syn lange [[wintersliep]] en it heechste krekt foar't er him wer [[sliep|deljout]]. De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]), en grizich [[wyt]] oant [[krêm (kleur)|krêm]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[hals]], [[boarstkas|boarst]] en [[bealch]]). De koarte [[poat]]sjes binne grizich brún oan 'e bûtenkant, mar skaaie oan 'e binnenkant mear út nei deselde [[kleur]] as de bealch. De [[sturt]] is fan boppen grizich brún en fan ûnderen [[bêzje]]. Om 'e [[swart]]e [[eagen]] hinne sit in wite râne.

==Biotoop==
Pajûtgrûniikhoarntsjes libje benammen yn [[woastyn]][[biotopen]] mei [[sân]]ige [[grûn]], besiedde mei [[rots]]en en [[aalst]]strûken fan 'e soarte [[woastynaalst]] (''Artemisia tridentata''). Se komme ek foar yn 'e neite fan [[wetter]]boarnen en [[yrrigaasje|yrrigearre]] [[greide]]n en [[ikker]]s. Yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] libje se op [[berchgreide]]n.

==Hâlden en dragen==
It Pajûtgrûniikhoarntsje is in [[deidier]]. De [[folwoeksen]] bisten binne faker by [[moarnsdage]] en yn 'e [[jûnsskimer]] op 'e lapen as healwoeksen eksimplaren. Dizze bisten kinne yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libje, mar it komt ek geregeldwei foar dat se bûten de [[peartiid]] om in [[solitêr]] bestean liede en net botte sosjaal binne.
[[File:Urocitellus mollis 48163176.jpg|right|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje oan it foerazjearjen.]]

Har fretten foerazjearje Pajûtgrûniikhoarntsjes foar it meastepart op 'e grûn byinoar, hoewol't se der soms ek foar yn [[strûk]]en [[klimmen|klimme]]. Harren boppegrûnske aktiviteiten beslane in [[oerflak]] fan 14&amp;nbsp;[[are (oerflaktemjitte)|are]] (0,14&amp;nbsp;[[hektare|ha]]). Pajûtgrûniikhoarntsjes libje yn eigengroeven [[hoale]]n fan oant wol 2&amp;nbsp;[[meter|m]] djip, dy't besteane út yngewikkelde gongestelsels mei ferskate 'keamers' en yngongen. Njonken de hoalen dy't spesifyk makke wurde foar de [[fuortplanting]] en de [[wintersliep]], wurde der ek ienfâldige en ûndjippe flechthoalen makke, dy't poer bedoeld binne as skûlplak yn gefal fan need (ornaris as der in [[rôfdier]] op 'e loer leit).

De [[wintersliep]] is by it Pajûtgrûniikhoarntsje sa lang, dat it eins in [[simmersliep]] is mei in oanslutende wintersliep. De folwoeksen [[mantsje]]s lûke har dêrfoar al yn [[maaie]] ûnder de grûn werom, wylst de [[wyfke]]s en de healwoeksen bisten dat yn [[july]] dogge. De mantsjes komme dan yn [[jannewaris]] oant [[maart]] wer foar 't ljocht en de wyfkes en de healwoeksen bisten 3&amp;nbsp;[[wike]]n letter.

De [[peartiid]] begjint fuortendaliks nei't de wyfkes yn [[febrewaris]] of [[maart]] út wintersliep kommen binne, mar kin by ekstreme [[drûchte]] útsteld wurde. De wyfkes produsearje yn elts gefal nea mear as ien smeet jongen yn 't jier. De [[draachtiid]] duorret by it Pajûtgrûniikhoarntsje trochinoar 24&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't yn 'e ûndergrûnske nêsthoale 5–6&amp;nbsp;jongen te wrâld komme. It [[bertesifer]] is dêrmei frij heech, mar it [[stjertesifer]] fan Pajûtgrûniikhoarntsjes leit dan ek op 70%. De mantsjes wurde mei 1–2&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] en de wyfkes nei 1&amp;nbsp;jier. 

==Fretten==
Hoewol't it Pajûtgrûniikhoarntsje in [[omnivoar]] is, bestiet syn dieet primêr út [[plant]]aardich guod. Dan moat men tinke oan [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]], [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[woartel (plant)|woartels]]. Ut en troch, as de gelegenheid him dêrta foardocht, frette Pajûtgrûniikhoarntsjes ek lyts [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s. Yn gebieten mei lân dat yn [[agarysk]] gebrûk is, frette se ek [[nôt]] en oare [[lânbougewaaks]]en, wêrmei't se har net dierber meitsjen by [[boer]]en.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Pajûtgrûniikhoarntsje binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canus latrans''), [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), ferskate soarten [[haukfûgels]] en de [[raven]] (''Corvus corax'').
[[File:Urocitellus mollis.jpg|right|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje.]]

==Status==
It Pajûtgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Potinsjele bedrigings foar dit bist binne [[habitatferlies]] troch de [[ûntginning]] fan [[wyldernis]] ta [[lânbou]]grûn en te grutte [[natoerbrannen]], dy't grutte dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] feroarje yn in [[lânskip]] dat dominearre wurdt troch ienjierrige [[planten]] (lykas yn 'e twadde helte fan 'e [[1980-er jierren]] yn súdwestlik [[Idaho]] barde).

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2012)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan it Pajûtgrûniikhoarntsje (''Urocitellus mollis''):
*''U. m. artemisiae'' &lt;small&gt;(súdeastlik [[Idaho]])&lt;/small&gt;
*''U. m. idahoensis'' &lt;small&gt;(súdwestlik Idaho)&lt;/small&gt;
*''U. m. mollis'' &lt;small&gt;(de nominaatfoarm; [[Nevada]], noardwestlik [[Arizona]], westlik [[Utah]], súdeastlik [[Oregon]], noardeastlik [[Kalifornje]] en yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Piute-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus mollis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pajutgruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>htj913ne6vocbca1hoppzxgvhdipw4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234175</id>
      <parentid>1234174</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hâlden en dragen */ red</comment>
      <origin>1234175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9753" sha1="q9wch7m8an0w5kfmtofb3qmbapszwuo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Pajûtgrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Urocitellus mollis 105756510.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus mollis 
|Beskriuwer, jier= [[Robert Kennicott|Kennicott]], 1863 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Pajûtgrûniikhoarntsje (Urocitellus mollis).png|center|250px]]
}}
It '''Pajûtgrûniikhoarntsje''' (ek [[stavere]] as '''Paiutegrûniikhoarntsje''' of '''Piutegrûniikhoarntsje'''; [[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus mollis'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist, dat ferneamd is nei it [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]] fan 'e [[Pajût (folk)|Pajût]] (''Paiute''), libbet yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]], benammen yn [[Nevada]]. It is in [[omnivoar]] [[deidier]] dat florearret yn in [[woastyn]][[biotoop]]. It grutste part fan it jier hâldt dit bist in [[simmersliep]] oergeande yn in [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret it Pajûtgrûniikhoarntsje as net bedrige.

==Taksonomy==
It Pajûtgrûniikhoarntsje waard yn [[1863]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Robert Kennicott]]. Oarspronklik makke dit bist diel út fan it âlde [[skaai]] ''[[Spermophilus]]'', dêr't hast alle [[grûniikhoarntsjes]] by ûnderbrocht wiene. Op basis fan nij ûndersyk nei de [[molekulêr]]e [[biology]] fan 'e bistkes waard dat skaai yn [[2004]] lykwols útinoar helle en kaam it Pajûtgrûniikhoarntsje mei in tal oare soarten ta it nije skaai fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus'') te hearren. 

Foarhinne waard it Pajûtgrûniikhoarntsje, krekt as it [[merriamgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus canus''), as in [[ûndersoarte]] fan it [[townsendgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus townsendii'') beskôge, mei't dy trije bisten op grûn fan uterlike skaaimerken net útinoar te hâlden binne. Yn [[2008]] waarden it Pajûtgrûniikhoarntsje en it merriamgrûniikhoarntsje lykwols as selsstannige soarten erkend op basis fan harren ôfwikende tal [[gromosoom|gromosomen]] (yn it gefal fan it Pajûtgrûniikhoarntsje 36).
[[File:Urocitellus mollis 138677625.jpg|left|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje.]]

==Fersprieding==
It Pajûtgrûniikhoarntsje is lânseigen yn it westen fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dit bistke komt dêr foar yn frijwol de hiele [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nevada]] en yn 'e westlike helte fan [[Utah]]. Fierders libbet it Pajûtgrûniikhoarntsje ek yn it súdwesten en súdeasten fan [[Idaho]], it uterste súdeasten fan [[Oregon]], it noardeasten fan [[Kalifornje]], de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan Kalifornje en Nevada, en it uterste noardwesten fan [[Arizona]]. It [[ferspriedingsgebiet]] leit dêrmei grutdiels yn 'e [[Grutte Dobbe]] en beslacht foar it meastepart de [[Woastyn fan de Grutte Dobbe|Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]].

==Uterlike skaaimerken==
It Pajûtgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20,1–23,3&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 4,4–6,1&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 80–200&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It gewicht fariëarret sterk neffens de tiid fan it [[jier]]; it is it leechste as it Pajûtgrûniikhoarntsje wekker wurdt út syn lange [[wintersliep]] en it heechste krekt foar't er him wer [[sliep|deljout]]. De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]), en grizich [[wyt]] oant [[krêm (kleur)|krêm]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kiel]], [[hals]], [[boarstkas|boarst]] en [[bealch]]). De koarte [[poat]]sjes binne grizich brún oan 'e bûtenkant, mar skaaie oan 'e binnenkant mear út nei deselde [[kleur]] as de bealch. De [[sturt]] is fan boppen grizich brún en fan ûnderen [[bêzje]]. Om 'e [[swart]]e [[eagen]] hinne sit in wite râne.

==Biotoop==
Pajûtgrûniikhoarntsjes libje benammen yn [[woastyn]][[biotopen]] mei [[sân]]ige [[grûn]], besiedde mei [[rots]]en en [[aalst]]strûken fan 'e soarte [[woastynaalst]] (''Artemisia tridentata''). Se komme ek foar yn 'e neite fan [[wetter]]boarnen en [[yrrigaasje|yrrigearre]] [[greide]]n en [[ikker]]s. Yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] libje se op [[berchgreide]]n.

==Hâlden en dragen==
It Pajûtgrûniikhoarntsje is in [[deidier]]. De [[folwoeksen]] bisten binne faker by [[moarnsdage]] en yn 'e [[jûnsskimer]] op 'e lapen as healwoeksen eksimplaren. Dizze bisten kinne yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libje, mar it komt ek geregeldwei foar dat se bûten de [[peartiid]] om in [[solitêr]] bestean liede en net botte sosjaal binne.
[[File:Urocitellus mollis 48163176.jpg|left|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje oan it foerazjearjen.]]

Har fretten foerazjearje Pajûtgrûniikhoarntsjes foar it meastepart op 'e grûn byinoar, hoewol't se der soms ek foar yn [[strûk]]en [[klimmen|klimme]]. Harren boppegrûnske aktiviteiten beslane in [[oerflak]] fan 14&amp;nbsp;[[are (oerflaktemjitte)|are]] (0,14&amp;nbsp;[[hektare|ha]]). Pajûtgrûniikhoarntsjes libje yn eigengroeven [[hoale]]n fan oant wol 2&amp;nbsp;[[meter|m]] djip, dy't besteane út yngewikkelde gongestelsels mei ferskate 'keamers' en yngongen. Njonken de hoalen dy't spesifyk makke wurde foar de [[fuortplanting]] en de [[wintersliep]], wurde der ek ienfâldige en ûndjippe flechthoalen makke, dy't poer bedoeld binne as skûlplak yn gefal fan need (ornaris as der in [[rôfdier]] op 'e loer leit).

De [[wintersliep]] is by it Pajûtgrûniikhoarntsje sa lang, dat it eins in [[simmersliep]] is mei in oanslutende wintersliep. De folwoeksen [[mantsje]]s lûke har dêrfoar al yn [[maaie]] ûnder de grûn werom, wylst de [[wyfke]]s en de healwoeksen bisten dat yn [[july]] dogge. De mantsjes komme dan yn [[jannewaris]] oant [[maart]] wer foar 't ljocht en de wyfkes en de healwoeksen bisten 3&amp;nbsp;[[wike]]n letter.

De [[peartiid]] begjint fuortendaliks nei't de wyfkes yn [[febrewaris]] of [[maart]] út wintersliep kommen binne, mar kin by ekstreme [[drûchte]] útsteld wurde. De wyfkes produsearje yn elts gefal nea mear as ien smeet jongen yn 't jier. De [[draachtiid]] duorret by it Pajûtgrûniikhoarntsje trochinoar 24&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't yn 'e ûndergrûnske nêsthoale 5–6&amp;nbsp;jongen te wrâld komme. It [[bertesifer]] is dêrmei frij heech, mar it [[stjertesifer]] fan Pajûtgrûniikhoarntsjes leit dan ek op 70%. De mantsjes wurde mei 1–2&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]] en de wyfkes nei 1&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
Hoewol't it Pajûtgrûniikhoarntsje in [[omnivoar]] is, bestiet syn dieet primêr út [[plant]]aardich guod. Dan moat men tinke oan [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]], [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[woartel (plant)|woartels]]. Ut en troch, as de gelegenheid him dêrta foardocht, frette Pajûtgrûniikhoarntsjes ek lyts [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s. Yn gebieten mei lân dat yn [[agarysk]] gebrûk is, frette se ek [[nôt]] en oare [[lânbougewaaks]]en, wêrmei't se har net dierber meitsjen by [[boer]]en.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Pajûtgrûniikhoarntsje binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canus latrans''), [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), ferskate soarten [[haukfûgels]] en de [[raven]] (''Corvus corax'').
[[File:Urocitellus mollis.jpg|right|thumb|250px|In Pajûtgrûniikhoarntsje.]]

==Status==
It Pajûtgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Potinsjele bedrigings foar dit bist binne [[habitatferlies]] troch de [[ûntginning]] fan [[wyldernis]] ta [[lânbou]]grûn en te grutte [[natoerbrannen]], dy't grutte dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] feroarje yn in [[lânskip]] dat dominearre wurdt troch ienjierrige [[planten]] (lykas yn 'e twadde helte fan 'e [[1980-er jierren]] yn súdwestlik [[Idaho]] barde).

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2012)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan it Pajûtgrûniikhoarntsje (''Urocitellus mollis''):
*''U. m. artemisiae'' &lt;small&gt;(súdeastlik [[Idaho]])&lt;/small&gt;
*''U. m. idahoensis'' &lt;small&gt;(súdwestlik Idaho)&lt;/small&gt;
*''U. m. mollis'' &lt;small&gt;(de nominaatfoarm; [[Nevada]], noardwestlik [[Arizona]], westlik [[Utah]], súdeastlik [[Oregon]], noardeastlik [[Kalifornje]] en yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Piute-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus mollis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pajutgruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>q9wch7m8an0w5kfmtofb3qmbapszwuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poalgrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179213</id>
    <revision>
      <id>1234192</id>
      <parentid>1180506</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13491" sha1="k1tqrg2cph2bvmrotjtpu876xuqgss3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=poalgrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Spermophilus_parryii_(eating_mushroom).jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;In poalgrûniikhoarntsje makket in [[poddestoel]] lytsman.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus parryii 
|Beskriuwer, jier= [[John Richardson (biolooch)|Richardson]], 1825 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it poalgrûniikhoarntsje (Urocitellus parryii).png|center|250px]]
}}
It '''poalgrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus parryii''), ek wol it '''Arktysk grûniikhoarntsje''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). It is in [[deidier]] dat lânseigen is yn [[Alaska]], it hege noardwesten fan [[Kanada]] en it uterste noardeasten fan [[Sibearje]]. It poalgrûniikhoarntsje is in [[omnivoar]]e bewenner fan 'e [[toendra]], dy't libbet yn ûndjippe [[hoale]]n op plakken dêr't de [[permafrost]] de oanlis fan sokke wenten talit. Fan [[augustus]] oant [[april]] is er yn [[wintersliep]]. Yn it [[Inûktitût]], de [[taal]] fan 'e [[Inûyt]], wurdt it poalgrûniikhoarntsje in ᓯᒃᓯᒃ (''siksik'') neamd, in [[klankneibearing]] nei it [[lûd]] dat er makket. Yn Alaska, benammen op 'e [[Aleoeten]], sprekt men fan 'e ''parka squirrel'' (&quot;parka-iikhoarntsje&quot;), nei alle gedachten om't de [[pels]] fan it bist sa gaadlik is foar it meitsjen fan 'e [[tradysje|tradisjonele]] [[parka]]-jassen fan 'e [[Aleoeten (folk)|lânseigen befolking]]. De [[IUCN]] klassifisearret it poalgrûniikhoarntsje as net bedrige.

==Fersprieding==
It poalgrûniikhoarntsje komt foar yn it [[noardwesten]] fan [[Kanada]] op frijwol it hiele [[fêstelân]] fan it [[Kanadeeske territoaria|territoarium]] [[Nûnavût]]. Yn it oanbuorjende territoarium fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] beslacht it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist it noarden, easten en súdeasten, en westlik dêrfan, yn 'e [[Yukon]], it trêde Kanadeeske territoarium, omfettet it it noarden en suden (mar net it middelste part). It poalgrûniikhoarntsje libbet ek yn 'e noardlike [[Rocky Mountains]] fan 'e [[Kanadeeske provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. 

Yn 'e oangrinzgjende [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]] is it poalgrûniikhoarntsje lânseigen yn 'e [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] tusken de [[kust]] fan 'e [[Beaufortsee]] yn it noarden en it [[Brooksberchtme]] yn it suden, en teffens op it [[Sewardskiereilân]] oan 'e westkust. Der bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it eastlike [[Binnenlân fan Alaska]]. Oan 'e súdkust wreidet it ferspriedingsgebiet him út fan [[Súdlik Sintraal-Alaska]] oer in brede bân nei it [[Alaskaskiereilân]] yn it [[súdwesten]] ta. It poalgrûniikhoarntsje is oanwêzich op 'e [[Kodiakeilannen]] en de [[Shumagineilannen]] yn 'e [[Golf fan Alaska]]. It komt ek foar op 'e eastlike [[Aleoeten]], dy't yn it ferlingde fan it Alaskaskiereilân lizze, en teffens op it [[eilân]] [[St. Lawrence (eilân)|St. Lawrence]] yn 'e noardlike [[Beringsee]].
[[File:Arctic_ground_squirrels,_Nunavut.jpg|left|thumb|250px|Twa poalgrûniikhoarntsjes op 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[toendra]], by [[Kugluktuk]] yn [[Nûnavût]].]]

Yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] komt it poalgrûniikhoarntsje foar op it [[Tsjûkotkaskiereilân]] en de oangrinzgjende dielen fan it noardeastlike fêstelân. Ek it grutte [[Kamtsjatkaskiereilân]] heart yn syn gehiel ta ta it ferspriedingsgebiet fan dit bist. De súdwestgrins fan it areaal fan it poalgrûniikhoarntsje leit yn Sibearje yn it [[Tsjerskiberchtme]] en it [[Kolymaberchtme]] benoarden de kust fan 'e [[See fan Ochotsk]] en de [[Baai fan Sjelichov]]. Fierder noardlik folget de westgrins fan 'e oaniensletten fersprieding rûchwei it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Kolyma (rivier)|Kolyma]] oant dy [[mûning|útmûnet]] yn 'e [[Eastsibearyske See]] (in [[rânesee]] fan 'e [[Noardlike Iissee]]). Noch fierder westlik libje op it grûngebiet fan 'e [[republiken fan Ruslân|Russyske dielrepublyk]] [[Sacha]], eastlik fan it streamgebiet fan 'e [[Lena (rivier)|Lena]], noch in trijetal isolearre populaasjes yn it noardlike Tsjerskiberchte en it [[Berchtme fan Verchojansk]].

==Uterlike skaaimerken==
It poalgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 21,6–24,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 11,6–24,8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 750&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrby moat lykwols oantekene dat de [[mantsje]]s oer it algemien nommen sa'n 100&amp;nbsp;g swierder binne as de [[wyfke]]s. Boppedat makket dit bist drastyske, seizoensbûne skommelings yn gewicht troch: oan it begjin fan 'e [[winter]] is er folle swierder en oan 'e ein fan 'e winter is er folle lichter.

De [[pels]] fan it poalgrûniikhoarntsje is [[bêzje]] mei [[brún]] fan [[kleur]]. Op 'e [[rêch]] is er spikkelbûnt mei [[wite]] plakken troch it brún en bêzje hinne. De [[snút]] is frij plat, de [[ear (anatomy)|earkes]] lyts, en de [[eagen]] hawwe in wite râne rûnom. De [[sturt]] is ek bêzje mei brún, mar dûnkerder as it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[simmer]]pels hat fierders [[read]]e en/of [[giel]]e plakken op 'e [[wang]]en en de [[side (anatomy)|siden]], dy't [[hjerst]]mis by it [[ferhierjen]] ferdwine. Yn 'e [[winter]]pels binne deselde plakken faak wat [[griis]]eftich fan kleur.

==Biotoop==
Poalgrûniikhoarntsjes binne bewenners fan 'e [[Arktis|Arktyske]] [[toendra]]. Se komme foar yn [[habitat]]s as [[berchskeante]]n, [[delling|rivierdelling]]s en oan 'e [[igge]]n fan [[beken]], [[rivier]]en en [[mar]]ren. Se jouwe de foarkar oan [[sân]]grûn mei in adekwate ôfwettering. Yn it súdlikste diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] bewennet it poalgrûniikhoarntsje drûge toendra en iepen [[gerslân]] en [[berchgreide]]n.

==Hâlden en dragen==
It poalgrûniikhoarntsje is in [[deidier]], dat ta beskûl ûndjippe [[hoale]]n yn 'e [[toendra]] graaft op plakken dêr't de [[permafrost]] dat talit. Sa'n hoale wurdt beklaaid mei [[koarstmoas]], [[blêd (plant)|blêden]] en [[hier (begroeiïng)|hier]] fan 'e [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''). De hiele [[simmer]] fret it poalgrûniikhoarntsje him fol, earst om op krêften te kommen fan 'e foargeande [[winter]] en dêrnei om in [[fet (weefsel)|fetfoarrie]] oan te lizzen foar de kommende winter. Tsjin 'e ein fan 'e simmer begjint er ek in [[iten]]sfoarrie oan te lizzen yn syn hoale, sadat er by 't [[maityd]], as er út wintersliep komt, wat te fretten hat oant der nije [[planten|fegetaasje]] groeit.
[[File:Squirrel_Mummy.jpg|right|thumb|250px|In 20.000&amp;nbsp;[[jier]] âlde [[mummy]] fan in poalgrûniikhoarntsje dat ûnder de [[wintersliep]] [[dea]]gien is.]]

It poalgrûniikhoarntsje is ien fan mar in hantsjefol soarten bisten út 'e [[Arktis]] dy't in [[wintersliep]] hâlde, yn 'e mande mei guon soarten [[marmotten]] en de [[lytse brune flearmûs]] (''Myotis lucifugus''). De lingte fan 'e wintersliep ferskilt by poalgrûniikhoarntsjes nei [[geslacht (sekse)|geslacht]]: de [[wyfke]]s geane begjin [[augustus]] al út 'e wei en komme pas ein [[april]] wer foar 't ljocht, wylst [[mantsje]]s fan ein [[septimber]] oant begjin [[april]] út 'e tiid binne. Yn 'e wintersliep kin de [[lichemstemperatuer]] fan 'e bisten omleech gean fan 37&amp;nbsp;[[°C]] oant wol –3&amp;nbsp;°C. It [[hert]] kloppet dan noch mar ienris yn 'e [[minút]]. It is noch altyd net alhiel dúdlik wêrom't it [[bloed]] fan poalgrûniikhoarntsjes ûnder sokke omstannichheden net [[froast|befriest]], sadat de bistkes it [[ferstjerren|bestjerre]]. De bêste útlis dy't [[biologen]] betinke kinnen hawwe, is dat poalgrûniikhoarntsjes it fermogen hawwe om [[kristallisaasjekearn]]en, dy't nedich binne om [[iis]]kristallen te foarmjen, út harren bloed wei te suverjen. (Dat systeem wurdt op 't heden bestudearre yn 'e hope dat it helpe kin om in bettere preservearring te berikken foar [[minsklik]]e [[orgaan (anatomy)|organen]] dy't bedoeld binne foar [[transplantaasje (genêskunde)|transplantaasje]].)

Poalgrûniikhoarntsjes libje net yn [[koloanje (biology)|koloanjes]], mar hawwe wol ûnderling kontakt. Se [[dierlik kommunikaasje|kommunisearje]] op sawol [[stim|fokale]] as [[lichem (biology)|fysike]] manear. As se inoar tsjinkomme, drukke se de [[noas|noazen]] tsjininoar oan of meitsje se op in oare wize lichaamlik kontakt. Poalgrûniikhoarntsjes warskôgje inoar foar bedrigings yn 'e foarm fan [[rôfdier]]en mei in ''tsik-tsik''-[[lûd]]. Minsken hearre dy alaarmrop faak (om't sy ek as rôfdieren beskôge wurde), mei as gefolch dat it poalgrûniikhoarntsje yn it [[Inûktitût]], de [[taal]] fan 'e [[Inûyt]], oantsjut wurdt as ᓯᒃᓯᒃ (''siksik''). Undersyk hat útwiisd dat de bistkes ûnderskie meitsje tusken lânrôfdieren (troch de rop djippe [[kiel]]klanken te jaan) en [[rôffûgel]]s (troch der in mear [[fluitsjen]]d lûd oan te jaan).

De [[peartiid]] falt by poalgrûniikhoarntsjes tusken mids [[april]] en mids [[maaie]], ôfhinklik fan 'e [[breedtegraad]] dêr't se op libje (yn it suden wat earder, yn it noarden wat letter). Mantsjes befjochtsje inoar yn dy snuorje op [[agresje|agressive]] wize om it rjocht en [[pearjen|pearje]] mei wyfkes. Smeten jongen hawwe faak mear as ien [[heit]]. De [[draachtiid]] duorret by it poalgrûniikhoarntsje 25&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't 5–10&amp;nbsp;keale jonge te wrâld komme dy't by de [[berte]] sa'n 10&amp;nbsp;g weagje. Dy wurde nei 6&amp;nbsp;[[wike]]n [[ôfwûn]] en groeie geandewei de fierdere simmer fluch om op 'e tiid ree te wêzen foar de oankommende wintersliep.

==Fretten==
Poalgrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en. Wat [[planten]] oangiet, libje se benammen fan [[gerzen]], [[siggen]], [[rusken]], [[bei]]en, [[plantewoartel]]s, [[planteknop]]pen, [[wylch|wylgekatsjes]] en [[sied (plant)|sieden]]. Dêrnjonken frette se ek [[poddestuollen]]. Teffens steane der [[ynsekten]] op it menu, en soms beplúzje se sels [[ies (kadaver)|ies]] fan [[dea]]de [[mûseftigen]], [[wrotmûseftigen]], [[Amerikaanske hazze]]n of [[rindier]]en. [[Kannibalisme]] komt ek foar, mei't folwoeksen eksimplaren soms healwoeksen poalgrûniikhoarntsjes frette.
[[File:Arctic_ground_squirrel_by_Matt_Henschen_USFWS.jpg |right|thumb|250px|In poalgrûniikhoarntsje yn it [[Maritym Nasjonaal Faunareservaat fan Alaska]].]]

==Natuerlike fijannen==
Natuerlike fijannen fan it poalgrûniikhoarntsje binne de [[poalfoks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de gewoane [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[warch]] (''Gulo gulo''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos'') en ferskate soarten [[martereftigen]] en [[earnen]].

==Status==
It poalgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't dit bistke yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 10 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2024)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan it poalgrûniikhoarntsje (''Urocitellus parryii''):
*''U. p. ablusus'' &lt;small&gt;Osgood, 1903 ([[Súdlik Sintraal-Alaska]], it [[Kenaiskiereilân]], it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]] en it [[Sewardskiereilân]])&lt;/small&gt;
*''U. p. kennicottii'' &lt;small&gt;Ross, 1861 (de [[Noarderbedelte (Alaska)|Noarderbedelte]] fan [[Alaska]], it noarden fan 'e [[Yukon]] en it uterste noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]])&lt;/small&gt;
*''U. p. kodiacensis'' &lt;small&gt;Ross, 1861 (de [[Kodiakeilannen]] fan súdwestlik Alaska)&lt;/small&gt;
*''U. p. leucostictus'' &lt;small&gt;Brandt, 1844 (it [[fêstelân]] fan [[Sibearje]] fan it [[Tsjûkotkaskiereilân]] oan it streamgebiet fan 'e [[Lena (rivier)|Lena]] ta)&lt;/small&gt;
*''U. p. lyratus'' &lt;small&gt;Hall &amp; Gilmore, 1932 (it eilân [[St. Lawrence (eilân)|St. Lawrence]] yn 'e noardlike [[Beringsee]])&lt;/small&gt;
*''U. p. nebulicola'' &lt;small&gt;Osgood, 1903 (de [[Shumagineilannen]] yn 'e [[Golf fan Alaska]])&lt;/small&gt;
*''U. p. osgoodi'' &lt;small&gt;[[Clinton Hart Merriam|Merriam]], 1900 (it sintraal-eastlike diel fan it [[Binnenlân fan Alaska]])&lt;/small&gt;
*''U. p. parryii'' &lt;small&gt;[[John Richardson (biolooch)|Richardson]], 1825 (de nominaatûndersoarte; [[Nûnavût]] en it grutste part fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]])&lt;/small&gt;
*''U. p. plesius'' &lt;small&gt;Osgood, 1900 (it noardeasten fan [[Súdlik Sintraal-Alaska]], it noarden fan [[Súdeast-Alaska]], de súdlike [[Yukon]] en it noardwesten fan [[Britsk-Kolumbia]])&lt;/small&gt;
*''U. p. stejnegeri'' &lt;small&gt;J.A. Allen, 1903 (it [[Kamtsjatkaskiereilân]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Arctic_ground_squirrel ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus parryii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Poalgruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>k1tqrg2cph2bvmrotjtpu876xuqgss3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Richardsongrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179960</id>
    <revision>
      <id>1234213</id>
      <parentid>1183366</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12010" sha1="4wju5nb4yfb5cuw4jhl0fc44kn27ivo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=richardsongrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Richardson%27s-Szmurlo.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus richardsonii 
|Beskriuwer, jier= [[Joseph Sabine|Sabine]], 1822
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it richardsongrûniikhoarntsje (Urocitellus richardsonii).png|center|250px]]
}}
It '''richardsongrûniikhoarntsje''' of '''Richardsons grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus richardsonii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bistke is lânseigen yn it hert fan [[Noard-Amearika]]. It richardsongrûniikhoarntsje is in [[omnivoar]] fan 'e [[prêrje]]s, dy't [[winter]]deis in [[wintersliep]] hâldt. Hy libbet yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] en leit ûndergrûnske [[hoale|gongestelsels]] oan. Fanwegen syn oanwenst om [[lânbougewaaks]]en oan te fretten, wurdt it richardsongrûniikhoarntsje yn in grut diel fan syn [[ferspriedingsgebiet]] as skealik [[ûngedierte]] beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Nammejouwing==
It richardsongrûniikhoarntsje waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1822]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Joseph Sabine]]. It bist is ferneamd nei de [[Skotlân|Skotske]] [[biolooch]] [[sir]] [[John Richardson (biolooch)|John Richardson]] ([[1787]]–[[1865]]). Hoewol't de eigentlike namme fan it richardsongrûniikhoarntsje yn it [[Ingelsk]] ''Richardson's ground squirrel'' is, wurdt dit bist ek wol de ''flickertail'' (&quot;trilsturt&quot;) neamd, fanwegen syn gewoante om triljende bewegings mei de [[sturt]] te meitsjen ek al is de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] bewegingsleas. Ien fan 'e [[bynamme]]n fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Noard-Dakota]], dêr't it richardsongrûniikhoarntsje foarkomt, is sadwaande de ''Flickertail State''. 
[[File:Spermophilus_richardsonii_(fossil_ground_squirrel).jpg|left|thumb|250px|In [[fossyl]] fan it richardsongrûniikhoarntsje út it [[Pleistoseen]] fan [[Nebraska]].]]

Fral op en yn 'e omkriten fan 'e [[Loftmachtbasis Minot]], ek yn Noard-Dakota, stiet it richardsongrûniikhoarntsje bekend as de ''dakrat'', in [[ôfkoarting]] fan ''Dakota rat'' (&quot;Dakotarôt&quot;). Richardsongrûniikhoarntsjes wurde ek wol oantsjut as ''prairie dogs'' (&quot;[[prêrjehûnen]]&quot;) of ''gophers'' (&quot;[[goffers]]&quot;), hoewol't dat eins oare bisten binne, hearrend ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Cynomys'', resp. de [[famylje (taksonomy)|famylje]] ''Geomyidae''.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it richardsongrûniikhoarntsje beslacht it noarden fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. It omfettet it suden fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsjes]] [[Alberta]] en [[Saskatchewan]], it súdwesten fan [[Manitoba]] en it uterste súdeasten fan [[Britsk-Kolumbia]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt dit bist fierders foar yn it noarden en westen fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Montana]], it easten fan [[Idaho]], it uterst noardwesten fan [[Wyoming]], it noarden en easten fan [[Noard-Dakota]], it noardeasten fan [[Súd-Dakota]] en it westlike rântsje fan [[Minnesota]].

==Uterlike skaaimerken==
It richardsongrûniikhoarntsje fertoant in beskate [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje]]s in slach grutter en swierder binne as de [[wyfke]]s. De mantsjes hawwe in kop-romplingte fan 28,3–33,7&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] mei in sturtlingte fan 6,6–8,8&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 290–745&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De wyfkes hawwe in kop-romplingte fan 26,4–31,8&amp;nbsp;sm mei in sturtlingte fan 5,5–8,2&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 120–590&amp;nbsp;g. Foar beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] jildt dat it gewicht sterk fariëarret nei de tiid fan it jier. Se binne it lichtst (290–450&amp;nbsp;g foar de mantsjes, 120–275&amp;nbsp;g foar de wyfkes) as se by 't [[maityd]] wekker wurde út 'e [[wintersliep]]. Tsjin 'e tiid dat se mei de [[hjerst]] wer yn wintersliep geane, hawwe se har topgewicht berikt.

De [[pels]] fan richardsongrûniikhoarntsjes is op 'e [[rêch]], [[kop]], [[side (anatomy)|siden]] en boppekant fan 'e [[sturt]] [[dûnkerbrún]]. De [[bealch]], [[poat]]en, [[kiel]] en ûnderkant fan 'e sturt binne [[ljochtbrún]] oant [[taan (kleur)|taan]] of [[bêzje]]. De sturt is koarter en minder plommich as by in protte oare [[langsturtgrûniikhoarntsjes]], en de [[ear (anatomy)|earen]] (alteast de útwindige parten) binne sa lyts, dat it wol liket as ûntbrekke se hielendal. 
[[File:Flickertail1.JPG|right|thumb|180px|In richardsongrûniik-hoarntsje op 'e útkyk by in [[hoale]]stelsel yn 'e [[stêd]].]]

==Biotoop==
Richardsongrûniikhoarntsjes binne fan natuere bisten fan 'e [[gers|koartgerzige]] [[prêrje]]s fan 'e noardlike [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. [[Histoarysk]] hawwe se har [[ferspriedingsgebiet]] witten út te wreidzjen tanksij [[minsklik]]e aktiviteiten, yn 't bysûnder it [[houtkap|roaien]] fan [[wâld]]lân om romte te meitsjen foar [[lânbou]]grûn. Richardsongrûniikhoarntsjes binne lykwols net mear beheind ta iepen [[flakte]]n en [[ikker]]s, mar hawwe har witten oan te passen ta in [[stedsk]] fermidden. Sadwaande komme se tsjintwurdich ek foar yn [[park]]en en [[eftertún|eftertunen]], dêr't se harren gongestelsels grave ûnder [[trottoir]]s en [[bestrjitting|bestrjitte]] sithoekjes.

==Hâlden en dragen==
It [[hâlden en dragen]] fan it richardsongrûniikhoarntsje hat suver mear wei fan dat fan [[prêrjehûnen]] as fan dat fan oare [[grûniikhoarntsjes]]. Dit bist libbet yn [[koloanje (biology)|koloanjes]], wêrby't de [[wyfke]]s altyd yn harren bertegroep bliuwe, wylst de [[mantsje]]s, as se [[folwoeksen]] wurde, op 'e sweef geane om oansluting by in oare groep te sykjen. Dat is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] meganisme om [[yntylt]] foar te kommen. Famyljegroepen bewenje eigengroeven [[hoale]]stelsels, dy't har deunby oare hoalestelsels befine wêrmei't se in koloanje foarmje. Wyfkes fertoane [[territoarium (biology)|territoriaal]] gedrach oangeande harren nêsthoalen, mar duldzje wyfkes om har hinne dy't nau [[besibskip|besibbe]] binne. 
[[File:Richardson%27s-Ferocity-Szmurlo.jpg|left|thumb|250px|In richardsongrûniikhoarntsje lit [[territoarium (biology)|territoriaal]] [[hâlden en dragen]] sjen.]]

Richardsongrûniikhoarntsjes uterje hearbere [[dierlike kommunikaasje|alaarmroppen]] by gefaar: in heechtoanich [[fluitsjen]] as der [[rôfdier|lânrôfdieren]] yn oantocht binne, en in [[sjirpjen]]d [[lûd]] as der [[rôffûgel]]s sinjalearre binne. Ut nij ûndersyk út [[2010]] die bliken dat richardsongrûniikhoarntsjes yn guon gefallen ek in [[ultrasoan lûd|ultrasoane]] alaarmrop produsearje, dy't foar minsken te heech fan [[toan (lûd)|toan]] is om te hearren.

It richardsongrûniikhoarntsje hâldt in [[wintersliep]] dy't wol acht [[moanne (tiid)|moannen]] duorje kin. [[Folwoeksen]] eksimplaren geane faak al yn [[july]] yn wintersliep, en wurde dan it jiers dêrop pas yn [[maart]] wer wekker. Jonge bisten geane yn har earste jier pas yn [[septimber]] yn wintersliep. By it wekker wurden komme de mantsjes it earst foar 't ljocht, wêrnei't se territoaria fêstigje. De wyfkes folgje in pear [[wike]]n letter. De [[peartiid]] begjint ein [[maart]], en nei in [[draachtiid]] fan 24&amp;nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke yn [[april]] of [[maaie]] in nêst fan yn trochsneed 6&amp;nbsp;jongen, hoewol't in maksimum fan 14&amp;nbsp;jongen dokumintearre is. De wyfkes smite mar ien kear yn 't jier. De jongen bliuwe ûndergrûnsk yn 'e hoale oant se likernôch 30&amp;nbsp;[[dagen]] âld binne en harsels min ofte mear rêde kinne. Mantsjes hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan 3&amp;nbsp;[[jier]] en wyfkes fan 4&amp;nbsp;jier. Yn finzenskip kinne richardsongrûniikhoarntsjes lykwols wol 5–7&amp;nbsp;jier wurde. 

==Fretten==
Richardsongrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, wêrfoar't benammen [[sied (plant)|sieden]], [[nút (frucht)|nuten]], [[gers|gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[ynsekten]] op it menu steane. Yn it ferlingde fan gerzen frette se [[nôt]] dat as [[lânbougewaaks]] oanplante is, en dêrmei meitsje se harsels alderminst dierber by [[lânbou]]wers. Fierders hawwe richardsongrûniikhoarntsjes oanstriid ta [[kannibalisme]], wêrby't de se [[liken]] fan deade soartgenoaten meislepe nei har hoale en dêr opfrette. Soms dogge se dat ek boppe de grûn.
[[File:Richardson%27s_ground_squirrel.jpg|right|thumb|250px|In richardsongrûniikhoarntsje bepluzet in [[hynsteblom]].]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it richardsongrûniikhoarntsje binne [[rôffûgel]]s as [[hauken]] en [[ûlen]], ferskate [[soarte]]n [[slange]]n, wêrûnder de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis''), ferskate soarten [[martereftigen]], lykas de [[wezeling]] (''Mustela nivalis''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), en fierders de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'').

==Status==
It richardsongrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Om't er [[lânbougewaaks]]en oanfret, yn 't bysûnder [[nôt]], wurdt er troch in protte [[boer]]en sjoen as in [[pleachdier]]. Yn [[2010]] waard it richardsongrûniikhoarntsje yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Saskatchewan]] ek [[wet]]lik foar sadanich oanmurken. Boeren brûke in ferskaat oan wurkwizen om fan 'e richardsongrûniikhoarntsjes op har lân ôf te kommen. Ien metoade is om in hoalestelsel fol te pompen mei in mingsel fan [[soerstof]] en [[propaan]]gas en de boel dan oan te stekken. Dat liedt ta in [[ûntploffing]] dêr't de grûniikhoarntsjes by omkomme, wylst de [[skokweach]] ek it hoalestelsel ynstoarte lit. 

Yn [[2002]] [[sponsor]]e de Wildlife Federation fan [[Saskatoon]] in tolve wiken duorjende ''gopher derby'' (''gopher'' is in foutive namme foar it richardsongrûniikhoarntsje). Dy wie bedoeld om ôf te weven mei wat beskôge waard as in oerpopulaasje fan richardsongrûniikhoarntsjes. By it evenemint waarden [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn [[kontant jild]] útrikt oan 'e lju dy't de measte grûniikhoarntsjes deade hiene, nei't se de sturtsjes ynlevere hiene as bewiis. De [[Canadian Humane Society]], in [[dierebeskerming (algemiene beweging)|dierebeskermingsorganisaasje]], neamde dy [[wedstryd]] &quot;wreed en barbaarsk&quot;. Nettsjinsteande dy [[krityk]] waard de ''gopher derby'' yn [[2003]] op 'e nij holden. Tsjin [[2004]] wie de [[populaasje (biology)|populaasje]] richardsongrûniikhoarntsjes sasear belune dat in trêde edysje fan 'e ''gopher derby'' net mear nedich achte waard.

==Undersoarten==
It richardsongrûniikhoarntsje is in [[monotypysk]]e soarte, wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Richardson's_ground_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus richardsonii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Richardsongruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]</text>
      <sha1>4wju5nb4yfb5cuw4jhl0fc44kn27ivo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tiger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179987</id>
    <revision>
      <id>1234290</id>
      <parentid>1203136</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66210" sha1="k4zudfomu0s4h7ej2q3hc8lgtdqxxq2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Tiger
|Ofbyld= [[File:DAK Panthera tigris 02a.JPG|250px]]
|lûd=[[File:439280 schots angry-tiger.wav|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters (skaai)|skaai]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera tigris 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de tiger (Panthera tigris).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#FE9910}} histoarysk ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#8F5301}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet&lt;/small&gt;
}}
{{Oar|it kateftige rôfdier|Tiger (betsjuttingsside)}}
De '''tiger''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera tigris'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist is lânseigen yn dielen fan [[Súd-Aazje|Súd]]-, [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[East-Aazje]], dêr't it [[wâld]][[biotopen]] bewennet. In wyfkestiger is in '''tigerinne''' en in jong wurdt in '''welp''' neamd. De opdieling yn [[ûndersoarte]]n is in striidkwestje dy't noch net útiten is, mei't guon [[biologen]] mar twa ûndersoarten erkenne, wylst oaren it hâlde op njoggen. 

Tigers binne tige werkenber mei in krêftich en linich [[lichem (biology)|lichem]], in grutte [[kop]], in lange [[sturt]] en fral in opfallende [[oranje]]kleurige [[pels]], dêr't [[fertikaal|fertikale]] [[swart]]e streken trochhinne sitte. Dat kleurpatroan makket it bist suver ûnsichtber yn lang [[gers]] en middenmank [[strewelleguod]]. De tiger is yn guon opsichten de grutste [[kateftige]], mei't er in langer lichem hat as de [[liuw]] (''Panthera leo''), mar de liuw hat in hegere [[skouder|skofthichte]]. [[Seksuele dimorfy]] is by de tiger oanwêzich as in ferskil yn grutte en gewicht.

Tigers binne [[karnivoar]]en dy't gjin [[predaasje|natuerlike fijannen]] hawwe (útsein de [[minske]]). Oeral yn harren [[ferspriedingsgebiet]] steane se boppe-oan it [[fiedselkeatling]]. It binne grutte en tige gefaarlike [[rôfdier]]en, dy't histoarysk ek geregeldwei [[Minskesliner#Tigers|minsken as proai nommen]] hawwe. Sûnt de iere [[tweintichste iuw]] is harren ferspriedingsgebiet mei teminsten 93% ynkrompen. As [[slachtoffer]]s fan [[habitatferlies]], [[habitatfragmintaasje]], [[ûntbosking]], [[streuperij]] en [[konflikten tusken minsken en wylde bisten]] klassifisearret de [[IUCN]] de tiger as [[bedrige bistesoarte|bedrige]].

==Etymology==
'Tiger' is in [[wurd]] dat it [[Frysk]] ûntliend hat oan it [[Aldfrânsk]]e ''tigre'', dat fan it [[Latyn]]ske ''tigris'' kaam, dat sels wer ôflaat wie fan it [[Aldgryksk]]e τίγρις, ''tigris'', allegearre mei deselde betsjutting. Al sûnt de [[Aldheid]] wurdt oannommen dat it ek yn it [[Gryksk]] in [[lienwurd]] wie, faaks fan it [[Armeensk]]e of [[Perzysk]]e wurd foar &quot;[[pylk (projektyl)|pylk]]&quot;. Yn it [[ferline]] waard it skoan mooglik achte dat datselde wurd ek de oarsprong wie foar de namme fan 'e [[rivier]] de [[Tigris]], dy't troch [[Mesopotaamje]], [[Syrje]] en súdeastlik [[Anatoalje]] streamt. Tsjintwurdich, lykwols, wurde de beide oantsjuttings ornaris sjoen as [[homonym|homonimen]] (wurden dy't inkeld gelikens klinke) en wurdt de bân tusken de tiger en de rivier yn twifel lutsen.
[[File:Tigress_Anna_Savelevna_01.jpg|left|thumb|250px|[[Foto]] nommen mei in [[kamerafâle]] fan in [[Sibearyske tiger]] yn it [[Russyske Fiere Easten]].]]

==Taksonomy==
De tiger waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de ferneamde [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]] yn dy syn standertwurk ''[[Systema Naturæ]]''. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis tigris'', mei't doedestiden it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no de [[wylde katten]] befettet, brûkt waard foar alle [[kateftigen]]. De wittenskiplike beskriuwing fan Linnaeus, dy't nea yn it echt in tiger seach, wie basearre op eardere beskriuwings fan natoerûndersikers lykas [[Conrad Gessner]] en [[Ulisse Aldrovandi]]. De [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] wie dejinge dy't de tiger yn [[1929]] yn it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera'') pleatste en it bist sa de wittenskiplike namme ''Panthera tigris'' taparte.

==Evolúsje==
Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e libbene [[soarte]]n fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera'') hat útwiisd dat tiger (''Panthera tigris'') him fan allegearre it earste ta selsstannige soarte ûntjoech, omtrint 6,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn. Ut in oar ûndersyk bliek dat it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') de [[sustersoarte]] fan 'e tiger is. De oare soarten panters, te witten: de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de [[jagûar]] (''Panthera onca''), binne minder nau oan 'e tiger besibbe.

Doe't yn [[1924]] de earste [[fossilen]] ûntdutsen waarden fan 'e [[Aldsineeske tiger]] (''Panthera palaeosinensis''), út it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]] fan noardlik [[Sina]], waard tocht dat it mooglik in [[foarâlder]] fan 'e tiger wie. Mar modern ûndersyk hat útwiisd dat it in [[basale soarte]] panter wie, dy't dus op deselde hichte as de tiger en oare libbene pantersoarten stie. De [[Longdantiger]] (''Panthera zdanskyi'') libbe omtrint deselde tiid en yn itselde gebiet, en doe't dêrfan yn [[2014]] de earste fossilen oantroffen waarden, holden saakkundigen it derop dat it om in sustersoarte fan 'e tiger gie, fanwegen de gelikense [[morfology]] fan 'e beide bisten. Mar twa lettere ûndersiken beskôgen de ferskillen tusken de Longdantiger en de Aldsineeske tiger as binnen it berik fan yndividuele fariaasje, wat betsjutte soe dat ''Panthera zdanskyi'' eins in [[synonym]] is fan ''Panthera palaeosinensis''.
[[File:Clean_Toes_are_a_Tiger%27s_Friend_(15588882074).jpg|right|thumb|250px|In tiger yn in opfangsintrum ([[2014]]).]]

De ierste fossilen fan 'e tiger binne fragminten fan in [[ûnderkaak]] dy't fûn binne by [[Lantian (Sina)|Lantian]], yn Sina, en dy't datearje fan it Ier-Pleistoseen. Jongere fossilen, út it [[Pleistoseen|Mid]]- en [[Pleistoseen|Let Pleistoseen]], binne fûn yn grutte dielen fan Sina, op 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilannen [[Java]] en [[Sumatra]], yn 'e Yndonezyske en [[Maleizje|Maleizyske]] dielen fan [[Borneo]], op [[Palawan]] yn 'e [[Filipinen]] en yn [[Japan]].

[[Genetysk]] ûndersyk wiist derop dat de tigerpopulaasje omtrint 115.000 jier lyn sterk ynkromp troch it oanwaaksen fan 'e [[gletsjer]]s yn 'e [[lêste iistiid]]. Alle hjoeddeistige tigers binne [[neikommeling]]en fan in [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't it [[lêste glasiaal maksimum]] oerlibbe yn in [[refugium (biology)|refugium]] (taflechtsoard) yn [[Yndo-Sina]]. Doe't de gletsjers tebekwieken, hawwe se dêrwei de oare dielen fan it moderne [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e tiger kolonisearre. Dêrby fermongen se har mei in [[relikt]]populaasje dy't oerlibbe hie yn noardeastlik Sina. In [[fylogeografy]]sk ûndersyk fan S.-J. Luo et al. út [[2004]] brocht oan it ljocht dat alle libbene tigers in [[lêste mienskiplike foarâlder]] hawwe dy't tusken 108.000 en 72.000 jier lyn libbe hawwe moat.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e tiger beslacht grutte dielen fan [[Súd-Aazje|Súd]]-, [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]- en [[East-Aazje]]. It omfettet it [[Yndysk subkontinint]] (mar net [[Sry Lanka]]), it [[fêstelân]] fan Súdeast-Aazje ynkl. it [[skiereilân]] [[Malakka]], en dêropta it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilân [[Sumatra]] en yn [[Sibearje]] it uterste súdeasten fan it [[Ruslân|Russyske]] [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] yn it [[Kustterritoarium]] en it [[kraj|territoarium]] [[Chabarovsk (kraj)|Chabarovsk]]. Foarhinne wie de fersprieding fan 'e tiger grutter, mar it bist is yn 'e [[tweintichste iuw]] pleatslik [[útstjerren (biology)|útstoarn]] yn eastlik en súdeastlik [[Sina]] (útsein de grinsregio mei it Russyske Fiere Easten), op it [[Koreaansk Skiereilân]], op 'e Yndonezyske eilannen [[Java]] en [[Baly]], en yn [[Pakistan]], [[Sintraal-Aazje]], [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Transkaukaazje]] en it noarden fan it [[Midden-Easten]]. It útstjerren fan 'e tiger op it eilân [[Borneo]] barde nei alle gedachten earder, om 3.000 jier lyn hinne.
[[File:2012-09-15_Tierpark_Berlin_26_(cropped).jpg|left|thumb|250px|In [[Maleiske tiger]].]]

==Uterlike skaaimerken==
===Grutte en gewicht===
De tiger hat in kop-romplingte fan 140–280&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in [[skouder|skoft]]hichte fan 80–110&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 60–110&amp;nbsp;sm. Wat lichemsgrutte oangiet, bestiet der yn it foarste plak in beskate [[seksuele dimorfy]] tusken [[mantsje]]s en [[wyfke|tigerinnen]], mei't de mantsjes in slach grutter binne. Oard is der ek in ferskil yn grutte tusken de ûnderskate [[ûndersoarte]]n, wêrby't [[Sibearyske tiger]] (''Panthera tigris altaicus'') en de [[Bingaalske tiger]] (''P. t. tigris'') it grutste binne en de [[Sumatraanske tiger|Sumatraanske]] (''P. t. sumatrae''), [[Javaanske tiger|Javaanske]] (''P. t. sondaica'') en [[Balineeske tiger]]s (''P. t. balica'') it lytste, mooglik as gefolch fan it ferskynsel [[eilândwerchgroei]], al is dat yn it gefal fan 'e tiger net alhiel wis. 

Mantsjes fan 'e Bingaalske tiger binne it swierst, mei in gewicht fan 200–260&amp;nbsp;[[kg]], wylst tigerinnen fan dy ûndersoarte 100–160&amp;nbsp;kg weagje. By de Sumatraanske tiger weagje de mantsjes net mear as 100–140&amp;nbsp;kg, en de tigerinnen 75–110&amp;nbsp;kg. De grutste yndividuën fan 'e tiger binne ek de grutste [[kateftigen]] fan alle soarten, mar om't tigers nei ûndersoarte sa yn grutte fariëarje binne [[liuw]]en (''Panthera leo'') grutter as men fan soartegemiddelden útgiet.

===Morfology===
Tigers hawwe in [[morfology]] dy't karakteristyk is foar in [[grutte katten|grutte kateftigen]], mei in krêftich [[lichem (biology)|lichem]], ferkoarte [[skonk]]en, grutte [[poat]]en, in mânske [[kop]] mei sterke [[kaken]] en in [[sturt]] dy't likernôch heal sa lang is as it lichem. De [[foarpoat]]en hawwe fiif [[tean]]nen en de [[efterpoat]]en fjouwer. De fjoerskerpe ynlûkbere [[klau]]wen kinne in lingte berikke fan 10&amp;nbsp;sm. De [[ear (anatomy)|earen]] binne rûn en de [[snorhierren]] lang. De [[eagen]] hawwe in rûne [[pupil (each)|pupil]]. De [[snút]] rint út op in [[noas]] dy't trijehoekich fan foarm is en in [[read|rodzich]] [[rôze]] [[kleur]] hat mei swarte spikkels dertrochhinne. It tal fan dy spikkels wint oan neigeraden dat it bist âlder wurdt. De [[bek]] is tarist mei in [[gebit]] fan 30&amp;nbsp;[[tosk]]en, mar gjin [[kiezzen]], want dy binne om [[plant]]aardich [[iten]] te fermeallen en dêr hat in [[karnivoar]] as de tiger gjin ferlet fan. De [[hoektosk]]en fan 'e tiger binne de langsten fan alle libbene kateftigen, en mjitte 6,4–7,6&amp;nbsp;sm.
[[File:Tiger_Stripes_(29808869755).jpg|right|thumb|250px|It strekepatroan fan in [[Sibearyske tiger]].]]

===Pels===
====Patroan en kleur====
It [[hier (begroeiïng)|hier]] fan 'e tiger is koart, mar sa'n 35&amp;nbsp;[[mm]], hoewol't it hier fan 'e Sibearyske tiger, dy't yn in folle [[kâld]]er [[klimaat]] libbet, 105&amp;nbsp;mm lang wurde kin. De pels is frij licht en iepen, op 'e nij mei útsûndering fan 'e Sibearyske tiger, dy't in tige tichte [[winter]]pels hat. 

It bekendste en werkenberste skaaimerk fan 'e tiger is it [[kleur]]patroan fan syn [[pels]], dy't op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[poat]]en en [[sturt]] [[oranje]] is mei ûnderbrutsen [[fertikale]] [[swart]]e streken dertrochhinne (útsein op 'e poaten en de kop, dêr't se [[horizontaal]] binne). De [[boppelippe]], it [[kin]], de [[wynbrau]]wen, de [[wang]]en, de [[hals]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten binne [[wyt]], foar in part mei deselde swarte streken. Dat kleurpatroan jout de tiger in treflike [[skutkleur]] yn in [[lânskip]] mei opgeande [[plant]]egroei, dy't ommers itselde fertikale strekepatroan hat. Men kin dan tinke oan lang [[gers]], [[reid]], [[strewelle]]n of tin [[beam]]keguod. De oranje kleur ferskilt net sa'n soad fan 'e kleur fan útdrûge gers of reid. Boppedat binne de [[proai]]en fan 'e tiger [[kleureblinens|kleureblyn]], sadat se sels yn 'e [[reintiid]] gjin ferskil sjogge tusken oranje en [[grien]].

====Kleurfariaasjes====
By de Bingaalske tiger kamen fan âlds trije kleurfariaasjes yn it wyld foar, mar no frijwol net mear om't de wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] noch mar sa lyts is. Alle trije fariaasjes besteane lykwols noch by tigers dy't yn finzenskip libje, om't harren [[minsklik]]e eigners de bisten der mei opsetsin foar [[bistefokkerij|fokt]] hawwe. De [[wite tiger]] hat in pels mei in [[wite]] of hiel ljocht [[krêmkleur]]ige grûnkleur en [[sepia (kleur)|sepiabrune]] streken deroerhinne; de [[gouden tiger]] hat in bleek [[goud (kleur)|gouden]] grûnkleur mei [[readbrune]] streken; en de [[sniewite tiger]] hat in wite pels mei hast hielendal gjin streken, al binne se dizenich noch oanwêzich en sitte der wol sepiabrune ringen om 'e sturt. 
[[File:White_tiger_Nandankanan.jpeg|left|thumb|250px|In pseudo-[[melanisme|melanistyske]] [[wite tiger]].]]

Wite en gouden kleurfariaasjes binne it resultaat fan 'e oanwêzigens fan twa ferskillende [[resessyf gen|resessive genen]], wylst de sniewite tiger beide resessive genen hat. Yn in wylde tigerpopulaasje is mar 1 op 'e 1.000 yndividuën in wite tiger. De oerrepresintaasje fan wite tigers yn finzenskip is it gefolch fan opsetlik feroarsake [[yntylt]]. Sadwaande is it fokken fan wite tigers (en bisten mei de oare kleurfariaasjes) kontroversjeel, ek al om't de [[mutaasje|kleurmutaasje]] yn it wyld eins gjin doel tsjinnet.

Wat ek by Bingaalske tigers foarkomt, is pseudo-[[melanisme]]. By de ôfwiking melanisme soe eins de hiele pels [[swart]] wêze moatte, lykas by in [[swarte panter]], dat in melanistysk eksimplaar is fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') of fan 'e [[jagûar]] (''Panthera onca''). Mar pseudo-melanistyske tigers hawwe tsjûke, yninoar oerrinnende swarte streken op in oranje ûndergrûn. Yn it [[Nasjonaal Park Simlipal]] yn [[Yndia]] hat 37% fan 'e [[populaasje (biology)|populaasje]] dy ôfwiking, dy't ek wer it gefolch is fan in genetyske mutaasje. It hege [[persintaazje]] hat te krijen mei de [[genetyske isolaasje]] fan 'e oanbelangjende populaasje. Pseudo-melanisme kin ek kombinearre wêze mei de genetyske ôfwiking foar wite tigers, want in eksimplaar opsmyt mei tsjûke brune yninoar oerrinninde streken op in wite ûndergrûn.

==Biotoop==
Tigers bewenje [[wâld]][[biotopen]] en mije yn prinsipe de iepen romte, útsein gruttere [[iepen plak (bosk)|iepen plak]]ken yn 'e bosk. Op it [[Yndysk subkontinint]], yn [[Súdeast-Aazje]] en op 'e westlike eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] libje de bisten oer it algemien yn [[tropysk reinwâld]]. Dêrnjonken komme se ek foar yn 'e [[mangrove]][[sompe]]n fan 'e [[Sundarbans]] yn [[Bangladesj]] en [[West-Bingalen]], en yn 'e [[tuskenbeiden wâld|tuskenbeiden]] [[berchwâld]]en fan 'e eastlike [[Himalaya]]. Yn [[Sintraal-Aazje]] kaam de tiger histoarysk foar yn [[rivierwâld]]en. Yn it [[Russyske Fiere Easten|Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] libbet er yn [[mingd wâld]] en [[nullewâld]]. Yn [[berchtme]]n, spesifyk: de eastlike Himalaya, komme tigers foar oant in hichte fan 4.200&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
===Aktiviteitsspanne===
Hoewol't [[kateftigen]] eins [[nachtdier]]en binne, liket it derop dat tigers harren aktiviteitsdoer oanpasse kinne oan 'e omstannichheden, yn 't bysûnder om tiden te ûntrinnen dat se [[minske]]n treffe kinne. Yn it [[Nasjonaal Park Chitwan]] yn [[Yndia]] binne de pleatslike tigers, neffens gegevens sammele mei [[kamerafâle]]n, benammen aktyf by [[nacht]]. Yn it [[Nasjonaal Park De Sundarbans]], op 'e [[grins (line)|grins]] fan Yndia en [[Bangladesj]], wiene seis tigers dy't in [[halsbân]] mei in [[radiostjoerder]]ke omkrigen hiene. fral aktyf fan 'e [[moarnsdage]] oant de helte fan 'e [[moarn (deidiel)|moarn]], mei in hichtepunt yn aktiviteit om 7.00&amp;nbsp;oere moarns hinne. Kamerafâlen yn it [[Nasjonaal Park Shuklaphanta]] yn [[Nepal]] lieten sjen dat de tigers dêre benammen fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[midsnacht]] op 'e lapen wiene. En yn [[Mantsjoerije]], tsjin 'e [[Sibearje|Sibearyske]] grins oan, wiene se [[krepuskulêr]] en beheinden se harren aktiviteiten ta de tiden om 'e jûnsskimer en de moarnsdage hinne.
[[File:Reflections of tiger.jpg|right|thumb|250px|In tiger oan it badderjen.]]

===Swimmen en klimmen===
Oars as hast alle oare kateftigen hat de tiger de gjin wjersin tsjin om him yn it [[wetter]] te bejaan. It is in krêftige [[swimmen|swimmer]], dy't mei gemak [[rivier]]en oerstekt, sels as dy 8&amp;nbsp;[[km]] breed binne. [[Simmer]]deis, by [[hjittens|hjit]] [[waar]], kuolje tigers yn 'e [[tropen]] har graach ôf troch te badderjen yn in [[poel]] of yn in ûndjip stikje rivier. 

Wat it [[klimmen]] yn [[beam]]men oangiet, dêr wurdt de tiger by behindere troch syn grutte en gewicht, sadat de measte oare kateftigen, útsein de [[liuw]], him op dat mêd foarbystribje. Mar welpen jonger as 16&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne noch licht en linich genôch om it putsje op te knappen, en dy kin men dan ek geregeldwei yn beammen oantreffe.

===Sosjaal hâlden en dragen===
[[Folwoeksen]] tigers liede in [[solitêr]] bestean, útsein yn 'e [[peartiid]] en wannear't tigerinnen harren welp(en) [[opfieding|grutbringe]]. Se hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]] wêrfan't it [[oerflak]] ôfhinklik is fan 'e foariedigens fan [[proai]]dieren en fan it [[geslacht (sekse)|geslacht]] fan 'e tiger. De territoaria fan mantsjes binne grutter as dy fan tigerinnen. Yn 'e [[Sundarbans]] yn [[Yndia]] en [[Bangladesj]] hiene twa tigerinnen territoaria fan 10,6, resp. 14,1&amp;nbsp;[[km²]]. Yn it [[Nasjonaal Park Panna]] yn noardlik Yndia rûn de grutte fan it territoarium fan fiif reyntrodusearre wyfkes útinoar fan 53–67&amp;nbsp;km² by 't [[winter]] oant 55–60&amp;nbsp;km² [[simmer]]deis en 46–94&amp;nbsp;km² yn 'e [[reintiid]]. Trije mantsjes hiene yn itselde [[nasjonaal park]] territoaria fan 84–147&amp;nbsp;km² by 't winter, 82–98&amp;nbsp;km² simmerdeis en 81–118&amp;nbsp;km² yn 'e reintiid. Yn 'e [[Sichote-Alin]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] hiene 14 tigerinnen territoaria fan 248–520&amp;nbsp;km² en fiif mantsjes hiene territoaria fan 847–1.923&amp;nbsp;km². De [[befolkingstichtens|populaasjetichtens]] fan tigers leit yn it [[Nasjonaal Park Jim Corbett]] yn noardlik [[Yndia]] op 12–17 eksimplaren op 100&amp;nbsp;[[km²]]. Yn noardlik [[Birma]] libje 0,2–0,4 tigers op 100&amp;nbsp;km² en yn [[Maleizje]] 1,4–2,4 eksimplaren op 100&amp;nbsp;km². 
[[File:Tiger_spray_marking._DavidRaju_1.jpg|left|thumb|250px|In [[Bingaalske tiger]] set in [[rookflagge]] út om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] te markearjen troch in [[beam]] mei [[urine]] te besproeien.]]

Territoaria wurde troch tigers markearre mei [[rookflagge]]n, troch beammen en [[rots]]en mei [[urine]] te besproeien, mar ek troch yn it [[hout]] fan beammen of yn 'e grûn om te [[klau]]wen, troch by beammen lâns te wriuwen mei de [[kop]] (sa't [[hûskat|húskatten]] kopkes jouwe) en troch paden te markearjen mei [[dong]] en ôfskieding út 'e [[anaalklier]]en. Oare tigers helje út sokke markearrings wichtige ynformaasje; bygelyks oft de tiger dy't de markearring makke hat in mantsje of in wyfke is. Mantsjes kinne út 'e markearrings fan in wyfke fierdersoan gewaarwurde oft it wyfke [[maartsk]] of [[drachtich]] is.

De territoaria fan mantsjes oerlaapje de territoaria fan ferskate wyfkes, mar tigers ferdigenje harren territoarium fûleindich tsjin soartgenoaten fan itselde geslacht as dy besykje it oer te nimmen. Fierders wine se har lykwols net botte op oer ynkringers. In tigerinne dy't troch har mem ferkrongen is en foar harsels soargje moat, kin bygelyks moannenlang sûnder folle problemen yn har memme territoarium omhingjen bliuwe. Ek wyldfrjemde wyfkes wurdt net folle yn 'e wei lein salang't se har net foarfêst yn it territoarium fan in oare tigerinne besykje te fêstigjen. Mantsjes binne oer it algemien minder duldsum foar manlike ynkringers oer, mar sokke konflikten wurde ornaris besljochte troch [[yntimidaasje]] ynstee fan [[geweld]]. As de de [[dominânsje (biology)|dominânsje]] fan it fêstige mantsje ienris fêststeld is, lit er in healwoeksen mantsje faak wol yn syn territoarium ta. Pas as de nijynkommeling âld en sterk genôch wurdt om in bedriging te foarmjen, wurdt er ferjage. De slimste konflikten tusken mantsjestigers fine plak as se om it rjocht fjochtsje om mei in maartske tigerinne te [[pearjen]].
[[File:Queen_of_Ranthambore.jpg|right|thumb|180px|In [[Bingaalske tiger]] wriuwt by in [[beamstam]] lâns om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] te markearjen.]]

Hoewol't tigers solitêr libjende bisten binne, hâlde se kontakt mei deuby libjende soartgenoaten fia rookflaggen en oare territoariummarkearrings. [[Relaasje (ynterpersoanlike bân)|Relaasjes]] tusken yndividuën kinne mei dêrtroch tige kompleks wêze. As in mantsjestiger in proai deade hat, dielt er it [[kadaver]] soms mei ien of mear tigerinnen en harren welpen wêrfan't de territoaria sines oerlaapje. Oars as [[liuw]]en stiet in mantsjestiger wyfkes en jongen soms sels ta om te iten ear't er himsels sêd fretten hat. De [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] reden dêrfoar is dat in mantsjestiger hast wis de [[heit]] is fan 'e welpen fan deunby libjende wyfkes. As in tigerinne alsa by in kadaver in oare tigerinne treft, ûntstiet der lykwols in spande sitewaasje.

===Kommunikaasje===
By freonskiplike moetings en it foarmjen fan in bân, bygelyks in pearingsbân of de bân tusken mem en welp, wriuwe tigers har lichem tsjin dat fan in soartgenoat oan. By driigjen litte se in 'ronfelich gesicht' sjen, mei de [[bek]] justjes iepene en de [[boppelippe]] oplutsen sadat de [[tosk]]en te sjen binne. De [[hûd]] op 'e [[snút]] en de [[wang]]en kriget in [[ronfel]]ich oansjen en de [[ear (anatomy)|earen]] wurde plat op 'e kop lein. De [[sturt]] is ek wichtich by [[non-ferbale kommunikaasje]], mei't men út 'e stân fan 'e sturt it [[sin (humeur)|sin]] fan 'e tiger ôflêze kin. By freonskiplike [[begroeting]]s of belangstelling stekt de sturt wat omheech en beweecht er in bytsje hinne en wer (ferlykber mei in letargysk [[wispelsturtsjen]] by [[hûn]]en). In tiger dy't [[senuweftigens|senuweftich]], spand, [[eangst|bang]], [[argewaasje|yrritearre]] of [[lulk]] is, lit de sturt sakje oant de útein hast de grûn rekket en slacht der yn ûnregelmjittige bewegings mei hinne en wer. As it bist kalm is, hinget de sturt leech en ferweecht er net.
[[File:Panthera_tigris_altaica_28_-_Buffalo_Zoo_(1).jpg|left|thumb|200px|In [[Sibearyske tiger]] ronfelet de [[snút]] en lit de [[tosk]]en sjen by wize fan drigemint.]]

Tigers binne normaal stil, mar kinne ferskate foarmen fan [[stim|fokale]] [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] produsearje. Sa [[brullen|brulle]] se, krekt as [[liuw]]en, om oer langere ôfstannen harren oanwêzigens witte te litten oan soartgenoaten, in soartemint fokale territoariumôfbeakening. It brullen fan tigers draacht fier en kin op 3&amp;nbsp;km ôfstân heard wurde. Se dogge it net faak, mar às se it dogge, dan ornaris ferskate kearen efterinoar. Soartgenoaten dy't it hearre, reägearje troch werom te brullen, of it moat wêze dat it ynslûpers binne dy't har oanwêzigens yn oarmans territoarium net buorkundich meitsje wolle. Fierders brulle tigers ek by it [[pearjen]], en in mem kin brulle om har welpen by har te roppen. As se spand binne, kinne tigers ek kroanje, in lûd dat wol wat op brullen liket, mar sêfter en makke mei in bek dy't hast ticht is. Sok kroanjen is rûchwei 400&amp;nbsp;[[meter|m]] fier te hearren. 

By [[agresje|agressive]] moetings uterje tigers in ferskaat oan [[grânzgjen]]de, snauwende en [[blazen (kateftigen)|blazende]] lûden. In eksplosyf 'hoastjend brullen' wurdt fuortbrocht troch in iepen bek mei ûntbleate tosken. By freonskiplike moetings '[[puffen (kateftigen)|puffe]]' tigers wol, it uterjen fan in koart lûd dat de midden hâldt tusken [[snuven]] en [[proesten]]. Tigerinnen kommunisearje mei har welpen troch te grommen, en de welpen antwurdzje troch te [[miauwen]]. As se [[skrik|kjel]] wurde, bringe tigers faak in inkeld lûd fuort dat klinkt as &quot;woef&quot;. Om ûnbekende redens produsearje se soms ek in lûd dat klinkt as &quot;pok&quot;, almeast as se it [[kadaver]] fan in [[proai]] oan it opfretten binne.
[[File:1 singapore zoo white tigers mating 2012.jpg|right|thumb|250px|De [[pearing]] fan twa [[wite tiger]]s yn in [[dieretún]] yn [[Singapoer]].]]

===Fuortplanting===
Tigers hawwe gjin fêste [[peartiid]], mar kinne it hiele jier rûn [[pearje]]. Dat sein hawwende, dogge se it almeast yn 'e perioade fan [[novimber]] oant [[april]]. Tigerinnen binne eltse kear 3–6&amp;nbsp;[[dagen]] [[maartsk]], mei tuskenskoften fan 3–9&amp;nbsp;[[wike]]n. In mantsjestiger pearet mei alle tigerinnen wêrfan't it [[territoarium (biology)|territoarium]] sines oerlapet, en de tigerinnen jouwe har reewilligens oan mei har territoriale markearrings en troch te brullen. Jongere, omdoarmjende mantsjes wurde dêrtroch ek oanlutsen, wat liede kin ta gefjochten mei it [[dominânsje (biology)|dominante]], territoariumhâldende mantsje. Dêrby wurde de ynkringers yn 'e regel rillegau ferdreaun. 

By de [[hofmakkerij]] fan tigers giet it mantsje omsichtich te wurk en wachtet er oant de tigerinne oanjout dat se ree is foar de [[pearing]]. Dat docht se troch harsels foar him del te jaan op 'e grûn mei de sturt omheech en fansiden. De eigentlike pearing duorret ornaris net langer as 20&amp;nbsp;[[sekonde]]n, wêrby't it mantsje it wyfke yn it [[nekfel]] [[biten|byt]]. Nei de [[ejakulaasje]] lûkt it mantsje him fluch werom en springt er fansiden, mei't de tigerinne har dan faak daliks omdraait en mei de foarpoat nei him úthellet. Tigerpearkes bliuwe oant 4&amp;nbsp;dagen byinoar en pearje yn dy tiid ferskate kearen deis. Dêrnei geane se elts wer har eigen wegen en hat it mantsje fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean. 
[[File:Tigress_with_cubs_in_Kanha_Tiger_reserve.jpg|left|thumb|250px|In [[Bingaalske tiger]]inne mei twa welpen.]]

De [[draachtiid]] duorret by tigers omtrint 3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Foar de [[befalling]] lûkt de tigerinne har werom op in beskut plak. Dat kin in platwâde skûle middenmank opgeande [[fegetaasje]] wêze, mar ek in [[grot]] of in plak ûnder in oerhingjend [[klif]]. Dêr smyt se oer it algemien 2–3&amp;nbsp;welpen, hoewol't dat tal yn ekstreme gefallen oprinne kin oant 7. De nijberne welpen binne [[blinens|blyn]] en helpeleas, en weagje mar 785&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 1,6&amp;nbsp;[[kg]] (ôfhinklik fan 'e ûndersoarte en de sûnens fan 'e oangeande welp). De mem [[slikjen|slikket]] har jongen skjin en drûch, lit se by har drinke en ferdigenet harren fûleindich tsjin eltse mooglike bedriging.

De [[each]]jes fan 'e welpen geane mei 3–14&amp;nbsp;dagen iepen. Dan sjogge se noch net folle, en it duorret noch in pear ekstra wiken ear't se helder sjen kinne. Mei likernôch 2&amp;nbsp;moanne kinne se foar it earst har bertelokaasje ferlitte. Dat is om deselde tiid hinne dat se foar it earst [[fleis]] begjinne te fretten en dat it [[ôfwennen|ôfwenningsproses]] stadichoan úteinset. Yn dy earste moannen lit de mem har welpen inkeld allinnich om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]], en sels dan bliuwt se sa tichteby as mar kin. As de tigerinne der aan fan kriget dat it berteplak fan 'e jongen net mear feilich is, bringt se harren ien foar ien nei in nij skûlplak, wêrby't se harren oan it nekfel yn 'e bek ferfiert. Waarnimmings dy't yn it ramt fan wittenskiplik ûndersyk dien waarden yn it [[Nasjonaal Park Ranthambore]] yn [[Yndia]], joegen oan dat 85% fan 'e tigerwelpen it earste jier oerlibbet. Wannear't dat ienris slagge is, oerlibbet 97% fan 'e welpen har twadde jier.
[[File:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|right|thumb|250px|In [[Sibearyske tiger]]inne mei har welp.]]

De jongen leare de feardichheden dêr't se as folwoeksen tigers ferlet fan hawwe troch mei-inoar te stoeien en inoar te beslûpen. Mei 2 moanne nimt de mem harren op sleeptou nei plakken dêr't de kadavers fan har proaidieren lizze, sadat se dêrfan ite kinne. Mei rûchwei in healjier binne de welpen folslein [[ôfwûn]] en bringe se mear tiid troch mei it ferkennen fan har om-en-by. Mei 8–10&amp;nbsp;moanne geane se foar it earst mei de mem op jacht. As er omtrint 11&amp;nbsp;moanne âld is, kin in welp foar it earst sels in proai deadzje. Mei 18–24&amp;nbsp;moanne binne de jongen selsstannich en geane se by de mem wei. Mantsjes berikke earder selsstannigens as wyfkes. Jonge tigers doarmje soms wol 650&amp;nbsp;[[km]] fier fan har bertegrûn ôf om sels in territoarium te fêstigjen. Op dy manear jouwe se har by oare [[populaasje (biology)|populaasjes]], wat yntylt tsjingiet. Sawol de jonge mantsjes as de jonge tigerinnen doarmje op dy wize fuort, hoewol't de mantsjes ornaris fierder fuort swalkje as de tigerinnen. Jonge tigerinnen binne mei 3–4&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]], wylst dat by jonge mantsjes duorret oant se 4–5&amp;nbsp;jier binne. De [[libbensferwachting]] foar tigers is yn it wyld trochinoar 12–15&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se wol 19&amp;nbsp;jier wurde.

In mantsjestiger hat gjin oandiel yn it grutbringen fan 'e welpen, mar hy moetet syn jongen wol om't dy yn syn territoarium libje, en hat in beheinde mjitte fan kontakt mei harren. It kin wêze dat er syn proaien mei harren en harren mem dielt. Der is ien dokumintearre gefal bekend fan in mantsjestiger dy't de soarch foar in pear welpen oernaam doe't de mem omkaam foar't de welpen de leeftyd fan selsstannigens berikt hiene. Mear yn it algemien ferdigenet in mantsjestiger syn jongen troch syn territoarium te ferdigenjen tsjin oare mantsjes. Want as in nij mantsje in besteand territoarium oernimt, deadet er gauris de jongen fan 'e tigerinnen dy't dêr libje. De tigerinnen reitsje dêrtroch wer maartsk, wat betsjut dat it nije mantsje mei harren pearje kin. It liket der lykwols op dat sokke [[ynfantiside]] by tigers minder faak foarkomt as by [[liuw]]en, dêr't it eins de standertwurkwize is fan mantsjes dy't in troep oernimme. In sânjierrich ûndersyk nei tigers yn it [[Nasjonaal Park Chitwan]], yn [[Yndia]], brocht oan it ljocht dat 12 fan 'e 56 welpen en healwoeksen jongen (oftewol 21,4%) dy't troch nije mantsjes ûntdutsen waarden, ek wier-wier troch harren deade waarden.
[[File:RANTHAMBORE_TIGER_RESERVE.jpg|left|thumb|250px|In [[Bingaalske tiger]] pakt in [[sambar]].]]

==Fretten==
===Proaien===
De tiger is as [[karnivoar]] in [[rôfdier]] dat oeral dêr't er foarkomt oan 'e top fan it [[fiedselkeatling]] stiet. Syn [[proai]]en binne foar it meastepart grutte en middelgrutte [[evenhoevigen]]. Dêrby giet it spesifyk om [[harteftigen]] lykas de [[sambar]] (''Rusa unicolor''), de [[wapity]] (''Cervus canadensis'') en de [[barasinga]] (''Rucervus duvaucelii''), [[kobisten]] lykas de [[gaur]] (''Bos gaurus'') en de [[wylde wetterbuffel]] (''Bubalus arnee''), en [[baarcheftigen]] lykas it [[everswyn]] (''Sus scrofa'') en it [[burdswyn]] (''Sus barbatus''). Saakkundigen binne fan tinken dat behalven it beskikber wêzen fan in proai foar tigers fral ek it lichemsgewicht fan in proaidiersoarte fan belang is. It leannet foar sa'n grut rôfdier net om in protte enerzjy te besteegjen oan it fangen fan in proai dy't al mei twa happen lytsman makke is. 

Dochs bejeie tigers wol lytsere proaien as se dy by gelegenheid maklik pakke kinne, dus op in folslein [[opportunisme|opportunisyske]] wize. Dêrby giet it bygelyks om op 'e grûn libjende fûgels, lykas de [[blauwe pau]] (''Pavo cristatus'') en de [[reinkwartel]] (''Coturnix coromandelica''), ferskate soarten [[apen]], de [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''), en sels [[fisk]]en, benammen as dy fêstsitte yn puollen fan beheinde grutte. Der binne (út en troch) ek oanfallen fan tigers op 'e [[Aziatyske oaljefant]] (''Elephas maximus'') en de [[Yndyske noashoarn]] (Rhinoceros unicornis) registrearre. Dêrby is it doelwyt oer it algemien in keal. Folwoeksen eksimplaren fan beide soarten binne troch har grutte frijwol ymmún foar tigeroanfallen of it moat wêze dat se troch [[sykte]] of [[ferwûning]]s slim ferswakke rekke binne.

===Oar fretten===
It komt foar, mar selden, dat tigers ek [[plant]]aardich materiaal frette, lykas [[gers]] (as se ferlet hawwe fan [[fezelryk dieet|fezels]] yn har dieet) of ripe [[frucht (plant)|fruchten]]. Ek frette se soms [[grûn]] dêr't beskate [[mineraal|mineralen]] yn sitte, bygelyks as de [[mage]] har oerstjoer is.

===Jeien===
Tigers leare it [[jacht (aktiviteit)|jeien]] fan harren mem, hoewol't it fermogen foar in diel oanberne en dêrom [[ynstinkt]]yf wêze kin. Ofhinklik fan 'e grutte fan 'e [[proai]] moatte se trochinoar ien kear yn 'e [[wike]] op jacht, hoewol't tigerinnen dy't foar groeiende welpen soargje faker in proai fange moatte. As de welpen dêr âld genôch foar binne, jeie se yn 'e mande mei de mem. Los fan dy spesifike sitewaasje jeie tigers altyd allinne. Tigers spoare in gaadlike proai op troch gebrûk te meitsjen fan harren [[gesichtsfermogen]] en harren [[gehoar]]. Har [[rooksin]] spilet datoangeande amper in rol. Yn 'e [[tropen]] kinne se ek by in poel op 'e loer lizzen gean en wachtsje oant der in gaadlike proai komt om te [[drinken]]. Dy strategy wurdt begryplikerwize fral tapast op [[hjittens|hjitte]] [[simmer]]dagen.
[[File:Tiger chasing a wild Pig.jpg|right|thumb|250px|In tiger sit in [[everswyn]] efternei.]]

De jachttaktyk fan tigers is altyd om oan te fallen út in [[mûklaach]] wei. As se op 'e loer lizze, is dat sûnder mear sa, mar ek as se sels aktyf op jacht geane, meitsje se gebrûk fan dy metoade. As se bygelyks in [[keppel]] [[harteftigen|harten]] fûn hawwe, sykje se faak in gaadlik plak op dêr't se wachtsje kinne oant ien fan 'e bisten deunby genôch komt om der súksesfol in wraam op te dwaan. Tigers binne [[geduld]]ige jagers; it wachtsjen kin wol in hiele [[dei]] duorje. Soms moatte se sa lang stil lizzen bliuwe, dat se út en troch eefkes yn 'e [[sliep|sûs]] weidodzje. In oare taktyk is om 'e proai te beslúpen oant se de ôfstân genôch ynkoarte hawwe en dan in geunstich momint ôf te wachtsjen. Dat beslûpen giet mei de kop omleech en it lichem deunby de grûn (dêrfandinne dat men foar in ferlykber [[krûpen]] by minsken wol sprekt fan 'e 'tigerslûpgong'). De optimale ôfstân foar in oanfal is fansels sa deunby as mar mooglik is, mar yn elts gefal minder as 30&amp;nbsp;[[meter|m]]. As de proai de tiger gewaar wurdt foar't er dy ôfstân berikt hat, lit de tiger him rinne en set er him net nei.

By de oanfal springt in tiger ynienen oerein en sprint efter de skrokken en útnaaiende proai oan. Tigers kinne in maksimale [[faasje]] fan 56&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke, en se kinne sprongen meitsje fan 10&amp;nbsp;m. Mar se binne gjin lange-ôfstânsdravers lykas [[wolf|wolven]] (''Canis lupus''), en se jouwe de efterfolging oer as se in proai net binnen in beskate ôfstân benei komme kinne. As dat wol slagget, bespringt de tiger syn proai fan efteren of fan 'e sydkant en grypt er him mei de [[klau]]wen oan syn [[foarpoat]]en fêst yn 'e [[hûd]] fan 'e proai. Troch syn gewicht hinne en wer te smiten besiket er dan de proai nei de grûn te skuorren. Oergrutte proaien wurde faak earst heal útskeakele troch de [[haksine]] yn ien of beide [[efterpoat]]en troch te biten. As de proai ien kear op 'e grûn leit, byt de tiger it bist oer it algemien yn 'e [[kiel]] om 'e [[luchtpiip]] ticht te knipen en de proai troch [[ferstikking]] om te bringen. Dat is in handige manear om te deadzjen, om't de proai dan mei syn [[hoarn (anatomy)|hoarnen]], [[gewei]], [[slachtosk]]en en/of [[hoef|hoeven]] net by de tiger kin. Soms wurdt in oare metoade brûkt om 'e proai te deadzjen, lykas it brekken fan 'e [[nekke]] of it útskuorren fan 'e [[hals]]. Lytsere proaien wurde yn 'e regel deade mei in byt yn 'e nekke of op 'e kop. 

It is net alhiel dúdlik hoe faak oft de jacht fan in tiger súksesfol is. Guon skattings hâlde it op 50% (1 op 2), mar oaren wolle hawwe, it slagget mar 5% fan 'e kearen (1 op 20). Fan beskate grutte proaien, lykas de [[gaur]] (''Bos gaurus''), de [[wylde wetterbuffel]] (''Bubalus arnee'') en it [[everswyn]] (''Sus scrofa'') binne dokumintearre gefallen bekend dat se in tiger dy't har oanfoel, slim [[ferwûne]]n of sels deaden. Yn it gefal fan in súksesfolle jacht sleept de tiger it [[kadaver]] fan syn proai nei in beskut plak ta dêr't er der rêstich oer gear kin. Middelgrutte proaien, lykas harten, wurde soms wol &lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;km meisleept, mei in dokumintearre maksimum fan 549&amp;nbsp;m. Tigers binne sterkernôch om sels folwoeksen buffels in ein te ferslepen. As de tiger it kadaver hat dêr't er it hawwe wol, rêst er ornaris earst in hoartsje út fan alle ynspannings ear't er oan it iten giet. Hy kin yn ien miel 50&amp;nbsp;[[kg]] [[fleis]] fersline, mar yt yn 'e regel ferskate dagen fan ien kadaver en lit dan net folle oer foar [[ies (kadaver)|iesiters]].
[[File:Tigerdholes.jpg|left|thumb|250px|In [[yllustraasje]] út [[1807]] fan in [[ridel]] [[Aziatyske wylde hûn]]en dy't in tiger oanfalt.]]

==Natuerlike fijannen en konkurrinten==
Tigers hawwe gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], útsein de [[minske]]. Yn in grut part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] dielt de tiger syn [[biotoop]] mei in oare grutte kateftige, it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), en teffens mei yn [[ridel]]s libjende [[hûneftige]]n, lykas de [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn it [[Russyske Fiere Easten]] of de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') op it [[Yndyske subkontinint]]. Ornaris dominearje tigers sokke [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], hoewol't dat mei de hûneftigen ôfhinget fan 'e grutte fan 'e ridel. Ynteraksjes tusken de trije soarte [[rôfdier]]en berinne in spektrum fan efterfolgjen en fuortjeien fia it stellen fan inoars proaien ([[kleptoparasitisme]]) oant it deadzjen faninoar. Yn dat lêste gefal is de tiger ornaris dejinge dy't de konkurrinsje út 'e ljochten helpt, mar soms ek net. Yn Yndia, dêr't tigers, loaihoarsen en Aziatyske wylde hûnen faak deunby inoar yn [[nasjonale parken]] en oare beskerme [[natoergebiet]]en libje, kinne grutte ridels wylde hûnen soms troch nûmerike oermacht in tiger ombringe.

Sawol loaihoarsen as Aziatyske wylde hûnen kinne sûnder swierrichheden yn it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in tiger libje as der genôch proaien beskikber binne. Ut ûndersiken is lykwols oan it ljocht kommen dat by gebrek oan genôch proaien loaihoarsen en wylde hûnen seldsumer wurde yn gebieten dy't troch tigers bewenne wurde. Sa late it yn 'e âlde steat werombringen fan 'e tigerstân yn it [[Nasjonaal Park Rajaji]], yn 'e [[2000-er jierren]], ta in ôfname fan it tal loaihoarsen dêrsanne. En yn it [[Nasjonaal Park Kui Buri]] soarge de seldsumens fan it foarkommen fan tigers foar in taname fan it tal loaihoarsen en wylde hûnen. As de trije soarten gearlibje, bewenje tigers yn 'e regel it djippere [[oerwâld]], wylst loaihoarsen en wylde hûnen har mear yn 'e neite fan 'e [[wâldsigge]] ophâlde.

==Status==
De tiger hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;, mei't de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] almar fierder ynsakket en it [[ferspriedingsgebiet]] oan ien wei troch ynkrimpt. De earste tweintich jier fan 'e [[ienentweintichste iuw]] buorke it ferspriedingsgebiet fan 'e tiger mei 113.587&amp;nbsp;[[km²]] efterút fan 1.025.488&amp;nbsp;km² yn [[2001]] nei 911.901&amp;nbsp;km² yn [[2020]]. Yn [[2022]] wie der minder as 7% fan it oarspronklike wengebiet fan 'e tiger oer, sa't dat omtrint [[1900]] noch bestie. Yn [[2020]] hie [[Yndia]] it grutste [[oerflak]] fan it wrâldwide tigerareaal, 300.508&amp;nbsp;[[km²]], folge troch [[Ruslân]] mei 195.819&amp;nbsp;km². Yn [[2023]] waard rûsd dat der wrâldwiid noch sa'n 5.600–5.900 tigers yn it wyld libben, in tebekgong fan 28,6% yn ferhâlding mei de krapoan 8.300 tigers dy't ein [[1990-er jierren]] noch yn it wyld foarkamen. De grutte mearderheid fan it tigerbestân wie yn [[2023]] te finen yn [[Yndia]] (3.200–3.700), folge troch it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] (573–600) en it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilân [[Sumatra]] (393).
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ &lt;big&gt;Wrâldpopulaasje fan Tigers yn 2022&lt;/big&gt;
!lân
!skatting
|-
| [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]] || align=&quot;right&quot; |3.167–3.682
|-
| [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || align=&quot;right&quot; |573–600
|-
| [[File:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]] || align=&quot;right&quot; |393
|-
| [[File:Flag of Nepal.svg|14px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Nepal]] || align=&quot;right&quot; |316–355
|-
| [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailân]]  || align=&quot;right&quot; |148–189
|-
| [[File:Flag of Malaysia.svg|20px]] [[Maleizje]] || align=&quot;right&quot; |&lt;150
|-
| [[File:Flag of Bhutan.svg|20px]] [[Bûtan]] || align=&quot;right&quot; |131
|-
| [[File:Flag of Bangladesh.svg|20px]] [[Bangladesj]] || align=&quot;right&quot; |118–122
|-
| [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Sina]] || align=&quot;right&quot;|&gt;60
|-
| [[File:Flag of Myanmar.svg|20px]] [[Birma]] || align=&quot;right&quot; |28
|-
| '''totaal'''|| align=&quot;right&quot; |'''5.638–5.899'''
|}

De bedrigings fan 'e tiger komme allegearre fan 'e [[minske]] of wurde troch de minske feroarsake. De wichtichste swierrichheden binne [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]] en [[streuperij]]. Habitatferlies en habitatfragmintearring komme troch it oanhâldende útwreidzjen fan minsklike aktiviteiten yn wat foarhinne tigerhabitat wie. Men moat dan tinke oan 'e [[ûntginning]] fan [[oerwâld]] om der [[lânbou]]grûn fan te meitsjen, [[ûntbosking]] foar [[houtkap|hout]]- en [[papier]]yndustry, de oanlis fan [[wegen]], [[spoarwegen]], [[yrrigaasje]]kanalen en [[heechspanningsline]]n, en [[mynbou]]. Habitatferlies betsjut dat gebieten folslein ferlern geane foar de tiger. Habitatfragmintearring wol sizze dat gebieten de oansluting mei oare troch tigers bewenne gebieten ferlieze, mei lytse isolearre populaasjes ta gefolch dy't faak op harsels net libbensfetber binne of dy't, as se dat wol binne, gefaar rinne op problemen y.f.m. [[yntylt]]. Yn [[Nepal]] en [[Yndia]] binne dêrom [[faunakorridor]]s oanlein, dy't ûnderskate isolearre natoergebieten mei-inoar ferbine.
[[File:Wild_Sumatran_tiger.jpg|left|thumb|250px|In [[Sumatraanske tiger]] fotografearre troch in [[kamerafâle]].]]

Streuperij is de meast direkte bedriging foar de tiger. Hoewol't de tiger yn hast alle lannen dêr't er foarkomt in beskerme status hat en ek al is de ynternasjonale [[hannel]] yn tigers en alle produkten dy't fan tigers komme ferbean ûnder it [[CITES]]-[[ferdrach]], dochs bestiet der noch in libbene yllegale hannel yn tigerguod. Men moat dan tinke oan [[hûd]]en, [[tosk]]en, [[klau]]wen en hiele [[kop]]pen dy't as [[jachttrofee]] tsjinje, en [[bonke]]n dy't yn fermealde foarm yn [[tradysje|tradisjonele]] [[Sina|Sineeske]] [[genêskunde]] brûkt wurde. Wat stranger de beskerming en wat minder tigerprodukten der foarhâns binne, wat heger de [[priis (kosten)|prizen]] foar sok guod wurde, en wat mear de streuperij oanboazet. Lannen dêr't de tiger noch foarkomt, hawwe dêrom drastyske maatregels nimme moatten, lykas oanhâldende patrûljes fan [[wapen|bewapene]] [[parkwachter]]s yn natoergebieten, en swiere [[straf]]fen foar streupers. Ynternasjonale gearwurking helpt dêrby, lykas tusken Yndia en Nepal, of yn it ramt fan it [[memorandum fan ferstânhâlding]] dat [[Ruslân]] en [[Sina]] yn [[2019]] ûndertekenen om 'e [[Sibearyske tiger]] fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] te rêden. 

Opfongen en rehabilitearre probleemtigers en [[wees|ferweesde]] en yn finzenskip grutbrochte welpen binne yn it wyld útset yn Yndia, Ruslân en op [[Sumatra]]. Yn [[Kazachstan]] is yn it [[Natoerreservaat Ile-Balkasj]] wurke oan [[habitatrestauraasje]] en de reyntroduksje fan proaidieren. Hoewol't de lânseigen [[Kaspyske tiger]] útstoarn is, wurdt der tawurke nei it doel om yn [[2025]] tigers fan oare ûndersoarten yn it reservaat út te setten. Dêrmei sil de tiger foar it earst yn 55&amp;nbsp;jier yn [[Sintraal-Aazje]] weromkeare. De reyntroduksje fan tigers wurdt ek yn omtinken nommen foar eastlik [[Kambodja]]. Yn Sina is foar de [[Súdsineeske tiger]], dy't útstoarn is yn it wyld, yn [[dieretunen]] in fokprogramma geande, mei de bedoeling om úteinlik de bisten yn ôfhandige natoergebieten wer yn it wyld út te setten.

==Undersoarten==
===Libbene ûndersoarten===
[[File:ElephantbackTigerHunt.jpg|right|thumb|250px|In [[jacht (aktiviteit)|tigerjacht]] fan 'e rêch fan [[oaljefant]]en ôf yn [[Britsk-Ynje]] (yllustraasje út [[1808]]).]]
====Yndieling====
[[Tradysje|Tradisjoneel]] waard de tiger opdield yn njoggen libbene (of [[útstjerren (biology)|útstoarne]] mar oant relatyf resint noch libbene) [[ûndersoarte]]n. Dêrby gie it om 'e [[Balineeske tiger|Balineeske]], [[Bingaalske tiger|Bingaalske]], [[Yndosineeske tiger|Yndosineeske]], [[Javaanske tiger|Javaanske]], [[Kaspyske tiger|Kaspyske]], [[Maleiske tiger|Maleiske]], [[Sibearyske tiger|Sibearyske]], [[Súdsineeske tiger|Súdsineeske]] en [[Sumatraanske tiger]]s. De jildigens fan dy klassifikaasje waard yn [[1999]] yn 'e kiif steld, mei't de yndieling foar it meastepart basearre wie op poer [[morfology]]ske skaaimerken, lykas ferskillen yn [[lichem (biology)|lichemsgrutte]], [[hier (begroeiïng)|hierlingte]] en [[kleur]]patroan. Boppedat wiene dêrby de skaaimerken fan in relatyf lyts tal [[spesimen|spesimina]] yn [[museä]] generalisearre foar in hiele [[populaasje (biology)|populaasje]], ek al wiene dy museumeksimplaren mooglik net of net op alle punten represintatyf. 

Der waard dêrom foarslein om tenei noch mar twa ûndersoarten fan 'e tiger te erkennen: de [[gewoane tiger]] (''Panthera trigris tigris'') op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]] en de [[Sûndaneeske tiger]] (''Panthera tigris sondaica'') op 'e [[Grutte Sûnda-eilannen]]. Dat útstel krige yn 't earstoan net folle neifolging, mar it waard befêstige troch in alomfetsjende analyze dy't yn [[2015]] útfierd waard oangeande de [[morfology]]ske en [[ekology]]ske skaaimerken en it [[mitogondriaal DNA]] fan alle tradisjonele tigerûndersoarten. Op basis fan dy útkomst naam de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan de Natoer]] (IUCN), de ynternasjonale autoriteit op it mêd fan 'e [[taksonomy]] fan [[bist]]e- en [[plant]]esoarten, yn [[2017]] de klassifikaasje mei de beide ûndersoarten oer. De tradisjonele ûndersoarten waarden dêrby in triem omleech pleatst as populaasjes fan 'e oerbleaune ûndersoarten.

Lykwols, in ûndersyk wêrby't yn it hiele [[genoom]] fan 'e tiger fêstlein waard, hie yn [[2018]] in hiele oare útkomst. Dêrby waarden 32 spesimina bestudearre fan 'e seis noch libbene tradisjonele ûndersoarten (de Bingaalske, Yndosineeske, Maleiske, Sibearyske, Súdsineeske en Sumatraanske tigers), en die bliken dat dy dúdlik faninoar te ûnderskieden en selsstannige [[klade]]n foarmen. Dat resultaat waard befêstige by nije ûndersiken út [[2021]] en [[2023]]. De IUCN besleat dêrom yn [[2024]] om 'e yndieling fan 'e tiger yn ûndersoarten op 'e nij te evaluëarjen, net allinnich mei it each op 'e radikaal ferskillende útkomsten fan neamde ûndersiken, mar ek yn ferbân mei de tsjinstridige ynterpretaasjes fan 'e beskikbere ynformaasje troch saakkundigen.
[[File:P.t.altaica cup 1.jpg|right|180px|thumb|In tigerinne yn in [[dieretún]] yn [[Leipzig]] fisket har jong út it wetter en draacht it yn 'e bek nei de kant ta.]]

====Tradisjonele yndieling====
Neffens de tradisjonele yndieling hat de tiger (''Panthera tigris'') njoggen [[ûndersoarte]]n:
*de [[Balineeske tiger]] (''P. t. balica'') † &lt;small&gt;(op [[Baly]]; [[útstjerren (biology)|útstoarn]] omtrint [[1950]])&lt;/small&gt;
*de [[Bingaalske tiger]] (''P. t. tigris'') &lt;small&gt;(op it [[Yndysk subkontinint]])&lt;/small&gt;
*de [[Yndosineeske tiger]] (''P. t. corbetti'') &lt;small&gt;(op it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]])&lt;/small&gt;
*de [[Javaanske tiger]] (''P. t. sondaica'') † &lt;small&gt;(op [[Java]]; útstoarn yn [[2008]])&lt;/small&gt;
*de [[Kaspyske tiger]] (''P. t. virgata'') † &lt;small&gt;(yn [[Transkaukaazje]], [[Sintraal-Aazje]], [[Sinkiang-Oeigoerje]] en it noarden fan it [[Midden-Easten]]; útstoarn yn [[1970]])&lt;/small&gt;
*de [[Maleiske tiger]] (''P. t. jacksoni'') &lt;small&gt;(op it skiereilân [[Malakka]])&lt;/small&gt;
*de [[Sibearyske tiger]] of Amoertiger (''P. t. altaica'') &lt;small&gt;(yn it [[Kustterritoarium]] en it [[kraj|territoarium]] [[Chabarovsk (territoarium)|Chabarovsk]] fan it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], noardeastlik [[Mantsjoerije]] en it [[Koreaansk Skiereilân]])&lt;/small&gt;
*de [[Súdsineeske tiger]] (''P. t. amoyensis'') &lt;small&gt;(yn súdeastlik [[Sina]]; útstoarn yn it wyld)&lt;/small&gt;
*de [[Sumatraanske tiger]] (''P. t. sumatrae'') &lt;small&gt;(op [[Sumatra]])&lt;/small&gt;
[[File:Panthera tigris altaica 24 - Buffalo Zoo.jpg|right|250px|thumb|In [[boartsjen]]d tigerwelpke yn 'e [[snie]].]]
[[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|250px|In fideo fan in tiger.]]

====Yndieling yn twa ûndersoarten====
Neffens de nije yndieling dy't yn [[2017]] troch de [[IUCN]] ynfierd waard (mar troch resintere ûndersiken alwer ûnderúthelle liket te wêzen), soe de tiger opdield wêze yn twa ûndersoarten:
*de [[gewoane tiger]] (''P. t. tigris'') &lt;small&gt;(op it fêstelân fan [[Aazje]])&lt;/small&gt;
*de [[Sûndaneeske tiger]] (''P. t. sondaica'') &lt;small&gt;(op 'e [[Grutte Sûnda-eilannen]]: [[Sumatra]], [[Java]] en [[Baly]])&lt;/small&gt;

===Fossile ûndersoarten===
Der binne trije [[fossile]] ûndersoarten fan 'e tiger bekend:
*de [[Ngandongtiger]] (''Panthera tigris soloensis'') &lt;small&gt;(op [[Java]] en [[Sumatra]])&lt;/small&gt;
*de [[Triniltiger]] (''Panthera tigris trinilensis'') &lt;small&gt;(op [[Java]] en miskien op [[Baly]])&lt;/small&gt;
*de [[Wanxientiger]] (''Panthera tigris acutidens'') &lt;small&gt;(de provinsje [[Sichuan]] yn [[Sina]])&lt;/small&gt;
De tigers dy't yn [[prehistoarje|prehistoaryske]] tiden [[Borneo]] bewennen, binne nei alle gedachten ek [[útstjerren|útstoarn]], mar de [[Dajaks]], de lânseigen befolking fan it eilân, leauwe fêst dat de [[Borneotiger]] ek hjoed de dei noch bestiet en rapportearje út en troch in waarnimming fan it bist. [[Soölogen]] twifelje oan 'e betrouberens fan sokke waarnimmings. It is yn ûndúdlik ta hokker ûndersoarte de Borneotiger rekkene wurde moat.

==Hybridisearring==
Tigers kinne har [[fuortplanting|fuortplantsje]] mei oare [[soarte]]n [[grutte katten]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera''), al komme sokke [[krusing (biology)|krusings]] yn it wyld frijwol nea foar. Yn finzenskip binne lykwols ferskate foarbylden bekend fan tigers dy't har fuortplanten mei [[liuw]]en. It jong fan in tigerinne en in mantsjesliuw hjit in [[liger (bist)|liger]], wylst it jong fan in mantsjestiger en in liuwinne in [[tiuw (bist)|tiuw]] neamd wurdt. De mantsjesliuw jout syn groei-oanfiterjend [[gen]] troch oan syn jong, mar it korrespondearjende groeibeheinende gen fan 'e tigerinne wurdt net trochjûn, sadat in liger folle grutter wurdt as syn [[âlden]]. Yn tsjinstelling dêrmei wurdt by in tiuw it groei-oanfiterjend gen fan 'e mantsjestiger net trochjûn, wylst it groeibeheinend gen fan 'e liuwinne wol oanwêzich is, sadat tiuwen rûchwei likegrut wurde as harren âlden. Mei't sokke krusings faak oanberne libbensbedriigjende ôfwikings en in oanlis foar [[obesitas]] hawwe, wurdt it krusen fan tigers mei liuwen (of oare pantersoarten) sjoen as [[etyk|ûnetysk]].
[[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_jager_poseert_bij_de_huid_van_een_geschoten_tijger_bij_Kalitapakdoewoer_TMnr_10024166.jpg|left|thumb|200px|De [[hûd]] fan in koartby deade [[Javaanske tiger]] op in [[foto]] út [[1915]].]]

==Relaasje mei de minske==
===Jacht op tigers===
Tigers wurde al [[milennia|tûzenen jierren]] troch de [[minske]] bejage, sa't bewiisd wurdt troch û.o. in [[rotsskildering]] yn 'e [[Bhimbetkarotsskûlen]] yn [[Yndia]] dy't 5.000–6.000&amp;nbsp;jier âld is. Yn 'e [[prehistoarje]] gie de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op sa'n gefaarlik [[rôfdier]] noch te foet en mei de [[spear]], wat in tige nuodlike ûndernimming wie. Yn [[histoarysk]]e tiden fûn 'e jacht yn it hiele [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e tiger plak, en wiene de jagers ornaris [[hynsteriden|ruters te pearde]] of lju dy't op [[oaljefanten]] rieden en dêrmei relatyf feilich wiene foar de tosken en klauwen fan harren proai. Ek waard der doe gebrûk makke fan [[fjoerwapen]]s, wêrmei't de jacht op tigers in ûngelikense striid waard. Yn it [[Russyske Fiere Easten]] waarden [[Sibearyske tiger]]s sels wol neisitten troch lju dy't harsels mei troch [[slidehûn]]en lutsen [[slide]]n ferpleatsten.

De jacht op tigers waard dien troch [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kolonist]]en en fertsjintwurdigers fan [[kolonialisme|koloniale]] machthawwers, mar likegoed troch de lânseigen [[befolking]]. Redens foar sa'n jacht koene wêze dat ien of mear tigers in gefaar foar de minsken ynholden dy't yn of deunby harren territoarium wennen, of dat se skea tabrochten oan minsklik besit troch [[fee]] as har proai te nimmen. Mar faak wie it ek gewoan in &quot;[[bloedsport|sport]]&quot; foar de jagers, benammen as it om Jeropeänen gie, dy't sokke gefaarlike bisten foar de [[kick]] bejeie woene of út wiene op [[jachttrofee]]ën. Sa waarden tusken [[1875]] en [[1925]] nei skatting 80.000 tigers deade. Ferskate [[ûndersoarte]]n, lykas de [[Javaanske tiger]] en de [[Balineeske tiger]] yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] en de [[Kaspyske tiger]] yn [[Sintraal-Aazje]] en [[Transkaukaazje]], waarden troch bejaging úteinlik hielendal útrûge.

===Oanfallen op minsken===
{{Apart|minskesliner}}
Ornaris geane tigers minsken út 'e wei, mar op plakken dêr't tigers en minsken deun opinoar libje, binne [[Minskesliner#Tigers|oanfallen fan tigers op minsken]] in reëel gefaar. It nuodlikst binne moetings tusken beide soarten yn 'e sône dêr't [[kultuerlân|yn kultuer brochte]] [[lânbou]]grûn oergiet yn 'e [[wyldernis]] fan it [[oerwâld]]. De measte oanfallen fan tigers op minsken binne definsyf fan aard, bygelyks as in minske de tiger oer it mad komt en [[skrik]]ke lit, as de tiger him yn it nau dreaun fielt, of as in tigerinne welpen hat dy't se ferdigenje moat. Soms sjogge tigers minsken lykwols as [[proai]]dieren. Sokke [[minskesliner]]s binne oer it algemien âld en/of [[ferwûne]], mei as gefolch dat se har normale proaidieren net mear fange kinne. As se, heal [[ferhongering|ferhongerjend]], ûntdekke dat minsken folle makliker te pakken binne, is de kar oer it algemien gau makke. 
[[File:Sundarban_Tiger.jpg|right|thumb|250px|In [[Bingaalske tiger]] yn 'e [[Sundarbans]] yn [[Bangladesj]].]]

Oan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] kamen minskesliners noch frij geregeldwei foar en wiene sokke tigers allinnich al yn [[Britsk-Ynje]] ferantwurdlik foar de [[dea]] fan likernôch 1.000 minsken [[jier]]s. Sa ferslûn de [[Tigerinne fan Champawat]] fan 'e [[1890-er jierren]] ôf yn [[Nepal]] mear 430 minsken oant it bist yn [[1907]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] jager [[Jim Corbett]] ôfsketten waard. Yn 'e [[sompe]]n fan 'e [[Sundarbans]] yn [[Bangladesj]] waarden yn 'e 75 jier tusken [[1935]] en [[2006]] neffens offisjele sifers 1.396 minsken troch tigers deade. Dat wiene benammen pleatslike [[fisker]]s. Mei't tigers fan efteren oanfalle, is it dragen fan [[masker|gesichtsmaskers]] op 'e efterkant fan 'e [[holle]] effektyf bleken yn it ôfwarren fan tigeroanfallen.

===Tigers yn finzenskip===
Tigers wurde al sûnt de [[Aldheid]] troch de minske fongen en yn finzenskip holden. Yn 'e tiid fan it [[Romeinske Ryk]] waarden tigers tentoansteld yn [[amfiteäter]]s, brûkt foar publyk [[fermaak]] yn [[gladiator]]gefjochten en ynset as [[eksekúsje]]metoade foar [[kriminelen]]. De [[Mongoalske Ryk|Mongoalske]] hearsker [[Kûbilai Khan]] soe yn 'e [[trettjinde iuw]] oan syn [[keninklik hof|hof]] ferskate tigers holden hawwe. Fan 'e [[Midsiuwen]] ôf waarden de bisten yn [[Jeropa]] holden yn [[menazjery]]en fan [[kening]]en en [[keizer]]s. Iuwenlang wiene sokke samlings fan eksoatyske bisten inkeld foar de [[hegerein]] tagonklik, mar fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf ûntjoegen se har ta [[dieretunen]] dêr't eltsenien him oan 'e bisten fergapje koe.

Yn [[2020]] wiene der teminsten 15.000 tigers yn finzenskip, hast trije kear safolle as dat der yn it wyld libje. Yn [[Aazje]] waarden mear as 8.000 tigers holden, yn 'e [[Feriene Steaten]] mear as 5.000 en yn [[Jeropa]] net minder as 850. Fan âlds waarden tigers yn fierstente lytse [[koai (ynslútplak)|koaien]] fêstset, mei as gefolch dat se [[stereotypy (bisten)|stereotype]] foarmen fan [[hâlden en dragen]] begûnen te fertoanen, lykas [[iisbearjen]], ynaktiviteit en [[apaty]]. Yn moderne [[dieretunen]] binne tigers (en oare grutte rôfdieren) ûnderbrocht yn romme ferbliuwen dy't sa natuerlik mooglik ynrjochte binne. Boppedat wurdt der war dien om goed foar de bisten te soargjen en se te stimulearjen troch foarwerpen en aktiviteiten ta [[ferriking (dieretún)|ferriking]] fan harren bestean ta te foegjen.
[[File:Ringling_Bros_and_Barnum_%26_Bailey_Circus_Gunther_Gebel-Williams_1969.jpg|left|thumb|250px|In [[optreden (foarstelling)|foarstelling]] fan [[dompteur]] [[Günther Gebel-Williams]] mei syn tigers yn it [[Ringling Bros. and Barnum &amp; Bailey Circus|Ringling Bros. Circus]] sirka [[1969]].]]

Behalven yn dieretunen waarden tigers foarhinne ek in protte holden yn [[sirkus]]sen, dêr't se troch [[dompteur]]s traind waarden om diel te nimmen oan [[optreden (foarstelling)|optredens]]. Se moasten dan bygelyks fan 'e iene [[kruk (sitplak)|kruk]] op 'e oare huppe of troch in baarnende hoepe springe. Dompteurs dominearren de bisten mei [[swipe]]n, ophefte [[stoel|stuollen]] en/of [[fjoerwapen]]s. Guon fan harren, lykas [[Mabel Stark]] en [[Clyde Beatty]], waarden ferneamd oan it begjin en yn 'e midden fan 'e [[tweintichste iuw]], doe't soks noch as akseptabel en sels keunstich beskôge waard. Fan 'e [[1960-er jierren]] ôf brûkten dompteurs as [[Günther Gebel-Williams]] al sêftsediger metoaden om 'e bisten te behearskjen. [[Sara Houcke]] kaam bekend te stean as &quot;de Tigerflústerster&quot;, om't se har tigers trainde troch harren ta te [[flústerjen]]. [[Siegfried &amp; Roy]] waarden ferneamd mei harren foarstellings mei [[wite tiger]]s yn [[Las Vegas]]. Dêr kaam yn [[2003]] abrupt in ein oan doe't ien fan 'e tigers, Mantacore, ûnder in optreden Roy oanfoel en libbensgefaarlik ferwûne troch him yn 'e [[nekke]] te biten en syn [[rêchbonke]] te brekken. (Op ferheftich oanstean fan Roy yn 'e [[ambulânse]] nei it [[sikehûs]] waard Mantacore net ôfmakke.)

Tsjin 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] naam de druk ta fan [[bisterjochten|bisterjochte]]-[[aktivist]]en om in ein te meitsjen oan in praktyk dy't wat langer wat mear as in foarm fan [[bistemishanneling]] sjoen waard. Hieltyd mear sirkussen holden op om bisten yn foarstellings te brûken, of it moast wêze dat it om [[húsdier]]en gie, lykas [[hûn]]en en [[hynder]]s. Oare sirkussen, lykas it ferneamde [[Ringling Bros. and Barnum &amp; Bailey Circus|Ringling Bros. Circus]] yn 'e Feriene Steaten, waarden ûnder druk fan aktivisten opheft. Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] namen ferskate [[Westerske wrâld|Westerske]] lannen [[wet]]ten oan om it near te lizzen op optredens mei trainde wylde bisten lykas tigers.

Oan 'e oare kant boaze it hâlden fan tigers as húsdier yn deselde perioade almar fierder oan. Dat jildt benammen foar de Feriene Steaten, dêr't it yn 'e measte [[Amerikaanske steaten|dielsteaten]] foar partikulieren hiel lang legaal wie om tigers te besitten. Pas yn [[2022]] waard soks troch de federale [[oerheid]] yn hiel it lân ferbean, mar allinnich foar nije bisten. Sa kin it dat yn 'e Feriene Steaten mar 6% fan 'e mear as 5.000 tigers holden wurdt yn dieretunen en oare fasiliteiten dy't goedkard binne troch de [[Feriening fan Dieretunen en Akwaria]] (AZA). Yn 'e measte lidsteaten fan 'e [[Jeropeeske Uny]], wêrûnder [[Nederlân]], wie it hâlden fan tigers troch partikulieren mei it each op 'e publike feilichheid al folle langer ferbean. Partikulieren binne min tarist om 'e soarch te bieden dêr't tigers ferlet fan hawwe, wat it wolwêzen fan 'e bisten geweld oandocht. Dêropta kinne gebrekken oan in feilige húsfêsting liede ta gefaarlike sitewaasjes, net inkeld foar de eigner sels, mar ek foar omwenjenden.   
[[File:Durga_Mahisasuramardini.JPG|right|thumb|180px|De tigerridende [[hindoeïsme|hindoe]]-[[goadinne]] [[Doerga]] bejochtet de [[demon]] Mahishasura, dy't op in [[wetterbuffel]] riidt.]]

===Tigers yn 'e minsklike kultuer===
De tiger spilet, mei troch syn opfallende uterlik en syn ta de ferbylding sprekkende gefaarlikens, in wichtige rol yn 'e minsklike [[kultuer]]. Yn 'e [[Sineeske Aldheid]] waard it bist sjoen as de &quot;kening fan it wâld&quot; en stie it [[symboal]] foar de [[macht]] fan 'e [[keizer]]. Yn 'e [[Sineeske astrology]] is de tiger ien fan 'e tolve [[stjerrebyld]]en fan 'e [[Sineeske diererym]] en wurdt er assosjearre mei de tiid tusken 15.00 en 17.00&amp;nbsp;[[oere]] [[middei (deidiel)|middeis]]. Fan it mei tuskenskoften weromkearende [[Jier fan 'e Tiger]] mei men dramatyske en ekstreme barrens ferwachtsje. De [[Wite Tiger (mytology)|Wite Tiger]] is ien fan 'e [[Fjouwer Symboalen]] fan 'e [[Sineeske stjerrebylden]], dat foar it [[westen]], it [[yin en yang|yin]] en de [[hjerst]] stiet. Syn wjergader is de [[Blauwe Draak]], dy't foar it [[easten]], it [[yin en yang|yang]] en de [[maityd]] stiet.

Yn it [[boedisme]] binne de tiger, de [[apen|aap]] en it [[harten|hart]] de Trije Redeleaze Wêzens, wêrby't de tiger [[lulkens]] symbolisearret. Yn it [[hindoeïsme]] is de tiger it [[ryddier]] fan [[Doerga]], de [[goadinne]] fan [[froulik]]e macht en [[frede]], dy't troch de oare [[goaden]] skepen waard om 'e [[demoanen]] te befjochtsjen. Yn 'e [[Grykske mytology]] wie de tiger it ryddier fan 'e god [[Dionysus]]. Yn 'e [[Koreaanske mytology]] wurde tigers sjoen as boadskippers fan 'e [[Berchgoaden]]. Yn 'e [[Sina|Sineeske]] en de [[Koreä|Koreaanske]] kultuer wurde tigers beskôge as beskermers tsjin [[kweageast]]en; se waarden dêrom foarhinne ôfbylde op [[grêftombe]]n, mar ek op [[huzen]] en [[klean]]. Ta de [[folkloare]] fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] hearde it leauwe yn it bestean fan [[weartiger]]s: tigers dy't harsels feroarje koene yn minsken. Mank guon lânseigen [[folk]]en yn eastlik [[Sibearje]] bestie it leauwe dat froulju [[ferlieding|ferlaat]] wurde koene troch manlju as dy harsels [[stalferwikseling|yn in tiger feroaren]].

Yn 'e moderne [[Westerske lannen|Westerske]] kultuer waard de tiger troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[dichter]] [[William Blake]] as symboal foar de dualiteit fan [[skientme]] en woestheid brûkt yn syn [[gedicht]] ''[[The Tyger]]'' út [[1794]]. Yn ''[[The Jungle Book (ferhalebondel)|The Jungle Book]]'', in [[ferhalebondel]] fan 'e Ingelske [[skriuwer]] [[Rudyard Kipling]] út [[1894]], is de [[minskesliner|minskeslinende]] tiger Shere Khan de [[antagonist]] en de aartsfijân fan it [[wylde bern]] Mowgli. Yn it ferneamde [[berneboek]] ''[[The Tiger Who Came to Tea]]'' (&quot;De Tiger dy't op 'e Tee Kaam&quot;), dat yn [[1968]] foar it earst publisearre waard troch de Ingelske skriuwster [[Judith Kerr]], krije it [[famke]] Sophie en har [[mem]] ûnferwachts in tiger op 'e [[tee (miel)|tee]], dy't alle [[iten]] opyt en alle [[drinken]] opdrinkt. It ferhaal is útlein as in oantinken oan 'e driging fan it [[nazisme]], mei't de [[Joaden|Joadske]] Kerr as jong bern mei har [[âldelju]] [[nazy-Dútslân]] ûntflechtsje moast. Freonlike tigers komme yn 'e Westerske kultuer ek foar, lykas Tigger, in [[personaazje]] út 'e ferhalesyklus om [[Winnie-the-Pooh]] hinne, en de [[kung fu]]-masteresse Tigerinne (''Tigress''), ynsprutsen troch [[Angelina Jolie]], yn 'e [[Kung Fu Panda (franchise)|''Kung Fu Panda''-tekenfilms]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tiger ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera tigris}}
}}

[[Kategory:Tiger| ]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Fossyl yn de Filipinen]]
[[Kategory:Fossyl yn Japan]]</text>
      <sha1>k4zudfomu0s4h7ej2q3hc8lgtdqxxq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlik Idahogrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180210</id>
    <revision>
      <id>1234265</id>
      <parentid>1184145</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6918" sha1="5oa88p4s2cqzj6sf2twp98hf4w77fhq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=súdlik Idahogrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Southern Idaho ground squirrel (Spermophilus brunneus endemicus), candidate.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus endemicus 
|Beskriuwer, jier= Yensen, 1991 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje (Urocitellus endemicus).png|center|250px]]
}}
It '''súdlik Idahogrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus endemicus'', foarh. ''Spermophilus endemicus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist komt inkeld foar yn in lyts gebiet yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Idaho]]. Foarhinne waarden it súdlik Idahogrûniikhoarntsje en it [[noardlik Idahogrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus brunneus'') ta deselde [[soarte]] rekkene, mar yn [[2018]] wiisde [[DNA|DNA-ûndersyk]] út dat it eins twa ferskillende soarten binne. De [[IUCN]] klassifisearret it súdlik Idahogrûniikhoarntsje as kwetsber.

==Fersprieding==
De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje is beheind ta in gebiet fan rûchwei 30 by 70&amp;nbsp;[[km]] yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Idaho]]. It rint likernôch fan it [[doarp]] [[Emmett (Idaho)|Emmet]] yn it súdeasten oant [[Weiser (Idaho)|Weiser]] yn it noardwesten, en beslacht alle gebiet om en tusken dy beide plakken, yn 'e [[county (Feriene Steaten)|countys]] [[Gem County (Idaho)|Gem]], [[Payette County (Idaho)|Payette]] en [[Washington County (Idaho)|Washington]]. Yn it westen wurdt it ferspriedingsgebiet fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje ôffrede troch de [[rivier]] de [[Snake (rivier)|Snake]], dy't de [[grins (line)|grins]] fan Idaho mei de oanbuorjende steat [[Oregon]] foarmet. Yn it suden wurdt it beswette troch de [[Payette (rivier)|Payette]], in [[sydrivier]] fan 'e Snake. Yn it noardeasten foarmje oerâlde bestjurre [[lava]]fjilden de grins.
[[File:Fersprieding fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje (Urocitellus endemicus) (close-up).png|left|thumb|180px|It [[ferspriedingsgebiet]] fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje yn westlik [[Idaho]].]]

==Uterlike skaaimerken==
It súdlik Idahogrûniikhoarntsje hat trochinoar in totale lichemslingte fan 20,9–25,8&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in koart, smel [[sturt]]sje. It gewicht bedraacht 120–290&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Oan 'e ein fan 'e [[simmer]] binne de bistkes it swierst, wylst se oan 'e ein fan 'e [[wintersliep]] sterk fermeagere en dus folle lichter binne. Der bestiet ek in beskate foarm fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s ornaris in stikje grutter binne as de [[wyfke]]s. De [[pels]] hat in [[grize]] kleur mei [[readbrún|rodzige]] plakken (benammen op 'e [[poat]]en en [[ear (anatomy)|earen]]) en is op 'e [[bealch]] ljochter as op 'e [[rêch]]. Op 'e [[kiel]] sit in griisbrún plak. 

==Biotoop==
Súdlike Idahogrûniikhoarntsjes komme foar yn in iepen [[biotoop]]. Se jouwe de foarkar oan in [[habitat]] fan gloaiend [[heuvel]]lân ôfwiksele mei flakke [[greide]]n. Der moat begroeiïng fan [[strewelleguod]] lykas [[aalst]] (''Artemisia'') en [[klifroas]] (''Purshia'') oanwêzich wêze foar beskûl tsjin [[rôfdier]]en. Ek troch de [[minske]] oanbrochte [[stek]]ken, dêr't de begroeiïng oer it algemien wat heger is as yn it omlizzende gebiet, kin dêrfoar helpe. De bistkes komme ek foar op [[kultuerlân]], lykas [[golfbaan|golfbanen]] en [[ikker]]s dy't [[bou (lânbou)|beplante]] binne mei [[alfalfa]] en [[klaver]]. Oangeande hichte binne súdlike Idahogrûniikhoarntsjes yn har fersprieding beheind ta 670–975&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
It súdlik Idahogrûniikhoarntsje libbet yn [[hoale]]n dy't er sels graaft. Fan [[augustus]] of [[septimber]] oant ein [[april]] hâldt er in [[wintersliep]] fan 7–8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. De [[peartiid]] begjint yn 'e earste beide [[wike]]n fan 'e aktive perioade yn [[maaie]]. Nei de eigentlike [[pearing]] wurdt it mantsje troch it wyfke ferjage, en bringt sy allinnich de jongen grut. De [[draachtiid]] duorret 24–25&amp;nbsp;dagen, wêrnei't in smeet fan 2–7 mar ornaris 5&amp;nbsp;jongen te wrâld komt. Dy bliuwe ûndergrûnsk oant se mei 50&amp;nbsp;[[dagen]] [[ôfwûn]] wurde. Wyfkes produsearje mar ien smeet jongen yn 't jier.

==Fretten==
It súdlik Idahogrûniikhoarntsje fret benammen [[planteknop]]pen, [[gerzen]], [[rusken]], [[siggen]] en de griene dielen fan [[strûk]]en en [[beam]]men.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it súdlik Idahogrûniikhoarntsje binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[rôffûgel]]s, benammen de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''), de [[cooperhauk]] (''Astur cooperii''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus hudsonius'').

==Status==
It súdlik Idahogrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is. Hoewol't it bistke yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch ridlik algemien foarkomt, is dat gebiet sa lyts dat der net folle hoecht te barren om 'e hiele [[populaasje (biology)|populaasje]] út te rûgjen. Teffens is it sa dat de ferdieling oer it ferspriedingsgebiet ûngelyk is: op guon plakken tilt it op fan 'e bistkes, wylst oare plakken, dy't nei't it him oansjen lit tige gaadlik [[habitat]] binne, mar kwealk of hielendal net bewenne wurde. Bedrigings foar it súdlik Idahogrûniikhoarntsje besteane behalven út natuerlike [[predaasje]] ek út [[sjitten|deasjitten]], [[strûpe (jacht)|bestrûpen]] en [[fergiftiging]] troch minsken dy't har as [[ûngedierte]] beskôgje.

==Sjoch ek==
* [[noardlik Idahogrûniikhoarntsje]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_Idaho_ground_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus endemicus}}
}}

{{DEFAULTSORT:sudlik Idahogruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>5oa88p4s2cqzj6sf2twp98hf4w77fhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Townsendgrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180381</id>
    <revision>
      <id>1234292</id>
      <parentid>1184783</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7595" sha1="fur1l495r483qyhqb7t8bb209dh3nw8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=townsendgrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Urocitellus_townsendii_nancyae_39352131.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus townsendii 
|Beskriuwer, jier= [[John Bachman|Bachman]], 1839 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it townsendgrûniikhoarntsje (Urocitellus townsendii).png|center|250px]]
}}
It '''townsendgrûniikhoarntsje''' of '''Townsends grûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus townsendii'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist is lânseigen yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]]. It nei de Amerikaanske [[biolooch]] [[John Kirk Townsend]] ([[1809]]–[[1851]]) ferneamde townsendgrûniikhoarntsje is in [[omnivoar]] [[deidier]], dat it meastepart fan it jier yn [[wintersliep]] trochbringt. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as [[bedrige soarte|kwetsber]].

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it townsendgrûniikhoarntsje is beheind ta in frij behindige krite yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]], bewesten en foar in lyts diel benoarden de [[rivier]] de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]]. It beslacht de [[delling]] fan 'e rivier de [[Yakima (rivier)|Yakima]] en de [[Hynstehimelheuvels]] westlik dêrfan yn [[Benson County (Washington)|Benson County]], it easten fan [[Yakima County (Washington)|Yakima County]] en [[Klickitat County (Washington)|Klickitat County]] en it súdeasten fan [[Kittitas County (Washington)|Kittitas County]]. 

==Uterlike skaaimerken==
It townsendgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20,0–23,2&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,2–5,4&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht rûchwei 125–175&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]], wêrby't der in beskate [[seksuele dimorfy]] is yn 'e sin dat de [[mantsje]]s in stikje foarser en swierder binne as de [[wyfke]]s. Ek fariëarret it gewicht danich neffens de tiid fan it jier, mei't de bistkes oan it begjin fan 'e [[wintersliep]] grou en folfretten binne, en oan 'e ein fan 'e wintersliep sterk fermeagere. 

De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] op 'e boppeste dielen fan it [[lichem (biology)|lichem]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]] en boppekant fan 'e [[sturt]]), en [[wyt]] oant [[krêm (kleur)|krêmkleurich]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[hals]] en [[bealch]]). De koarte [[poat]]sjes binne [[griis]] en de ûnderkant fan 'e sturt is [[bêzje]]. Op 'e [[wang]]en en de [[efterpoat]]en kriget de grûnkleur in [[readbrún|rodzige]] gloede trochdat der [[readbrune]] [[hier (begroeiïng)|hierkes]] yn 'e pels fermongen binne. De [[swart]]e [[eagen]] hawwe in tinne râne fan wite hierkes deromhinne.  

==Biotoop==
Townsendgrûniikhoarntsjes hâlde fan in [[flakte|flak]], [[drûchte|drûch]], [[woastyn]]eftich [[biotoop]], dat krap begroeid is mei [[plant|fegetaasje]], yn 't bysûnder [[woastynaalst]] (''Artemisia tridentata''). Behalven yn 'e [[wyldernis]] libje se ek op lân dat yn [[agrarysk]] gebrûk is. It [[klimaat]] yn harren [[ferspriedingsgebiet]] wurdt bepaald trochdat it yn it [[reinskaad]] fan it [[Cascades]]berchtme leit.

==Hâlden en dragen==
It townsendgrûniikhoarntsje is in [[deidier]] dat libbet yn eigengroeven [[hoale]]n mei ferskate 'keamers' en komplekse ûndergrûnske gongestelsels. Dy wurde by foarkar oanmakke op plakken dy't wat heger lizze as it omlizzende lân en dêrtroch in better ôfwettering hawwe. Se kinne mear as 1&amp;nbsp;[[meter|m]] djip wêze. 

Townsendgrûniikhoarntsjes hâlde in [[wintersliep]] dy't sa lang is, dat er foar in part in [[simmersliep]] is. Se geane yn [[maaie]] of [[juny]] al [[sliep|út 'e wei]] om 'e [[hjitte]] [[simmer]] te ûntrinnen en komme pas yn [[jannewaris]] of [[febrewaris]] wer foar 't ljocht. Dêrby jouwe de [[mantsje]]s har earder del as de [[wyfke]]s en healwoeksen bisten, en wurde dan ek wer earder wekker.

De [[peartiid]] falt foar it townsendgrûniikhoarntsje fuort nei't de wyfkes yn [[febrewaris]] út wintersliep kommen binne. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 25&amp;nbsp;[[dagen]] smite dy yn [[maart]] yn in ûndergrûnske nêstkeamer 4–16&amp;nbsp;jongen (oantallen op basis fan waarnimmings by wyfkes dy't yn finzenskip holden waarden). Mei 4&amp;nbsp;[[wike]]n, tsjin 'e ein fan [[maart]] of it begjin fan [[april]], komme de jongen foar it earst bûtendoar. Net folle letter geane se by de [[mem]] wei.

==Fretten==
Townsendgrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, hoewol't harren dieet foar it meastepart út [[plant]]aardich guod bestiet. Men moat dan tinke oan [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]] en [[sied (plant)|sieden]]. Neffens ien ûndersyk (Johnson, 1977) bestie 49% fan it fretten fan 'e bisten út dielen fan ien plantesoarte, te witten: [[alkalyblaugers]] (''Poa sandbergii''). Dêrnjonken frette se, as de gelegenheid him foardocht, ek [[ynsekten]] en oar lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it townsendgrûniikhoarntsje binne: de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), ferskate soarten [[haukfûgels]] en teffens de [[raven]] (''Corvus corax'').

==Status==
It townsendgrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat de leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is (de oare beide binne: bedrige en krityk). De reden dêrfoar is dat dit bist noch mar yn in hiel lyts gebiet foarkomt. Fan it oarspronklike [[ferspriedingsgebiet]] is troch [[habitatferlies]] noch mar 10% oer, of yn absolute sifers minder as 7.000&amp;nbsp;[[km²]]. Utwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten binne dêrfan de oarsaak, mei't in grut diel fan it eardere [[habitat]] fan it townsendgrûniikhoarntsje [[ûntginning|yn kultuer brocht]] is as [[greide]]n, [[ikker]]s, [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]] en [[tunen]].

==Undersoarten==
Der binne 2 erkende [[ûndersoarte]]n fan it townsendgrûniikhoarntsje (''Urocitellus townsendii''):
*''U. t. nancyae'' &lt;small&gt;(benoarden de [[Yakima (rivier)|Yakima]] en bewesten de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]])&lt;/small&gt;
*''U. t. townsendii'' &lt;small&gt;(besuden de Yakima en benoarden de Kolumbia)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Townsend's_ground_squirrel ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Townsend-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus townsendii}}
}}

{{DEFAULTSORT:Townsendgruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>fur1l495r483qyhqb7t8bb209dh3nw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uintagrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180388</id>
    <revision>
      <id>1234298</id>
      <parentid>1184788</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8787" sha1="qc5f4p6aip8tapbm1slq2oifenbovqw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Uintagrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Uinta_ground_squirrel,_Jackson.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus armatus 
|Beskriuwer, jier= [[Robert Kennicott|Kennicott]], 1863 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Uintagrûniikhoarntsje (Urocitellus armatus).png|center|250px]]
}}
It '''Uintagrûniikhoarntsje''' ([[útspr.]]: [ˈwɪnta], likernôch: &quot;&lt;u&gt;ûin&lt;/u&gt;-ta&quot;; [[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus armatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bist is lânseigen yn 'e westlike [[Feriene Steaten]]. It is in grûniikhoarntsje fan midsmjittige grutte, dat ferneamd is nei it [[Uintaberchtme]] yn noardlik [[Utah]], dêr't it foar it earst oantroffen waard. It Uintagrûniikhoarntsje is in [[deidier]] dat gauris yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libbet en in [[wintersliep]] hâldt dy't sân [[moanne (tiid)|moannen]] fan it [[jier]] yn beslach nimt. It hâldt der [[omnivoar]]e itensgewoanten op nei. De [[IUCN]] klassifisearret it Uintagrûniikhoarntsje as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it Uintagrûniikhoarntsje beslacht in relatyf behindich diel fan 'e westlike [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It omfettet noardlik en sintraal [[Utah]], súdeastlik [[Idaho]] en súdwestlik [[Montana]], mei dêropta it uterste noardeastlike hoekje fan [[Nevada]] en de westlik grinsrâne fan [[Wyoming]]. It bistke is ferneamd nei it [[Uintaberchtme]] fan noardlik [[Utah]], dêr't it earste eksimplaar wei kaam dat yn [[1863]] troch de [[biolooch]] [[Robert Kennicott]] [[wittenskip]]lik beskreaun waard.
[[File:Spermophilus_armatus.jpg|left|thumb|250px|In Uintagrûniikhoarntsje op 'e skeanten fan 'e [[Mount Timpanogos]] yn [[Utah]].]]

==Uterlike skaaimerken==
It Uintagrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 20–24&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6–8&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht omtrint 210&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] as it bistke út [[wintersliep]] komt, mar nimt geandewei de [[simmer]] stadichoan ta. De [[pels]] is [[grizich]] [[brún]] op 'e [[kop]], de [[nekke]], de [[rêch]], de [[side (anatomy)|siden]] en de boppekant fan 'e [[sturt]], en ljochter, útskaaiend nei [[wyt]], op it [[kin]], de [[kiel]], de [[hals]], de [[bealch]], de [[poat]]sjes en de ûnderkant fan 'e sturt. Efter de [[ear (anatomy)|earkes]], dy't ridlik grut binne foar in [[grûniikhoarntsje]], sitte witige plakken. Op 'e skieding tusken it griisbrún fan 'e boppeste [[lichem (biology)|lichemsdielen]] en it ljochtgriis oant wyt fan 'e ûnderste lichemsdielen komme [[readbrune]] of [[oker (kleur)|okerkleurige]] plakken foar. De [[wyfke]]s hawwe tsien [[oer]]kes.

==Biotoop==
Uintagrûniikhoarntsjes binne bewenners fan iepen gebieten, lykas [[greide]]n, [[berchgreide]]n en [[steppe]]s op in hichte fan 1.200 oant 2.500&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
It Uintagrûniikhoarntsje is mar 5&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] yn it [[jier]] aktyf. [[Folwoeksen]] [[mantsje]]s wurde om mids [[maart]] hinne wekker út harren [[wintersliep]], mar ôfhinklik fan it [[waar]] kin it wêze dat se dan noch in pear [[wike]]n wachtsje om har bûtendoar te bejaan. De [[wyfke]]s komme justjes letter foar 't ljocht, folge troch earst de healwoeksen wyfkes en dan de healwoeksen mantsjes. Folwoeksen eksimplaren lûke har tusken ein [[july]] en mids [[augustus]] alwer yn har hoale werom foar in nije wintersliep, wylst de jongen fan dat jier dat foarbyld omtrint 2&amp;nbsp;wiken letter folgje. Wannear't Uintagrûniikhoarntsjes aktyf binne, [[hâlde en drage]] se har as [[deidier]]en.

Hoewol't Uintagrûniikhoarntsjes gauris yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libje, binne [[folwoeksen]] eksimplaren bûten de [[peartiid]] [[agressyf]] nei inoar. Yn dat ferbân binne wyfkes opfallend genôch yntoleranter as mantsjes. De mantsjes markearje harren [[territoarium (biology)|territoarium]] mei [[rookklier]]en yn har [[wang]]en, dêr't se mei oer de [[grûn]] omwriuwe. De yngong fan harren eigengroeven [[hoale]]n markearje se lykwols net, om't dat [[rôfdier]]en oanlûke soe. As twa Uintagrûniikhoarntsje inoar moetsje, berûke se inoar earst, begjinne dan te driigjen troch driichhâldings oan te nimmen, wêrby't se ek al it [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[sturt]] opsette, sadat it wol in [[plomsturt]] liket. As dat net helpt, eskalearret in moeting ta wrakseljen of boksen en úteinlik ta efterfolgjen en fuortjeien as ien fan 'e beide partijen belies jaan moat.
[[File:File-Uinta ground squirrels;-Neal Herbert;-May, 2014;-Catalog 19392d;-Original 0280 (ddf5ef99-526e-40ce-8590-993750c6d1b4).jpg|left|250px|thumb|In pear Uintagrûniikhoarntsjes.]]

It Uintagrûniikhoarntsje makket seis ûnderskate [[lûd]]en: tsjylpen, piipjen, kriten, sjongen, grânzgjen en toskklapperjen. It doel fan 'e lûden is foar it meastepart om oandacht te lûken en allegearre wurde se brûkt yn agressive ynteraksjes mei soartgenoaten. Tsjylpen wurdt lykwols ek dien om te warskôgjen foar [[rôffûgel]]s, wylst sjongen ek in warskôging is foar [[lânrôfdier]]en. De reäksje fan grûniikhoarntsjes dy't sa'n warskôging hearre, is om rjochtop sitten te gean en om har hinne te sjen, of oars om daliks út te naaien en beskûl te sykjen yn har hoale.

De wyfkes fan it Uintagrûniikhoarntsje binne mar ien inkele [[middei (deidiel)|middei]] yn it jier [[tyldrift]]ich, likernôch 2–4&amp;nbsp;[[dagen]] nei't se út wintersliep kommen binne. De [[pearing]] fynt ûndergrûnsk plak. Elts mantsje kin mei ferskate wyfkes pearje. De [[draachtiid]] duorret 23–26&amp;nbsp;dagen, wêrnei't yn begjin [[maaie]] trochinoar 5&amp;nbsp;jongen te wrâld komme. Wyfkes dy't noch mar in jier âld binne, hawwe minder kâns om te pearjen om't se letter út wintersliep komme, en as se al pearje en [[drachtich]] reitsje, bestiet de resultearjende smeet oer it algemien út minder jongen as by folwoeksen wyfkes. De jongen wurde mei 22&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en komme om dyselde tiid hinne ek foar it earst út 'e hoale. Hoewol't se yn dat stadium noch lyts binne en mar 60&amp;nbsp;g weagje, lit de mem harren nei it ôfwennen hast folslein oan har eigen lot oer. De jongen ferspriede har dan om eigen territoaria te fêstigjen. Uintagrûniikhoarntsjes hawwe yn it wyld in maksimale [[libbensferwachting]] fan 7&amp;nbsp;jier.

==Fretten==
Uintagrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, hoewol't it meastepart fan harren dieet [[herbivoar]] is. Sa frette se [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]], [[sied (plant)|sieden]] en [[planteknop]]pen. Mar dat menu folje se oan mei wat [[wjirm]]s en teffens mei weismiten [[minsklik]] [[iten]]. De krekte gearstalling fan harren fretten fariëarret geandewei de [[simmer]] en is ôfhinklik fan hokker [[planten]] der op in beskaat stuit foarriedich binne. Waarnimmings lykje derop te wizen dat Uintagrûniikhoarntsjes in foarkar hawwe foar de [[hynsteblom]] (''Taraxacum offininale'').
[[File:A Tasty Meal (9443720303).jpg|right|250px|thumb|In Uintagrûniikhoarntsje wurdt lytsman makke troch in [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'').]]

==Natuerlike fijannen==
[[Rôfdier|Natuerlike fijannen]] fan it Uintagrûniikhoarntsje binne de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de (gewoane) [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en ferskate soarten [[haukfûgels]].

==Status==
It Uintagrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't it yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
It Uintagrûniikhoarntsje is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Uinta_ground_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus armatus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Uintagruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>qc5f4p6aip8tapbm1slq2oifenbovqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Washingtongrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180391</id>
    <revision>
      <id>1234306</id>
      <parentid>1184794</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8719" sha1="qsmvhc5s16yer8op1egajnhe8c31poq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Washingtongrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Washington ground squirrel (Urocitellus washingtoni), candidate 1.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus washingtoni 
|Beskriuwer, jier= [[Arthur Holmes Howell|Howell]], 1938
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Washingtongrûniikhoarntsje (Urocitellus washingtoni).png|center|250px]]
}}
It '''Washingtongrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus washingtoni'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''), dat foarkomt yn it [[Amerikaanske Noardwesten]]. It is in [[omnivoar]] [[deidier]] fan 'e iepen romte, dat sân oant acht [[moanne (tiid)|moannen]] fan it [[jier]] trochbringt yn [[wintersliep]] en [[simmersliep]]. Omreden fan it ynkrimpende [[ferspriedingsgebiet]] klassifisearret de [[IUCN]] it Washingtongrûniikhoarntsje as gefoelich.

==Taksonomy==
It Washingtongrûniikhoarntsje waard foar it earst yn [[1938]], wat frij let is, [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Arthur Holmes Howell]]. Dyselde die dat op basis fan eksimplaren dy't er by [[Touchet (Washington)|Touchet]], yn [[Walla Walla County (Washington)|Walla Walla County]], fongen hie. Howell neamde it bistke ''Citellus washingtoni''. It soartespesifike diel fan 'e namme ferwiist nei de [[Amerikaanske steat]] [[Washington (steat)|Washington]]. Letter waard it Washingtongrûniikhoarntsje mei de wittenskiplike namme ''Spermophilus washingtoni'' lange tiid ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] rekkene dat no de [[grûniikhoarntsjes fan 'e Alde Wrâld]] omfiemet. Yn [[2004]] waard dat skaai op basis fan nij [[molekulêr]] [[biology]]sk ûndersyk útinoar helle, wêrby't it Washingtongrûniikhoarntsje mei ferskate oare soarten út [[Noard-Amearika]] en [[Sibearje]] yn it nije skaai fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus'') pleatst waard.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it Washingtongrûniikhoarntsje is relatyf lyts. It beslacht in grut diel fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Washington (steat)|Washington]] beëasten de [[Cascades]], mar rint net hielendal troch nei de eastgrins mei [[Idaho]] of de noardgrins mei de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. Yn it suden rint it areaal wol troch oant in ein oer de [[igge|súdigge]] fan 'e [[rivier]] de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]], dy't dêr de [[grins (line)|grins]] mei de steat [[Oregon]] foarmet.
[[File:Washington ground squirrel (Urocitellus washingtoni), candidate 2.jpg|left|thumb|250px|In pear Washingtongrûniikhoarntsjes.]]

==Uterlike skaaimerken==
It Washingtongrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 18&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–24&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 3,2–6,5&amp;nbsp;sm. It gewicht fariëarret neffens de tiid fan it jier mei sa'n 160&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] yn [[febrewaris]] en 260&amp;nbsp;g tsjin 'e ein fan [[maaie]]. De grûnkleur fan 'e [[pels]] is op 'e boppeste [[lichem (biology)|lichemsdielen]] ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) in [[grizich]] [[ljochtbrún]], dat mear nei griis útskaait as nei brún. Dêrtrochhinne sitte [[readbrún|rodzige]] plakken en [[wite]] oant [[krêm (kleur)|krêmkleurige]] spikkels. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[hals]] en [[bealch]]) binne grizich [[wyt]]. De [[poat]]sjes binne [[sânkleur]]ich. De sturt is fan boppen grizich ljochtbrún en fan ûnderen rodzich ljochtbrún.

==Biotoop==
Washingtongrûniikhoarntsjes binne bisten fan 'e iepen romte, dy't libje op 'e mei [[gers]] begroeide en mei [[aalst]]strûken besprinzge [[steppe]]n fan 'e [[flakte]] fan 'e [[rivier]] de [[Kolumbia (rivier)|Kolumbia]].

==Hâlden en dragen==
It Washingtongrûniikhoarntsje is in [[deidier]] dat de [[nacht]] ûnder de grûn trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]]. It is in sosjaal bistke dat yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libbet, en benammen de [[wyfke]]s foarmje binnen sokke koloanjes gearwurkjende groepen. 

De jierlikse aktiviteitsdoer fan Washingtongrûniikhoarntsjes is relatyf koart, mei't se 7–8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] fan it jier [[sliep]]end trochbringe. Dy sliepperioade falt net inkeld yn 'e [[winter]], mar ek yn 'e [[simmer]], en moat dus net inkeld oantsjut wurde as in [[wintersliep]], mar ek as in [[simmersliep]]. Se lûke har al oan 'e ein fan [[maaie]] of it begjin fan [[juny]] yn har hoalen werom en komme dan pas yn it folgjende jier tusken ein [[jannewaris]] en heal [[febrewaris]] wer foar it ljocht. Yn it koarte skoftke dat se op 'e lapen binne, bouwe se troch hast ûnophâldlik te fretten in ûnderhûdske [[fetweefsel|fetfoarrie]] dêr't se de folgjende sliepperioade mei trochkomme moatte. Healwoeksen eksimplaren geane it earste jier 2&amp;nbsp;moannen letter [[sliep|út 'e wei]] as de folwoeksen bisten en wurde dan ek navenant letter wekker.
[[File:Washington-ground-squirrel-.jpg|right|thumb|250px|In Washingtongrûniikhoarntsje sjocht ris boppe de grûn.]]

Yn 'e earste dagen nei't de wyfkes wer foar 't ljocht kommen binne, fêstigje de [[mantsje]]s foar de doer fan 'e koarte [[peartiid]] elts in [[territoarium (biology)|territoarium]]. De [[draachtiid]] duorret foar it Washingtongrûniikhoarntsje 23–30&amp;nbsp;[[dagen]], en de jongen wurde ein [[febrewaris]] of begjin [[maart]] yn in ûndergrûnske hoale smiten. Yn [[april]] of wat letter ferlitte se foar it earst de hoale, wêrnei't se tige fluch har folwoeksen omfang berikke. De mantsjes geane oer it algemien mar sa'n 880&amp;nbsp;[[meter|m]] by de hoale fan harren [[mem]] wei, mei in absolút (dokumintearre) maksimum fan 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[km]]. De jierlikse [[stjertegraad]] bedraacht foar Washingtongrûniikhoarntsjes likernôch 60%. De maksimale [[libbensferwachting]] yn it wyld is 5&amp;nbsp;jier. 

==Fretten==
Washingtongrûniikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, mar harren dieet is yn haadsaak [[herbivoar]]. Se frette in breed ferskaat oan dielen fan [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[strûk]]en, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[blêd (plant)|blêden]], [[knop (plant)|knoppen]], [[blom]]men en [[woartel (plant)|woartels]]. Dêropta beplúzje se út en troch ek [[poddestuollen]], [[ynsekten]] en oar lyts [[wringeleas]] [[dierte]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Washingtongrûniikhoarntsje binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), ferskate soarten [[haukfûgels]], de [[raven]] (''Corvus corax'') en beskate soarten [[slangen]].

==Status==
It Washingtongrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;. De reden dêrfoar is dat it hiele [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bistke mar kwealk mear as 20.000&amp;nbsp;[[km²]] beslacht. Dat [[oerflak]] belunet oanhâldend troch [[minsklik]]e aktiviteiten, en is dêrtroch ek sterk fragmintearre rekke, sadat ferskillende [[populaasje (biology)|populaasjes]] Washingtongrûniikhoarntsjes faninoar skaat rekke binne. Njonken [[habitatferlies]] hat dizze soarte ek te kampen mei de ferkringing fan ytbere [[planten]] troch ûnytbere, troch de minske yntrodusearre [[eksoat]]en. Yn [[Oregon]] stiet it Washingtongrûniikhoarntsje oanskreaun as [[bedrige soarte|bedrige]], mar yn 'e [[Feriene Steaten]] as gehiel stiet dit bist net op in reade list.

==Undersoarten==
It Washingtongrûniikhoarntsje is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Washington_ground_squirrel ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Washington-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus washingtoni}}
}}

{{DEFAULTSORT:Washingtongruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>qsmvhc5s16yer8op1egajnhe8c31poq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wyominggrûniikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180395</id>
    <revision>
      <id>1234333</id>
      <parentid>1184801</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9610" sha1="a42wcnhndwes9ornkg9cay17i696hrz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Wyominggrûniikhoarntsje
|Ofbyld= [[File:Urocitellus elegans.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') 
|Skaai= [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Urocitellus'') 
|Wittenskiplike namme= Urocitellus elegans 
|Beskriuwer, jier= [[Robert Kennicott|Kennicott]], 1863 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it Wyominggrûniikhoarntsje (Urocitellus elegans).png|center|250px]]
}}
It '''Wyominggrûniikhoarntsje''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Urocitellus elegans'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[grûniikhoarntsjes]] (''Marmotini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''). Dit bistke komt foar yn 'e westlike [[Feriene Steaten]]. It is in [[deidier]] fan 'e iepen romte mei in yn haadsaak [[herbivoar]] dieet. Wyominggrûniikhoarntsjes binne acht [[moanne (tiid)|moannen]] fan it jier yn [[wintersliep]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze [[soarte]] as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan it Wyominggrûniikhoarntsje leit yn it binnenlân fan 'e westlike [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. It beslacht it suden en súdwesten fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Wyoming]], it noarden, de midden en it noardwesten fan [[Colorado]], it noardeasten en noarden fan [[Utah]] en it uterste súdeastlikste puntsje fan [[Idaho]].
[[File:Urocitellus_elegans_348276477.jpg|left|thumb|250px|In pear Wyominggrûniikhoarntsjes oan it miel.]]

==Uterlike skaaimerken==
It Wyominggrûniikhoarntsje is in lyts oant middelgrut [[grûniikhoarntsje]] mei trochinoar in kop-romplingte fan 20,6–21,6&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in sturtlingte fan likernôch 7,3&amp;nbsp;sm. It gewicht fan bedraacht 280–330&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]], wêrby't oantekene wurde moat dat it bot fariëarret nei de tiid fan it jier. As de bistkes yn [[wintersliep]] geane, binne se nammentlik fet en folfretten, mar oan 'e ein fan 'e wintersliep binne se sterk fermeagere. De sturt is yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] frij lang (foar in grûniikhoarntsje) en de [[ear (anatomy)|earen]] binne grut. 

De [[pels]] is op 'e midden fan 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[kop]] [[sân (kleur)|sânkleurich]] mei ljochtere spikkels dertrochhinne, mar skaait op 'e [[side (anatomy)|siden]], yn 'e [[nekke]] en op 'e [[wang]]en wat fierder wat [[griis|grizer]] út. De [[bealch]], [[hals]], [[poat]]sjes en de ûnderkant fan 'e sturt hawwe in ljochtere [[kleur]], dy't fariëarje kin fan [[read|rodzich]] oant [[bêzje]]. De boppekant fan 'e sturt is [[brún]] oant sânkleurich.

It Wyominggrûniikhoarntsje dielt (parten fan) syn [[ferspriedingsgebiet]] mei oare [[langsturtgrûniikhoarntsje]]soarten. It [[Kolumbiagrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus columbianus'') en it [[richardsongrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus richardsonii'') binne justjes grutter en it [[townsendgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus townsendii'') is wat lytser. It [[beldinggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus beldingi'') hat in koartere sturt en in rodziger bealch, en it [[Uintagrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus armatus'') is op 'e bealch earder grizich as sânkleurich. 

==Biotoop==
Wyominggrûniikhoarntsjes binne bisten fan 'e iepen romte, dy't benammen foarkomme op [[berchgreide]]n en mei [[woastynaalst]] (''Artemisia tridentata'') begroeid [[gerslân]] yn [[berchtme|bercheftige kriten]]. Op it mêd fan hichte komme se foar fan 1.500&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] oant in eintsje boppe de [[beamgrins]]. Yn dielen fan syn [[ferspriedingsgebiet]] kin it Wyominggrûniikhoarntsje ek yn leger leine gebieten oantroffen wurde. Saakkundigen binne fan tinken dat de bistkes dêr troch [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] mei it nau besibbe [[Uintagrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus armatus'') fan 'e gaadliker hichte ferkrongen binne.

==Hâlden en dragen==
It Wyominggrûniikhoarntsje hâldt in lange [[wintersliep]] dy't 8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] fan it jier yn beslach nimt, fan ein [[july]] oant en mei begjin [[april]]. Dêrmei is it foar in diel ek in [[simmersliep]]. De [[mantsje]]s geane oer it algemien earder yn wintersliep as de [[wyfke]]s en healwoeksen bisten. Dy lêsten jouwe har soms pas yn [[septimber]] del. By 't [[maityd]] komme de mantsjes likernôch in [[wike]] earder as de wyfkes foar 't ljocht.
[[File:Wyoming_ground_squirrel_on_Seedskadee_National_Wildlife_Refuge_(35336637701).jpg|left|thumb|250px|In Wyominggrûniikhoarntsje sjocht ris om him hinne yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]].]]

Yn 'e 4 moannen jiers dat de bistkes aktyf binne, ferbliuwe Wyominggrûniikhoarntsjes likegoed noch 21&amp;nbsp;[[oere]]n [[dei]]s yn harren eigengroeven [[hoale]]. It binne [[deidier]]en, dy't benammen [[moarn (deidiel)|moarns]] ier en [[jûn]]s waar te nimmen binne. Se libje yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] dy't foar it meastepart út nau besibbe bisten besteane. Alle leden fan sa'n koloanje hawwe ornaris in eigen hoale. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in [[mantsje]] fan it Wyominggrûniikhoarntsje beslacht trochinoar 0,2–0,4&amp;nbsp;[[hektare|ha]]. Mar de territoaria oerlaapje inoar, sadat de [[befolkingstichtens|populaasjetichtens]] wol 48 eksimplaren op 'e hektare berikke kin.

Wyominggrûniikhoarntsjes moatte [[konkurrinsje (biology)|konkurrearje]] mei ferskate oare [[kjifdier]]en, wêrunder it [[Uintagrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus armatus'') en guon oare nau besibbe soarten [[langsturtgrûniikhoarntsjes]] (''Urocitellus''), mar ek mei it [[goudmantelgrûniikhoarntsje]] (''Callospermophilus lateralis'') en de [[gielbealchmarmot]] (''Marmota flaviventris''). In oare konkurrint, dy't net in kjifdier is mar in [[hazze-eftige]], is de [[Amerikaanske fluithazze]] (''Ochotona princeps''). Mei it [[richardsongrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus richardsonii'') kin it Wyominggrûniikhoarntsje soms [[krusing (biology)|krusings]] produsearje.

De [[peartiid]] begjint foar it Wyominggrûniikhoarntsje frijwol daliks nei't de wyfkes yn [[april]] út wintersliep kommen binne. De wyfkes binne mar [[etmiel|24&amp;nbsp;oeren]] yn it jier [[tyldrift]]ich, dat der moat fuort tapakt wurde. De [[draachtiid]] duorret 22–23&amp;nbsp;dagen, wêrnei't der yn in ûnderierdske nêstkeamer trochinoar 6 jongen smiten wurde. Dy wurde nei 28–42&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en komme nei 28–35&amp;nbsp;dagen foar it earst bûtendoar. Nei 42-49&amp;nbsp;dagen binne se selsstannich. De mantsjes ferlitte dêrnei de koloanje fan 'e [[mem]] om in oar wenplak te sykjen, wat in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] meganisme is om [[yntylt]] foar te kommen. De wyfkes bliuwe lykwols by de koloanje dêr't se yn [[berne]] binne. 

==Fretten==
Wyominggrûniikhoarntsjes binne yn haadsaak [[herbivoar]]en, dy't benammen tarje op in dieet fan [[blêd (plant)|blêden]] en [[sied (plant)|sieden]] fan in ferskaat oan [[gers|gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Dy [[fieding]] folje se lykwols út en troch oan mei it fretten fan [[ynsekten]], yn 't bysûnder [[imerkes]] en [[sprinkhoannen]]. Ek oar lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas oare [[lidpoatigen]] en [[wjirm]]s, stiet wol op it menu.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan it Wyominggrûniikhoarntsje binne de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de (gewoane) [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en ferskate soarten [[haukfûgels]], wêrûnder de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') en de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus'').
[[File:Urocitellus_elegans_44975484.jpg|right|thumb|250px|In Wyominggrûniikhoarntsje yn 'e yngong fan syn [[hoale]].]]

==Status==
It Wyominggrûniikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;. Hoewol't it [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e lêste oardel [[iuw]] gâns ynkrompen is, hat dizze soarte noch in relatyf rom areaal oerholden, dêr't er noch rûnom foarkomt. De [[populaasje (biology)|populaasje]] liket boppedat stabyl te wêzen. Wol hawwe Wyominggrûniikhoarntsjes te lijen ûnder ferfolging troch de [[minske]], benammen troch [[boer]]en, dy't de bistkes faak as skealik [[ûngedierte]] sjogge.

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2012)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan it Wyominggrûniikhoarntsje (''Urocitellus elegans''):
*''U. e. aureus'' &lt;small&gt;(frijwol [[útstjerren (biology)|útstoarn]]; kaam earder foar yn eastlik [[Idaho]] en súdwestlik [[Montana]])&lt;/small&gt;
*''U. e. elegans'' &lt;small&gt;([[Wyoming]], noardeastlik [[Utah]] en noardlik oant sintraal [[Colorado]])&lt;/small&gt;
*''U. e. nevadensis'' &lt;small&gt;(súdeastlik [[Idaho]], earder ek yn noardlik [[Nevada]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wyoming_ground_squirrel ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Wyoming-Ziesel ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Urocitellus elegans}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wyominggruniikhoarntsje}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Langsturtgrûniikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>a42wcnhndwes9ornkg9cay17i696hrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snieloaihoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181121</id>
    <revision>
      <id>1234246</id>
      <parentid>1203135</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27432" sha1="9nvbzky7gyflkgt12g73yr4krruhbog" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=snieloaihoars
|Ofbyld= [[File:Snow_Leopards_-_Ghost_of_the_Mountains_for_Ministry_of_Tourism_(MOT)_India_9_(cropped).png|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera uncia 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it snieloaihoars (Panthera uncia).png|center|250px]]
}}
It '''snieloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera uncia'', foarh. ''Uncia uncia''), soms ek wol de '''sniepanter''' neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). It is gjin [[ûndersoarte]] fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), sa't faak tocht wurdt, mar ynstee in selsstannige [[soarte]]. Dit bist komt foar yn 'e [[berch]]gebieten fan eastlik [[Sintraal-Aazje]] en noardlik [[Súd-Aazje]], rûchwei fan 'e [[Himalaya]] oant de [[Baikalmar]]. It is in [[karnivoar]] dy't [[deidier|benammen oerdeis aktyf]] is en syn [[proai]]en op steile berchskeanten [[jacht (aktiviteit)|bejaget]]. Dit bist hat te krijen mei [[habitatferlies]] en [[streuperij]]. De [[IUCN]] klassifisearret it snieloaihoars as kwetsber (it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]]).

==Namme==
De [[Frysk]]e namme 'snieloaihoars' komt fan it feit dat dit bist in spikkelbûnte [[pels]] hat dy't liket op dy fan it bekendere [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), en fan it feit dat er yn [[snie|besnijde]] [[berch]]gebieten libbet. ''Uncia'', it soartspecifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Panthera uncia'', komt fan it [[Aldfrânsk]]e [[wurd]] ''once'', dat fan âlds in oantsjutting foar de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx'') wie. De oarspronklike foarm fan dat wurd wie ''lonce'', in ôfsliten [[ferbastering]] fan it [[Latyn]]ske ''lynx'', mar meitiid waard dat misbegrepen as ''l'once'', mei't it [[beskaat lidwurd]] (''le'' of ''la'', mar yn dit gefal ''la'') yn it [[Frânsk]] foar in [[haadwurd]] dat mei in [[fokaal]] begjint, gearlûkt ta ''l’''. (Men miende dus dat it net de ''lonce'' wie, mar de ''once''.) Letter waard ''uncia'', in latinisearre fariant fan ''once'', brûkt as namme foar it earder yn [[Jeropa]] ûnbekende snieloaihoars.
[[File:Panthera_uncia_02_MWNH_355.jpg|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in snieloaihoars út 'e kolleksje fan it [[Museum Wiesbaden]] te [[Wiesbaden]].]]

==Taksonomy==
It snieloaihoars waard foar it earst yn [[1777]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]], dy't it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis uncia'' joech. It [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no inkeld foar de [[wylde katten]] brûkt wurdt, wie doe nammentlik in sammelbak foar alle [[kateftigen]]. De beskriuwing fan Schreber, dy't noch nea in snieloaihoars sjoen hie, wie basearre op in eardere, net-wittenskiplike beskriuwing troch [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]]. Yn 'e beskriuwing wie de misfetting opnommen dat it snieloaihoars foarkaam oan 'e [[Barbarijske Kust]] fan [[Noard-Afrika]], yn [[Perzje]], [[Sina]] en [[Súdeast-Aazje|East-Ynje]]. 

Ferskate [[biologen]] beskreaune yn 'e [[njoggentjinde iuw]] kateftigen út Aazje dy't letter [[synonym]] mei it snieloaihoars blieken te wêzen, lykas ''Felis irbis'' fan [[Christian Gottfried Ehrenberg]] ([[1830]]) en ''Felis uncioides'' fan [[Thomas Horsfield]] ([[1855]]). De [[Ingelân|Ingelske]] soölooch [[John Edward Gray]] steld yn [[1854]] as earste foar om it snieloaihoars (en oare [[Aazje|Aziatyske]] [[kateftigen]] mei in lange en grouwe [[sturt]]) yn it nije skaai ''Uncia'' te pleatsen. Dat idee krige net daliks neifolging. Mar yn [[1930]], doe't de Ingelske [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] in yngeande weryndieling fan 'e kateftigen beärbeide, brûkte er de namme ''Uncia uncia'' foar it snieloaihoars. Lange tiid bleau dy yndieling hanthavene, mei it snieloaihoars yn syn eigen, [[monotypysk]]e skaai. Mar tusken [[2006]] en [[2016]] die út ferskate nije ûndersiken bliken dat it bist eins yn it skaai fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera'') thúshearde. Dêr waard it doe as fyfde libbene soarte oan tafoege, njonken de [[liuw]] (''P. leo''), de [[tiger]] (''P. tigris''), de [[jagûar]] (''P. onca'') en it [[loaihoars]] (''P. pardus'').
[[File:Uncia_uncia.jpg|right|thumb|180px|De grutte [[poat]]en helpe it snieloaihoars om oer de [[snie]] te rinnen sûnder deryn wei te sakjen.]]

==Evolúsje==
It snieloaihoars ûntjoech him nei alle gedachten tusken 3,7&amp;nbsp;miljoen en 2,7&amp;nbsp;miljoen jier lyn ta in selsstannige [[soarte]]. De âldste [[fossilen]] fan it snieloaihoars, dy't opdobbe binne yn 'e [[Pabbiheuvels]] yn [[Pakistan]], geane werom oant it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]]. 

Fan alle oare soarten [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera'') is it snieloaihoars it naust besibbe oan 'e [[tiger]] (''Panthera tigris''). In ûndersyk út [[2016]] brocht oan it ljocht dat it [[mitogondriaal DNA]] fan sawol it [[loaihoars]] (''P. pardus'') as de [[liuw]] (''P. leo''), dy't nau oaninoar besibbe binne, mear op dat fan it snieloaihoars liket as dat harren [[nukleêr DNA]] op dat fan it snieloaihoars liket. Dêrút waard ôflaat dat de [[foarâlden]] fan it loaihoars en de liuw (en nei't men oannimme mei ek de nau besibbe [[jagûar]]) op in stuit yn harren [[evolúsjeteory|evolúsje]] harsels [[krusing (biology)|hybridearre]] hawwe mei de foarâlden fan it snieloaihoars.

==Fersprieding==
It snieloaihoars komt foar yn grutte dielen fan it binnenlân fan [[Aazje]]. De noardlikste [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is yn súdlik [[Sibearje]] fan it westen fan it [[Altaiberchtme]] oant de súdwestpunt fan 'e [[Baikalmar]]. Fierder súdlik libbet dit bist yn 'e [[berch]]kriten fan noardlik en westlik [[Mongoalje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]]. [[Kirgyzje]] heart yn syn gehiel ta it ferspriedingsgebiet, dat him yn 'e buorlannen yn [[Sintraal-Aazje]] fierders útwreidet oer eastlik en súdeastlik [[Kazachstan]], eastlik [[Oezbekistan]] en it [[Pamirberchtme]] fan eastlik [[Tadzjikistan]]. Noch súdliker komt it snieloaihoars foar yn 'e [[Hindoe-Kûsj]] fan eastlik en sintraal [[Afganistan]] en mear nei it easten hearre frijwol hiel [[Tibet]] en [[Qinghai]] yn sintraal [[Sina]] ta it areaal. De súdlikste fersprieding fan dizze kateftige wurdt markearre troch de [[Himalaya]] yn noardlik [[Pakistan]], [[Yndia]], [[Nepal]], [[Bûtan]] en it uterste noardlike puntsje fan [[Birma]].
[[File:Panthera_uncia_(33172899150).jpg|left|thumb|250px|In [[gapjen]]d snieloaihoars lit syn [[hoektosk]]en sjen.]]

==Uterlike skaaimerken==
It snieloaihoars is gnobsk boud mei koarte [[poat]]en en in [[lichem (biology)|lichem]] dat in slachje lytser is as dat fan 'e oare [[grutte katten]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera''). It hat trochinoar in kop-romplingte fan 75–150&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 80–105&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 56&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht by [[mantsje]]s 45–55&amp;nbsp;[[kg]] en by [[wyfke]]s 35–40&amp;nbsp;kg. Hiel út en troch berikt in mantsje in gewicht fan 75&amp;nbsp;kg of bliuwt in wyfke ûnder de 25&amp;nbsp;kg. De [[hoektosk]]en mjitte likernôch 2,85&amp;nbsp;sm.

De [[pels]] fan it snieloaihoars is [[grizich]], mar op 'e [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]] en de boppekant fan 'e [[kop]] útskaaiend nei [[bêzje]] en op 'e [[bealch]] nei [[wyt]]. De grizich-bêzjige grûnkleur is op 'e rêch, op 'e siden en op 'e [[sturt]] belein mei grutte [[swart]]e [[rozet]]ten. As oanpassing oan syn kâlde, bercheftige wengebiet is de pels tige ticht, mei [[hier (begroeiïng)|hierren]] fan 5–12&amp;nbsp;sm lang. In oare oanpassing oan 'e [[kjeld]] wurdt foarme troch de lytse [[ear (anatomy)|earen]], dy't [[waarmte]]ferlies minimalisearje, de grutte brede [[poat]]en, dy't it [[rinnen]] op [[snie]] makliker meitsje, en it hier op 'e [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten, dy't foar waarmte soargje mar ek foar in bettere gryp op steile en ynstabile ûndergrûnen. Nettsinsteande syn bercheftige wengebiet beskikt it snieloaihoars net oer in spesifike oanpassing tsjin [[hichtesykte]].
[[File:L%C3%A9opard_des_neiges_14081.jpg|right|thumb|180px|De grouwe, [[pels|tichtbehierre]] [[sturt]] fan in snieloaihoars.]]

De [[sturt]] is sa lang en grou om't der [[fet (weefsel)|fet]] yn opslein wurdt, en hat in tsjûke laach ticht hier om him waarm te hâlden. By it rinnen op smelle rânen, steile skeanten en ferglydzjend pún tsjinnet de sturt as tsjinwicht, sadat it snieloaihoars it lykwicht hâlde kin. Yn 'e [[sliep]] wurdt de sturt as in soarte fan termysk tekkentsje oer de [[noas]] en de [[eagen]] hinne lein. Fan oare soarten [[grutte katten]] út it skaai fan 'e [[panters]] ferskilt it snieloaihoars troch in koartere [[snút]], in ferhege [[kop|foarholle]], in fertikaal ôfrinnend [[kin]] en in minder goed ûntwikkele efterste part fan 'e [[ûnderkaak]].

==Biotoop==
Snieloaihoarsen binne berchbewenners, dy't foarkomme yn it [[heechberchtme]] op in hichte fan 2.700–6.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Dêrby moat oantekene wurde dat se yn it noardlike diel fan harren [[ferspriedingsgebiet]], dêr't it [[kâld]]er is fanwegen de noardliker [[breedtegraad]], ek op legere hichten foarkomme. [[Simmer]]deis bliuwt it snieloaihoars oer it algemien boppe de [[beamgrins]], mar [[winter]]deis sakket er ôf oant 1.200–2.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe seenivo. [[Biotopen]] dêr't dit bist de foarkar oan jout, binne [[berchgreide]]n en steile berchskeanten, it leafst mei in protte [[rots]]ich, brutsen terrein.

==Hâlden en dragen==
===Aktiviteit===
Snieloaihoarsen binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't foar it meastepart aktyf binne fan 'e [[moarnsdage]] oant de midden fan 'e [[moarn (deidiel)|moarn]], en jitris fan healwei de [[middei (deidiel)|middei]] ôf oant en mei de iere [[jûn]]. Rêst hâlde se almeast yn 'e neite fan [[klif]]fen en berchrânen dy't sawol goed útsjoch as [[skaad]] biede. In ûndersyk út [[1988]] yn it [[Nasjonaal Park Shey Phoksundo]] yn westlik [[Nepal]] liet sjen dat [[mantsje]]s [[dei]]s 0,5–5,5&amp;nbsp;[[km]] ôfstân ôfleine, en [[wyfke]]s 0,2–2,5&amp;nbsp;km. Dêrby moat oantekene wurde dat dy ôfstannen metten waarden as rjochte linen tusken fêste waarnimmingspunten. Yn it tige op- en delgeande terrein fan 'e Himalaya, dêr't gauris in omwei nommen wurde moat, wie de eigentlike ôfstân tusken dy punten folle grutter. It snieloaihoars kin him fuortbewege yn in oant 85&amp;nbsp;[[sm]] tsjûke [[snie]]laach, mar ynstee fan dêr sels in paad troch te klearjen, makket er leaver gebrûk fan paden dy't al troch oare bisten baand binne.
[[File:Snow_Leopard_Being_Cute_(16135561540).jpg|left|thumb|250px|In snieloaihoars wriuwt de kop tsjin in [[beamstam]] oan om syn [[territoarium (biology)|territoarium]] te markearjen.]]

===Kommunikaasje===
De [[dierlike kommunikaasje|fokalisearrings]] fan it snieloaihoars rinne útinoar fan [[miaujen]] en kroanjen oant [[grânzgjen]] en [[blazen (kateftigen)|blazen]]. Nettsjinsteande it feit dat dit bist, krekt as de oare soarten [[panters]], in ûnfolslein [[ossifikaasje|ossifisearre]] (ta bonke wurden) [[tongbonke]] hat, kin it snieloaihoars net [[brullen|brulle]], om't er folle koartere [[stimbân|stimbannen]] hat (fan 9&amp;nbsp;[[mm]]), dy't in legere wjerstân tsjin [[lucht]]streaming hawwe. Wol kin er '[[puffen (kateftigen)|puffe]], wêrby't in koart lûd dat de midden hâldt tusken [[snuven]] en [[proesten]] útbrocht wurdt, ornaris ta begroeting fan bekende soartgenoaten. Snieloaihoarsen kinne ek [[spinnen (kateftigen)|spinne]] as se útazemje.

===Territoaria en populaasjetichtens===
It snieloaihoars hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] wêrfan't it [[oerflak]] ôfhinklik is fan it terrein en de beskikberens fan [[proaidier]]en. Yn 'e westlike [[Himalaya]] mjitte de territoaria 12– 39&amp;nbsp;[[km²]], mar yn 'e [[Gobiwoastyn]] hawwe mantsjes territoaria fan 144–270&amp;nbsp;km² wylst de territoaria fan wyfkes dêre 83–165&amp;nbsp;km² beslane. Wat de [[populaasjetichtens]] oanbelanget: yn kriten mei proaidieren by 't folop kinne op 'e 100&amp;nbsp;km² 10&amp;nbsp;snieloaihoarsen foarkomme. Mar yn [[habitat]]s dêr't proaidieren krap binne, libje op 'e 1.000&amp;nbsp;km² mar 5&amp;nbsp;eksimplaren.

It earder neamde ûndersyk út [[1988]] nei snieloaihoarsen yn it Nasjonaal Park Shey Phoksundo yn Nepal brocht oan it ljocht dat de territoaria fan fiif fan in [[halsbân]] mei in [[radiostjoerder]]ke foarsjoene snieloaihoarsen inoar foar in grut part oerlapen, hoewol't de bisten inoar mar komselden tsjinkamen. Ut in ûndersyk nei snieloaihoarsen yn 'e Gobi, út 'e jierren [[2008]]–[[2014]], die bliken dat de territoaria fan ûnderskate eksimparen inoar dêre foar likernôch 20% oerlapen. Territoaria wurde markearre mei [[rookflagge]]n, troch mei de [[kop]] by rotsen lâns te wriuwen, troch it efterlitten fan [[urine]] of [[dong]] op paden dy't (troch snieloaihoarsen) in protte brûkt wurde, en troch it besproeien fan beskate [[rots]]en mei urine. 
[[File:SnowCubs01.jpg|right|thumb|250px|In trio snieloaihoarswelpkes yn it opfangsintrum fan 'e Cat Survival Trust yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Welwyn]].]]

===Fuortplanting===
De [[peartiid]] falt foar it snieloaihoars ier yn it jier, fan [[jannewaris]] oant en mei [[maart]]. Wyfkes binne mar 5–8&amp;nbsp;dagen [[maartsk]], en as se ienris peare hawwe, sykje se ornaris net in twadde pearingspartner op. [[Soölogen]] ornearje dat dêr troch de grutte ôfstannen yn it [[ferspriedingsgebiet]] en de tinne [[populaasjetichtens]] keppele mei de koarte perioade fan [[tyldrift]] net genôch tiid foar is. Om in pearingspartner oan te lûken, markearje wyfkes harren om-en-by mei urine en uterje se in spesifike pearingsrop. As der in gaadlik mantsje oanlutsen is, wurdt de [[pearing]] 12–36&amp;nbsp;kear deis werhelle. Wannear't mantsje en wyfke elts har wegen wer geane, is de rol fan it mantsje by de [[fuortplanting]] ôfrûn.

De [[draachtiid]] duorret by snieloaihoarsen 90–100&amp;nbsp;dagen. As de [[befalling]] nei-oan komt, siket it wyfke in ûndjippe [[spelonk]] of in [[rots]]spjalt op dy't se beklaait mei [[hier (begroeiïng)|hier]] fan har eigen [[bealch]]. Dêr bringt it wyfke yn 'e perioade fan ein [[april]] oant ein [[juny]] in smeet fan yn 'e regel 2–3&amp;nbsp;welpkes te wrâld bringt. Yn útsûnderlike gefallen kin it tal jongen oprinne oant 7. De welpen wurde [[blinens|blyn]] en helpleas berne, hoewol't se al wol in tsjûke [[pels]] hawwe. Sûnder soene se yn 'e kâlde [[klimaat|klimatologyske]] omstannichheden fan har [[ferspriedingsgebiet]] ek net oerlibje kinne. Se weagje by de [[berte]] 320–567&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[each]]jes geane mei likernôch 7&amp;nbsp;dagen iepen en mei 5&amp;nbsp;[[wike]]n kinne de welpen [[rinnen|rinne]]. Mei 10&amp;nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Dêrnei bringt de mem harren [[fleis]] fan har [[proai]]en yn it nêst, dat de jongen pas ferlitte as se 2–4&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] âld binne. 
[[File:Schneeleoparden_Kailash_und_Dshamilja_frontal.jpg|left|thumb|250px|In snieloaihoarswyfke mei har healwoeksen welp yn 'e [[dieretún]] fan [[Zürich]].]]

Yn it [[Tostberchtme]] fan [[Mongoalje]] waard yn [[2021]] ûndersyk dien nei de selsstannigens fan snieloaihoarswelpen, wêrby't ferskate welpen en harren memmen fan in halsbân mei in radiostjoerderke foarsjoen waarden. Sa koe fêststeld wurde dat twa froulike welpen 20–21&amp;nbsp;moannen by de mem bleaune. Dêrnei giene se by har wei, mar kearden se oer in perioade fan 4–7&amp;nbsp;moannen noch ferskate kearen foar in in pear dagen by har werom. In manlike welp gie mei 22&amp;nbsp;moannen by de mem wei, mar bleau noch in ekstra moanne yn har om-en-by omhingjen, oant er syn bertekrite definityf ferliet op in [[leeftyd]] fan 23&amp;nbsp;moannen. Snieloaihoarsen binne mei 2–3&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Se hawwe yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan 15–18&amp;nbsp;jier, mar kinne yn finzenskip wol 25&amp;nbsp;jier wurde. 

==Fretten en jeien==
===Jeien===
It snieloaihoars is in [[karnivoar]] en in duchtich [[rôfdier]] dat aktyf syn [[proai]]en [[jacht (aktiviteit)|bejaget]] en ornaris gjin [[ies (kadaver)|ies]] fret. Dit bist efterfolget syn proai by steile berchskeanten del. Dêrby beslûpt er syn proai oant er ticht genôch by is om in reële kâns op súkses te hawwen. Dan springt er te foarskyn en brûkt dy earste sprong om [[faasje]] op te bouwen dêr't er de proai wol 300&amp;nbsp;[[meter|m]] mei efterfolget. As er de proai benei wit te kommen, springt er dy op 'e rêch en sleept er him nei de grûn. Dêrnei wurdt mei in [[biten|byt]] yn 'e [[kiel]] de [[luchtpiip]] tichtklamme oant de proai troch [[ferstikking]] [[ferstjerren|ferstjert]]. Neitiid wurdt it [[kadaver|karkas]] fan 'e proai nei in feilich plak sleept, dêr't alle ytbere dielen by de tiid lâns ferslynd wurde. 

Hoewol't snieloaihoarsen yn prinsipe allinnich jeie, besteande der dokumintearre gefallen fan eksimplaren dy't gearwurken by de jacht. Yn 'e regel giet it dêrby om pearingspartners, mar it komt ek foar dat in mem en har healwoeksen welp(en) mei-inoar op jacht geane.
[[File:Wild_Snow_Leopard_Goes_Grocery_Shopping.png|right|thumb|250px|In snieloaihoars yn [[Kirgyzje]] hat in [[Altaimarmot]] (''Marmota baibacina'') fongen.]]

===Fretten===
It snieloaihoars jout de foarkar oan proaien dy't 36–76&amp;nbsp;[[kg]] weagje. Dêrby giet it benammen om middelgrutte [[herbivoar]]en, lykas it [[blauskiep]] (''Pseudois nayaur''), de [[Himalayataargeit]] (''Hemitragus jemlahicus''), de [[argaly]] (''Ovis ammon''), de [[skroefhoarngeit]] (''Capra falconeri''), de [[wylde geit]] (''Capra aegragus''), de [[Sibearyske stienbok]] (''Capra sibirica''), it [[wytbealchmuskushart]] (''Moschus leucogaster''), it [[wytliphart]] (''Cervus albirostris''), de [[Sibearyske ree]] (''Capreolus pygargus'') en it [[everswyn]] (''Sus scrofa''). 

It snieloaihoars kin hast alle herbivoaren yn syn ferspriedingsgebiet wol oer, útsein in folwoeksen, sûne [[wylde jak]] (''Bos mutus''). Mei ien blauskiep kin in snieloaihoars wol oant 2&amp;nbsp;wiken ta, mei't it fleis yn 'e [[kjeld]] fan it [[heechberchtme]] lang goed bliuwt. Ien folwoeksen snieloaihoars moat jiers sa'n 20–30 folwoeksen blauskiep fange om te oerlibjen.

As de gelegenheid him foardocht of as it iten krap is, bejaget it snieloaihoars ek wol lytsere proaien, lykas de [[Himalayamarmot]] (''Marmota himalayana''), de [[langsturtmarmot]] (''Marmota caudata''), de [[Altaimarmot]] (''Marmota baibacina''), de [[Kaapske hazze]] (''Lapus capensis''), de [[Toerkestaanske rôt]] (''Rattus pyctoris''), de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), de [[Kasjmirboskmûs]] (''Apodemus rusiges''), de [[trekhamster]] (''Cricetulus migratorius''), de [[wytsnorpalmrôler]] (''Paguma larvata''), de [[resusaap]] (''Macaca mulatta'') en ferskate [[fluithazzen|fluithazze]]- en [[wrotmûzen|wrotmûzesoarten]]. Yn [[2017]] waard yn 'e neite fan it [[Nasjonaal Park Gangotri]] yn [[Yndia]] in snieloaihoars fotografearre, dat in krekt deade [[rotsfleanhoarntsje]] (''Eupetaurus cinereus'') yn 'e bek hie. 

Ek [[fee]], lykas it [[skiep]] (''Ovis aries''), de [[geit]] (''Capra hircus'') en keallen fan 'e [[jak]] (''Bos grunniens'') steane op it menu. Yn westlik [[Mongoalje]] meitsje domestisearre skiep nei skatting krapoan 20% fan it dieet fan 'e pleatslike snieloaihoarsen út. Yn dat gebiet is troch minsklik tadwaan lykwols de beskikberens fan wylde proaidieren sterk efterútgien. 
[[File:Irbis4.JPG|left|thumb|250px|In snieloaihoars op in [[klif]].]]

==Natuerlike fijannen==
It snieloaihoars hat yn syn [[ferspriedingsgebiet]] frijwol gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], al moatte welpen oppasse foar grutte [[rôffûgels]], lykas [[earnen]].
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ &lt;big&gt;Wrâldpopulaasje fan Snieloaihoarsen&lt;/big&gt;
!lân
!jier
!skatting
|-
| [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Sina]] || 2016 || align=&quot;right&quot;|4.500
|-
| [[File:Flag of Mongolia.svg|20px]] [[Mongoalje]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |1.000
|-
| [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]] || 2024 || align=&quot;right&quot; |718
|-
| [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Pakistan]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |250–420
|-
| [[File:Flag of Nepal.svg|14px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Nepal]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |301–400
|-
| [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|20px]] [[Kirgyzje]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |300–400
|-
| [[File:Flag of Tajikistan.svg|20px]] [[Tadzjikistan]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |250–280
|-
| [[File:Flag of Afghanistan.svg|20px]] [[Afganistan]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |50–200
|-
| [[File:Flag of Bhutan.svg|20px]] [[Bûtan]] || 2023 || align=&quot;right&quot; |134
|-
| [[File:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |100–120
|-
| [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |70–90
|-
| [[File:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] [[Oezbekistan]] || 2016 || align=&quot;right&quot; |30–120
|-
| [[File:Flag of Myanmar.svg|20px]] [[Birma]] || n.f.t. || align=&quot;right&quot; |?
|-
| '''totaal'''|| || align=&quot;right&quot; |'''7.703–8.382'''
|}

==Status==
It snieloaihoars hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, wat it leechste is fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]]. Dat hat dermei te krijen dat dit bist te lijen hat ûnder [[habitatferlies]] en [[streuperij]]. Habitatferlies komt troch de oanhâldende útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten yn it wengebiet fan dit bist, benammen aktiviteiten fan [[agrarysk]] aard. De streuperij wurdt geande holden trochdat der in grutte fraach bestiet nei de tichte [[pels]] fan it snieloaihoars, dy't brûkt wurdt foar it meitsjen fan [[klean]]. Wichtiger noch is it gebrûk fan oare lichemsdielen yn [[tradysje|tradisjonele]] [[genêskunde]]. Sa bestiet yn [[Tibet]] it leauwe dat it [[iten]] fan snieloaihoarsfleis [[nier]]oandwanings genêst, wylst [[poeier|ferpoeiere]] [[bonke]]n yn [[Sina]] en [[Mongoalje]] brûkt wurde foar de behanneling fan [[rimmetyk]]. Yn wurklikheid hawwe lichemsdielen fan it snieloaihoars alhielendal gjin genêskrêftige wurking. 

It snieloaihoars is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat de ynternasjonale [[hannel]] yn bisten en dielen fan bisten (lykas pelzen of bonken) strang ferbiedt. Yn [[Yndia]] stiet der in [[finzenisstraf]] fan 3–7&amp;nbsp;jier op it streupen fan in snieloaihoars, yn [[Nepal]] draaie streupers fan dit bist 5–15&amp;nbsp;jier it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] yn, en yn [[Sina]] stiet der op it streupen fan in snieloaihoars in finzenisstraf fan teminsten 10&amp;nbsp;jier. Dêrboppe-op komt yn alle lannen ek noch in [[jildboete|boete]], dy't flink oprinne kin.

De folsleine [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan it snieloaihoars wurdt rûsd op 7.700–8.400&amp;nbsp;eksimplaren. Rom de helte dêrfan, sa'n 4.500, libje yn [[Sina]]. Yn 'e top-3 fan 'e lannen mei de measte snieloaihoarsen steane fierders [[Mongoalje]], mei 1.000 fan 'e bisten, en [[Yndia]]. Potinsjeel [[habitat]] foar it snieloaihoars yn 'e [[Himalaya]] fan noardlik Yndia wurdt skatten op minder as 90.000&amp;nbsp;[[km²]] yn 'e gewesten [[Djammû en Kasjmir]], [[Ladakh]], [[Uttarakhand]], [[Himachal Pradesh]], [[Sikkim]] en [[Arunachal Pradesh]]. Dêrfan bestiet mar 34.000&amp;nbsp;km² út goed habitat, wylst mar 14,4% in beskerme status as [[natoergebiet]] hat. By in telling dy't tusken [[2019]] en [[2023]] holden waard yn it ramt fan 'e Snow Leopard Population Assessment in India (SPAI), waarden mar 718 snieloaihoarsen yn hiel Yndia fûn (477 yn Ladakh, 124 yn Uttarakhand, 51 yn Himachal Pradesh, 36 yn Arunachal Pradesh, 21 yn Sikkim en 9 yn Djammû en Kasjmir).
[[File:Snow leopard in Ladakh.webm|left|thumb|250px|In fideo fan in snieloaihoars yn noardlik [[Yndia]].]]

Yn beskate gebieten, lykas westlik [[Mongoalje]] en de krite [[Ladakh]] yn noardwestlik [[Yndia]], bejeie snieloaihoarsen frij geregeldwei [[fee]]. Dêrmei behelje se har yn [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. In snieloaihoars lit him lykwols maklik troch [[minsklik]] yngripen fuortjeie. Sels fee dat er al deade hat, lit er by it lûdroftich neieroankommen fan minsken oer it algemien samar efter, sûnder te besykjen en ferdigenje syn proai. Der binne mar twa gefallen bekend fan snieloaihoarsen dy't minsken oanfoelen, en net ien fan beide gefallen wie deadlik. Yn [[1940]] foel in mei [[hûnsdûmens]] (''rabiës'') oanhelle eksimplaar by [[Alma-Ata]], yn eastlik [[Kazachstan]], in pear manlju oan. It oare gefal barde ek yn 'e neite fan Alma-Ata en gie om in âld [[honger|úthongere]] bist, dat gjin [[tosk]]en mear hie en út wanhope in minsklike foarbygonger oanfoel mar libben fongen waard.

==Undersoarten==
Lang waard oannommen dat it snieloaihoars (''Panthera uncia'') in [[monotypyske soarte]] wie (dy't gjin [[ûndersoarte]]n hie). Op basis fan 'e [[fylogeografy]]ske analyze dy't yn 'e [[maityd]] fan [[2017]] dien waard troch J.E. Janecka et al., kaam lykwols nei foarren dat der nei alle gedachten 3 libbene ûndersoarten erkend wurde moatte. Dat idee is letter troch oare saakkundigen sawol ûnderstipe as bestriden. Der bestiet op dit mêd (anno [[2025]]) noch gjin [[wittenskiplike konsensus]]. De trije foarstelde ûndersoarten binne:
*''P. u. irbis'' &lt;small&gt;(westlik [[Mongoalje]] en súdlik [[Sibearje]])&lt;/small&gt;
*''P. u. uncia'' &lt;small&gt;(eastlik [[Sintraal-Aazje]] en [[Sinkiang-Oeigoerje]])&lt;/small&gt;
*''P. u. uncioides'' &lt;small&gt;([[Himalaya]], [[Tibet]] en [[Qinghai]])&lt;/small&gt;
In [[Pleistoseen]] [[fossyl]] út [[Súdwest-Jeropa]], it [[Pyreneesk snieloaihoars]], waard yn [[2022]] yn 't earstoan beskreaun as in ûndersoarte fan it snieloaihoars mei de [[wittenskiplike namme]] (''P. u. pyrenaica''). In ûndersyk út [[2025]] nei in oare [[útstjerren (biology)|útstoarne]] ûndersoarte, it [[Lusitaansk snieloaihoars]] (''P. u. lusitana'') út [[Portegal]], stelde lykwols fêst dat it Pyreneesk snieloaihoars tefolle ôfwikende [[morfology]]ske skaaimerken hie om in ûndersoarte fan it snieloaihoars te wêzen. It waard neitiid as in selsstannige soarte beskôge.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Snow_leopard ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera uncia}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]</text>
      <sha1>9nvbzky7gyflkgt12g73yr4krruhbog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pyreneesk snieloaihoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181549</id>
    <revision>
      <id>1234184</id>
      <parentid>1189598</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="7vp7b1u1qg6xb8ow1i3s1l12fysokix" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Pyreneesk snieloaihoars
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera pyrenaica 
|Beskriuwer, jier= [[Helmut Hemmer|Hemmer]], 2022 
|IUCN-status= status: status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''Pyreneesk snieloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera pyrenaica'', [[synonym]] ''Panthera uncia pyrenaica'' en ''Panthera pardus tautavelensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist libbe yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] (570.000 oant 530.000 jier lyn) yn súdlik [[Frankryk]]. Ier ûndersyk wiisde derop dat it in [[ûndersoarte]] fan it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') wie, mar letter waard it as in selsstannige [[soarte]] yn skaai fan 'e panters pleatst.

==Taksonomy==
It earste [[fossyl]] fan it Pyreneesk snieloaihoars wie in [[ûnderkaak]] dy't tsjin 'e ein fan 'e [[2000-er jierren]] fûn waard yn 'e Arago-[[grot]] by [[Tautavel]], yn it [[departeminten fan Frankryk|departemint]] [[Pyrenées-Orientales]] yn súdlik [[Frankryk]]. It waard presintearre troch [[paleöntolooch]] A. Testu et al. op it 16e International [[hoalebear|Cave Bear]] and [[hoaleliuw|&lt;small&gt;[Cave]&lt;/small&gt; Lion]] Symposium, dat ein [[septimber]] [[2010]] holden waard yn [[Azé]], yn it departemint [[Saône-et-Loire]]. Testu-en-dy ynterpretearren it as in nije [[ûndersoarte]] fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en joegen it dêrom de [[wittenskiplike namme]] ''Panthera pardus tautavelensis'', nei it plak dêr't it fûn wie. Om't dy namme lykwols inkeld yn it program fan it [[konvinsje (gearkomste)|symposium]] publisearre waard, en net formeel yn in [[wittenskip]]lik [[tydskrift]], wurdt it beskôge as in ''[[nomen nudum]]'' (in ûnjildige namme).

De earste jildige wittenskiplike beskriuwing fan it bist, wie sadwaande dy dy't yn [[2022]] troch [[Helmut Hemmer]] publisearre waard. Hemmer tocht dat it gie om in nije ûndersoarte fan it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia''), en neamde it bist ''Panthera uncia pyrenaica'': it Pyreneesk snieloaihoars. Yn [[2025]] beskreaune Jiangzuo Q. et al. in oare nije [[Jeropa|Jeropeeske]] ûndersoarte fan it snieloaihoars, it [[Lusitaansk snieloaihoars]] (''Panthera uncia lusitana'') út [[Portegal]]. It die bliken dat it Pyreneesk snieloaihoars troch in gebrek oan oerienkommende [[morfology]]ske skaaimerken mei it nije fossyl net mear as in ûndersoarte fan it snieloaihoars beskôge wurde koe, mar nei alle gedachten dochs nauwer besibbe wie mei it loaihoars, al wie it ek net in ûndersoarte fan dat bist. Dêrom pleatsten Jiangzuo-en-dy it Pyreneesk snieloaihoars ûnder de wittenskiplike namme ''Panthera pyrenaica'' as in selsstannige [[soarte]] binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Panthera_uncia_pyrenaica ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Pireneesk snieloaihoars}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Frankryk]]</text>
      <sha1>7vp7b1u1qg6xb8ow1i3s1l12fysokix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reuzejachtloaihoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182354</id>
    <revision>
      <id>1234209</id>
      <parentid>1193478</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8185" sha1="2t76z8cygl4jgds50brgstym9qe7r2s" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=reuzejachtloaihoars
|Ofbyld= [[File:Head_appearance_of_Acinonyx_pardinensis_2.jpg|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike ympresje.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') 
|Wittenskiplike namme= Acinonyx pardinensis 
|Beskriuwer, jier= [[Jean-Baptiste Croizet|Croizet]] &amp; [[Antoine Claude Gabriel Jobert|Jobert]], 1828 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan it reuzejachtloaihoars (Acinonyx pardinensis).png|center|250px]]&lt;small&gt; De likernôge [[histoarysk]]e fersprieding fan it reuze-jachtloaihoars op basis fan [[argeologyske fynst]]en anno [[2014]].&lt;/small&gt;
}}
It '''reuzejachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Acinonyx pardinensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''). Dit bist libbe fan likernôch 3,5&amp;nbsp;miljoen oant 1,3&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn en wie lânseigen yn in grut diel fan [[Jeraazje]]. It reuzejachtloaihoars wie nau besibbe oan it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), mar it wie in slach grutter, likernôch sa grut as in [[liuw]] (''Panthera leo'').

==Taksonomy==
It reuzejachtloaihoars libbe fan it [[Plioseen|Let Plioseen]] oant it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]], likernôch fan 3,5&amp;nbsp;miljoen oant 1,3&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. It waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1828]] troch de [[Frankryk|Frânske]] [[paleöntologen]] [[Jean-Baptiste Croizet]] en [[Antoine Claude Gabriel Jobert]], dy't dit bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis pardinensis'' joegen. Nei't dúdlik wurden wie dat it om in neie sibbe fan it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') gie, waard it reuzejachtloaihoars oerpleatst nei it troch de [[Ingelân|Ingelske]] paleöntolooch [[Joshua Brookes]] yntrodusearre [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx''). [[Synonimen]] foar ''Acinonyx pardinensis'' binne:
* ''Felis pardinensis'' &lt;small&gt;Croizet &amp; Jobert, 1828&lt;/small&gt;
* ''Felis elata'' &lt;small&gt;Bravard in Gervais, 1859&lt;/small&gt;
* ''Cynailurus etruscus'' &lt;small&gt;Del Camp, 1915&lt;/small&gt;
* ''Cynailurus elatus'' &lt;small&gt;[[Samuel Schaub|Schaub]], 1939&lt;/small&gt;
* ''Schaubia vireti'' &lt;small&gt;Schaub, 1942&lt;/small&gt;
It reuzejachtloaihoars wurdt soms beskôge as in [[makrosoarte]], dêr't dan ek oare bekende [[fossile]] soarten ûnder beflapt wurde, lykas it [[middelgrut jachtloaihoars]] (''Acinonyx intermedius''), it [[Marokkaansk jachtloaihoars]] (''A. aicha''), it [[Auvernjatysk jachtloaihoars]] (''A. arvernensis'') en it [[Pleistoseen jachtloaihoars]] (''A. pleistocaenicus''). It wiere oantal soarten [[jachtloaihoarsen]] dat yn it [[Plioseen]] en [[Pleistoseen]] fan [[Jeraazje]] libbe, is noch altyd ûndúdlik.
[[File:Acinonyx_pardinensis_2.JPG|left|thumb|220px|De [[plasse]] fan in reuzejachtloai-hoars út 'e kolleksje fan it [[Museum foar Paleöntology (Florâns)|Museum foar Paleöntology]] yn [[Florâns]].]]

==Fersprieding==
Anno [[2014]] wiene der [[fossilen]] fan it reuzejachtloaihoars weromfûn yn súdlik [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Itaalje]], [[Bulgarije]], súdlik [[Jeropeesk Ruslân]] (by de [[See fan Azov]]), [[Georgje]], [[Tadzjikistan]], noardlik [[Yndia]], en sintraal en eastlik [[Sina]]. Op basis dêrfan geane [[paleöntologen]] derfan út dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan it reuzejachtloaihoars hielendal fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] nei de [[Stille Oseaan]] rûn hawwe moat. It soe de súdlike helte fan [[Jeropa]], [[Transkaukaazje]], [[Sintraal-Aazje]], it noarden fan it [[Yndysk subkontinint]] en it [[Sina|Sineeske]] diel fan it [[fêstelân]] fan [[East-Aazje]] omfieme hawwe. 

==Uterlike skaaimerken==
It reuzejachtloaihoars tanket syn namme oan it feit er rûchwei twaris sa grut wie as in modern [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), mei in gewicht dat skatten wurdt op 60–121&amp;nbsp;[[kg]]. (Ta ferliking: in modern jachtloaihoars weaget, ôfhinklik fan [[âldens]], [[sûnens]], [[geografy]]ske lokaasje, [[geslacht (sekse)|geslacht]] en [[ûndersoarte]] 21–72&amp;nbsp;kg.) Kwa grutte beliek it reuzejachtloaihoars in moderne [[liuw]] (''Panthera leo''). It [[Pleistoseen jachtloaihoars]] (''A. pleistocaenicus'') wie trouwens noch in stik grutter.

De [[morfology]] fan 'e [[plasse]] fan it reuzejachtloaihoars fertoant guon likenissen mei de plassen fan moderne grutte [[kateftigen]] dy't ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] hearre. De plasse fan it reuzejachtloaihoars is net sa rûn as de plasse fan it moderne jachtloaihoars. It [[gebit]] fan it reuzejachtloaihoars liket dan wol wer sterk op dat fan it moderne jachtloaihoars. De [[bonke]]n fan 'e [[poat]]en binne ferlinge yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]], krekt as by it moderne jachtloaihoars. De [[mulwringen]] (of lumbale wringen) binne ek ferlinge, wat suggerearret dat it reuzejachtloaihoars in tige fleksibele [[rêch]] hie. Yn ferhâlding ta it [[skelet]] fan it moderne jachtloaihoars is de [[bilbonke]] rjochter en de [[kûtbonke]] robúster en net fergroeid mei de [[skynbonke]]. De [[skouderbonke]] is ek robúster.
[[File:Acinonyx_pardinensis_mandibola_omero_radio_e_cubito.JPG|right|thumb|180px|[[Fossile]] [[bonke]]n en in diel fan 'e [[ûnderkaak]] fan it reuzejacht-loaihoars.]]

==Paleobiology==
Saakkundigen binne fan tinken dat it reuzejachtloaihoars, krektlyk as it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), syn [[proai]]en fong troch se te efterfolgjen (en net troch se út in mûklaach wei te bespringen). Om't er grutter wie, koed er nei alle gedachten gruttere proaidieren oan as it moderne jachtloaihoars. Dat bist [[jacht (aktiviteit)|jaget]] oer it algemien op proaidieren mei in gewicht fan 20–40&amp;nbsp;[[kg]]. It tinken is dat it reuzejachtloaihoars efter proaien mei in gewicht fan 50–100&amp;nbsp;kg oan gie. 

It idee dat de [[ekology]] fan it reuzejachtloaihoars ferlykber wie mei dy fan it moderne jachtloaihoars is lykwols yn 'e kiif steld troch guon paleöntologen, dy't fan miening binne dat it reuzejachtloaihoars op in manear jage dy't mear liek op dy fan moderne [[grutte katten]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]]. 

In ûndersyk út [[2011]] fan [[Helmut Hemmer]] et al. suggerearre dat it reuzejachtloaihoars syn proaien deade troch de [[luchtpiip]] ticht te knipen en se te [[ferstikking|smoaren]], krekt sa't it moderne jachtloaihoars syn proaien út 'e ljochten helpt. Mar in oar ûndersyk út [[2014]] fan Marco Cherin et al. liek derop te wizen dat it reuzejachtloaihoars syn proaien deade mei in byt yn 'e [[nekke]], sa't guon [[soarte]]n [[panters]] dat dogge. 

Fanwegen syn mânskere lichemsgrutte en gruttere gewicht liket it ûnwierskynlik dat it reuzejachtloaihoars deselde hege [[faasje]] berikke koe as it moderne jachtloaihoars. De [[morfology]] fan it [[gebit]] liket derop te wizen dat it reuzejachtloaihoars (likemin as it moderne jachtloaihoars) de [[bonke]]n fan syn proaien ite koe. It liket dêrom yn 'e reden te lizzen dat it reuzejachtloaihoars in grut diel fan 'e [[kadaver]]s fan syn proaien efterliet foar [[iesiter]]s. 

==Sjoch ek==
* [[jachtloaihoars]]
* [[Marokkaansk jachtloaihoars]]
* [[middelgrut jachtloaihoars]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Acinonyx_pardinensis ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Acinonyx pardinensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Jachtloaihoars]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Spanje]]
[[Kategory:Fossyl yn Frankryk]]
[[Kategory:Fossyl yn Itaalje]]
[[Kategory:Fossyl yn Bulgarije]]
[[Kategory:Fossyl yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Fossyl yn Georgje]]
[[Kategory:Fossyl yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Fossyl yn Yndia]]
[[Kategory:Fossyl yn Sina]]</text>
      <sha1>2t76z8cygl4jgds50brgstym9qe7r2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poemajachtloaihoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182495</id>
    <revision>
      <id>1234185</id>
      <parentid>1193893</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8194" sha1="owv66rr0zxai2abfao9sd428s9rklm5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=poemajachtloaihoars
|Ofbyld= [[File:American cheetah.png|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike rekonstruksje&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Miracinonyx'') 
|Wittenskiplike namme= Miraconyx inexpectatus 
|Beskriuwer, jier= [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1895 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''poemajachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Miracinonyx inexpectatus'', [[synonym|syn.]] ''Miracinonyx studeri'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] (''Miracinonyx''). Dit bist libbe fan likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen oant 250.000 [[jier]] lyn en wie lânseigen yn [[Noard-Amearika]]. 

==Taksonomy==
De earste [[fossilen]] fan it poemajachtloaihoars wiene inkele isolearre [[tosk]]en út 'e saneamde [[Bonkegrot fan Port Kennedy]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Pennsylvania]], dy't oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ûntdutsen waarden. De Amerikaanske [[paleöntolooch]] [[Edward Drinker Cope]] beskreau dy tosken yn [[1895]] en miende yn 't earstoan dat se fan in ûnbekende Amerikaanske sibbe fan 'e [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') kamen. Hy parte de nije soarte dêrom de [[wittenskiplike namme]] ''Crocuta inexpectata'' ta (letterlik: &quot;ûnferwachte hyena&quot;). 

Inkele jierren letter waard er him troch nije fynsten bewust fan syn flater en reklassifisearre er de soarte as ''Uncia inexpectata'', mei't er ornearre dat it gie om in [[kateftige]] dy't nau besibbe wie oan it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'', doe noch ''Uncia uncia''). Mear fragmintaryske fossilen waarden letter opdobbe op lokaasjes yn [[Marylân]] en [[Arkansas]]. [[George Gaylord Simpson]], dy't de hiele samling fossilen yn [[1941]] bestudearre, konkludearre dat se allegearre fan itselde bist kamen, dat neffens him gjin nauwe sibbe fan it snieloaihoars wie, mar fan 'e [[poema]] (''Puma concolor'', doe noch ''Felis concolor''). Hy feroare dêrom de wittenskiplike namme yn ''Felis (Puma) inexpectata''. 

In twadde soarte Amerikaansk jachtloaihoars, ''Felis studeri'', waard yn [[1960]] troch [[Donald E. Savage]] beskreaun op basis fan in folsleinere [[plasse]]. Doe't [[Björn Kurtén]] yn [[1976]] ûndersyk die nei fossile poema's, kaam er lykwols ta de konklúzje dat ''Felis studeri'' deselde soarte wie as ''Felis inexpectata''. Dy lêste namme hie prioriteit om't er âlder wie. Sûnt wurdt ''Miracinonyx studeri'' frij algemien beskôge as in jonger [[synonym]] fan ''M. inexpectatus''. De paleöntolooch [[Daniel B. Adams]] yntrodusearre yn [[1979]] foar de Amerikaanske jachtloaihoarsen in eigen [[taksonomy]]sk [[skaai (taksonomy)|skaai]], dat er de namme ''Miracinonyx'' joech. 

It [[trumanjachtloaihoars]] of Trumans jachtloaihoars (''Miracinonyx trumani''), dat yn [[1969]] foar it earst wittenskiplik beskreaun waard troch [[Phil Cummings Orr]], wurdt wól as in aparte soarte erkend. De ûnderlinge relaasje tusken it poemajachtloaihoars en it trumanjachtloaihoars is noch net alhiel dúdlik, mar yn acht nommen dat it poemajachtloaihoars yn it [[Blankyn]] en [[Irvingtonyn]] libbe, fan likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen oant 250.000 jier lyn, wylst it trumanjachtloaihoars libbe yn it [[Rancholabreyn]], fan 250.000 oant 16.000 jier lyn, leit it foar de hân om út te gean fan in [[evolúsjeteory|evolúsjonêre]] bân, wêrby't it poemajachtloaihoars beskôge wurde kin as in primitivere foarm fan it trumanjachtloaihoars.

==Fersprieding==
[[Fossilen]] fan it poemajachtloaihoars binne oantroffen yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Arkansas]], [[Firginia]], [[Floarida]], [[Georgia]], [[Kalifornje]], [[Kolorado]], [[Marylân]], [[Pennsylvania]], [[Súd-Karolina]], [[Teksas]] en [[West-Firginia]]. Bûten de [[Feriene Steaten]] binne ek fossilen fûn yn [[Kanada]] en [[Meksiko]]. It tinken is dat dit bist foarkaam yn frijwol hiel [[Noard-Amearika]], fan 'e [[Yukon]] yn it noarden oant teminsten healwei Meksiko yn it suden.

==Uterlike skaaimerken==
It poemajachtloaihoars hie trochinoar in kop-romplingte fan 170&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 92&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 85&amp;nbsp;sm. It gewicht bedroech omtrint 70&amp;nbsp;[[kg]], mar grutte eksimplaren kinne skoan 95&amp;nbsp;kg weage hawwe. Dêrmei wie dit bist grutter as it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') en rûchwei fan gelikense grutte as de [[poema]] (''Puma concolor''). Krekt as by it jachtloaihoars en de poema wie de [[kop]] yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] lyts. Yn ferhâlding ta it lettere [[trumanjachtloaihoars]] (''Miracinonyx trumani'') hie it poemajachtloaihoars mear skaaimerken gemien mei de poema, wylst it trumanjachtloaihoars mear de kant fan it moderne jachtloaihoars útskaaide. Oer de [[kleur]] fan 'e [[pels]] is neat bekend. [[Keunst|Artistike]] rekonstruksjes litte faak in spikkelbûnte pels sjen, mar dat berêst net op wittenskiplik ûndersyk.

==Ekology==
Nettsjinsteande it feit dat it poemajachtloaihoars in [[morfology|lichemsmorfology]] hie dy't fierhinne ferlykber is mei dy fan it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), liket it net botte wierskynlik dat er, krekt as it moderne jachtloaihoars, in [[efterfolgingsrôfdier]] wie. Yn it foarste plak wied er robúster boud en koed er troch in grutter gewicht net sokke hege [[faasje]]s ûntwikkelje. Undersiken út 'e [[ienentweintichste iuw]] hawwe boppedat oan it ljocht brocht dat it poemajachtloaihoars ynlûkbere [[klau]]wen hie. (It moderne jachtloaihoars kin syn klauwen net ynlûke en brûkt se by it draven krekt sa't [[fuotballer]]s de [[nop]]pen ûnder harren [[skuon]] brûke, om grip op 'e grûn te hâlden.) 

Mooglik wie it poemajachtloaihoars mear in mûklaachjager, lykas de [[poema]] (''Puma concolor''), mar it is ek mooglik dat der foar syn [[jacht (aktiviteit)|jachttaktyk]] gjin hjoeddeistige parallel bestiet. Wat [[proai]]dieren oanbelanget, is it tinken dat it poemajachtloaihoars benammen jage op 'e [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana'') en yn mindere mjitte op û.m. de [[sniegeit]] (''Oreamnos americanus''), de [[harringtonberchgeit]] (''Oreamnos harringtoni''), it [[grouhoarnskiep]] (''Ovis canadensis'') en ferskate soarten [[hynders]], lykas it [[westlik hynder|westlike hynder]] (''Equus occidentalis''), it [[Meksikaansk hynder|Meksikaanske hynder]] (''Equus conversidens'') en it [[Yukonhynder]] (''Equus lambei''). 

Der wurdt gauris sein dat de gaffelantilope, ien fan 'e fluchste [[herbivoar]]en fan [[Noard-Amearika]], him [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ûntjûn hat om oan it poemajachtloaihoars te ûntkommen. Dat is net wier, want de gaffelantilope ûntwikkele him al yn it [[Mioseen]] (20,4–5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Mei oare wurden: de gaffelantilope bestie hast al 20&amp;nbsp;miljoen jier doe't it poemajachtloaihoars foar it earst op 'e lapen kaam.

Fossile resten út 'e Hamiltongrot yn [[West-Firginia]] litte sjen dat it poemajachtloaihoars libbe en [[konkurrinsje (biology)|konkurrearre]] (en focht) mei oare grutte [[kateftigen]], lykas de [[jagûar]] (''Panthera onca'') en de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'').

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]]
* [[trumanjachtloaihoars]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Miracinonyx ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Miracinonyx}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Amerikaansk jachtloaihoars]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Kanada]]
[[Kategory:Fossyl yn Meksiko]]</text>
      <sha1>owv66rr0zxai2abfao9sd428s9rklm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trumanjachtloaihoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182498</id>
    <revision>
      <id>1234297</id>
      <parentid>1198020</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7048" sha1="twbltybv38m58lsgds2rf5wj07e65q5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=trumanjachtloaihoars
|Ofbyld= [[File:Miracinonyx_(american_cheetah).png|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Artistike rekonstruksje&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Miracinonyx'') 
|Wittenskiplike namme= Miraconyx trumani 
|Beskriuwer, jier= [[Phil Cummings Orr|Orr]], 1969
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''trumanjachtloaihoars''' of '''Trumans jachtloaihoars''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Miracinonyx trumani'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] (''Miracinonyx''). Dit bist libbe fan likernôch 250.000 oant 16.000 [[jier]] lyn yn [[Noard-Amearika]] en [[útstjerren (biology)|stoar út]] as ûnderdiel fan 'e [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. 

==Taksonomy==
It earste [[fossyl]] fan it trumanjachtloaihoars dat fûn waard, wie in komplete [[plasse]] dy't oantroffen waard yn 'e Crypt Cave yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nevada]]. De [[soarte]] waard yn [[1969]] foar it earst [[wittenskiplik]] beskreaun troch de Amerikaanske [[paleöntolooch]] [[Phil Cummings Orr]], dy't dit bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis trumani'' joech. Syn [[kollega]] [[Daniel B. Adams]] yntrodusearre yn [[1979]] it [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] (''Miracinonyx''), dêr't it trumanjachtloaihoars yn 'e mande mei it nau besibbe [[poemajachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'') yn ûnderbrocht waard.

Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten wiisde yn [[2016]] út dat de Amerikaanske jachtloaihoarsen, nettsjinsteande harren namme, nauwer besibbe binne oan 'e [[poema]] (''Puma concolor'') as oan it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''). De [[morfology]]ske oerienkomsten tusken de Amerikaanske jachtloaihoarsen en de [[jachtloaihoarsen]] fan 'e [[Alde Wrâld]] (''Acinonyx'') lykje sadwaande net fuort te kommen út [[besibskip]], mar út [[parallelle evolúsje]]: it ferskynsel dat ferskillende bisten ûnder deselde omstannichheden los faninoar troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] deselde lichemsskaaimerken ûntwikkelje.

It tinken mank saakkundigen is dat de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e poema en it trumanjachtloaihoars omtrint 3&amp;nbsp;miljoen jier lyn libbe. It is net alhiel dúdlik hoe't it yn dat ferbân mei it poemajachtloaihoars sit. Mar yn acht nommen dat it poemajachtloaihoars libbe yn it [[Blankyn]] en [[Irvingtonyn]], fan likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;miljoen oant 250.000 jier lyn, wylst it trumanjachtloaihoars libbe yn it [[Rancholabreyn]], fan 250.000 oant 16.000 jier lyn, is it wierskynlik dat it poemajachtloaihoars in primitivere foarm is dêr't it trumanjachtloaihoars him troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] út ûntjûn hat.

==Fersprieding==
It trumanjachtloaihoars binne [[fossilen]] fan fûn yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Arizona]], [[Floarida]], [[Kolorado]], [[Marylân]], [[Nebraska]], [[Nevada]], [[Nij-Meksiko]], [[Pennsylvania]], [[Súd-Karolina]] en [[Wyoming]]. Dêrnjonken binne ek fossilen fûn yn [[Meksiko]] en [[Kanada]]. De folsleinste fossilen waarden oantroffen yn 'e [[Natural Trap Cave]] yn noardlik Wyoming. Nei alle gedachten wie de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan it trumanjachtloaihoars yn [[Noard-Amearika]] frij algemien.

==Uterlike skaaimerken==
Krekt as it earder libjende [[poemajachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus'') hie it trumanjachtloaihoars trochinoar in kop-romplingte fan 170&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 92&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 85&amp;nbsp;sm. It gewicht bedroech 70–95&amp;nbsp;[[kg]]. It trumanjachtloaihoars wie sadwaande fan ferlykbere grutte as de [[poema]] (''Puma concolor'') en in slachje grutter as it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''). Krekt as by dy beide hjoeddeistige [[kateftigen]] wie ek by it trumanjachtloaihoars de [[kop]] yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] lyts. Yn ferhâlding ta it poemajachtloaihoars hie it trumanachtloaihoars mear skaaimerken gemien mei it jachtloaihoars, wylst it poemajachtloaihoars mear de kant fan 'e poema útskaaide. Oer de [[kleur]] fan 'e [[pels]] is neat bekend. [[Keunst|Artistike]] rekonstruksjes litte faak in spikkelbûnte pels sjen, mar dat berêst net op wittenskiplik ûndersyk.

==Ekology==
Hoewol't it trumanjachtloaihoars [[lichem (biology)|lichaamlik]] sterk op it moderne [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') liek, achtsje saakkundigen it ûnwierskynlik dat dit bist deselde [[jacht (aktiviteit)|jachttaktyk]] hie, te witten: in koart duorjende efterfolging mei hege oant ekstreem hege [[faasje]]. In wichtich oanknopingspunt dêrfoar is dat it moderne jachtloaihoars syn net-ynlûkbere [[klau]]wen by it [[draven]] brûkt om grip op 'e grûn te hâlden, krekt sa't [[fuotbal]]lers dêrfoar [[nop]]pen ûnder de [[skuon]] hawwe. Mar de klauwen fan it trumanjachtloaihoars wiene wol deeglik ynlûkber. In oar oandachtspunt is it feit dat de morfology fan 'e [[earmtakke]][[knier]] by it trumanjachtloaihoars de midden hold tusken dyselde gewrichten by it moderne jachtloaihoars en de [[poema]] (''Puma concolor''). It wurdt as wierskynlik beskôge dat it trumanjachtloaihoars in jachttaktyk hie dêr't gjin moderne wjergader foar bestiet.

De wichtichste [[proai]] wie foar it trumanjachtloaihoars, krekt as foar it earder libjende [[poemajachtloaihoars]] (''Miracinonyx inexpectatus''), de [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana''). Oare wichtige proaien wiene û.m. de [[sniegeit]] (''Oreamnos americanus''), de [[harringtonberchgeit]] (''Oreamnos harringtoni''), it [[grouhoarnskiep]] (''Ovis canadensis'') en ferskate soarten [[hynders]], lykas it [[westlik hynder|westlike hynder]] (''Equus occidentalis''), it [[Meksikaansk hynder|Meksikaanske hynder]] (''Equus conversidens'') en it [[Yukonhynder]] (''Equus lambei''). Ut skeinings fan fossilen út [[Arizona]] kin opmakke wurde dat it trumanjachtloaihoars in [[territoarium (biology)|territoriaal]] bist wie, dat gauris [[ferwûne]] rekke by gefjochten mei soartgenoaten. 

==Sjoch ek==
* [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]]
* [[poemajachtloaihoars]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Miracinonyx ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Miracinonyx}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Amerikaansk jachtloaihoars]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Fossyl yn Kanada]]
[[Kategory:Fossyl yn Meksiko]]</text>
      <sha1>twbltybv38m58lsgds2rf5wj07e65q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182501</id>
    <revision>
      <id>1234194</id>
      <parentid>1200218</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36595" sha1="enqwim4tn0wbbxpx475onr40d49o7nm" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=poema
|Ofbyld= [[File:Puma_concolor_stanleyana_-_Texas_Park_-_Lanzarote_-PC08_(cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[poema's]] (''Puma'') 
|Wittenskiplike namme= Puma concolor 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1771 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de poema (Puma concolor).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#ED321D}} hjoeddeistige fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#F37C70}} histoaryske fersprieding&lt;/small&gt;
}}
De '''poema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma concolor'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist komt foar yn 'e [[Nije Wrâld]], fan 'e [[Yukon]] yn [[Kanada]] oant de súdpunt fan [[Súd-Amearika]]. It is in grutte, [[solitêr]] libjende [[karnivoar]], dy't op guon plakken [[deidier|dei-aktyf]] en op oare plakken [[nachtdier|nachtaktyf]] is. De poema [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch syn [[proai]] út in mûklaach wei te bespringen. Yn it meastepart fan syn [[ferspriedingsgebiet]] is er net it [[rôfdier|toprôfdier]], mar wurdt er dominearre troch de [[jagûar]] (''Panthera onca'') of de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''). [[Minskesliner#Oare kateftigen|Fatale oanfallen fan poema's op minsken]] binne seldsum, mar komme foar. De [[IUCN]] klassifisearret de poema as net bedrige.

==Nammen==
De meast brûkte namme foar de poema is &quot;poema&quot; (hoewol yn 'e measte [[talen]] [[stavere]] as ''puma''). Sa wurdt dit bist neamd yn [[Latynsk-Amearika]] en it meastepart fan [[Jeropa]]. Yn [[Noard-Amearika]] wurdt soms ek wol fan ''puma'' sprutsen, mar folle gongberder is dêre de oantsjutting ''cougar'' ([[útspr.]]: [̍kuːɡǝɹ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;kûû&lt;/u&gt;-gur&quot;). Yn 'e westlike helte fan 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] wurdt ek faak fan ''mountain lion'' (&quot;berchliuw&quot;) sprutsen, yn 'e folksmûle faak ferkoarte ta ''lion'' (&quot;liuw&quot;). Noch wer in oare namme foar de poema dy't yn Noard-Amearika wol brûkt wurdt, is ''panther'' (&quot;panter&quot;), ek al is de poema strikt nommen gjin [[panters (skaai)|panter]] om't er net ta it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Panthera'' heart. Dizze namme wurdt tsjintwurdich benammen noch brûkt yn 'e kontekst fan 'e [[Floaridapanter]], in isolearre rekke [[populaasje (biology)|populaasje]] yn súdlik [[Floarida]]. ''Catamount'' (mei de betsjutting ''cat of the mountains'', &quot;kat fan 'e bergen&quot;) is benammen in [[literêr]]e oantsjutting.
[[File:Adult_cougar_(32039182274).jpg|left|thumb|250px|In poema yn 'e [[snie]] yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn [[Wyoming]].]]

==Taksonomy==
De poema waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1771]] troch de foaroansteande [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] op basis fan in [[spesimen]] út [[Brazylje]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie ''Felis concolor'', wêrby't it soartspesifike diel ''concolor'' [[Latyn]]sk is foar &quot;effen fan kleur&quot;. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat hjoed oan 'e dei foarbeholden is oan 'e [[wylde katten]], waard doe as sammelbak foar alle [[kateftigen]] brûkt. It wie de [[Skotlân|Skotske]] biolooch [[sir]] [[William Jardine (biolooch)|William Jardine]], dy't yn [[1834]] foar de poema it skaai fan 'e [[poema's]] (''Puma'') yntrodusearre. Dêryn binne behalven de poema ek ferskate [[fossile]] sibben opnommen. Foarhinne waard ek de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de libbene kateftige dy't it naust oan 'e poema besibbe is, yn it skaai fan 'e poema's pleatst, mar dy waard yn [[2017]] op basis fan nije ynsichten oerhevele nei it [[monotypyske skaai]] fan 'e [[jagûarûndys]] (''Herpailurus''). 

==Evolúsje==
Nei de [[evolúsjeteory|evolúsje]] fan 'e [[kateftigen]] is noch altyd gjin alomfetsjend, yngeand ûndersyk dien. En wat der al oer bekend is, komt foar it grutste part fan ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten. Neffens de bêste beskikbere gegevens migrearre de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e [[skaai (taksonomy)|skaaien]] fan 'e [[lytse loaihoarskatten]] (''Leopardus''), de [[lynksen]] (''Lynx''), de [[poema's]] (''Puma''), de [[jagûarûndys]] (''Herpailurus''), de [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') en de [[wylde katten]] (''Felis'') sa'n 8&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–8&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn fia de [[Beringlânbrêge]] nei [[Noard-Amearika]]. Dêr groeiden de neamde skaaien doe útinoar. Kateftigen út Noard-Amearika kolonisearren likernôch 4–2&amp;nbsp;miljoen jier lyn [[Súd-Amearika]] as ûnderdiel fan 'e [[Grutte Amerikaanske Utwikseling]], dy't mooglik waard nei de formaasje fan 'e [[Lâningte fan Panama]].
[[File:Torres_del_Paine_puma_JF2.jpg|right|thumb|250px|In poema yn it [[Nasjonaal Park Torres del Paine]] yn 'e [[Andes]] fan [[Sily]].]]

Fan 'e [[jachtloaihoarsen]] (''Acinonyx'') binne party saakkundigen fan betinken dat se har al yn [[Alde Wrâld]] fan 'e poema's ôfskaat hiene, wylst oaren úthâlde dat dy ûntjouwing pas plakfûn nei't de bisten Noard-Amearika berikt hiene, wêrnei't de jachtloaihoarsen fia de Beringlânbrêge [[Jeraazje]] en [[Afrika]] kolonisearre hawwe soene. Yn elts gefal is dúdlik dat de jachtloaihoarsen nau oan 'e poema's besibbe binne. De [[fossile]] [[Amerikaanske jachtloaihoarsen]] (''Miracinonyx'') binne, nettsjinstende de namme, noch nauwer oan 'e poema's besibbe as oan 'e jachtloaihoarsen fan 'e Alde Wrâld. Se wurde soms sels wol as in [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e poema's beskôge. 

Der bestiet yn 'e Noardamerikaanske [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e poema in heech nivo fan [[genetysk]]e gelikensens. Dat suggerearret dat alle poema's yn Noard-Amearika frij resinte [[ôfstammeling]]en binne fan in relatyf lytse groep [[foarâlden]]. Yn in ûndersyk út [[2000]] loeken M. Culver et al. op basis dêrfan de konklúzje dat de oarspronklike poemapopulaasjes fan Noard-Amearika [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze moatte as ûnderdiel fan 'e [[Pleistosene massa-ekstinksje]], dy't om 10.000 jier lyn in grut diel fan 'e [[megafauna]] fan Noard-Amearika en Jeraazje útrûge. De hjoeddeistige poema's yn Noard-Amearika soene neikommelingen wêze fan poema's út Súd-Amearika dy't neitiid it noarden wer kolonisearre hawwe.
[[File:Suçuarana_em_Vassununga_(cropped).jpg|left|thumb|250px|In poema yn it [[Amazônegebiet|Amazône]][[tropysk reinwâld|reinwâld]] yn [[Brazylje]].]]

==Fersprieding==
De poema hat it grutste [[ferspriedingsgebiet]] fan alle wylde lândieren yn 'e [[Nije Wrâld]]. It rint fan 'e noardlike [[Rocky Mountains]] yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Yukon]] alhiel oant de súdpunt fan 'e [[Andes]] yn it suden fan [[Sily]]. De noardgrins fan it areaal rint troch [[Súdeast-Alaska]] en de [[Kanadeeske provinsje]]s [[Britsk-Kolumbia]], [[Alberta]], [[Saskatchewan]], [[Manitoba]], [[Ontario]] en [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. Yn it meastepart fan [[Alaska]] en it noarden fan Kanada is de poema nea foarkommen, en datselde jildt foar [[eilannen]] as de [[Aleksanderarsjipel]] yn Alaska, de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]] foar de westkust fan Kanada, [[Prins Edwardeilân]] en [[Cape Bretoneilân]] foar de eastkust fan Kanada, en de [[Grutte Antillen|Grutte]] en [[Lytse Antillen]] yn it [[Karibysk Gebiet]]. Op [[Vancouvereilân]], yn it súdwesten fan Britsk-Kolumbia, komt de poema wól foar.

Fierders heart eins it hiele [[fêstelân]] fan 'e [[Amearika's]] ta it ferspriedingsgebiet fan 'e poema. Op guon plakken is dit bist yn 'e [[njoggentjinde iuw|njoggentjinde]] of de [[tweintichste iuw]] útrûge, lykas yn 'e eastlike helte fan Noard-Amearika (mei útsûndering fan 'e [[Everglades]] yn it suden fan it [[Floarida-skiereilân]]), de [[Delling fan Meksiko]], in diel fan 'e [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan [[Meksiko]], de [[Atakamawoastyn]] fan [[Perû]] en noardlik [[Sily]], de [[Heechflakte fan Bolivia]], de [[Rio de la Plata]]-regio fan [[Argentynje]] en hast hiel it oanbuorjende [[Oerûguay]], en it eilân [[Fjoerlân]] foar de súdpunt fan Súd-Amearika.
[[File:Puma_(205773461).jpeg|right|thumb|180px|In poema fan deunby besjoen.]]

==Uterlike skaaimerken==
Hoewol't de poema yn [[taksonomy]]sk opsjoch ta de [[lytse katten]] (''Felinae'') heart, is er eins fan ferlykbere grutte mei de [[grutte katten]] (''Pantherinae''). [[Mantsje]]s hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 145–191&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en [[wyfke]]s mjitte 110–142&amp;nbsp;sm. De [[sturt]] hat ornaris in lingte fan 63–95&amp;nbsp;sm. It gewicht bedraacht by mantsjes likernôch 53–72&amp;nbsp;[[kg]] en by wyfkes sa'n 34–48&amp;nbsp;kg. De [[skouder|skofthichte]] is 60–90&amp;nbsp;sm. De grutte fan poema's hâldt ferbân mei it diel fan har [[ferspriedingsgebiet]] dêr't se wei komme, mei't se deun by de [[evener]] it lytst binne en op nei de beide [[poalstreken]] hieltyd grutter wurde. De grutste dokumintearre poema wie in eksimplaar dat yn [[1901]] sketten waard en 105,2&amp;nbsp;kg weage. Bewearings fan eksimplaren dy't 118&amp;nbsp;kg, resp. 125,2&amp;nbsp;kg woegen, wurde gauris werhelle, mar wurde troch [[biologen]] as net serieus te nimmen oerdriuwings beskôge. 

It meast opfallende skaaimerk fan 'e poema is de [[kop]], dy't yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] lyts is en foar in kateftige ek tige rûn. De [[ear (anatomy)|earen]] steane rjochtop. Oan 'e [[foarpoat]]en sitte fiif [[tean]]nen en oan 'e [[efterpoat]]en fjouwer, allegearre mei ynlûkbere [[klau]]wen. De foarpoaten binne grutter as de efterpoaten om't de poema dêr syn [[proai]]en mei fêstgrypt. It lichem is fierders frij rank en de sturt is tige grou. De [[pels]] hat in effen [[brune]] kleur (mei hjir en dêr [[read|rodzige]] en [[grize]] plakken) op 'e [[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], bûtenkant fan 'e [[poat]]en en boppekant fan 'e [[sturt]]. De earen, de [[noas]] en de sturtpunt binne ornaris in dûnkerder kleur brún. De [[bealch]], it [[boarstkas|boarst]], de [[kiel]], it [[kin]], de [[wang]]en, de [[snút]], de binnenkant fan 'e poaten en de ûnderkant fan 'e sturt binne [[krêmkleur]]ich oant [[witich]]. 
[[File:Stretching_Cougar!_(6900537431).jpg|left|thumb|250px|In poema skerpet syn [[klau]]wen.]]

==Biotoop==
Poema's komme foar yn in grut ferskaat oan [[biotopen]]. Se libje yn alle soarten [[wâld]]en: fan [[nullewâld]] oant [[leafwâld]] en fan [[tuskenbeiden reinwâld]] oant [[tropysk reinwâld]]. Ek komme se foar yn [[berchwâld]]en, [[rivierwâld]]en en [[sekundêr wâld]] en yn mear iepen, [[savanne]]-eftige gebieten mei fersprate klútsjes [[beam]]men. Fierders libje poema's ek yn [[woastinen]] en [[healwoastinen]] en op frijwol keale [[flakte]]n en [[heuvel]]s. Yn [[berchtme]]n binne se te finen oant in hichte fan 5.800&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
De poema libbet in fierhinne [[solitêr]] bestean. Inkeld [[mem]]men mei har jongen libje yn groepkes, en [[folwoeksen]] eksimplaren treffe inoar mar komselden. Nettsjinsteande dat hat ûndersyk út [[2017]] útwiisd dat poema's harsels dochs organisearje yn lytse mienskippen, dy't gearstald wurde neffens de grinzen fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan it dominante [[mantsje]] yn in beskaat gebiet. Poema's binnen dy grinzen geane mear mei-inoar om as mei soartgenoaten fan bûten. Op basis fan wjerssidigens diele se soms ek har proaien mei-inoar. 
[[File:P14_(8970205783).jpg|right|thumb|250px|In poema yn in [[beam]]. Poema's binne earsten [[klimmen|klimmers]].]]

De aktiviteitssyklus fan 'e poema liket bepaald te wurden troch eksterne faktoaren, benammen de aktiviteitssyklus fan [[proai]]dieren. It is dus gjin echt [[nachtdier]], mar ek gjin echt [[deidier]]. As de proai dêr't yn in beskaat gebiet de foarkar oan jûn wurdt [[nacht]]s aktiver is (lykas it gefal is yn noardlik [[Meksiko]]), sil ek de poema dêre nachts aktyf wêze en oerdeis rêste. Mar as de proai deis aktiver is (lykas yn sintraal Meksiko), sil de poema ek oerdeis aktyf wêze en nachts rêste. Op guon plakken binne poema's [[krepuskulêr]], dat wol sizze: aktyf yn 'e [[jûnsskimer]] en by de [[moarnsdage]]. Wannear't [[konkurrinsje (biology)|natuerlike konkurrinten]] aktyf binne, hat lykwols gjin ynfloed op 'e aktiviteitssyklus fan 'e poema. Yn [[Belize]], bygelyks, binne de poema en de [[jagûar]] (''Panthera onca'') allebeide nachts aktyf, mar mije se inoar.

De grutte fan 'e [[territoarium (biology)|territoaria]] fan poema's hinget ôf fan 'e beskikberens fan proaidieren yn in beskaat gebiet, de gesteldheid fan it terrein, en hoefolle [[fegetaasje]] der oanwêzich is (om beskûl te jaan by de jacht). Undersyk wiist foar [[mantsje]]s op in ûndergrins fan 25&amp;nbsp;[[km²]] en in boppegrins fan 1.300&amp;nbsp;km². De territoaria fan [[wyfke]]s binne rûchwei heal sa grut as dy fan mantsjes. De territoaria fan mantsjes oerlaapje mei de territoaria fan wyfkes, mar net mei dy fan oare mantsjes. De territoaria fan wyfkes oerlaapje inoar in bytsje. Territoaria wurde ôfset troch it oanbringen [[rookflagge]]n mei [[urine]] en soms [[dong]], en troch mantsjes ek troch it efterlitten fan klau-markearrings mei de efterpoaten yn 'e [[blêd (plant)|blêd]]laach en [[darch]].
[[File:P-36_and_P-37_(22043440315).jpg|left|thumb|250px|Poemawelpkes P-36 en P-37 hawwe [[earmerk]]en krigen.]]

Poema's [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje ûnderling]] mei ferskate [[stim|fokalisaasjes]]. [[Agresje]] wurdt utering oan jûn mei [[grânzgjen]] en [[blazen (kateftigen)|blazen]]. Yn 'e peartiid bringe [[maartsk]]e wyfkes gûlende en jankende lûden fuort om mantsjes oan te lûken, en beäntwurdzje mantsjes dat mei soartgelikense uterings. Wyfkes en harren jongen hâlde kontakt mei fluitsjende, tsjirpjende en [[miaukjen]]de lûden.

De [[peartiid]] falt foar poema's yn 'e [[maityd]]. Wyfkespoema's binne dan likernôch 8&amp;nbsp;[[dagen]] lang [[maartsk]] op in syklus fan sa'n 23&amp;nbsp;dagen. De [[pearing]] duorret mar hiel koart, mar wurdt in stikmannich kearen werhelle. Poema's binne net [[monogaam]], en it kin sadwaande skoan wêze dat de leden fan in smeet jongen ferskillende [[heit]]ten hawwe. Nei ferskate pearings hat it mantsje fierders neat mear mei de [[fuortplanting]] te krijen. Groanyske [[stress]] kin in leech reproduksjenivo ta gefolch hawwe, sawol yn finzenskip as yn it wyld. 
[[File:Mountain_lion_kittens.jpg|right|thumb|250px|In nêst poemajongen.]]

De [[draachtiid]] duorret by poema's 82–103&amp;nbsp;dagen, mei in gemiddelde fan 91&amp;nbsp;dagen. Yn in skûlplak, lykas in [[grot]] of [[rots]]spjalt, smyt it wyfke dan in nêst fan 1–6 (mar ornaris 2) welpkes. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en binne de earste [[moanne (tiid)|moannen]] folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de mem. Mei 3&amp;nbsp;moanne wurde se [[ôfwûn]]. Fan dy tiid ôf geane mei de mem op en út en leare se stadichoan sels te jeien. Mei 6&amp;nbsp;moanne begjinne se op eigen manneboet lytsere proaien te fangen. Healwoeksen poema's bliuwe yn 'e regel 1–2&amp;nbsp;jier by de mem. As dy wer maartsk rekket, moatte de jongen sjen dat se fuortkomme, oars sille se troch de oanlutsen mantsjes deade wurde. Jonge mantsjes doarmje it fierst fuort fan har berteplak, wylst jonge wyfkes faak relatyf deunby it territoarium fan 'e mem in eigen plak sykje. Poema's binne mei 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–3&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 8–13&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne poema's wol 20&amp;nbsp;jier libje. 
[[File:P13_&amp;_Kittens_(13959967628).jpg|left|thumb|250px|In poema oan it miel.]]

==Fretten en jeien==
===Fretten===
De poema is in [[karnivoar]] dy't de foarkar jout oan gruttere bisten, benammen [[sûchdieren]]. Yn [[Noard-Amearika]] bejaget er û.m. it [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus''), de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), de [[eland]] (''Alces alces''), de [[sniegeit]] (''Oreamnos americanus'') en it [[grouhoarnskiep]] (''Ovis canadensis''), en yn [[Súd-Amearika]] de [[gûanako]] (''Lama guanicoe''), de [[fikûnja]] (''Lama vicugna'') en de [[nandoe]] (''Rhea americana''). In oare wichtige proai is it [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus''), dat sawol yn Noard- as yn Súd-Amearika foarkomt. Yn Noard-Amearika bestiet it dieet fan poema's foar 68% út [[harteftigen]], útsein yn 'e [[Everglades]] fan súdlik [[Floarida]], dêr't de [[Floaridapanter]] benammen [[ferwyldere baarch|ferwyldere bargen]], ([[eksoat]]yske) [[everswyn|everswinen]] en [[gurdledieren]] fret. 

Yn [[Nij-Meksiko]], dêr't de [[gimsbok]] (''Oryx gazella'') út [[Súdlik Afrika]] yntrodusearre is, meitsje poema's gauris jacht op dat bist. Yn 'e [[Grutte Dobbe]] fan [[Nevada]] en [[Utah]] bejeie poema's ek wol de [[mustang (hynder)|mustangs]] dy't dêr libje en yn 'e [[Sonoarawoastyn]] en de [[Mohavewoastyn]] kieze se ek wol de dêr foarkommende [[ferwyldere ezel yn Noard-Amearika|ferwyldere ezels]] (''burro's'') ta proai.
[[File:P-35_and_the_Bears_(25657563476).jpg|right|thumb|250px|In poema ferslynt in [[harteftigen|hart]] dat er deade hat yn it [[Santa Susanaberchtme]] noardwestlik fan [[Los Angeles]].]]

Poema's binne [[opportunisme|opportunistyske]] jagers, dat as de gelegenheid him foarocht, pakke se ek wol ytsere proaidieren. Men moat dan foar Noard-Amearika tinke oan bgl. de [[Kanadeeske bever]] (''Castor canadensis''), de [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum''), de [[waskbear]] (''Procyon lotor''), de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') en de [[wylde kalkoen]] (''Meleagris gallopavo''), en foar Súd-Amearika oan 'e [[kapibara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris''), de [[mara (sûchdier)|mara]] (''Dolichotis patagonum''), de [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus'') en de [[Magelhaenpinguïn]] (''Spheniscus magellanicus''). Fierders wurde op beide [[wrâlddiel]]en ek ferskate soarten [[hazze-eftigen]], [[mûseftigen]], [[wrotmûseftigen]] en [[pekkarys]] fretten.

===Jeien===
Hoewol't de poema wol it fermogen hat om in sprint te lûken, makket er ornaris by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] gebrûk fan in mûklaachtaktyk. Hy beslûpt dêrby syn [[proai]] ûngemurken troch de [[ûndergroei]] of fan boppen ôf op in [[beam]]tûke of [[rots]]blok en bespringt him as er deunby genôch kommen is. Dêrby besykje poema's altyd om op 'e [[rêch]] fan har slachtoffer te lânjen, wêrnei't se de proai mei de [[klau]]wen fan 'e [[foarpoat]]en beethâlde en him mei in [[biten|byt]] yn 'e [[nekke]] deadzje. Lytsere proaien wurdt de nekke brutsen. As de proai in grut [[hoef]]dier is, kin in poema der likernôch fjirtjin dagen mei ta. In wyfke mei jongen moat faker jeie. Ofhinklik fan it tal jongen en harren [[leeftyd]] kin dat oprinne nei ienris yn 'e trije dagen.
[[File:Gendarmeria-libera-a-un-ejemplar-de-puma.jpg|left|thumb|250px|In jonge poema wurdt yn [[Argentynje]] yn it wyld útset.]]

==Natuerlike fijannen==
De poema is in toprôfdier dat gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] hat yn 'e sin dat oare bisten der jacht op meitsje. Yn [[Noard-Amearika]] dielt de poema syn [[ferspriedingsgebiet]] mei trije oare toprôfdieren: de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') en de [[wolf]] (''Canis lupus''). Foar de ûnbidich grutte grizzlybear en yn mindere mjitte foar de swarte bear geane poema's oan 'e kant. It komt gauris foar dat in proai dy't deade is troch in poema stellen wurdt troch in bear (in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] neamd wurdt). Yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn [[Wyoming]] bart dat yn 10% fan 'e gefallen. Poema's jeie faker en ite minder fan proaien yn gebieten dêr't in protte bearen foarkomme. Mar se passe har wengebiet of jachttiden der net om oan.

Mei de wolf [[konkurrinsje (biology)|konkurrearret]] de poema op in direktere wize. De beide bisten bejeie deselde proaidieren en fral by 't [[winter]] kin dat ta konfrontaasjes liede. Der binne ferskate dokumintearre gefallen bekend fan [[ridel]]s wolven dy't in [[solitêr]]e poema deadzje, en ien gefal fan in ridel fan 7–11&amp;nbsp;wolven dy't in wyfkespoema en har beide jongen deaden. Mar by konfrontaasjes fan ien op ien makket de wolf gjin kâns tsjin 'e poema, en der binne ek ferskate dokumintearre gefallen bekend fan in wolf dy't út in mûklaach wei troch in poema besprongen en deade waard, wêrûnder [[folwoeksen]] rikels yn 'e bloei fan har libben. Oare grutte rôfdieren yn 'e Noard-Amearika, te witten: de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[warch]] (''Gulo gulo''), dy't allegearre solitêr libje, kinne alhielendal neat tsjin 'e poema út 'e wei sette.  
[[File:Mountain_lion_tagging_02_-_Charles_M_Russell_National_Wildlife_Refuge_-_Montana_-_2011-01-25.jpg|right|thumb|250px|In poema yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Charles M. Russell]] yn [[Montana]] wurdt fan in stjoerderke foarsjoen troch leden fan 'e [[United States Fish and Wildlife Service]].]]

Yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] komme poema's foar yn itselde ferspriedingsgebiet as de [[jagûar]] (''Panthera onca''). Jagûars binne grutter en sterker en dominearje poema's by in konfrontaasje. Yn gebieten dêr't beide kateftigen foarkomme, pakke jagûars de gruttere proaien en poema's de lytsere. De poema liket better as de jagûar by steat te wêzen om him oan te passen troch de eksploitaasje fan in bredere proaikar fan oer it algemien lytsere bisten. 

==Status==
De poema hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn tige grutte [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Hy is lykwols al opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) [[bedrige soarte|bedrige bisten]]. 
[[File:Puma_concolor_camera_trap_Arizona_2.jpg|left|thumb|250px|In poema [[fotografy|fotografearre]] mei in [[kamerafâle]] yn it [[Nasjonaal Park Saguaro]] yn [[Arizona]].]]

De [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e poema is ferbean yn [[Bolivia]], [[Brazylje]], [[Fenezuëla]], [[Frânsk-Guyana]], [[Gûatemala]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Nikaragûa]], [[Oerûguay]], [[Panama]], [[Paraguay]], [[Sily]], [[Suriname]], it meastepart fan [[Argentynje]] en de [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]]. Der mei inkeld mei in dêrta oanfrege [[fergunning]] op 'e poema jage wurde yn 'e rest fan 'e [[Feriene Steaten]], [[Kanada]], [[Meksiko]] en [[Perû]]. De bedrige [[Floaridapanter]], in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e poema yn 'e [[Everglades]] fan súdlik [[Floarida]], genietet in beskerme status ûnder de Amerikaanske [[Wet op 'e Bedrige Soarten]] (ESA), en dêr mei sadwaande hielendal net op jage wurde. Yn 'e Amerikaanske steat [[Teksas]] waard yn [[2009]] it Texas Mountain Lion Conservation Project úteinset, in programma dat de Teksaanske [[befolking]] bewust meitsje moat fan 'e [[ekology]]ske rol fan 'e poema om sa konflikten tusken de katten en grûnbesitters del te bêdzjen.

De poema hat te lijen ûnder [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]]. Fral yn gebieten mei in grutte minsklike befolking, lykas de Amerikaanske steat [[Kalifornje]], reitsje poemapopulaasjes troch útwreiding fan minsklike aktiviteiten faninoar isolearre. De oanlis fan [[ekologyske ferbiningssône]]s fan it iene [[natoergebiet]] nei it oare is dêrby fan libbensbelang. Undersyk hat útwiisd dat in poemapopulaasje oer it algemien út 'e fuotten kin yn in gebiet mei in [[oerflak]] fan 2.200&amp;nbsp;[[km²]]. Oare swierrichheden dêr't de poema mei te krijen hat, binne [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]] en it úttinjen fan 'e proaidierstân troch [[streuperij]]. Yn 'e westlike helte fan 'e Feriene Steaten, dêr't op 'e measte bisten frij jage wurde mei, spilet datoangeande ek legale [[jacht (aktiviteit)|jacht]] in negative rol.

==Undersoarten==
Ein [[1980-er jierren]] waarden der 32 [[ûndersoarte]]n fan 'e poema (''Puma concolor'') erkend, mar letter wiisde [[genetysk]]e analyze op basis fan ûndersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten út dat in grut oantal dêrfan tefolle opinoar lieken om wiere ûndersoarten te wêzen. Yn it gesachhawwende wurk ''Mammal Species of the World'' waarden yn [[2005]] sadwaande noch mar seis ûndersoarten fan 'e poema erkend:
*''P. c. anthonyi'' &lt;small&gt;[[Edward William Nelson|Nelson]] &amp; [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1931&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(noardwestlik [[Súd-Amearika]]; ynkl. de synonimen ''P. c. acrocodia'', ''P. c. borbensis'', ''P. c. capricornensis'', ''P. c. greeni'', ''P. c. nigra'')&lt;/small&gt;
*''P. c. cabrerae'' &lt;small&gt;[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1940&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(de súdpunt fan Súd-Amearika; ynkl. de synonimen ''P. c. hudsonii'', ''P. c. puma'' Marcelli 1922)&lt;/small&gt;
*''P. c. concolor'' &lt;small&gt;[[Linnaeus]], 1771&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(it [[Amazônegebiet]]; ynkl. de synonimen ''P. c. bangsi'', ''P. c. incarum'', ''P. c. osgoodi'', ''P. c. soasoaranna'', ''P. c. sussuarana'', ''P. c. soderstromii'', ''P. c. suçuaçuara'', ''P. c. wavula'')&lt;/small&gt;
*''P. c. costaricensis'' &lt;small&gt;[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1901&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(súdlik [[Midden-Amearika]])&lt;/small&gt;
*''P. c. couguar'' &lt;small&gt;[[Robert Kerr (skriuwer)|Kerr]], 1792&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Noard-Amearika]] en noardlik Midden-Amearika; ynkl. de synonimen ''P. c. arundivaga'', ''P. c. aztecus'', ''P. c. browni'', ''P. c. californica'', ''P. c. floridana'', ''P. c. hippolestes'', ''P. c. improcera'', ''P. c. kaibabensis'', ''P. c. mayensis'', ''P. c. missoulensis'', ''P. c. olympus'', ''P. c. oregonensis'', ''P. c. schorgeri'', ''P. c. stanleyana'', ''P. c. vancouverensis'', ''P. c. youngi'')&lt;/small&gt;
*''P. c. puma'' &lt;small&gt;[[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(de [[Andes]] en [[Patagoanje]]; ynkl. de synonimen ''P. c. araucanus'', ''P. c. patagonica'', ''P. c. pearsoni'', ''P. c. puma'' [[Édouard Louis Trouessart|Trouessart]], 1904)&lt;/small&gt;
De saneamde [[Floaridapanter]] (''P. c. coryi'') út 'e [[Everglades]] fan súdlik [[Floarida]] waard yn [[2006]] noch yn ferskate betroubere boarnen as in selsstannige ûndersoarte beskreaun, mar waard letter ornearre in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan ''P. c. couguar'' te wêzen. 
[[File:Cougar_Growling_2019-01-27.jpg|right|thumb|250px|In driigjende poema lit syn [[tosk]]en sjen.]]

Anno [[2017]] erkende de Taakgroep oangeande de Klassifikaasje fan Kateftigen (CCT) fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan de Natoer]] (IUCN) noch mar twa ûndersoarten fan 'e poema:
*''P. c. concolor'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1771&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(Súd-Amearika útsein it noardwestlikste hoekje)&lt;/small&gt;
*''P. c. couguar'' &lt;small&gt;Kerr, 1792&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(Noard-Amearika, Midden-Amearika en it noardwestlikste hoekje fan Súd-Amearika)&lt;/small&gt;

==Relaasje mei de minske==
===Oanfallen op minsken===
Trochdat [[minske]]n harren aktiviteiten ([[wenjen]], [[arbeid|wurkjen]], [[rekreaasje|rekreëarjen]]) almar mear útwreidzje nei it wengebiet fan 'e poema, treffe minsken en poema's inoar hieltyd faker. Lykwols binne oanfallen fan poema's op minsken seldsum, om't [[proai]]werkenning by poema's in oanlearde foarm fan [[hâlden en dragen]] is en poema's minsken ornaris net as in mooglike proai werkenne. By in tsien jier duorjend ûndersyk yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Meksiko]] nei wylde poema's dy't gjin minsken wend wiene, kamen de ûndersikers de bisten deun benei oant in ôfstân fan 18&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]]. Yn mar 16 sitewaasjes, oftewol 6% fan 'e gefallen, fertoande de poema driigjend gedrach. Yn 14 fan 'e 16 gefallen gie it dêrby om in wyfke dat jongen te ferdigenjen hie. 
[[File:MountainLionAttackProtocol.jpg|left|thumb|250px|In warskôgingsboerd foar de oan-wêzigens fan poema's mei útlis oer wat men dwaan moat by in moeting mei sa'n bist.]]

As poema's wend reitsje oan minsken, kinne der lykwols oanfallen op minsken, [[húsdier]]en (lykas [[hûn]]en) en [[fee]] plakfine. Datselde kin ek barre as in [[ferwûne]] poema net mear goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] kin en oan it [[ferhongering|ferhongerjen]] is. Oanfallen fan poema's op minsken komme it measte foar oan 'e ein fan 'e [[maityd]] en by 't [[simmer]], wannear't jonge bisten, dy't noch net leard hawwe om minsken te mijen, by de mem weigeane om sels in [[territoarium (biology)|territoarium]] te sykjen. By in oanfal springt in poema almeast út in mûklaach in minske op 'e [[rêch]] en besiket dan mei in [[biten|byt]] yn 'e [[nekke]] de [[rêchbonke]] midstwa te snijen. 

Yn 'e hûndert jier tusken [[1890]] en [[1990]] fûnen yn hiel [[Noard-Amearika]] 53 dokumintearre gefallen plak fan oanfallen fan poema's op minsken. Dy resultearren yn 48 net-deadlike ferwûnings fan 'e minsklike [[slachtoffer]]s en 10 minsken dy't omkamen (it totaal fan 'e minsklike slachtoffers leit heger as 53 om't by guon sitewaasjes mear as ien minske tagelyk oanfallen waard). Fan alle minsken dy't yn dy perioade troch poema's oanfallen waarden, bestie 64% út [[bern (persoan)|bern]], en hast alle deadlike slachtoffers wiene bern. De measte oanfallen fûnen, nei ferhâlding sjoen, plak op [[Vancouvereilân]] yn it súdwesten fan 'e [[Kanadeeske provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], dêr't in protte poema's yn in relatyf lyts gebiet foarkomme. Fan [[1990]] oant [[2004]] fûnen yn Noard-Amearika nochris 35 oanfallen plak mei nochris 10 stjergefallen fan minsklike slachtoffers ta gefolch. De taname fan it tal oanfallen en deadlike slachtoffers leit nei alle gedachten oan it feit dat minsken en poema's, lykas earder al steld, tsjintwurdich faker mei-inoar yn kontakt komme, mar it sil der ek mei te krijen hawwe dat oanfallen hjoed de dei better registrearre wurde as yn it [[ferline]]. 
[[File:Cougar_Posed_(8154260783).jpg|right|thumb|250px|In poema op syn gemak.]]

Ut [[Súd-Amearika]] binne minder gefallen fan oanfallen fan poema's op minsken bekend, mar it soe skoan kinne dat gebrek oan registraasje dêrby in wichtige rol spilet. Yn [[Patagoanje]] en de súdlike [[Andes]] woe de pleatslike [[folkloare]] yn eardere tiden hawwe dat poema's nea minsken oanfoelen, sterker noch, dat se minsken ferdigenen tsjin oanfallen fan [[jagûar]]s. Ferskate [[njoggentjinde-iuwsk]]e [[biologen]], lykas [[Félix de Azara]] en [[William Henry Hudson]], tekenen sok folksleauwe út 'e earste hân op. Yn wurklikheid binne oanfallen fan poema's op minsken yn Súd-Amearika, krekt as yn Noard-Amearika, seldsum, mar se komme wol foar.

In ier dokumintearre gefal út it suden fan Súd-Amearika barde yn [[1877]] by de [[Viedmamar]] yn Patagoanje, doe't de [[Argentynje|Argentynske]] wittenskipper [[Francisco Moreno]] in wraam op him troch in wyfkespoema oerlibbe. Hy liet neitiid de [[groede]]n dy't er oan it foarfal oerholden hie, sjen oan 'e lettere [[Amerikaanske presidint]] [[Theodore Roosevelt]]. It gie lykwols nei alle gedachten om in fersin fan 'e poema, mei't Moreno op it stuit fan 'e oanfal in [[poncho]] mei [[kapusjon]] droech dy't makke wie fan [[gûanako]]hûd (de [[gûanako]] (''Lama guanicoe'') is yn Patagoanje ien fan 'e wichtichste proaien fan 'e poema). Ut 'e perioade fan [[1997]] oant [[2020]] binne út Argentynje teminsten fjouwer gefallen bekend fan poema-oanfallen dy't foar it minsklike slachtoffer in deadlike ôfrin hiene.
[[File:Cougar_tom_hissing_in_a_tree_(2)_(51884597219).jpg|left|thumb|250px|In poema yn in [[beam]] [[blazen (kateftigen)|blaast]] by wize fan drigemint.]]

===Feepredraasje===
Al fanôf de ierste [[kolonisaasje]] fan 'e [[Nije Wrâld]] troch [[feehâlderij|feehâldende]] kolonisten fan [[Jeropa|Jeropeesk]] [[komôf]] meitsje poema's har út en troch skuldich oan [[predaasje]] fan [[fee]]. Om in idee te jaan fan hoe omfangryk dat probleem is de folgjende sifers. Yn [[1990]] waarden yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Teksas]] 13,4&amp;nbsp;miljoen [[kij]] en 2&amp;nbsp;miljoen [[skiep]] holden. Poema's deaden dat jiers dêrfan 86 [[keal]]len en 445 skiep. Dêropta waarden datselde jiers yn Teksas ek 253 [[geit]]en en 302 geitelammen troch poema's deade. Soms dogge poema's oan [[oerskotdeading]], lykas yn in gefal wêrby't 20 skiep deade waarden by ien oanfal. Poema-oanfallen op fee kin men werkenne troch de 'skjinne' bytleasten yn 'e [[kiel]] ([[prêrjewolf|prêrjewolven]] en [[hûn]]en litte bytleasten mei raffelige rânen efter) en oan 'e wûnen dy't de [[klau]]wen fan 'e poema efterlitte yn 'e [[side (anatomy)|siden]] en de [[bealch]] fan 'e proai. As it proaidier gâns wrot om te ûntkommen, kinne de gatsjes dy't de klauwen almeast neilitte ek útrinne op grutte rytwûnen.

It [[jacht (aktiviteit)|jeien]] op en ôfsjitten fan probleempoema's hat it [[paradoks]]ale effekt dat de sitewaasje dertroch oanboazet. In ûndersyk út [[2013]] wiisde út dat de betrouberste indikator foar slimmere problemen mei poema's it bejeien fan poema's yn it foargeande jier is. Eltse nije poema yn in gebiet liedt ta 5% mear klachten fan 'e pleatslike minsklike [[befolking]] oer de bisten, mar eltse poema dy't deade wurdt, liedt yn it dêropfolgjende jier ta 50% mear klachten fan 'e befolking. Dat effekt wurdt witen oan it ferwiderjen fan âldere poema's dy't leard hawwe om minsken (en yn it ferlingde dêrfan ek harren fee) te mijen, wat liedt ta it ynnimmen fan har plak troch jongere poema's dy't har net om minsken bekroadzje en gjin ûnderskie meitsje tusken fee en wylde proaidieren.
[[File:Puma_concolor_puma_2.JPG|right|thumb|250px|In poema.]]

===Yndiaanske mytology===
De [[graasje (eigenskip)|graasje]] en [[krêft]] fan 'e poema waarden yn it [[ferline]] (en no noch wol) bewûndere yn 'e [[Yndianen|lânseigen kultueren]] fan [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]]. De [[Inka-ryk|Inka]]-stêd [[Cuzco]] soe ûntwurpen wêze yn 'e foarm fan in poema. Ek [[Viracocha]], de Inka-[[god]] fan 'e [[himelgod|himel]] en de [[wjerljocht]], waard mei de poema assosjearre. De [[Motsje (kultuer)|Motsje-kultuer]] fan [[Perû]] bylde de poema gauris ôf yn syn [[keramyk]].

Yn Noard-Amearika waarden [[myte]]n oer de poema ferteld yn 'e kultueren fan 'e [[Sûaanske talen|Sûaanske]] [[Winnebago (folk)|Winnebago]] fan [[Wiskonsin]] en [[Illinois]] en de [[Algonkwynske talen|Algonkwynske]] [[Sjajinnen]] fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. Troch de [[Atapaskyske talen|Atapaskyske]] [[Apachen]] en de [[Hokaanske talen|Hokaanske]] [[Walapai (folk)|Walapai]] fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] waard de poema yn it ferline sjoen as in oansizzer fan 'e [[dea]]. De Algonkwynske [[Odjibwe (folk)|Odjibwe]] en [[Algonkin (folk)|Algonkin]] fan 'e [[Grutte Marren]] leauden dat de poema in [[kwea|boasaardich]] bist wie dat út 'e [[ûnderwrâld (mytololgy)|ûnderwrâld]] kaam, wylst it foar de Sûaanske [[Sjeroky (folk)|Sjeroky]] krekt in [[soölatry|hillich bist]] wie.

==Sjoch ek==
*[[cougar (sprektaal)]]
*[[poema's]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cougar ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Puma concolor}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Poema]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]</text>
      <sha1>enqwim4tn0wbbxpx475onr40d49o7nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartkranspoema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183096</id>
    <revision>
      <id>1234211</id>
      <parentid>1195600</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="fqipwnigyktfaj6fch534liip5305nk" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Swartkranspoema
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[poema's]] (''Puma'') 
|Wittenskiplike namme= Puma incurva 
|Beskriuwer, jier= [[R. Ewer|Ewer]], 1956
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Swartkranspoema''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Puma incurva'') is in [[útstjerren|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Dit bist libbe yn it [[Pleistoseen]] fan [[Afrika]] fan 2,3&amp;nbsp;miljoen oant 1,8&amp;nbsp;[[jier]] lyn. 

==Taksonomy==
De Swartkranspoema waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1956]] troch de [[paleöntolooch]] [[R. Ewer]] op basis fan in [[fossyl]] dat opdobbe wie by [[Swartkrans]], yn 'e [[Transfaal]] fan [[Súd-Afrika]]. Der waard tocht dat it om in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[ûndersoarte]] fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') gie, en de oarspronklike [[wittenskiplike namme]] wie dan ek ''Panthera pardus incurva''. 

It bist waard algemien as sadanich akseptearre, oant de [[Dútslân|Dútske]] paleöntolooch [[Helmut Hemmer]] it besteande materiaal yn [[2023]] op 'e nij beseach. Hy murk op dat beskate skaaimerken fan 'e fossilen dy't ûngewoan wiene foar in loaihoars sterk lieken op 'e skaaimerken fan 'e leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poema's]] (''Puma''). Hy besleat dêrom de Swartkranspoema dêrhinne te ferpleatsen en feroare de wittenskiplike namme yn ''Puma incurva''.

==Beskriuwing==
De Swartkranspoema wie in kateftige fan ferlykbere grutte mei it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'').

==Sjoch ek==
* [[Córdobapoema]]
* [[loaihoarspoema]]
* [[marpoema]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puma_incurva ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Poema]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>fqipwnigyktfaj6fch534liip5305nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serval</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183954</id>
    <revision>
      <id>1234231</id>
      <parentid>1204958</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21529" sha1="i86sm1fhjuvz6ufs9g5gr4snho55z19" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=serval
|Ofbyld= [[File:Leptailurus serval 61666728, crop.jpg|250px]] 
|lûd= [[File:Artis, serval kat - SoundCloud - Beeld en Geluid.ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= '''servals''' (''Leptailurus'') &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Nikolaj Severtsov|Severtsov]], 1858&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Leptailurus serval 
|Beskriuwer, jier= [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1776 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de serval (Leptailurus serval).png|center|250px]] &lt;small&gt;{{Color box|#73A0D2}} histoarysk ferspriedingsgebiet &lt;br&gt;{{Color box|#28507B}} hjoeddeistich ferspriedingsgebiet&lt;/small&gt;
}}
De '''serval''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Leptailurus serval'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''servals''' (''Leptailurus''). Dit bist is lânseigen yn grutte dielen fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], hoewol't er ûntbrekt yn ticht [[tropysk reinwâld]] en de [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]]. It is in rank bist dat likernôch twaris sa grut is as in [[húskat]], mei oergrutte [[ear (anatomy)|earen]] en (yn ferhâlding) de langste [[poat]]en fan alle kateftigen. Servals libje [[solitêr]] en binne sawol [[deidier|oerdeis]] as [[nachtdier|nachts aktyf]]. Se frette benammen lytse [[wringedieren]], lykas [[kjifdieren]]. De [[IUCN]] klassifisearret de serval as net bedrige.

==Etymology==
De namme &quot;serval&quot; komt fan it wurd ''lobo-cerval'', in [[Portegeesk]]e oantsjutting foar de [[lynksen|lynks]]. Yn [[1765]] waard dat wurd troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Georges-Louis Leclerc, greve fan Buffon]] yn ferkoarte foarm foar it earst brûkt foar in lytseftige, spikkelbûnte kateftige, dy't doedestiden te [[Versailles]] holden waard, yn 'e keninklike [[menazjery]] fan [[Loadewyk&amp;nbsp;XVI fan Frankryk]]. ''Lobo-cerval'' komt fan it [[Latyn]]ske ''lupus cervarius'', wat &quot;hartewolf&quot; betsjut of, frij fertaald, &quot;wolf dy't op harten jaget&quot;.

==Taksonomy==
De serval waard foar it earste [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1776]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Christian Daniel von Schreber]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan dit bist wie ''Felis serval''. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat tsjintwurdich brûkt wurdt foar de [[wylde katten]], wie doe noch in soarte fan sammelbak foar alle [[kateftigen]]. It wie de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]], dy't de serval yn [[1858]] yn in eigen, [[monotypysk]] skaai pleatste, dat er de wittenskiplike namme ''Leptailurus'' neamde, fan it [[Gryksk]]e λεπτός, ''leptós'' (&quot;fyn&quot;, &quot;rank&quot;, &quot;delikaat&quot;) en αἴλουρος, ''aílouros'' (&quot;kat&quot;).
[[File:Serval_(8373405687).jpg|left|thumb|250px|In serval yn [[Diergaarde Blijdorp]].]]

Wêr't de serval en syn monotypyske skaai krekt pleatst wurde moat binnen de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae''), wie lang in striidkwestje. Guon saakkundigen mienden dat de servals in [[tûke (taksonomy)|subgroep]] foarmen mei de [[wylde katten]] (''Felis''), de [[lynksen]] (''Lynx'') en de [[karakals]] (''Caracal''), wylst oaren dêr net sa wis fan wiene. Yn [[1997]] woene de [[paleöntologen]] M.C. McKenna en S.K. Bell sels hawwe, de servals (''Leptailurus'') soene eins in [[ûnderskaai]] fan 'e wylde katten wêze. 

Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] wiisden ferskate ûndersiken lykwols út dat de serval it naust besibbe is oan 'e [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[Afrikaanske goudkat]] (''Caracal aurata'', foarh. ''Profelis aurata''). Dy trije soarten foarmje mei-inoar in [[genetysk komôf]], dat him 7,9–4,1&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn [[genetyske ôfspjalting|losmakke]] fan 'e oare kateftigen. Yn [[2017]] waard op basis fan dy nije ynformaasje besletten dat de Afrikaanske goudkat oerpleatst wurde moast út syn eigen [[monotypysk skaai]] fan 'e [[Afrikaanske goudkatten]] (''Profelis'') nei it skaai fan 'e karakals. De wat minder nau besibbe serval behold wol syn eigen monotypysk skaai.

==Fersprieding==
De serval komt foar yn it meastepart fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. Hy ûntbrekt inkeld yn gebieten mei ticht [[tropysk reinwâld]], lykas yn it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] en yn it súdlike diel fan [[West-Afrika]], en yn 'e [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]], wêrûnder it grutste diel fan 'e [[Hoarn fan Afrika]] en de [[Namyb]] en de [[Kalahary]] yn súdwestlik Afrika. Yn 'e Kalahary is der in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn it [[Nasjonaal Park Gimsbok Kalahary]] yn it noardwesten fan [[Súd-Afrika]]. 

Yn 'e Súdafrikaanske [[provinsje]]s [[West-Kaap]] en [[East-Kaap]], dêr't servals foarhinne yn in brede stripe by de kust lân foarkamen, is dit bist no [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. Noardlik fan 'e Sahara kaam de serval earder foar yn it [[Atlasberchtme]] fan [[Marokko]] en by de kust fan 'e [[Middellânske See]] lâns hielendal oant yn [[Tuneezje]] ta. Dêrfan is no inkeld noch in isolearre populaasje oer yn it suden fan Marokko, yn 'e [[Anty-Atlas]] súdlik fan 'e [[haven]]stêd [[Agadir]]. Yn Algerije is de serval alhiel weiwurden; yn Tuneezje is dit bist yn 'e [[ienentweintichste iuw]] reyntrodusearre yn it wyld.
[[File:Serval_at_Auckland_Zoo_-_Flickr_-_111_Emergency.jpg|right|thumb|250px|In serval.]]

==Uterlike skaaimerken==
De serval is in middelgrutte [[kateftige]], likernôch twaris sa grut as in [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 67–100&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan likernôch 30&amp;nbsp;sm, in [[skouder|skoft]]hichte fan 54–62&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 8–18&amp;nbsp;[[kg]]. [[Seksuele dimorfy]] is hiel subtyl yn dizze soarte, mar de [[mantsje]]s binne yn 'e regel wat steviger boud as de [[wyfke]]s.

De [[sturt]] is relatyf koart en komt net iens oan 'e [[hakke]]n ta (dy't by kateftigen healwei de [[efterskonk]]en sitte). De [[kop]] is lyts yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en hat oergrutte [[ear (anatomy)|earen]] dy't in tige skerp [[gehoar]] skewiele trochdat se ûnôfhinklik faninoar 180° draaie kinne. De [[poat]]en binne (yn ferhâlding ta de lichemsgrutte) de langsten fan alle kateftigen troch de tige ferlinge [[midsfoetsbonkje]]s. Ek de [[tean]]nen (5 oan 'e [[foarpoat]]en, 4 oan 'e [[efterpoat]]en) binne ferlinge, en dêropta ûngewoan beweechlik en tarist mei fjoerskerpe ynlûkbere [[klau]]wen. 

De [[pels]] is [[bêzje]] op 'e boppeste lichemsdielen ([[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[nekke]], [[kop]], boppekant fan 'e sturt en bûtenkanten fan 'e poaten), en [[witich]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]], ûnderkant fan 'e sturt en binnenkanten fan 'e poaten). De [[snorhierren]] binne ek wyt. De sturt hat in swarte punt. Foar de rest wurdt de pels oerdutsen mei grouwe [[swart]]e spikkels dy't grutter binne op 'e rêch en de siden en lytser op 'e kop, de sturt en de poaten. De [[ear (anatomy)|earen]] binne fan bûten swart mei healwei in tsjokke wite horizontale streek, dy't nei alle gedachten in rol spilet by [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] mei soartgenoaten.

Sawol [[leukisme|leukistyske]] (wite) as [[melanisme|melanistyske]] (swarte) eksimplaren fan 'e serval komme yn finzenskip foar. De melanistyske fariant is ek wol waarnommen yn it wyld, benammen yn [[Kenia]].
[[File:Leptailurus serval serval 15186138.jpg|left|thumb|250px|In servaljong.]]

==Biotoop==
Servals binne bisten fan 'e [[savanne]], de [[steppe]] en [[fean]]gebieten. Se komme ek foar yn [[bamboe]]bosken en yn [[drûchte|drûge]] [[wâld]]en, lykas fan âlds de [[koarkiik]]wâlden oan 'e [[Middellânske See|Mediterrane kust]] fan 'e [[Magreb]]lannen. Mar [[reinwâld]] is harren te fochtich en te ticht. Ek [[woastinen]] mije se. Op 'e [[berch]] de [[Kilimanjaro]] komme servals foar oant in hichte fan 3.800&amp;nbsp;[[meter|m]].

==Hâlden en dragen==
De serval liedt, bûten de [[peartiid]] om, in [[solitêr]] bestean. De iennichste duorjende bannen mei soartgenoaten lykje te bestean tusken in [[mem]] en har jongen. Krekt as de measte [[lytse katten]] kinne servals [[spinnen (kateftigen)|spinne]]. Oare [[dierlike kommunikaasje|lûden]] dy't se fuortbringe, binne [[miaukjen]], tsjirpjen, [[blazen (kateftigen)|blazen]], [[grânzgjen]] en gnoarjen.

Servals binne sawol [[deidier|oerdeis]] as [[nachtdier|nachts aktyf]], mei hichtepunten yn 'e aktiviteit om 'e [[jûnsskimer]] hinne en om 'e [[midsnacht]] hinne. Op it [[hjittens|hjitst]] fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] hâlde se siësta yn it [[skaad]] fan [[strewelleguod]] en [[gers]], wêrby't se ornaris de tiid nimme om harsels ris goed [[waskjen (bisten)|te waskjen]]. Op [[kjeld|koele]] of [[rein (delslach)|reinige]] dagen binne servals faak langer aktyf as oars. Se kinne yn in nacht wol 2–4&amp;nbsp;[[km]] [[rinnen|rinne]]. It binne tige [[skouwens|skouwe]] en wache bisten, hoewol't se har wat mear ûntspanne as se der wis fan binne dat der gjin [[proai]]en of gruttere [[rôfdier]]en yn 'e neite binne. 

Sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], mar binne it aktyfst yn inkele kearngebieten binnen sa'n territoarium. Yn [[oerflak]] kinne servalterritoaria útinoar rinne fan 10–32&amp;nbsp;[[km²]], ôfhinklik fan 'e beskikberens fan proaien en beskûlbiedende [[fegetaasje]] en fan minsklike aktiviteiten yn sa'n gebiet dy't it minder gaadlik foar servals meitsje. De territoaria wurde markearre troch [[urine]] te sproeien, [[dong]] ûnbedutsen efter te litten of [[flibe]] op gers en oare [[planten]] te wriuwen. Servals binne gjin swalkers; sels as se fan territoarium feroarje om't de omstannichheden dêr oanlieding ta jouwe, sille se net mear as in pear [[kilometer]] fierderop in nij territoarium fêstigje.
[[File:Serval_from_back.jpg|right|thumb|180px|[[Soölogen]] tinke dat de wite streken op 'e [[ear (anatomy)|earen]] fan 'e serval in rol spylje yn 'e [[dierlike kommunikaasje|kommuni-kaasje]] mei soartgenoaten.]]

Servalterritoaria oerlaapje inoar faak yn hege mjitte, mar de territoariumhâldende yndividuën fertoane mar minimale ynteraksje en lykje inoar mei opset sin út 'e wei te gean. Dat betsjut dat [[agressive]] moetings seldsum binne. Soms binne der wol deeglik konfontaasjes oer it besit fan in territoarium, mar dat komt ornaris net fierder as in ritualistysk fertoan wêrby't de bisten inoar oanstoarje en de iene in [[poat]] op it [[boarstkas|boarst]] fan 'e oare leit. It op en del bewegen fan 'e [[kop]] (yn tsjinstelling ta it hinne en wer bewegen fan 'e kop troch oare kateftigen), it opsetten fan it [[hier (begroeiïng)|hier]] op it [[lichem (biology)|lichem]] en de [[sturt]], it sjen litten fan 'e [[tosk]]en en lûd jammerjen binne allegearre eleminten fan agressyf [[hâlden en dragen]]. Mar echte gefjochten komme frijwol net foar.

De [[peartiid]] falt foar servals op ferskillende tiden yn ferskillende dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] en liket ferbân te hâlden mei (d.w.s. foarôf te gean oan) in pyk yn 'e peartiid fan [[mûseftigen]] (dy't de foarnaamste proaien fan 'e serval binne). De peartiid fynt ornaris twaris yn it jier plak, mar it kin ek trije of fjouwer kear foarkomme as it wyfke de oare kearen har jongen ferliest. It wyfke is yn 'e peartiid 1–4&amp;nbsp;[[dagen]] [[maartsk]] en besiket dan mantsjes te lokjen troch rêsteleas om te doarmjen, gauris urine te sproeien, oanhâldend te [[flibe|flybkjen]] en har [[wang]] en [[snút]] tsjin 'e kop fan elts neieroankommend mantsje te wriuwen. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders neat mear mei de [[fuortplanting]] út te stean.

De [[draachtiid]] duorret 65–75&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–4&amp;nbsp;jongen smyt. Dat bart op in beskut plak, bygelyks tusken tichte fegetaasje of yn in ferlitten ûndergrûnske [[hoale]] fan in [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), in [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis'') of in [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer''). As der in fersteuring plakfynt troch gruttere [[rôfdier]]en of [[minske]]n, ferpleatst it wyfke har jongen nei in oar skûlplak. De jongen komme [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld. Se weagje op dat stuit krapoan 250&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en binne oerdutsen mei sêft, wollich [[hier (begroeiïng)|hier]] dat [[griis|grizer]] is as de [[pels]] fan [[folwoeksen]] yndividuën en dizenigere spikkels hat. 

Mei sa'n 30&amp;nbsp;dagen bringt de mem foar it earst in proai by de jongen en begjint it [[ôfwennen|ôfwenningsproses]]. Lang om let begjinne de jongen harren mem te folgjen as dy op jacht giet. Mei likernôch 6&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] fange se foar it earst sels in proai, en mei 12&amp;nbsp;moannen geane se by de mem wei om in eigen territoarium te fêstigjen. Servals binne mei 1–2&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Yn it wyld hawwe se in [[libbensferwachting]] fan sa'n 10&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se wol 20&amp;nbsp;jier wurde.
[[File:Servalsmile.jpg|left|thumb|250px|Close-up fan in serval.]]

==Fretten en jeien==
===Fretten===
De serval is in [[karnivoar]] dy't fral lytse [[wringedieren]] fret. Dêrby giet it benammen om [[kjifdieren]], lykas ferskate soarten [[poelrotten]] (''Otomys''), de [[kûsûgersrôt]] (''Arvicanthis niloticus''), de [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides'') en ferskate soarten [[rju-oerrotten]] (''Mastomys''). Der wurdt rûsd dat kjifdieren 80–97% fan 'e [[proai]]en fan servals útmeitsje. Ek op it menu steane [[pipermûzen]] (dat gjin kjifdieren binne), en fierders [[hazze-eftigen]], lytse [[fûgels]], [[kikkerts]], [[hagedis]]sen, [[slangen]] en soms [[ynsekten]]. Mear as 90% fan 'e [[proai]]en fan servals weaget minder as 200&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Soms fange se gruttere proaien, lykas ferskate soarten [[dûkers (antilopen)|dûkers]], keallen fan gruttere [[antilope]]soarten, en gruttere fûgels, lykas [[flamingo's]], [[leppelbekken]] en oare [[wetterfûgels]]. Servals frette ek wol [[gers]], dat helpe kin by de [[spiisfertarring]] of fungearje kin as [[koarjen|koarmiddel]]. It iten fan [[ies (kadaver)|ies]] komt foar, mar tige selden.
[[File:Leptailurus_serval_-Serengeti_National_Park,_Tanzania-8.jpg|right|thumb|250px|In serval op 'e [[Serengeti]] yn [[Tanzania]].]]

===Jeien===
Harren [[proai]]en fine servals middenmank it lange gers benammen mei har skerpe [[gehoar]]. Se slûpe suver sûnder leven te meitsjen tusken de fegetaasje troch en kinne oant wol 15&amp;nbsp;[[minuten]] folslein bewegingsleas sitten of stean bliuwe, wêrby't se dan inkeld de grutte [[ear (anatomy)|earen]] hinne en wer draaie. As de proai binnen berik is, [[springen|springt]] de serval mei alle fjouwer poaten oant wol 2&amp;nbsp;[[meter|m]] omheech en 3.60&amp;nbsp;m fansiden, wêrnei't er mei de foarpoaten op 'e proai delkomt. De proai rekket troch dy klap útskeakele en wurdt neitiid deade mei in [[biten|byt]] yn 'e [[nekke]] of yn 'e [[kop]]. Slangen krije ferskate slaggen mei de poaten en mooglik ek noch ferskate biten. Gruttere proaien wurde efterfolge mei in sprint en dan in sprong. Soms bewarje servals gruttere proaien foar letter troch se yn it lange gers te ferbergjen. It tal proaien dat in serval yn in [[etmiel]] fangt en ferslynt, is yn trochsneed 15–16. Undersyk hat útwiisd dat servals likernôch 50% fan 'e tiid súkses hawwe by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]], wat in heech persintaazje is.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e serval binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') en de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus''). Yn in konfrontaasje mei sokke bisten sil in serval sjen dat er beskûl fynt tusken [[strewelleguod]] of yn lang [[gers]]. As it rôfdier hiel deunby is, naait de serval fuortendaliks út mei de sturt omheech, dêrby sigesaagjend sadat syn fluggere efterfolger net ta folle [[faasje]] komme kin. Servals kinne goed [[klimmen|klimme]], ek al dogge se dat mar selden. Ien eksimplaar waard waarnommen wylst er mear as 9&amp;nbsp;m heech yn in beam klom om oan hyenahûnen te ûntkommen. Servaljongen binne kwetsber foar folle mear bisten, lykas [[martereftigen]] en [[rôffûgels]].
[[File:Leptailurus serval ssp. serval.jpg|left|thumb|250px|In serval bespringt syn [[proai]].]]

==Status==
De serval hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn it grutste part fan syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is dizze soarte tafoege oan Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) de opnommen bisten. De wichtichste bedrigings foar de serval binne [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]]. [[Streuperij]] komt ek foar, oan 'e iene kant om't dit bist yn [[West-Afrika]] fan belang is foar de [[tradisjonele genêskunde]], wylst oan 'e oare kant [[feehâlder]]s servals gauris deadzje om harren [[fee]] te beskermjen, ek al jeie servals hielendal net op fee (dat har fierstente grut is).

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2017)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e serval (''Leptailurus serval''):
*''L. s. constantina'' &lt;small&gt;([[Sintraal-Afrika]], [[West-Afrika]] en súdlik [[Marokko]])&lt;/small&gt;
*''L. s. lipostictus'' &lt;small&gt;([[East-Afrika]])&lt;/small&gt;
*''L. s. serval'' &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])&lt;/small&gt;
[[File:Serval imported from iNaturalist photo 27691409 on 6 December 2024.jpg|right|250px|thumb|In [[melanisme|melanistyske]] serval yn [[Kenia]].]]

==As húsdier==
Al yn it [[Egyptyske Aldheid|Alde Egypte]] waarden servals as [[húsdier]] holden, mei't der ôfbyldings bekend binne fan servals dy't as [[hannel]]swaar út [[Núbje]] wei nei it noarden brocht waarden. Tsjintwurdich komme servals soms noch wol as húsdier foar, benammen yn [[lannen en territoaria]] dy't oangeande eksoatyske húsdieren net folle of gjin regels hawwe, lykas de [[Feriene Steaten]]. Yn 'e measten lannen fan 'e [[Jeropeeske Uny]] ([[Nederlân]] ynbegrepen) is it ferbean om sokke wylde bisten as servals as húsdier te hâlden.

==Savannekat==
De [[savannekat]] is in [[krusing (biology)|krusing]] tusken in [[mantsje]] fan 'e serval en in [[wyfke]] fan 'e [[hûskat]] (''Felis catus''). Ynsafier bekend waard it earste eksimplaar fan dizze [[hybride (biology)|hybride]] yn [[april]] [[1986]] [[berne]]. Savannekatten binne grutter as gewoane hûskatten en ervje ek de spikkelbûnte [[pels]] fan harren [[heit]]. Mar se krije ek guon skaaimerken fan 'e [[mem]], wêrûnder harren [[domestikaasje|nuetens]]. Dit [[katteras]] hat faak ek skaaimerken dy't ornaris mei [[hûn]]en assosjearre wurde; sa rinne savannekatten har baaske faak oeral efternei, hawwe se gjin ôfwearze fan [[wetter]] en kinne se goed [[swimme]]. Troch de jierren hinne is de savannekat benammen yn 'e [[Feriene Steaten]] [[populêr]] wurden as [[húsdier]]. Yn [[Jeropa]], dêr't it hâlden fan servals, útsein yn [[dieretunen]], ferbean is, komme (frijwol) gjin savannekatten foar.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Serval ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Leptailurus serval}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Kateftige]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lienwurd út it Portegeesk]]</text>
      <sha1>i86sm1fhjuvz6ufs9g5gr4snho55z19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pallaskat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184265</id>
    <revision>
      <id>1234177</id>
      <parentid>1200400</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18278" sha1="di3qtcln8pxe2i2jwva01et99m3i9w6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=pallaskat
|Ofbyld= [[File:Manoel.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= '''pallaskatten''' (''Otocolobus'') &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Johann Friedrich von Brandt|Brandt]], 1841&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Otocolobus manul 
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de pallaskat (Otocolobus manul).png|center|250px]]
}}
De '''pallaskat''' of '''Pallas' kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otocolobus manul''), ek wol de '''manûl''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[pallaskatten]] (''Otocolobus''). Dit bist is lânseigen yn grutte dielen fan [[Sintraal-Aazje]] en [[West-Aazje]] en teffens yn it noarden fan [[Súd-Aazje]] en it westen fan [[East-Aazje]]. De pallaskat is ferneamd nei syn beskriuwer, de [[achttjinde-iuwsk]]e [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]]. It is in lytse, [[solitêr]] libjende kateftige dy't fral [[deidier|oerdeis]] en yn 'e [[skimer]] aktyf is. As [[karnivoar]] fret er benammen [[kjifdieren]] en [[hazze-eftigen]]. Syn tige lange, tichte [[pels]] beskermet him ek [[winter]]deis tsjin it [[kâld]]e [[lânklimaat]] fan syn [[ferspriedingsgebiet]]. De [[IUCN]] klassifisearret de pallaskat as net bedrige. 

==Taksonomy==
De pallaskat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1776]], troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Peter Simon Pallas]], dy't yn it [[Keizerryk Ruslân]] wurke. Hy basearre syn beskriuwing op in [[spesimen]] dat er tsjinkommen wie yn sintraal [[Sibearje]], yn 'e neite fan 'e [[rivier]] de [[Dzjida (rivier)|Dzjida]], súdwestlik fan 'e [[Baikalmar]]. Pallas joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis manul''. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat tsjintwurdich reservearre is foar de [[wylde katten]], wie doe noch in sammelbak foar alle kateftigen. It [[monotypyske skaai]] fan 'e [[pallaskatten]] (''Otocolobus'') waard yn [[1842]] foar dit bist yntrodusearre troch [[Johan Friedrich von Brandt]]. It soartspesifike diel fan 'e wittenskiplike namme, ''manul'', is de namme foar dit bist yn it [[Mongoalsk]]. De algemiene gebrûksnamme &quot;pallaskat&quot; waard betocht troch [[William Thomas Blanford]] om Pallas en syn wurk te earjen. 
[[File:ManulZooEdinburg.jpg|left|thumb|250px|In pallaskat yn 'e [[Edinburgh Zoo]] yn [[Edinburgh]].]]

==Evolúsje==
De pallaskat is binnen de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') wierskynlik it naust besibbe oan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''), dy't ek yn [[Aazje]] foarkomme. De [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e pallaskat en de loaihoarskatten libbe nei alle gedachten 8,6–4,8&amp;nbsp;miljoen jier lyn, sa hat ûndersyk nei it [[nukleêr DNA]] fan 'e bisten útwiisd. Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] wiist der lykwols op dat de pallaskat nauwer besibbe is oan 'e [[wylde katten]] (''Felis''), dêr't er him tusken 9,4 en 1,5&amp;nbsp;miljoen jier lyn fan ôfspjalten hawwe soe. Hoe't dy diskrepânsje ferklearre wurde moat, is noch net dúdlik, mar it hat mooglik te krijen mei fan natuere foarkommende [[krusing (biology)|hybridisearring]] fan ferskillende soarten kateftigen.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e pallaskat wreidet him út oer grutte dielen fan [[Sintraal-Aazje]], wêrûnder [[Kirgyzje]], westlik [[Turkmenistan]], it easten fan [[Kazachstan]], [[Oezbekistan]] en [[Tadzjikistan]], sintraal en eastlik [[Afganistan]] en it grutste part fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], [[Tibet]] en [[Mongoalje]]. Dit bist komt ek foar yn in diel fan súdlik [[Sibearje]], te witten yn it [[Altaiberchtme]], de krite besuden de [[Baikalmar]] en it súdlike part fan 'e [[Transbaikal]]. 

Yn [[West-Aazje]] libbet de pallaskat yn grutte dielen fan sintraal, noardeastlik en noardwestlik [[Iraan]] oant yn 'e [[Lytse Kaukasus]] yn [[Azerbeidzjan]] en [[Armeenje]], dêr't de fersprieding lykwols fragmintarysk is. Fierders is dizze kateftige ek lânseigen yn it noarden fan [[Súd-Aazje]], spesifyk yn it [[berchtme|berchlân]] fan westlik [[Pakistan]] en yn 'e [[Himalaya]] fan noardlik Pakistan fia noardlik [[Yndia]], [[Nepal]] en [[Bûtan]] nei noardeastlik Yndia. Yn sintraal [[Sina]] rint de eastgrins fan it ferspriedingsgebiet fan 'e pallaskat troch [[Sichuan]], [[Qinghai]] en [[Binnen-Mongoalje]] hinne.

==Uterlike skaaimerken==
De pallaskat is in [[lytse katten|lytse kateftige]] mei in kop-romplingte fan trochinoar 46–65&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 21–31&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–4&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er fan ferlykbere grutte as de [[hûskat]] (''Felis catus''). De [[plasse]] is plat en breed. De [[ear (anatomy)|earen]] foarmje ien fan 'e meast opfallende skaaimerken fan dit bist. Se binne rûn ynstee fan trijehoekich, lykas de earen fan 'e hûskat, en sitte mear oan 'e sydkant fan 'e [[kop]], sadat in pallaskat oer de bopperâne fan in [[rots]] of in oar foarwerp hinne sjen kin en dêrby mar in relatyf lyts diel fan 'e kop boppe de [[eagen]] hoecht te toanen. Ek hoecht er de earen net plat te tearen. Dit fysike skaaimerk makket dat de pallaskat foar minsken dy't de útdrukkings fan in hûskat wend binne, altyd [[lulk]] of teminsten yrritearre liket. De [[foarpoat]]en hawwe 5 en de [[efterpoat]]en 4&amp;nbsp;[[tean]]nen, allegear tarist mei ynlûkbere, fjoerskerpe [[klau]]wen.
[[File:Felis_manul_-Howletts_Wild_Animal_Park_-8.jpg|right|thumb|250px|In pallaskat fan deunby besjoen.]]

De [[pels]] fan 'e pallaskat is tige lang en ticht, mei't er syn eigner [[waarm]] hâlde moat yn it [[lânklimaat]] fan [[Sintraal-Aazje]], dêr't [[temperatuer]]en [[winter]]deis sakje kinne oant –50&amp;nbsp;[[°C]]. It [[boppehier]] kin wol oant 6,9&amp;nbsp;[[sm]] lang wêze en it [[ûnderhier]] is 4&amp;nbsp;sm lang. Der groeie by guon eksimplaren wol 9.000&amp;nbsp;[[hier (begroeiïng)|hierren]] de [[sm²]]. De pels is foar it meastepart [[ljochtgriis]] fan [[kleur]], hoewol't er op guon plakken út 'en [[giel]]ens of út 'en [[read]]ens skynt. De úteinen fan guon hierren binne [[wyt]] en dy fan oaren [[swart]]. By 't winter is de pels grizer en tichter as [[simmer]]deis. 

De boppekant fan 'e [[kop]] en de [[foarholle]] binne ljochtgriis mei swarte spikkels. Oer de [[wang]]en, dy't ek ljochtgriis binne, rinne swarte sigesagelinen fan 'e [[eachhoeke]]n nei de [[kaakgewricht]]en. It [[kin]], de [[boppelippe]] en de [[snorhierren]] binne wyt mei in [[oranje|oranjige]] gloede en de [[noas]] is [[readbrún]]. Oer de [[ûnderrêch]] rinne 5–7&amp;nbsp;oerdwerse swarte streken, dy't simmerdeis better te sjen binne as by 't winter. De [[sturt]] is griis mei 7 smelle swarte ringen en in swarte útein.

==Biotoop==
De pallaskat bewennet [[berchtme|bercheftige]] kriten mei [[strewelleguod]], [[berchgreide]]n, [[púnskeante]]n, [[rots]]en en [[ravinen]]. Hy jout de foarkar oan gebieten dêr't de [[snie]] by 't [[simmer]] [[tei|fuortteit]] of dêr't it [[ivige snie|ivich snietek]] minder as 15–20&amp;nbsp;[[sm]] djip is. Ek komt er foar op hege [[plato (lânfoarm)|plato's]] en yn tuskenberchske [[delling]]en mei in [[lânskip]] en [[fegetaasje]] fan 'e [[drûchte|drûge]] [[steppe]] of de [[healwoastyn]], lykas lege [[strûk]]en en [[kserofyt|kserofitysk]]e [[gerzen]]. Guon dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e pallaskat hawwe in ferskil yn [[temperatuer]] tusken [[simmer]] en [[winter]] dat 80&amp;nbsp;[[°C]] berinne kin, fan 30&amp;nbsp;°C simmerdeis oant –50&amp;nbsp;°C by 't winter. Yn 'e [[Himalaya]] komme pallaskatten foar oant op in hichte fan 5.593&amp;nbsp;[[meter|m]] (dêr't yn [[2016]] [[kjitte]] fan dit bist oantroffen waard yn it [[Nasjonaal Park Shey Phoksundo]] yn [[Nepal]]).
[[File:Kohi_baba.jpg|left|thumb|250px|[[Berch]]skeanten en [[delling]]en yn 'e [[Hindoe Kûsj]] yn [[Pakistan]]. Dit is foar de pallaskat [[habitat]] sûnder lek of brek.]]

==Hâlden en dragen==
Pallaskatten libje in [[solitêr]] bestean en hawwe inkeld yn 'e [[peartiid]] gedoente mei soartgenoaten. Ut in ûndersyk út [[Mongoalje]] die bliken dat de bisten fan [[maaie]] oant en mei [[augustus]] benammen [[krepuskulêr]] wiene, d.w.s. aktyf yn 'e [[jûnsskimer]] en de [[moarnsdage]], wylst se fan [[septimber]] oant en mei [[novimber]] benammen [[deidier|oerdeis aktyf]] wiene. 

Pallaskatten fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't troch de [[mantsje]]s ôfset wurde mei [[rookflagge]]n troch foarwerpen mei [[urine]] te besproeien. [[Wyfke]]s dogge dat, ynsafier bekend, net. De territoaria fan mantsjes fariëarje yn [[oerflak]] fan 20,9&amp;nbsp;[[km²]] oant 207&amp;nbsp;km² en dy fan wyfkes fan 7,4&amp;nbsp;km² oant 125,2&amp;nbsp;km². De grutte fan it oerflak hinget ôf fan 'e beskikberens fan genôch [[proai]]en yn in gebiet. De territoaria fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] oerlaapje dy fan beide geslachten. [[Winter]]deis lykje de territoaria te krimpen.

As skûle tsjin [[kjeld]] en min [[waar]] of krekt de [[waarmte]] fan 'e [[simmer]] brûke pallaskatten [[grot]]ten, [[rots]]spjalten, ferlitten [[hoale]]n dy't groeven binne troch [[marmotten]] en soms sels [[beamholte]]n. De skûlen dy't se simmerdeis brûke, binne net deselden dy't se by 't winter bewenje, en dêrnjonken is der noch in trêde kategory dy't de wyfkes brûke om jongen te smiten en grut te bringen. De simmerskûlen en de skûlplakken foar de jongen lizze heger en binne dreger tagonklik, wylst de winterskûlen oer it algemien leger lizze, op beskutte plakken yn [[ravinen]] en [[kleau]]wen.

De [[peartiid]] falt foar de pallaskat yn 'e perioade fan begjin [[febrewaris]] oant en mei ein [[maart]]. It wyfke is dêrby mar 26–42&amp;nbsp;[[oere]]n [[maartsk]]. Yn 'e oanrin nei de peartiid, fan [[septimber]] oant en mei [[jannewaris]] wurde mantsjes hieltyd [[agressive]]r territoriaal. By in mantsje dat ûnder natuerlike beljochting yn finzenskip holden waard, die by ûndersyk bliken dat syn [[bloed]] doe trijeris safolle [[testosteron]] befette as normaal. Syn [[sperma]] wie sterker konsintrearre mei [[siedsel]]len dy't in hegere [[motiliteit]] sjen lieten. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean.
[[File:Manul_kittens.jpg|right|thumb|250px|In pear pallaskattejongen.]]

Nei in [[draachtiid]] fan 66–75&amp;nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke fan ein [[april]] oant en mei ein [[maaie]] yn in spesjaal foar dat doel útkeazen skûle in nêst fan trochinoar 2–6&amp;nbsp;jongen. De jongkatsjes komme [[blinens|blyn]] te wrâld, mar hawwe al wol in pluzige pels. Se mjitte by de [[berte]] likernôch 12,3&amp;nbsp;[[sm]] (kop-romp), mei in 5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm lang [[sturt]]sje en in gewicht fan likernôch 89&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De mem ferpleatst se ornaris gauris nei in oare skûle; sa waard by in ûndersyk yn sintraal Mongoalje waarnommen dat 7&amp;nbsp;wyfkes mei jongen 20 ûnderskate skûlplakken brûkten, mei in minimale gebrûksdoer fan 4&amp;nbsp;dagen en in maksimale gebrûksdoer fan 60&amp;nbsp;dagen. 

Mei 2&amp;nbsp;[[wike]]n geane de [[each]]jes iepen. Mei 2&amp;nbsp;moanne (tiid)|moannen]] weagje de jongen al 500–600&amp;nbsp;g. De jongkatsjes wurde mei 4–5&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[ôfwûn]].  Mei 5&amp;nbsp;moannen begjinne se sels te jeien. Mei 6–7&amp;nbsp;moannen binne se [[folwoeksen]], mar se wurde pas mei 1&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] fan pallaskatten bedraacht yn it wyld 6&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se wol 11&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;jier wurde.

==Fretten==
De pallaskat is, lykas alle [[kateftigen]], in [[karnivoar]]. It is in tige spesjalisearre [[rôfdier]] dat benammen lytsere [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]], lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]] en [[pipermûzen]] (dat gjin kjifdieren binne, mar [[ynsekte-iters]], besibbe oan [[mollen (famylje)|mollen]] en [[stikelbargen]]). In faak foarkommende strategy is om bûten de [[hoale]] fan in [[proai]] op 'e loer te lizzen oant de bewenner nei bûten komt en dy dan te bespringen. Soms wurde proaien ek wol mei de [[klau]]wen út ûndjippe hoalen te foarskyn lutsen. 
[[File:2018-Manul01.jpg|left|thumb|250px|In pallaskat.]]

Yn it [[Altaiberchtme]] binne it [[langsturtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus undulatus''), de [[platplassepipermûs]] (''Sorex roboratus'') en de [[pallasfluithazze]] (''Ochotona pallasi'') de foarnaamste proaien. Yn 'e [[Transbaikal]] binne dat de [[Dauryske fluithazze]] (''Ochotona dauurica''), de [[steppefluithazze]] (''Ochotona pusilla''), it [[Daurysk grûniikhoarntsje]] (''Spermophilus dauuricus'') en de [[Alpenkrie]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax''). Yn sintraal [[Mongoalje]] giet it om 'e Dauryske fluithazze, de [[Mongoalske sânmûs]] (''Meriones unguiculatus''), de [[Mongoalske berchwrotmûs]] (''Alticola semicanus''), ferskate lytse soarten [[moskeftigen]] en sels [[krobben]] en [[sprinkhoannen]]. Doe't tusken [[2017]] en [[2020]] yn eastlik Mongoalje de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[steppewrotmûs]] (''Lasiopodomys brandtii'') oanwoeks ta [[pleachdier|pleachproporsjes]], dominearre dat bist it dieet fan 'e pallaskatten yn dy krite. Yn westlik [[Nepal]] stiene dan wer ferskate soarten [[fluithazzen]] en de [[Tibetaanske hazze]] (''Lepus oiostolus'') op it menu. Yn sintraal [[Sina]] binne de resten fan [[koarpereftigen|koarpereftige]] [[fisken]] yn 'e [[kjitte]] fan pallaskatten oantroffen. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e pallaskat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[wolf]] (''Canis lupus'') en it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia''). De jongen binne kwetsber foar folle mear rôfdieren, wêrûnder [[martereftigen]], [[haukfûgels]] en [[ûle-eftigen|ûlen]].

==Status==
De pallaskat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat is dit bist opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e neamde bisten. Yn beskate dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] is it mei de pallaskat yn it neigean rekke. Sa hat dit bist yn [[Mongoalje]] de status fan gefoelich, yn [[Sina]] fan [[bedrige soarte|bedrige]] en yn [[Turkmenistan]] fan [[krityk bedrige]].
[[File:Pallas Cat Looking Grumpy (53021134061).jpg|right|thumb|250px|De pallaskat sjocht der troch de pleatsing fan 'e [[ear (anatomy)|earen]] altyd wat sjagrinich út.]]

Pallaskatten waarden mids [[tweintichste iuw]] yn [[Sibearje]], [[Mongoalje]] en [[Sina]] fûleindich [[jacht (aktiviteit)|bejage]] om harren [[pelzen]]. Der waarden doe jiers mear as 10.000 eksimplaren deade. Yn 'e [[1970-er jierren]] belune de jacht op 'e pallaskat sterk yn sawol Sina as de [[Sovjet-Uny]], mei't it bist yn dy tiid yn beide lannen in beskerme status krige. Mongoalje [[eksport]]earre yn [[1987]] noch 9.185 pelzen, mar yn [[1988]] waard ek yn dat lân it near lein op 'e ynternasjonale hannel. Foar de binnenlânske hannel is it yn Mongoalje lykwols noch altyd tastien om pallaskatten te bejeien. 

Der binne ek gefallen bekend út [[Iraan]], [[Kazachstan]] en de [[Republyk Altai]] yn 'e [[Russyske Federaasje]] fan pallaskatten dy't [[biten|deabiten]] waarden troch [[hardershûn]]en. Yn Kazachstan en súdlik Sibearje wurde de bisten soms ek it slachtoffer fan [[strûp (jachtmetoade)|strûpen]] dy't útset binne foar oar lyts wyld. Yn 'e [[Transbaikal]] foarmet opsetlike [[streuperij]] in bedriging foar dit bist. Yn Mongoalje binne yn 'e [[ienentweintichste iuw]] troch it gebrûk fan 'e [[pestiside]] [[bromadiolon]], dat ynset wurdt om 'e [[kjifdier]]epopulaasjes yn 'e besnijing te hâlden, de ûnderste triemmen fan it [[fiedselstring]] [[fergif]]tige foar sawol [[lânrôfdier]]en as [[rôffûgels]]. Yn it troch Sina [[Sineeske besetting fan Tibet|besette]] [[Tibet]] waard fan [[2005]] oant [[2009]] 54.147&amp;nbsp;[[km²]] oan [[gerslân]] mei pestisiden fergiftige, mei as gefolch dat nei skatting 50.000–80.000&amp;nbsp;[[ton (massa)|ton]] oan [[biomassa]] yn 'e foarm fan [[fluithazzen]] weiwaard. De pallaskattepopulaasje dêre, dy't foar in grut part bestiet fan 'e jacht op fluithazzen, hie dêr slim ûnder te lijen. Ek [[habitatfragmintearring]] troch [[mynbou]] en de oanlis fan [[ynfrastruktuer]] hat in negative ynfloed op 'e pallaskat.

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2017)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e pallaskat (''Otocolobus manul''):
*de gewoane pallaskat (''O. m. manul'', [[synonym|syn.]] ''O. m. ferrugineus'') &lt;small&gt;(de [[Kaukasus]] en [[Iraan]] fia [[Sintraal-Aazje]] oant yn eastlik [[Mongoalje]])&lt;/small&gt;
*de swartboarstpallaskat (''O. m. nigripectus'') &lt;small&gt;(de [[Himalaya]] fan [[Pakistan]] oant [[Bûtan]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pallas's_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otocolobus manul}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Kateftige]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>di3qtcln8pxe2i2jwva01et99m3i9w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Temminckmûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184866</id>
    <revision>
      <id>1234287</id>
      <parentid>1200864</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8258" sha1="h9k4qzkjbuvadlh79sw4ww8h0svh7uc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=temminckmûs
|Ofbyld= [[File:Mus_musculoides_hirse_fressend.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[echte mûzen]] (''Mus'') 
|Wittenskiplike namme= Mus musculoides 
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1853 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de temminckmûs (Mus musculoides).png|center|250px]]
}}
De '''temminckmûs''' of '''Temmincks mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mus musculoides''), ek wol de '''Westafrikaanske dwerchmûs''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte mûzen]] (''Mus''). Dit bistke komt foar yn [[West-Afrika]] en it westlike diel fan [[Sintraal-Afrika]]. Bûten [[Afrika]] wurdt it wol as [[húsdier]] holden. It is in lytse mûs, dy't nau besibbe is oan 'e [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides''). De temminckmûs is in [[omnivoar]] [[nachtdier]] dat libbet op 'e [[savanne]] en yn iepen [[bosk]]en. De [[IUCN]] klassifisearret de temminckmûs as net bedrige. It bistke is ferneamd nei de foaroansteande [[njoggentjinde-iuwsk]]e [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. 

==Taksonomy==
De temminckmûs waard yn [[1853]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Hy makke syn beskriuwing op basis fan in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan 'e [[kust]] fan 'e [[Golf fan Guinee]]. Letter binne der in protte oare, no as [[synonym]]en beskôge, beskriuwings kommen: ''Mus bella'' (of ''Mus bellus''), ''Mus enclavae'', ''Mus gallarum'', ''Mus gondokorae'', ''Mus grata'', ''Mus marica'', ''Mus paulina'', ''Mus petila'', ''Mus soricoides'', ''Mus sungarae'', ''Mus sybilla'', ''Mus vicini'' en ''Mus petila''.

De algemiene gebrûksnamme fan dizze soarte is yn 'e measte [[talen]] ferneamd nei Temminck. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]], ''musculoides'', betsjut &quot;lykjend op 'e [[hûsmûs]]&quot; (''Mus musculus''). De temminckmûs is lykwols it naust besibbe oan 'e [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides''), in oare [[Afrika]]anske [[soarte]]. Dêr foarmet de temminckmûs in [[soartekompleks]] mei, wat betsjut dat de ûnderlinge bân foar in diel (noch) ûndúdlik is. 

Party soölogen beskôget de temminckmûs dêrom as in [[ûndersoarte]] fan 'e Afrikaanske dwerchmûs, mar de status fan in selsstannige soarte foar dit bistke wurdt ûnderstipe troch [[karyology]]sk ûndersyk (oangeande it [[gebit]]) en [[molekulêre biology|molekulêr biologyske]] stúdzjes, benammen dy út [[2005]] fan [[Don E. Wilson]] en [[DeeAnn E. Reeder]]. Sûnt dy tiid wurdt de temminckmûs oer it algemien as soarte njonken de Afrikaanske dwerchmûs yn it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Afrikaanske mûzen]] (''Nannomys'') pleatst.

==Fersprieding==
De temminckmûs komt foar yn 'e [[West-Afrika]] besuden de [[Sahara]], en teffens yn it westlike diel fan [[Sintraal-Afrika]]. De noardgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] rint fan noardlik [[Senegal]] mei in bochtsjende line nei it súdwesten fan [[Tsjaad]]. Dêrwei snijt de eastgrins mei in langrutsen bocht troch it westen fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en de [[Republyk Kongo]] nei de kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. Guon boarnen hâlde út dat de temminckmûs foarkomt oant yn [[Etioopje]], mar op basis fan nije ûndersiken wurdt tocht dat it ferspriedingsgebiet fan 'e temminckmûs oansjenlik lytser is as foarhinne oannommen waard.
[[File:Mus musculoides rastend.jpg|left|250px|thumb|In pearke temminckmûzen.]]

==Uterlike skaaimerken==
De temminckmûs is in lyts múske, mei trochinoar in kop-romplingte fan 5,8–7,5&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], in sturtlingte fan 4,7–5,3&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 6–9&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Dêrmei is er lykwols noch in slachje grutter as de [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides''). 

De [[efterpoat]]en mjitte 12–14&amp;nbsp;[[mm]] en de rûne [[ear (anatomy)|earkes]] binne mei in lingte fan 7–10&amp;nbsp;mm frij grut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[sturt]] is keal, fan boppen [[brunich]] en fan ûnderen wat ljochter. Mei likernôch 70% fan 'e lichemslingte is er relatyf koart yn ferhâlding ta de sturtlingten fan oare [[echte mûzen]]. 

De [[pels]] is [[brún|goudbrún]] op 'e boppeste lichemsdielen ([[snút]], [[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) en [[wyt]] op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poaten]]). Efter de earen sitte wite plakjes. De [[wyfke]]s hawwe fjouwer pear [[oer]]en.

==Biotoop==
Temminckmûzen libje op 'e [[savanne]] en yn iepen [[bosk]]en en jouwe dêrby de foarkar oan [[drûchte|drûgere]] kriten as de nau besibbe [[Afrikaanske dwerchmûs]] (''Mus minutoides''), dy't ek yn [[West-Afrika|West]]- en [[Sintraal-Afrika]] foarkomt. 

==Hâlden en dragen==
Temminckmûzen binne [[nachtdier]]en, dy't benammen op 'e [[grûn]] libje, middenmank lang [[gers]] of oare opgeande [[fegetaasje]]. Se bouwe rûne of kopke-foarmige nêsten fan gers ûnder omfallen [[beam]]men of yn oare natuerlik foarkommende holten. De temminckmûs hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 24&amp;nbsp;[[dagen]] smyt it [[wyfke]] in nêst fan 4–6&amp;nbsp;jongen. Dy hawwe by de [[berte]] trochinoar in gewicht fan 0,8&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]], en komme [[blinens|blyn]], keal en helpleas te wrâld. Mei sa'n 12&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei sa'n 3&amp;nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]]. Temminckmûzen binne mei likernôch 6&amp;nbsp;[[wike]]n [[geslachtsryp]]. Wyfkes kinne 4&amp;nbsp;nêsten jongen yn it [[jier]] produsearje. De [[libbensferwachting]] bedraacht maksimaal 4&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Mus_musculoides_2_euro.jpg |right|thumb|250px|In pearke temminckmûzen.]]

==Fretten==
Temminckmûzen binne [[omnivoar]]en, krekt as oare [[soarte]]n út it [[ûnderskaai]] fan 'e [[Afrikaanske mûzen]] (''Nannomys''). Se frette benammen [[sied (plant)|sieden]] fan [[gerzen]] en [[krûd (plant)|krûden]]. Dêropta steane ek oare [[plant]]edielen op it menu, lykas [[frucht (plant)|fruchten]], en teffens [[ynsekten]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e temminckmûs binne [[ûlen]], lykas de [[molkewite oehoe]] (''Ketupa lactea'') of de [[grize oehoe]] (''Bubo cinerascens'').

==Status==
De temminckmûs hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De temminckmûs is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Temminck-Zwergmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Mus musculoides}}
}}

{{DEFAULTSORT:Temminckmus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte mûs]]
[[Kategory:Húsdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]</text>
      <sha1>h9k4qzkjbuvadlh79sw4ww8h0svh7uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iriomotekat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185497</id>
    <revision>
      <id>1234341</id>
      <parentid>1216112</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11711" sha1="hv142rtrz966jlk1w9g2fwxogxxhjeh" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Iriomotekat
|Ofbyld= [[File:Iriomote cat 1 (cropped).jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') 
|Soarte= [[Bingaalske loaihoarskat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Prionailurus bengalensis'')
|Wittenskiplike namme= Prionailurus bengalensis iriomotensis 
|Beskriuwer, jier= [[Yoshinori Imaizumi|Imaizumi]], 1967 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Iriomotekat (Prionailurus bengalensis iriomotensis).png|center|250px]]&lt;small&gt;&lt;center&gt;Fersprieding yn [[Japan]].&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;[[File:Prionailurus_iriomotensis_range.png|center|250px]]&lt;small&gt;&lt;center&gt;De lizzing fan it ferspriedingsgebiet werjûn op in lânkaart fan [[East-Aazje]].&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
}}
De '''Iriomotekat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus bengalensis iriomotensis'') is in [[ûndersoarte]] (of in [[populaasje (biology)|populaasje]]) fan 'e [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis''), dy't foarkomt op it [[eilân]] [[Iriomote]] yn súdlik [[Japan]]. It bestean fan dit bist waard pas yn [[1967]] troch de [[wittenskip]] offisjeel fêststeld. Neitiid waard de Iriomotekat earst as in selsstannige [[soarte]] beskôge, mar yn 'e [[1990-er jierren]] yn rang weromset nei in [[ûndersoarte]]. Sûnt [[2017]] wurdt er troch de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) as in [[morfology]]sk en [[geografy]]sk ôfwikende populaasje fan 'e algemiener foarkommende noardlike ûndersoarte fan 'e Bingaalske loaihoarskat sjoen. Der moat lykwols noch mear ûndersyk ferrjochte wurde om 'e krekte relaasje fan 'e Iriomotekat mei oare foarmen fan 'e Bingaalske loaihoarskat fêst te stellen. Yn elts gefal is wol dúdlik dat de Iriomotekat [[bedrige soarte|krityk bedrige]] is, mei't de totale wrâldpopulaasje mar kwealk boppe de 100 eksimplaren útkomt. 

==Taksonomy==
Hoewol't it bestean fan in lânseigen [[lytse katten|lytse kat]] op it eilân [[Iriomote]] by de pleatslike [[befolking]] al folle langer bekend wie, waard de Iriomotekat pas yn [[1965]] troch [[wittenskip]] ûntdutsen. Dat barde doe't Yukio Togawa, de [[auteur]] fan ferskate wurken oer lânseigen bisten yn [[Japan]], it eilân besocht. Yn [[1967]] waard de Iriomotekat [[wittenskip]]lik beskreaun troch [[Yoshinori Imaizumi]], de [[direkteur]] fan 'e [[soölogy]]ske ôfdieling fan it [[Nasjonaal Museum fan Natoer en Wittenskippen]] yn [[Tokio]]. 
[[File:2017-01-29 Iriomote yamaneko in Iriomote-yasei-hogo-center 西表野生生物保護センターDSCF2418.jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in Iriomotekat.]]

Dyselde beskôge de Iriomotekat as in selsstannige [[soarte]] en joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Mayailurus iriomotensis''. Hy wiisde op 'e [[morfology]]ske ferskillen mei de [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') en ornearre dat de Iriomotekat nauwer besibbe wie mei oare [[skaai (taksonomy)|skaaien]] út 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae''), lykas de [[Afrikaanske goudkatten]] (''Profelis'') en de [[moarmerkatten]] (''Pardofelis''). Dat idee waard troch oare soölogen al fan it begjin ôf oan sterk bestriden. Nei ferskate yngeande ûndersiken nei de morfology en [[fylogeny]] fan 'e Iriomotekat waard er yn 'e [[1990-er jierren]] by de loaihoarskatten yndield as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis'').

In [[molekulêre genetika|molekulêre analyze]] fan Bingaalske loaihoarskatten út it hiele [[ferspriedingsgebiet]] brocht yn [[2006]] oan it ljocht dat de soarte bestie út trije dúdlike faninoar ûnderskate [[klade]]n: in noardlikenien en twa súdliken. Ien fan 'e súdlike kladen stie op sa'n genetyske ôfstân fan 'e oare beide, dat dy neitiid erkenning krige as in selsstannige soarte ûnder de namme fan 'e [[Sûndaloaihoarskat]] (''Prionailurus javanensis''). Ut 'e analyze bliek de Iriomotekat lykwols net dúdlik genetysk te ferskillen fan 'e oare noardlike [[populaasje (biology)|populaasjes]]. Sûnt [[2017]] wurdt de Iriomotekat dêrom ornaris sjoen as in morfologysk en [[geografy]]sk ôfwikende populaasje fan 'e noardlike ûndersoarte fan 'e Bingaalske loaihoarskat (''Prionailurus bengalensis euptilura''). De kwestje is lykwols noch net alhiel útiten, om't it meunster fan 'e Iriomotekat dat foar de analyze brûkt waard, troch de seldsumens fan it bist sa lyts wie dat der fraachtekens pleatst wurde kinne by de represintativiteit.

Ek de fraach hoe't de Iriomotekat op Iriomote komt, is noch altyd in striidkwestje. Feit is dat de súdlike [[Rjûkjû-eilannen]] tusken 240.000 en 20.000&amp;nbsp;jier lyn mei in [[lânbrêge]] fia [[Taiwan]] mei it [[fêstelân]] fan [[East-Aazje]] ferbûn wiene. Party soölogen binne fan tinken dat de Iriomotekat yn dy tiid op eigen krêft it lettere eilân berikt hawwe moat. Oare saakkundigen fine it apart dat der fan 'e Iriomotekat op omlizzende eilannen gjin spoar te bekennen falt. Dyselden wize derop dat de [[Bingaalske loaihoarskat]] omtrint 5.000&amp;nbsp;jier lyn yn [[Sina]] troch de [[minske]] [[domestisearre]] waard. Harren teory is dat de Iriomotekat troch de minske as [[húsdier]] nei Iriomote ta brocht is, dêr't de it bist wer ferwyldere is.
[[File:Iriomote yamaneko tree (cropped).jpg|left|thumb|250px|In Iriomotekat yn in beam.]]

==Fersprieding==
De Iriomotekat is [[endemysk]] op it eilân [[Iriomote]], yn it uterste suden fan [[Japan]], dat in [[oerflak]] fan 290&amp;nbsp;[[km²]] beslacht. Iriomote is ien fan 'e [[Yaeyama-eilannen]], de súdlikste kloft fan it gruttere [[eilannestring]] fan 'e [[Rjûkjû-eilannen]]. Iriomote leit safier súdlik fan 'e Japanske haadeilannen, dat [[Taiwan]] folle tichterby is.

==Uterlike skaaimerken==
De Iriomotekat is fan in grutte dy't ferlykber is mei dy fan 'e [[hûskat]] (''Catus felis''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 50–60&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–24&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3–5&amp;nbsp;[[kg]]. De [[mantsje]]s binne justjes foarser en swierder as de [[wyfke]]s. It [[lichem (biology)|lichem]] is relatyf lang en de [[poat]]en binne koart en grou. De [[hals]] is ek grou en de [[skouder]]s binne tige [[spier]]d, hoewol't dizze kat yn ferhâlding ta oare [[lytse katten]] net botte fier [[springe]] kin. De [[pels]] is foar it meastepart [[dûnkergriis]] mei [[ljochtbrún]] dertrochhinne, en hat wol wat wei fan 'e kleur fan in [[sipertse kat]]. Dat jildt fral foar de [[kop]], dêr't ferskate ljochtere en dûnkerder streken oer de [[foarholle]] en de [[wang]]en rinne. De kop is lykwols platter as dy fan in hûskat, en de [[ear (anatomy)|earen]] binne rûner.

==Biotoop==
Iriomotekatten libje op Iriomote benammen yn it [[subtropysk reinwâld]] dat it [[berchtme|berchteftige]] binnenlân fan it eilân oerdekt oant in hichte fan sa'n 200&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Se jouwe de foarkar oan [[habitat]]s mei in legere [[luchtfochtichheid]] yn 'e neite fan 'e [[igge]]n fan [[rivier]]en of de [[boskrâne]]. De bergen op Iriomote binne beheind ta [[leechberchtme]] dat net heger opriisd as 460&amp;nbsp;m. Dat makket de toppen fan minder wearde foar de Iriomotekat, mar pleatst se net bûten syn berik. 
[[File:Warning_signs_for_Iriomote_cat.jpg|right|thumb|250px|In [[ferkearsboerd]] op [[Iriomote]] dat [[auto]]mobilisten warskôget foar oerstekkende Iriomotekatten.]]

==Hâlden en dragen==
De Iriomotekat libbet op 'e [[wâldflier]], mar kin sûnder swierrichheden yn [[beam]]men [[klimme]]. Hy liket ek net bot ôfkear fan [[wetter]] te hawwen, en [[swimmen|swimt]] geregeldwei [[rivier]]en en [[beken]] oer. It is in [[nachtdier]] mei hichtepunten yn 'e aktiviteit yn 'e [[jûnsskimer]] en by [[moarnsdage]]. [[Dei|Oerdeis]] [[sliep]]t er yn in skûlplak, lykas in holte tusken [[strewelleguod]] of in lytse [[grot]]. Iriomotekatten libje in [[solitêr]] bestean en hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]] fan 1–7&amp;nbsp;[[km²]] yn [[oerflak]], dy't inoar wat oerlaapje. Se sette har territoarium ôf mei [[rookflagge]]n troch op [[rots]]en te [[pisjen]] of der ûnbedobbe [[kjitte]] op efter te litten.
[[File:Iriomotejima_ISS039.jpg|left|thumb|250px|In [[satellyt]]foto fan in eilân [[Iriomote]].]]

De [[peartiid]] falt foar Iriomotekatten fan [[desimber]] oant en mei [[maart]], mei in hichtepunt yn [[jannewaris]] en [[febrewaris]]. Yn dy tiid binne se ek oerdeis aktyf. It is de iennichste tiid fan it jier dat se it selskip fan soartgenoaten opsykje. De [[wyfke]]s wurde yn dy snuorje ferskate kearen [[maartsk]] en de lêste kear hâldt dat sa'n 2&amp;nbsp;[[wike]]n oan. Dat skoft bliuwe pearkes fan in mantsje en in wyfke byinoar, mar dêrnei hat it mantsje fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 60–70&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke op in beskut plak in nêst fan 1–3&amp;nbsp;jongen smyt. Dy bliuwe likernôch 11&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] lang by de [[mem]] en berikke [[geslachtsripens]] as se 1&amp;nbsp;jier en 8&amp;nbsp;moannen âld binne. Yn it wyld hawwe Iriomotekatten in [[libbensferwachting]] 2–5&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip is ien yndividu nei skatting 15&amp;nbsp;jier âld wurden.

==Fretten==
De Iriomotekat is in [[karnivoar]] dy't lytse en middelgrutte [[proai]]en [[jacht (aktiviteit)|bejaget]]. Foarbylden binne [[sûchdieren]] lykas de [[swarte rôt]] (''Rattus rattus''), de [[Rjûkjûaanske flearhûn]] (''Pteropus dasymallus'') en bichjes fan it [[everswyn]] (''Sus scrofa''); [[fûgels]] lykas de [[Sineeske gielpuntsnaffelein]] (''Anas zonorhyncha''), de [[swartpoatral]] (''Rallina eurizonoides''), de [[dwerchearûle]] (''Otus scops''), de [[bleke lyster]] (''Turdus pallidus'') en de [[wytboarstreidhin]] (''Amaurornis phoenicurus''); [[reptilen]] lykas de [[Japanske skink]] (''Plestiodon kishinouyei''), en [[amfibyen]] lykas de [[Sakishimaryskikkert]] (''Fejervarya sakishimensis''). Ek [[ynsekten]], [[fisken]] en [[kreefteftigen]] ([[garnalen|swietwettergarnalen]]) steane op it menu.
[[File:Japan,_Iriomote-jima_-_Iriomote_cat_2014.webm|right|thumb|250px|Fideo fan in Iriomotekat.]]

==Natuerlike fijannen==
De Iriomotekat hat op Iriomote eins gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], hoewol't jongen oppasse moatte foar [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. 

==Status==
De Iriomotekat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|krityk bedrige]]&quot;, mei't hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] by in telling út [[2006]]–[[2007]] rûsd waard op 100–109&amp;nbsp;eksimplaren en der boppedat in delgeande trend bestiet. Bedrigings foar de Iriomotekat komme allegearre fan 'e [[minske]]: [[habitatferlies]] troch útwreiding fan minsklike aktiviteiten, bisten dy't omkomme yn it [[ferkear]], [[predaasje]] troch [[hûn]]en dy't as [[húsdier]] holden wurde, en bisten dy't omkomme yn fâlen dy't útset wurde om [[everswinen]] te fangen. Boppedat hat de minske de [[reuzepod]] (''Rhinella marina'') út [[Súd-Amearika]] as [[eksoat|ynvasive eksoat]] op Iriomote yntrodusearre. Dat bist skiedt [[gif]] ôf fia de [[hûd]] en in Iriomotekat dy't ien besiket op te iten, moat dat sels mei de [[dea]] bekeapje. Yn [[2008]] binne eilânbewenners dêrom úteinset mei in útrûgingskampanje foar de reuzepod.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Iriomote_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Prionailurus bengalensis iriomotensis}}
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Loaihoarskat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>hv142rtrz966jlk1w9g2fwxogxxhjeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sûndaloaihoarskat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185498</id>
    <revision>
      <id>1234274</id>
      <parentid>1204954</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12567" sha1="118pwspauaiavbzwxu5gpilvq1ehcub" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Sûndaloaihoarskat
|Ofbyld= [[File:Sunda Leopard Cat 0A2A8774 (cropped).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') 
|Wittenskiplike namme= Prionailurus javanensis 
|Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1816 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Sûndaloaihoarskat (Prionailurus javanensis).png|center|250px]]
}}
De '''Sûndaloaihoarskat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus javanensis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist komt foar op 'e [[Grutte Sûnda-eilannen]] yn 'e [[Yndyske Arsjipel]]. It waard lang beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis''), dy't op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]] libbet, mar [[genetysk]] ûndersyk hat útwiisd dat it in selsstannige [[soarte]] is, en sûnt [[2017]] wurdt it dêrom offisjeel as sadanich erkend. De Sûndaloaihoarskat libbet in fierhinne [[solitêr]] bestean yn [[tropyske reinwâlden]]. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat dizze nije soarte (anno 2025) noch net beoardiele.

==Taksonomy==
De Sûndaloaihoarskat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1816]] troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]]. Hy basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan [[Java]] en joech it bist dêrom de [[wittenskiplike namme]] ''Felis javanensis''. ''Felis'' is tsjintwurdich it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]]; it skaai fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') waard pas yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Nikolaj Severtsov]].

Mear as oardel iuw waard de Sûndaloaihoarskat beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Bingaalske loaihoarskat]] (''Prionailurus bengalensis''), dy't op it [[fêstelân]] fan [[Súdeast-Aazje|Súdeast]]-, [[East-Aazje|East]]- en [[Súd-Aazje]] foarkomt. In [[molekulêre genetika|molekulêre analyze]] fan meunsters fan 39 loaihoarskatten út it hiele [[ferspriedingsgebiet]] brocht yn [[2006]] lykwols oan it ljocht dat de soarte bestie út trije dúdlike faninoar ûnderskate [[klade]]n: in noardlikenien en twa súdliken. Ien fan 'e súdlike kladen, dy't de bisten yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] omfette, stie [[genetysk]] sjoen op grutte ôfstân fan 'e oare beide. Op basis fan dat ûndersyk waard yn [[2017]] besletten om 'e Bingaalske loaihoarskat op te spjalten yn twa selsstannige [[soarte]]n: de Bingaalske loaihoarskat op it fêstelân fan [[Aazje]] en de eilannen fan East-Aazje ([[Hainan]], [[Taiwan]]), en de Sûndaloaihoarskat op 'e eilannen yn it westlike part fan 'e Yndyske Arsjipel. 
[[File:Prionailurus javanensis sumatranus 61497179.jpg|left|thumb|250px|In Sûndaloaihoarskat.]]

==Fersprieding==
De Sûndaloaihoarskat komt foar yn it westlike part fan 'e [[Yndyske Arsjipel]], dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] benammen de [[Grutte Sûnda-eilannen]] omfettet (dêrfandinne de namme fan it bist). De Sûndaloaihoarskat libbet yn [[Yndoneezje]] op [[Sumatra]], [[Simeuleu]] foar de westkust fan Sumatra, [[Java]], en [[Baly]] yn 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]] beëasten Java. Op [[Borneo]] komt dit bist sawol yn it Yndonezyske diel ([[Kalimantan]]) foar, as yn it [[Maleizje|Maleizyske]] diel en it ûnôfhinklike [[sultanaat]] [[Brûnei]]. Yn 'e súdwestlike [[Filipinen]] libbet de Sûndaloaihoarskat ek op 'e eilannen [[Palawan]], [[Busuanga]], [[Cebu (eilân)|Cebu]], [[Panay]] en yn 'e westlike helte fan [[Negros (eilân)|Negros]].

==Uterlike skaaimerken==
De Sûndaloaihoarskat is in lytse [[kateftige]] mei in grutte dy't ferlykber of yn guon gefallen justjes lytser is as dy fan 'e gewoane [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 38&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–66&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–33&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 550&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 3,8&amp;nbsp;[[kg]]. De [[ear (anatomy)|earen]] binne rûner, de [[kop]] platter en de [[snút]] koarter en smeller as dy fan 'e hûskat. It is in rank bist mei, yn ferhâlding ta de lichemsgrutte, lange [[skonk]]en. Tusken de [[tean]]nen sitte dúdlike [[swimflues|swimfluezzen]]. 

De [[pels]] hat op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e poaten) in fariabele grûnkleur, dy't op [[Java]], [[Baly]] en [[Palawan]] [[grizich]] is of soms [[bêzje]], mar op [[Sumatra]], [[Borneo]] en [[Negros (eilân)|Negros]] in dûnkerder [[oker (kleur)|oker]]. Dêroerhinne leit in patroan fan [[dûnkerbrune]] oant [[swart]]e stippen of spikkels, dy't lykwols net oan 'e ûnderkant fan it [[lichem (biology)|liif]] ta komme. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[snút]], [[wang]]en, [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en binnenkant fan 'e poaten) binne [[witich]]. It [[gesicht]] is markearre mei twa opfallende swarte streken dy't fan 'e [[eagen]] nei de earen rinne, en twa wite streken fan 'e eagen nei de [[noas]]. Op 'e efterkant fan 'e earen sit yn 'e midden in wyt plak.
[[File:Sunda Leopard Cat 0A2A1305.jpg|right|thumb|250px|In Sûndaloaihoarskat.]]

==Biotoop==
It natuerlike [[biotoop]] fan Sûndaloaihoarskatten is [[leechlân|leechlein]] [[tropysk reinwâld]], mar dit bist hat him ek oanpast oan it libjen yn [[kultuerlânskip]]pen dy't genôch beskûl jaande opgeande [[fegetaasje]] hawwe, lykas [[plantaazje]]s dêr't [[rubber]], [[palmoalje]] of [[sûkerreid]] [[bou (lânbou)|ferboud]] wurdt. Yn westlik [[Java]] binne Sûndaloaihoarskatten oerdeis by it rêsten waarnommen deunby [[delsetting]]s, wat suggerearret dat se har net gau út har wengebiet ferjeie litte troch [[minsklik]]e aktiviteiten.

==Hâlden en dragen==
Sûndaloaihoarskatten dy't tusken [[2008]] en [[2018]] mei [[kamerafâle]]n yn [[Kalimantan]] [[foto]]grafearre waarden, wiene foar it meastepart [[nachtdier]]en mei aktiviteitspatroanen dy't oerlapen mei dy fan 'e besibbe [[platkopkat]]ten (''Prionailurus planiceps'') yn itselde gebiet. Sûndaloaihoarskatten dy't observearre waarden op in [[palmoalje]]plantaazje yn Kalimantan wiene aktyf fan 'e lette [[middei (deidiel)|middei]] oant de iere [[moarn (deidiel)|moarn]], en rêsten it grutste part fan 'e ljochtskyndei yn in beskûle plak op 'e [[grûn]]. 

De Sûndaloaihoarskat is in [[solitêr]] libjend bist, dat inkeld foar de [[fuortplanting]] it selskip fan soartgenoaten opsiket. It is in goede [[klimmer]], dy't op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] yn 'e [[beam]]men waarnommen is oant in hichte fan 4&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe de [[wâldflier]]. Sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s hawwe in [[territoarium (biology)|territoarium]]. Dat fan it mantsje is grutter as dat fan it wyfke, mei yn trochsneed in [[oerflak]] fan 3,5&amp;nbsp;[[km²]], wylst dat fan it wyfke mar 2,1&amp;nbsp;km² mjit. 

De Sûndaloaihoarskat hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him yn it [[tropysk klimaat]] fan syn [[ferspriedingsgebiet]] it hiele jier rûn fuortplantsje. It wyfke is dêrby 5–9&amp;nbsp;[[dagen]] efterinoar [[maartsk]]. Nei de [[pearing]] hat it mantsje fierders neat mear mei it fuortplantingsproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 60–70&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke op in beskut plak in nêst fan 2–3&amp;nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en binne folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]]. Mei 4&amp;nbsp;[[wike]]n wurde se [[ôfwûn]]. Se berikke [[geslachtsripens]] op 'e [[leeftyd]] fan likernôch 1&amp;nbsp;[[jier]]. Yn finzenskip bedraacht de maksimale [[libbensferwachting]] fan 'e Sûndaloaihoarskat sa'n  13&amp;nbsp;jier.
[[File:Leopard Cat (13970711149).jpg|left|thumb|250px|In Sûndaloaihoarskat yn in beam.]]

==Fretten==
De Sûndaloaihoarskat is in [[karnivoar]], dy't benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op lytse [[sûchdieren]] lykas [[kjifdieren]], mar ek op [[hagedis]]sen, lytse [[fûgels]], lytse [[slangen]], [[kikkerts]] en [[krobben]]. De wichtichste [[proai]]dieren binne de [[hûsmûs]] (''Mus musculus''), de [[Polynezyske rôt]] (''Rattus exulans''), de [[rysfjildrôt]] (''Rattus argentiventer''), de [[Aziatyske swarte rôt]] (''Rattus tanezumi''), [[Whiteheads radjarôt]] (''Maxomys whiteheadi''), de [[dûnkersturtwytbúkrôt]] (''Niviventer cremoriventer''), de [[langsturtreuzerôt]] (''Leopoldamys sabanus''), ferskate soarten [[gekko's]] en ferskate soarten [[sjongfûgels]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Sûndaloaihoarskat binne beskate grutte soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]]. Utslutend op [[Sumatra]] foarmet ek de [[tiger]] (''Panthera tigris'') in bedriging (dy't yn 'e rest fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Sûndaloaihoarskat net mear foarkomt). Jongen binne kwetsber foar mear rôfdieren, lykas [[martereftigen]] en grutte [[slangen]].

==Status==
De Sûndaloaihoarskat wurdt pas sûnt [[2017]] as selsstannige [[soarte]] erkend en is sadwaande noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Dit bist skynt noch rûnom foar te kommen yn syn grutte [[ferspriedingsgebiet]], hoewol't de [[populaasje (biology)|populaasje]] in delgeande trend liket te fertoanen. Bedrigings binne [[habitatferlies]] troch de oangeande [[ûntbosking]], fral op [[Sumatra]] en [[Borneo]], en teffens weifangen út it wyld foar de [[hannel]] yn yllegale [[húsdier]]en.
[[File:Wild cat, Kinabatangan, Borneo.jpg|right|thumb|250px|In Sûndaloaihoarskat kipet tusken de [[planten]] troch op [[Borneo]].]]

==Undersoarten==
Foarhinne waarden der 5 [[ûndersoarte]]n erkend fan 'e Sûndaloaihoarskat (''Prionailurus javanensis''):
*de Borneoloaihoarskat (''P. j. borneoensis'' &lt;small&gt;[[Leo Brongersma|Brongersma]], 1935&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op [[Borneo]])&lt;/small&gt;
*de Fisayaloaihoarskat (''P. j. rabori'' &lt;small&gt;[[Colin Groves|Groves]], 1997&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op [[Negros (eilân)|Negros]], [[Cebu (eilân)|Cebu]] en [[Panay]])&lt;/small&gt;
*de Javaanske loaihoarskat (''P. j. javanensis'' &lt;small&gt;[[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1816&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op [[Java]])&lt;/small&gt;
*de Palawanloaihoarskat (''P. j. heaneyi'' &lt;small&gt;[[Colin Groves|Groves]], 1997&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op [[Palawan]])&lt;/small&gt;
*de Sumatraanske loaihoarskat (''P. j. sumatranus'' &lt;small&gt;[[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1821&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op [[Sumatra]])&lt;/small&gt;

Yn [[2017]] brocht in [[fylogeografy]]sk ûndersyk lykwols oan it ljocht dat de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e Sûndaloaihoarskat yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] útinoarfallen is yn twa ûndersoarten: ien op [[Java]] en ien op [[Borneo]]. De [[populaasje (biology)|populaasje]] op Borneo hat him nei alle gedachten nei de [[Tobarampteory|Tobafulkaanútbarsting]], doe't dy eilannen ûnder de [[Pleistoseen|Let-Pleistosene]] [[glasiaal]] troch [[lânbrêge]]n mei-inoar ferbûn wiene, ferspraat nei [[Sumatra]] en [[Palawan]]. Mei't Sûndaloaihoarskatten op Negros, Cebu en Panay mar in hiel lyts bytsje genetyske fariaasje toane, soe it skoan kinne dat de populaasjes dêre fuortkomme út eksimplaren dy't dêr yn 'e [[prehistoarje]] troch de [[minske]] fan Palawan ôf yntrodusearre binne, wierskynlik as [[ûngedierte]]bestriders. Op basis fan dizze útkomsten wurde sûnt [[2017]] noch mar twa ûndersoarten fan 'e Sûndaloaihoarskat erkend:
*de Javaanske loaihoarskat (''P. j. javanensis'' &lt;small&gt;Desmarest, 1816&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op Java)&lt;/small&gt;
*de Sumatraanske loaihoarskat (''P. j. sumatranus'' &lt;small&gt;Horsfield, 1821&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(op Borneo, Sumatra, Palawan, Negros, Cebu en Panay)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sunda_leopard_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Prionailurus javanensis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sundaloaihoarskat}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Loaihoarskat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]</text>
      <sha1>118pwspauaiavbzwxu5gpilvq1ehcub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Platkopkat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186119</id>
    <revision>
      <id>1234188</id>
      <parentid>1220531</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10072" sha1="272xirq8fkbqtmmhiw1zitv7f4eqsd6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=platkopkat
|Ofbyld= [[File:Flat-headed_cat_1_Jim_Sanderson.JPG|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') 
|Wittenskiplike namme= Prionailurus planiceps 
|Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] &amp; [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de platkopkat (Prionailurus planiceps).png|center|250px]]
}}
De '''platkopkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus planiceps'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist komt foar yn in [[habitatfragmintearring|tige fragmintearre]] [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súdeast-Aazje]]. It is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet dat tahâldt yn [[leechlân|leechlein]] [[tropysk reinwâld]] en [[moeras]]. De [[IUCN]] klassifisearret de platkopkat as [[bedrige soarte|bedrige]], mei't dizze soarte slim te lijen hat ûnder [[habitatferneatiging]] troch [[ûntbosking]] foar útwreiding fan 'e [[lânbou]] en de oanlis fan [[palmoalje]][[plantaazje]]s.

==Taksonomy==
De platkopkat waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1827]] troch de [[Ierlân|Ierske]] [[soölooch]] [[Nicholas Aylward Vigors]] en dy syn [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[kollega]] [[Thomas Horsfield]]. Hja basearren har op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan [[Sumatra]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan it bist wie ''Felis planiceps''. Yn dy tiid wie it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no inkeld foar de [[wylde katten]] brûkt wurdt, noch in soarte fan sammelbak foar alderhanne kateftigen. 

It skaai fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] soölooch [[Nikolaj Severtsov]], mar dyselde brûkte dat skaai inkeld foar de spikkelbûnte [[lytse katten]] fan [[Aazje]]. Foar de effen kleure platkopkat stelde er it skaai fan 'e [[platkopkatten]] (''Ictailurus'') foar. Yn [[1951]] groepearren de [[Ingelân|Ingelske]] soölogen [[John Ellerman, 2e baronet|John Ellerman]] en [[Terence Morrison-Scott]] de platkopkat mei de [[fiskjende kat]] (''Prionailurus viverrinus''). Pas yn [[1961]] waard de platkopkat troch [[Ingrid Weigel]] yn it skaai fan 'e loaihoarskatten pleatst.
[[File:Prionailurus planiceps cropped.png|left|thumb|250px|In platkopkat [[foto]]grafearre troch in [[kamerafâle]] yn [[Sabah]] (noardlik [[Borneo]]).]]

==Fersprieding==
De platkopkat hat in [[habitatfragmintearring|tige fersnipele]] [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Súdeast-Aazje]], dat de [[eilannen]] [[Sumatra]] en [[Borneo]] yn it westen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]] omfettet, en dêropta it [[skiereilân]] [[Malakka]] besuden de [[Lâningte fan Kra]]. Dat betsjut dat dit bist yn fiif [[lannen en territoaria|lannen]] foarkomt: [[Brûnei]], [[Yndoneezje]], [[Maleizje]], [[Singapoer]] en (it uterste suden fan) [[Tailân]].

==Uterlike skaaimerken==
De platkopkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 41–50&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13–15&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. De [[sturt]] is tige koart, minder as heal sa lang as de kop-romplingte. De [[kop]] is, sa't de namme al seit, fan boppen ôfplatte. Dêrtroch liket de [[snút]] fierder út te stekken. De [[poat]]en binne, yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]], ek frij koart. Oan 'e [[foarpoat]]en hat de platkopkat fiif mei ynlûkbere [[klau]]wen tariste [[tean]]nen en oan 'e [[efterpoat]]en fjouwer, krekt lykas oare [[kateftigen]]. Mar oars as by oare kateftigen binne by de platkopkat de skieën fan 'e klauwen yn djipte belune, sadat sels as er syn klauwen ynlûkt, noch altyd twatrêdepart útstiket. Tusken de teannen sitte [[swimflues|swimfluezzen]]. 

Oars as by de measte oare [[loaihoarskatten]] is de [[pels]] by de platkopkat effen fan [[kleur]]: [[readbrún]] oant [[read|rodzich]] op 'e [[kop]], [[brún]] yn 'e [[nekke]] en op 'e [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en [[poat]]en, en [[grizich]] oant [[krêmkleur]]ich op it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]], de ûnderkant fan 'e sturt en de binnenkant fan 'e poaten. De [[snút]], it [[kin]] en de [[kiel]] binne [[wyt]]. Tusken de deun byinoar steande [[eagen]] rinne twa [[bêzje]] [[fertikale]] streken lâns, en om 'e eagen hinne sit in wite râne.

==Biotoop==
Platkopkatten komme foar yn [[leechlân]] mei [[tropysk reinwâld]], [[moeras]]sen en/of [[mangrove]]wâlden. Sûnder in protte [[oerflaktewetter]] kinne se net bestean. Likernôch 70% fan 'e waarnimmings komt fan plakken dy't minder as 3&amp;nbsp;[[km]] fan oerflaktewetter ôf lizze. Yn [[Kalimantan]], it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] part fan [[Borneo]], komt de platkopkat foar oant in hichte fan 20&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].
[[File:Modelling-the-Species-Distribution-of-Flat-Headed-Cats-(Prionailurus-planiceps)-an-Endangered-South-pone.0009612.s002.ogv|right|thumb|250px|In filmke fan in platkopkat by nacht.]]

==Hâlden en dragen==
It is dreech om 'e platkopkat yn it wyld te bestudearjen, mei't dit bist inkeld foarkomt yn ticht begroeide [[habitat]]s. Sels [[foto's]] makke mei [[kamerafâle]]n binne seldsum. Eksimplaren dy't folge waarden yn [[Kalimantan]], it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] diel fan [[Borneo]], wiene foar it meastepart [[nachtdier|nachts aktyf]]. In [[folwoeksen]] [[wyfke]], dat yn finzenskip holden waard, wie lykwols [[krepuskulêr]] (aktyf yn 'e [[jûnsskimer]] en by de [[moarnsdage]]). Saakkundigen nimme oan dat platkopkatten [[solitêr]] libje en inkeld yn 'e [[peartiid]] it selskip fan soartgenoaten opsykje. Se hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se ôfsette mei [[rookflagge]]n troch [[urine]] te sproeien. 

De [[stim|fokalisaasjes]] fan 'e platkopkat binne dy fan 'e [[hûskat]] (''Felis catus'') net wanlyk. Hy kin ek [[spinnen (kateftigen)|spinne]]. Syn [[fretten]] hellet de platkopkat foar it meastepart út it wetter. Dit bist kin dan ek tige goed [[swimme]]. In protte [[proai]]en wurde fongen troch yn it wetter te [[dûken]] en ûnder wetter efter harren oan te gean. Fan platkopkatten is waarnommen hoe't se har iten waskje ear't se it beplúzje, net liker as in [[waskbear]].

De platkopkat liket him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]] te kinnen en gjin seizoensbûne [[peartiid]] te hawwen. Nei de eigentlike [[pearing]] hat it [[mantsje]] fierders neat mear mei it hiele fuortplantingsproses te krijen. De [[draachtiid]] duorret likernôch 56&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke op in beskut plakje har jongen smyt. Fan 'e trije nêsten dy't yn finzenskip [[berne]] binne, bestie ien út 2&amp;nbsp;jongen, wylst de oare beiden ienlingen wiene. Wat de [[libbensferwachting]] fan dizze soarte oangiet: yn finzenskip hawwe twa eksimplaren de [[leeftyd]] fan 14&amp;nbsp;[[jier]] helle.
[[File:Prionailurus planiceps 121002450.jpg|left|thumb|250px|In platkopkat yn [[Maleizje]].]]

==Fretten==
It meastepart fan it menu fan 'e platkopkat liket út [[fisken]] te bestean, dy't, nei't se fongen binne, teminsten 2&amp;nbsp;[[meter|m]] by it wetter wei droegen wurde, nei alle gedachten om foar te kommen dat se, mochten se fuortglibberje, wer nei it wetter ta ûntsnappe kinne. Eksimplaren fan 'e platkopkat dy't yn finzenskip holden wurde, toane in folle gruttere belangstelling foar proaien yn it wetter as op it lân, wat in sterke foarkar foar wetterdieren yn 'e hiele soarte suggerearret. Behalven fisken steane ek [[kikkerts]] en [[kreefteftigen]] op it menu. Op it drûge wurdt it dieet oanfolle mei [[echte rotten|rotten]] en [[hin]]nen. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e platkopkat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas op [[Sumatra]] de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en yn [[Malakka]] de tiger en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Foar jongen foarmje ek ferskate soarten [[rôffûgels]], [[ûlen]] en [[martereftigen]] in gefaar.

==Status==
De platkopkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;[[bedrige soarte|bedrige]]&quot;. It slimste hat dit bist te lijen ûnder [[habitatferneatiging]], trochdat [[moeras]]sen en [[mangrove]]wâlden [[drûchlizzing (polder)|drûchlein]] en [[ûntbosking|ûntboske]] wurde om romte te meitsjen foar de útwreiding fan [[minsklik]]e [[delsetting]]s, [[bou (lânbou)|bougrûn]], [[fiskkwekerij]]en of [[plantaazje]]s foar de produksje fan benammen [[palmoalje]]. [[Oerbefisking]] troch de minske foarmet ek in bedriging. Fierders wurde guon platkopkatten ek fongen en deade yn [[fâle]]n en [[strûp (jachtmetoade)|strûpen]] dy't útset binne om [[plomfee]] te beskermjen, wylst der elts jier ek ferskate eksimplaren omkomme yn it [[ferkear]].

Sadwaande is de platkopkat opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. Dit bist genietet folsleine wetlike beskerming yn alle lannen dêr't er foarkomt. 

==Undersoarten==
Ynsafier bekend is de platkopkat in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Flat-headed_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Prionailurus planiceps}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Loaihoarskat]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>272xirq8fkbqtmmhiw1zitv7f4eqsd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roastkat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186203</id>
    <revision>
      <id>1234218</id>
      <parentid>1205721</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9823" sha1="9nb1b3gdv6ozy68cgyeqcaptlg83b4h" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=roastkat
|Ofbyld= [[File:Rusty_spotted_cat_1.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') 
|Wittenskiplike namme= Prionailurus rubiginosus 
|Beskriuwer, jier= [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy Saint-Hilaire]], [[1834]] 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de roastkat (Prionailurus rubiginosus).png|center|250px]]
}}
De '''roastkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus rubiginosus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist komt foar op it [[Yndysk subkontinint]] en yn [[Sry Lanka]]. It is de lytste kateftige yn [[Aazje]] en de op ien nei lytste fan 'e hiele wrâld. De roastkat is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dêr't noch net sa'n soad ûndersyk nei dien is. De [[IUCN]] klassifisearret de roastkat as gefoelich.

==Taksonomy==
De roastkat waard foar it earst yn [[1834]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[mammalooch]] [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire]], dy't him dêrby basearre op in [[spesimen]] út [[Pondicherry]], ien fan 'e lêste restanten fan 'e [[koloanje]] [[Frânsk-Ynje]], oan 'e súdeastkust fan it [[Yndysk subkontinint]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't troch Geoffroy Saint-Hilaire oan it bist meijûn waard, wie ''Felis rubiginosa'', mei't it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no foar de [[wylde katten]] brûkt wurdt, doe noch in soarte sammelbak wie foar alle [[kateftigen]]. It skaai fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Nikolaj Severtsov]].
[[File:Rustyspottedcatskull.png|left|thumb|250px|In [[yllustraasje]] fan 'e [[plasse]] fan in roastkat.]]

De [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e loaihoarskatten libbe nei alle gedachten tusken de 8,2&amp;nbsp;miljoen en 4,5&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]]. Undersyk nei sawol it [[mitogondriaal DNA]] as it [[nukleêr DNA]] fan 'e loaihoarskatten wiist út dat de roastkat de earste [[soarte]] wie dy't him fan 'e loaihoarskatten ôfspjalte, tusken likernôch 6,5&amp;nbsp;miljoen en 3,4&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;jier lyn yn. De folgjende soarten dy't har ôfspjalten, wiene de [[platkopkat]] (''P.&amp;nbsp;planiceps''), en doe de [[fiskjende kat]] (''P.&amp;nbsp;viverrinus''), wêrnei't de [[Bingaalske loaihoarskat]] (''P.&amp;nbsp;bengalensis'') en de [[Sûndaloaihoarskat]] (''P.&amp;nbsp;javanensis'') oerbleaune as naust besibbe [[sustersoarte]]n.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e roastkat beslacht it grutste part fan it [[Yndysk subkontinint]] en teffens hiel [[Sry Lanka]]. Op it [[fêstelân]] rint it areaal fan dit bist fan 'e súdpunt fan [[Yndia]] alhiel oan 'e [[Himalaya]] ta yn [[Kasjmier]] en westlik [[Nepal]], en fan [[Gûdjarat]] yn it westen oant [[Orissa]] yn it easten.

==Uterlike skaaimerken==
De roastkat is lytser as in [[hûskat]] (''Felis catus''). It is feitliks de lytste [[kateftige]] fan [[Aazje]] en de op ien nei lytste fan 'e wrâld, nei de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes'') út [[Súdlik Afrika]]. De roastkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 35–48&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15–30&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 900&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 1,6&amp;nbsp;[[kg]]. De [[sturt]] is boarstelich en likernôch heal sa lang as de kop-romplingte.
[[File:Rostkatze_Zoo_Berlin.JPG|right|thumb|250px|In roastkat.]]

De [[pels]] fan 'e roastkat bestiet út koarte [[hier (begroeiïng)|hierren]] en hat in [[read|rodzich]] [[grize]] grûnkleur. De [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]] binne oerdutsen mei [[roastbrune]] spikkels. Twa [[swart]]ige streken rinne fan 'e sydkanten fan 'e [[noas]] by de binnenste [[eachhoeke]]n lâns oer de [[foarholle]] en nei de [[nekke]] ta. Dêrtuskyn begjinne op 'e foarholle nochris fjouwer, justjes tinnere swartige streken dy't boppe de nekke einigje. It [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de binnenkant fan 'e [[poat]]en binne [[witich]] mei lytse brune spikkels. De sturt en de bûtenkant fan 'e poaten binne effens rodzich griis.

==Biotoop==
Roastkatten komme benammen foar yn [[leafwâld]]en, wêrûnder sawol wiete [[tropyske reinwâlden]] as drûgere [[berchwâld]]en. Se libje ek op 'e [[savanne]] en yn iepen [[gerslân]] of [[steppe]] mei hjir en dêr wat [[strewelleguod]] en in protte [[rots]]eftige gebieten. It tinken mank [[mammalogen]] is lykwols dat dit bist ôfwêzich is yn [[nullewâld]]en. 
[[File:Rusty_spotted_cat_2,_crop.jpg|left|thumb|250px|In roastkat yn syn natuerlik [[habitat]].]]

==Hâlden en dragen==
Der is noch net sa'n protte bekend oer de [[ekology]] en it [[hâlden en dragen]] fan roastkatten. Yn finzenskip binne dizze bisten foar it meastepart [[nachtdier|by nacht aktyf]], mar soms komme se ek oerdeis eefkes koart op 'e lapen. Yn it wyld binne roastkatten hast altyd by [[tsjuster]] waarnommen, tusken de ein fan 'e [[jûnsskimer]] en it begjin fan 'e [[moarnsdage]] yn. Oerdeis binne ferskate yndividuën waarnommen by it rêsten yn [[beam]]men en [[grot]]ten. De roastkat liket ek yn beammen te [[klimmen]] om oan gruttere [[rôfdier]]en te ûntsnappen. Yn finzenskip spuiten sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s mei [[urine]] om har [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf te setten mei [[rookflagge]]n.

De roastkat hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it jier rûn [[fuortplantsje]]. De [[maartsk]]ens fan it wyfke hâldt 5&amp;nbsp;[[dagen]] oan en de [[pearing]] duorret oer it algemien mar koart. It tinken is dat dat in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing is om it wyfke yn har tiid fan kwetsberens te beskermjen tsjin gruttere rôfdieren. Neitiid giet it mantsje syn eigen wei wer en hat dan fierders neat mear mei it fuortplantingsproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 65–70&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke op in beskut plak 1–2&amp;nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en weagje op dat stuit mar 60–77&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Se wurde mei 35–42&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en binne mei justjes minder as 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] fan roastkatten bedraacht yn finzenskip maksimaal 12&amp;nbsp;jier, mar dat sil yn it wyld grif in stik leger lizze.
[[File:Prionailurus_rubiginosus_9-Parc_des_f%C3%A9lins.JPG|right|thumb|230px|In roastkattejong yn it [[Parc des Félins]] yn it [[Frankryk|Frânske]]  [[Lumigny-Nesles-Ormeaux]].]]
[[File:Rustyspottedcat,_crop.jpg|right|thumb|230px|In roastkat yn 'e [[Anaimalaiheuvels]].]]

==Fretten==
De roastkat is in [[karnivoar]] dy't benammen [[kjifdieren]], lytse [[fûgels]] en [[fûgelpiken]] fret, mar dêrnjonken ek [[hagedis]]sen, [[kikkerts]] en [[ynsekten]] lytsman makket. Dit bist [[jacht (aktiviteit)|jaget]] yn haadsaak op 'e [[grûn]] en makket dêrby flugge, hommelse bewegings om syn [[proai]] te gripen.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e roastkat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus''). Ek ferskate soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]] foarmje in gefaar, benammen foar jongen en healwoeksen eksimplaren.

==Status==
De roastkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;. Dat betsjut dat er noch net [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt, mar dat der wol goed om dit bist tocht wurde moat. De wichtichste bedrigings foar de roastkat binne [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]] en de útwreiding fan it [[lânbou|lânbou-areaal]], sawol op [[Sry Lanka]] as op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]]. Hoewol't der ferskate waarnimmings fan roastkatten west hawwe yn [[kultuerlânskip]]pen, is it ûnbekend ynhoefier't dit bist him oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] yn syn wengebiet oanpasse kin. Yn guon gebieten wurdt de roastkat [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar syn [[pels]] of om't er troch [[boer]]en as skealik [[ûngedierte]] sjoen wurdt, ek al bestiet der gjin hurd bewiis foar dat roastkatten it op [[plomfee]] foarsjoen hawwe (mei't oar [[fee]] fiersten te grut foar harren is).

De [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e roastkat yn [[Yndia]] is ûnder Taheakke&amp;nbsp;I opnommen yn it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bistesoarten. De populaasje yn Sry Lanka is opnommen ûnder Taheakke&amp;nbsp;II.

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2018)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e roastkat (''Prionailurus rubiginosus''):
*de Yndyske roastkat (''P. r. rubiginosus'' &lt;small&gt;[[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy Saint-Hilaire]], 1834&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; op it [[fêstelân]] fan it [[Yndysk subkontinint]])&lt;/small&gt;
*de Srylankaanske roastkat (''P. r. phillipsi'' &lt;small&gt;[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1939&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(yn [[Sry Lanka]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rusty-spotted_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Prionailurus rubiginosus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Loaihoarskat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]</text>
      <sha1>9nb1b3gdv6ozy68cgyeqcaptlg83b4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234219</id>
      <parentid>1234218</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9826" sha1="nomqq51u9v0vmrmsl5d92g77mjh9tby" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=roastkat
|Ofbyld= [[File:Rusty_spotted_cat_1.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') 
|Wittenskiplike namme= Prionailurus rubiginosus 
|Beskriuwer, jier= [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hilaire]], [[1834]] 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de roastkat (Prionailurus rubiginosus).png|center|250px]]
}}
De '''roastkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Prionailurus rubiginosus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus''). Dit bist komt foar op it [[Yndysk subkontinint]] en yn [[Sry Lanka]]. It is de lytste kateftige yn [[Aazje]] en de op ien nei lytste fan 'e hiele wrâld. De roastkat is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dêr't noch net sa'n soad ûndersyk nei dien is. De [[IUCN]] klassifisearret de roastkat as gefoelich.

==Taksonomy==
De roastkat waard foar it earst yn [[1834]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[mammalooch]] [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire]], dy't him dêrby basearre op in [[spesimen]] út [[Pondicherry]], ien fan 'e lêste restanten fan 'e [[koloanje]] [[Frânsk-Ynje]], oan 'e súdeastkust fan it [[Yndysk subkontinint]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't troch Geoffroy Saint-Hilaire oan it bist meijûn waard, wie ''Felis rubiginosa'', mei't it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'', dat no foar de [[wylde katten]] brûkt wurdt, doe noch in soarte sammelbak wie foar alle [[kateftigen]]. It skaai fan 'e [[loaihoarskatten]] (''Prionailurus'') waard yn [[1858]] yntrodusearre troch de [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] [[Nikolaj Severtsov]].
[[File:Rustyspottedcatskull.png|left|thumb|250px|In [[yllustraasje]] fan 'e [[plasse]] fan in roastkat.]]

De [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e loaihoarskatten libbe nei alle gedachten tusken de 8,2&amp;nbsp;miljoen en 4,5&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[jier]] lyn op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]]. Undersyk nei sawol it [[mitogondriaal DNA]] as it [[nukleêr DNA]] fan 'e loaihoarskatten wiist út dat de roastkat de earste [[soarte]] wie dy't him fan 'e loaihoarskatten ôfspjalte, tusken likernôch 6,5&amp;nbsp;miljoen en 3,4&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;jier lyn yn. De folgjende soarten dy't har ôfspjalten, wiene de [[platkopkat]] (''P.&amp;nbsp;planiceps''), en doe de [[fiskjende kat]] (''P.&amp;nbsp;viverrinus''), wêrnei't de [[Bingaalske loaihoarskat]] (''P.&amp;nbsp;bengalensis'') en de [[Sûndaloaihoarskat]] (''P.&amp;nbsp;javanensis'') oerbleaune as naust besibbe [[sustersoarte]]n.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e roastkat beslacht it grutste part fan it [[Yndysk subkontinint]] en teffens hiel [[Sry Lanka]]. Op it [[fêstelân]] rint it areaal fan dit bist fan 'e súdpunt fan [[Yndia]] alhiel oan 'e [[Himalaya]] ta yn [[Kasjmier]] en westlik [[Nepal]], en fan [[Gûdjarat]] yn it westen oant [[Orissa]] yn it easten.

==Uterlike skaaimerken==
De roastkat is lytser as in [[hûskat]] (''Felis catus''). It is feitliks de lytste [[kateftige]] fan [[Aazje]] en de op ien nei lytste fan 'e wrâld, nei de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes'') út [[Súdlik Afrika]]. De roastkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 35–48&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15–30&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 900&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 1,6&amp;nbsp;[[kg]]. De [[sturt]] is boarstelich en likernôch heal sa lang as de kop-romplingte.
[[File:Rostkatze_Zoo_Berlin.JPG|right|thumb|250px|In roastkat.]]

De [[pels]] fan 'e roastkat bestiet út koarte [[hier (begroeiïng)|hierren]] en hat in [[read|rodzich]] [[grize]] grûnkleur. De [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]] binne oerdutsen mei [[roastbrune]] spikkels. Twa [[swart]]ige streken rinne fan 'e sydkanten fan 'e [[noas]] by de binnenste [[eachhoeke]]n lâns oer de [[foarholle]] en nei de [[nekke]] ta. Dêrtuskyn begjinne op 'e foarholle nochris fjouwer, justjes tinnere swartige streken dy't boppe de nekke einigje. It [[kin]], de [[kiel]], it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en de binnenkant fan 'e [[poat]]en binne [[witich]] mei lytse brune spikkels. De sturt en de bûtenkant fan 'e poaten binne effens rodzich griis.

==Biotoop==
Roastkatten komme benammen foar yn [[leafwâld]]en, wêrûnder sawol wiete [[tropyske reinwâlden]] as drûgere [[berchwâld]]en. Se libje ek op 'e [[savanne]] en yn iepen [[gerslân]] of [[steppe]] mei hjir en dêr wat [[strewelleguod]] en in protte [[rots]]eftige gebieten. It tinken mank [[mammalogen]] is lykwols dat dit bist ôfwêzich is yn [[nullewâld]]en. 
[[File:Rusty_spotted_cat_2,_crop.jpg|left|thumb|250px|In roastkat yn syn natuerlik [[habitat]].]]

==Hâlden en dragen==
Der is noch net sa'n protte bekend oer de [[ekology]] en it [[hâlden en dragen]] fan roastkatten. Yn finzenskip binne dizze bisten foar it meastepart [[nachtdier|by nacht aktyf]], mar soms komme se ek oerdeis eefkes koart op 'e lapen. Yn it wyld binne roastkatten hast altyd by [[tsjuster]] waarnommen, tusken de ein fan 'e [[jûnsskimer]] en it begjin fan 'e [[moarnsdage]] yn. Oerdeis binne ferskate yndividuën waarnommen by it rêsten yn [[beam]]men en [[grot]]ten. De roastkat liket ek yn beammen te [[klimmen]] om oan gruttere [[rôfdier]]en te ûntsnappen. Yn finzenskip spuiten sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s mei [[urine]] om har [[territoarium (biology)|territoarium]] ôf te setten mei [[rookflagge]]n.

De roastkat hat gjin fêste [[peartiid]], mar kin him it jier rûn [[fuortplantsje]]. De [[maartsk]]ens fan it wyfke hâldt 5&amp;nbsp;[[dagen]] oan en de [[pearing]] duorret oer it algemien mar koart. It tinken is dat dat in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing is om it wyfke yn har tiid fan kwetsberens te beskermjen tsjin gruttere rôfdieren. Neitiid giet it mantsje syn eigen wei wer en hat dan fierders neat mear mei it fuortplantingsproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 65–70&amp;nbsp;dagen, wêrnei't it wyfke op in beskut plak 1–2&amp;nbsp;jongen smyt. Dy wurde [[blinens|blyn]] en helpleas [[berne]] en weagje op dat stuit mar 60–77&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Se wurde mei 35–42&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]] en binne mei justjes minder as 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. De [[libbensferwachting]] fan roastkatten bedraacht yn finzenskip maksimaal 12&amp;nbsp;jier, mar dat sil yn it wyld grif in stik leger lizze.
[[File:Prionailurus_rubiginosus_9-Parc_des_f%C3%A9lins.JPG|right|thumb|230px|In roastkattejong yn it [[Parc des Félins]] yn it [[Frankryk|Frânske]]  [[Lumigny-Nesles-Ormeaux]].]]
[[File:Rustyspottedcat,_crop.jpg|right|thumb|230px|In roastkat yn 'e [[Anaimalaiheuvels]].]]

==Fretten==
De roastkat is in [[karnivoar]] dy't benammen [[kjifdieren]], lytse [[fûgels]] en [[fûgelpiken]] fret, mar dêrnjonken ek [[hagedis]]sen, [[kikkerts]] en [[ynsekten]] lytsman makket. Dit bist [[jacht (aktiviteit)|jaget]] yn haadsaak op 'e [[grûn]] en makket dêrby flugge, hommelse bewegings om syn [[proai]] te gripen.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e roastkat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus''). Ek ferskate soarten [[rôffûgels]] en [[ûlen]] foarmje in gefaar, benammen foar jongen en healwoeksen eksimplaren.

==Status==
De roastkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;. Dat betsjut dat er noch net [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt, mar dat der wol goed om dit bist tocht wurde moat. De wichtichste bedrigings foar de roastkat binne [[habitatferlies]] troch [[ûntbosking]] en de útwreiding fan it [[lânbou|lânbou-areaal]], sawol op [[Sry Lanka]] as op it [[fêstelân]] fan [[Aazje]]. Hoewol't der ferskate waarnimmings fan roastkatten west hawwe yn [[kultuerlânskip]]pen, is it ûnbekend ynhoefier't dit bist him oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] yn syn wengebiet oanpasse kin. Yn guon gebieten wurdt de roastkat [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar syn [[pels]] of om't er troch [[boer]]en as skealik [[ûngedierte]] sjoen wurdt, ek al bestiet der gjin hurd bewiis foar dat roastkatten it op [[plomfee]] foarsjoen hawwe (mei't oar [[fee]] fiersten te grut foar harren is).

De [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e roastkat yn [[Yndia]] is ûnder Taheakke&amp;nbsp;I opnommen yn it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bistesoarten. De populaasje yn Sry Lanka is opnommen ûnder Taheakke&amp;nbsp;II.

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2018)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e roastkat (''Prionailurus rubiginosus''):
*de Yndyske roastkat (''P. r. rubiginosus'' &lt;small&gt;[[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy Saint-Hilaire]], 1834&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; op it [[fêstelân]] fan it [[Yndysk subkontinint]])&lt;/small&gt;
*de Srylankaanske roastkat (''P. r. phillipsi'' &lt;small&gt;[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1939&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(yn [[Sry Lanka]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rusty-spotted_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Prionailurus rubiginosus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Loaihoarskat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]</text>
      <sha1>nomqq51u9v0vmrmsl5d92g77mjh9tby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rysfjildrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186251</id>
    <revision>
      <id>1234215</id>
      <parentid>1205414</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10184" sha1="noveenq9sqgvm5qb5v1f6g32cwfmjlf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=rysfjildrôt
|Ofbyld= [[File:Field_rats_infesting_rice_plants_(11058917815).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[echte rotten]] (''Rattus'') 
|Wittenskiplike namme= Rattus argentiventer 
|Beskriuwer, jier= [[Herbert C. Robinson|Robinson]] &amp; [[C. Boden Kloss|Kloss]], 1916 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de rysfjildrôt (Rattus argentiventer).png|center|250px]]
}}
De '''rysfjildrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Rattus argentiventer'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Dit bist is lânseigen yn grutte dielen fan [[Súdeast-Aazje]]. It is in yn [[koloanje (biology)|koloanjes]] libjend [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. Troch [[bou (lânbou)|bouboeren]] wurdt de rysfjildrôt as skealik [[ûngedierte]] beskôge fanwegen syn oanfraat fan [[lânbougewaaks]]en lykas [[rys]]. De [[IUCN]] klassifisearret dizze soarte as net bedrige.

==Taksonomy==
De rysfjildrôt waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1916]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalogen]] [[Herbert C. Robinson]] en [[C.&amp;nbsp;Boden Kloss]]. It soartespesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] fan dit bist, ''argentiventer'', betsjut &quot;sulverbealch&quot;.

==Fersprieding==
De rysfjildrôt komt foar yn grutte dielen fan [[Súdeast-Aazje]]. Op it [[fêstelân]] libbet dit bist by de [[kust]] fan [[Fjetnam]] lâns fan 'e [[rivierdelta|delta]] fan 'e [[Reade Rivier (Aazje)|Reade Rivier]] by [[Hanoi]] nei it suden ta. Yn súdlik Fjetnam omfettet it areaal de hiele [[Mekongdelta]] en dêrwei folget it de [[rivier]] de [[Mekong]] oer de [[grins (line)|grins]] nei eastlik [[Kambodja]] en de súdpunt fan [[Laos]]. In dêr net op oanslutende fersprieding bestiet fan it [[leechlân]] fan súdlik [[Tailân]] yn 'e neite fan [[Bangkok]] nei it suden ta. Dat gebiet omfiemet it hiele [[skiereilân]] [[Malakka]], de Taiske, [[Birma|Birmeeske]] en [[Maleizje|Maleizyske]] dielen ynbegrepen. 

Yn 'e [[Yndyske Arsjipel]] komt de rysfjildrôt foar op 'e fjouwer [[Grutte Sûnda-eilannen]] [[Sumatra]], [[Java]], [[Borneo]] en [[Selebes]], en teffens op 'e lytsere eilannen yn 'e [[Strjitte Malakka]] (tusken Sumatra en Malakka yn) en oan 'e noardlike útein fan 'e [[Javasee]], lykas [[Bangka]] en [[Billiton]]. Oan 'e eastkant fan Java hearre ek [[Madoera]] en de [[Lytse Sûnda-eilannen]] fan [[Baly]] oant en mei [[Timor]] ta it ferspriedingsgebiet fan dit bist. Yn it suden fan [[West-Papoea]], it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] diel fan [[Nij-Guineä]], bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]]. Yn 'e [[Filipinen]] hearre fierders ek noch de eilannen [[Negros (eilân)|Negros]], [[Cebu (eilân)|Cebu]], [[Mindoro]] en [[Palawan]] ta it areaal fan 'e rysfjildrôt, en ek binne der isolearre populaasjes oan 'e súdkant fan [[Mindanao]], by de [[stêd]] [[Davao]], en oan 'e noardwestkust fan [[Luzon]], yn 'e [[stêdekloft]] fan [[Manilla]].

It fermoeden fan saakkundigen is dat de rysfjildrôt op Selebes, Nij-Guineä, de Lytse Sûnda-eilannen en de Filipinen in [[eksoat]] is, dy't dêr yn 'e [[prehistoarje]] by fersin yntrodusearre is troch de [[minske]]. Hurde bewizen foar dy [[teory]] binne der lykwols (noch) net.

==Uterlike skaaimerken==
De rysfjildrôt is fan middelgrutte foar in lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte rotten]] (''Rattus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 23&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–21&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 97–219&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[wyfke]]s hawwe 12&amp;nbsp;[[oer]]en. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en [[ljochtbrún]] mei [[swart]]e en [[grize]] [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. Op 'e [[bealch]] is er yn 'e midden [[sulver (kleur)|sulverich]] griis fan [[kleur]], taljochtsjend nei [[wyt]] op it ûnderste part fan 'e [[side (anatomy)|siden]]. De [[sturt]], dy't altyd justjes koarter is as de kop-romplingte, is ienkleurich brún. Healwoeksen eksimplaren kinne in [[oranje]] toef hier foar de [[ear (anatomy)|earen]] hawwe.

==Biotoop==
It natuerlike [[biotoop]] fan 'e rysfjildrôt bestiet út [[gers]][[flakte]]n en [[savanne]]s. Tsjintwurdich komt dit bist lykwols folle mear foar yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas [[sawa|sawa's]] (rysfjilden), [[tunen]], [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]] en [[plantaazje]]s foar de produksje fan [[palmoalje]]. 

==Hâlden en dragen==
Rysfjildrotten binne sosjale bisten dy't yn grutte groepen libje. Eltse groep stiet ûnder lieding fan in dominant [[mantsje]] en in dominant [[wyfke]]. As se oanfallen of fersteurd wurde, meitsje se gillende en [[fluitsjen]]de [[lûd]]en. It binne [[nachtdier]]en, dy't de [[dei]] ornaris trochbringe yn eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]]n en by [[nacht]] op 'e lapen komme om te foerazjearjen. Soms kinne se oerdeis lykwols ek waarnommen wurde. In hoale wurdt altyd troch ien inkeld bist bewenne, of it moat wêze dat it giet om in wyfke mei jongen. De measte hoalen wurde groeven yn 'e [[seedyk|dykjes]] om 'e [[sawa|sawa's]] hinne, mar se wurde ek oanlein yn 'e [[igge]]n fan [[yrrigaasje]]kanalen en yn 'e [[grûn]] fan [[tunen]] en [[hôf (perseel mei fruitbeammen)|hôven]].

De [[fuortplanting]]ssyklus fan 'e rysfjildrôt folget nau de [[agrarysk]]e syklus yn syn wengebiet. De [[peartiid]] begjint koart foar't de rysfjilden beplante wurde, sadat de jongen [[berne]] wurde wylst de rys ta waaksdom komt. Rysfjildrotten kinne in twadde smeet jongen produsearje as de rys oan it rypjen is en in trêdenien koart nei de [[rispinge]]. As de sawa's fuort nei de rispinge wer op 'e nij beplante wurde, kinne de jongen út 'e earste smeet noch datselde jier sels ek jongen produsearje.

De [[draachtiid]] fan 'e rysfjildrôt duorret 20–26&amp;nbsp;[[dagen]], mar de measte wyfkes smite mei 21&amp;nbsp;dagen. De grutte fan 'e smeet fariëarret regionaal: yn [[Malakka]] bedraacht it oantal jongen de smeet trochinoar 5–7, mar op [[Java]] komme der 10–11&amp;nbsp;jongen tagelyk te wrâld. It tal jongen yn ien smeet kin yn ekstreme gefallen oprinne ta 18. De jongen binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]], keal en helpleas, mar ûntwikkelje har tige fluch. Yn teory is it foar in wyfke mooglik om op 'e [[leeftyd]] fan 28&amp;nbsp;dagen al foar it earst oan 'e fuortplanting diel te nimmen. Op dat stuit weagje wyfkes 31–40&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It is lykwols wenstiger dat se pas foar it earst pearje as se in gewicht fan 60–120&amp;nbsp;g berikt hawwe. Mantsjes binne mei likernôch 59&amp;nbsp;dagen [[geslachtsryp]], wannear't se sa'n 90&amp;nbsp;g weagje. 

Wylst by de measte oare [[kjifdieren]] de berte fan in nij nêst jongen derfoar soarget dat de jongen út 'e foargeande smeet ferdreaun wurde of út harsels op 'e swalk geane, is it by de rysfjildrôt mooglik dat in wyfke in hoale bewennet yn 'e mande mei har jongen út ferskate smeten. Om't it dêrnjonken sa is, dat by dizze soarte fakentiden 100% fan alle wyfkes [[drachtich]] is, kin de [[populaasjetichtens]] heech oprinne. Yn dielen fan [[Yndoneezje]] komme yn it rysseizoen soms wol 500–600&amp;nbsp;rysfjildrotten de [[hektare]] foar.

==Fretten==
De rysfjildrôt is in [[omnivoar]]. Syn dieet bestiet út 'e [[sied (plant)|sieden]], [[stâle (plant)|stâlen]] en [[blêd (plant)|blêden]] fan [[gerzen]] (tsjintwurdich benammen [[rys]] en beskate oare [[lânbougewaaks]]en) en fierders [[frucht (plant)|fruchten]] en [[nút (frucht)|nuten]] en teffens [[ynsekten]] (benammen [[termiten]] en [[sprinkhoannen]]), lytse [[kreefteftigen]] en [[slakken]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e rysfjildrôt binne ferskate soarten [[slangen]] en [[ûlen]]. 

==Status==
De rysfjildrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Troch [[bou (lânbou)|bouboeren]] wurdt dit bist as skealik [[ûngedierte]] beskôge fanwegen de fraat fan [[rys]] en oare [[lânbougewaaks]]en. Troch tadwaan fan rysfjildrotten kin soms wol 30–50% fan 'e [[rispinge]] ferlern gean. De rysfjildrôt is dêrmei yn [[Súdeast-Aazje]] fan alle [[kjifdieren]] it skealikste [[pleachdier]]. 

Op it [[plattelân]] fan [[Tailân]], benammen yn 'e [[provinsje]] [[Pathum Thani]], wurdt de rysfjildrôt mei [[rottefâle]]n makke fan [[bamboe]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar it [[fleis]]. Ek yn [[Kambodja]] bart dat. Yn dat lân wurdt net folle rottefleis iten, mar is de [[eksport]] nei [[Fjetnam]] [[winst (ûndernimming)|winstjaand]]. It hichtepunt fan 'e rottejacht falt yn [[juny]] en [[july]], wannear't de rotten nei de rispinge net folle mear te fretten hawwe. Yn deselde snuorje wurde se troch [[oerstreaming]]s feroarsake troch de [[moesson]] twongen om heger lein gebiet op te sykjen, dêr't de fâlen útset wurde.

==Undersoarten==
Ynsafier bekend is de rysfjildrôt in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ricefield_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Reisfeldratte ''Quellen'', op dizze side].
----
{{commonscat|Rattus argentiventer}}
}}

{{DEFAULTSORT:Risfjildrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Echte rôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>noveenq9sqgvm5qb5v1f6g32cwfmjlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kretinzyske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186708</id>
    <revision>
      <id>1234164</id>
      <parentid>1215083</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6286" sha1="96c1imiy5b9jom6ph4e7zi6bgsujsr2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bistepopulaasje
|Namme=Kretinzyske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis_silvestris_cretensis.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Jeropeeske wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis silvestris'')
|Undersoarte= [[Jeropeeske wylde kat#Undersoarten|gewoane wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis silvestris silvestris'')
|status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Kretinzyske wylde kat (Felis silvestris cretensis).png|center|250px]]
}}
De '''Kretinzyske wylde kat''' is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar op it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Kreta]], yn it [[Eastlik Bekken fan 'e Middellânske See]]. Syn [[taksonomy]]ske status is op 't heden ûndúdlik, mei't it mank [[mammalogen]] in striidkwestje is. Party saakkundigen sjogge de Kretinzyske wylde kat as neat oars as in ([[eksoat]]yske) [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten, wylst oaren dit bist beskôgje as in [[geografy]]sk isolearre populaasje fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''), en wer oaren miene dat it giet om in natuerlik foarkommende [[hybride (biology)|hybride]] fan 'e Jeropeeske wylde kat mei de hûskat (''Felis catus''). Foarhinne genoat de Kretinzyske wylde kat erkenning as in aparte [[ûndersoarte]] fan 'e Jeropeeske wylde kat mei de [[wittenskiplike namme]] ''Felis silvestris cretensis''.  

==Kontekst: histoaryske ekology fan Kreta==
[[Kreta]] is al likernôch 6&amp;nbsp;miljoen [[jier]] isolearre fan it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] troch de [[Kretinzyske See]], it súdlikste part fan 'e [[Egeyske See]], dy't it [[eilân]] skiedt fan 'e [[Peloponnesos]] yn súdlik [[Grikelân]]. [[Paleöntology]]ske fynsten hawwe oantoand dat Kreta yn it [[Pleistoseen]] (2.580.000–11.700&amp;nbsp;[[jier]] lyn) kolonisearre waard troch beskate [[soarte]]n [[sûchdieren]] dy't by steat wiene en berikt it eilân [[swimmen]]dewei of driuwend op [[driuwtille]]n of wrakhout. De sûchdierlike [[fauna]] fan it eilân bestie doedestiden út [[kjifdieren]] en [[herbivoar]]en, mar [[fossilen]] fan [[rôfdieren]] binne net weromfûn.

De Pleistosene sûchdieren fan Kreta [[útstjerren|stoaren út]] foar it begjin fan it [[Holoseen]] (11.700&amp;nbsp;jier lyn). Yn 'e [[1980-er jierren]] waarden mear as 9.000 dierlike [[bonke]]n opdobbe op it [[argeologysk fynplak]] [[Kavousi Kastro]], yn it eastlike part fan it eilân. Dy datearje út it [[Geometryske keunst#Let-Geometrysk tiidrek|Let-Geometryske tiidrek]]  (likernôch de [[8e&amp;nbsp;iuw&amp;nbsp;f.Kr.]], oftewol fan 2.800 oant 2.700&amp;nbsp;jier lyn). Tusken al dy bisteresten waard it [[subfossyl]] fan ien inkele [[lytse katten|lytse kateftige]] oantroffen, dy't identifisearre waard as in [[hûskat]] (''Felis catus''). Fragminten fan 'e resten fan in hûskat binne ek weromfûn yn it argeologyske fynplak te [[Gortyn]], dat tebekgiet oant de [[6e&amp;nbsp;iuw]] (en dus 1.400&amp;nbsp;jier âld is). 

==Taksonomyske skiednis==
In [[spesimen]] fan 'e Kretinzyske wylde kat waard foar it earst yn [[1906]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Wales|Welske]] [[paleöntologe]] [[Dorothea Bate]]. Sy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis ocreata agrius'' en klassifisearre it dêrmei as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'', [[synonym|syn.]] ''Felis ocreata''). Dat waard bestriden troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]], dy't itselde spesimen yn [[1907]] bestudearre en fan miening wie dat it gie om in [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]] (''Felis catus''). De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Gerrit Smith Miller&amp;nbsp;jr.]] joech itselde bist lykwols yn [[1912]] de status fan in selsstannige [[soarte]] mei de wittenskiplike namme ''Felis agrius'', wylst syn [[Dútslân|Dútske]] [[kollega]] [[Ernst Schwarz (biolooch)|Ernst Schwarz]] it yn [[1930]] iens wie mei Bate. Pocock beseach it spesimen yn [[1951]] op 'e nij, mar kaam wer ta de konklúzje dat it in ferwyldere hûskat wie.

Yn [[1953]] beskreau de Dútske [[mammalooch]] [[Theodor Haltenorth]] in oar spesimen fan 'e Kretinzyske wylde kat, dat er as ''Felis silvestris cretensis'' yndielde as in ûndersoarte fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). Dit twadde spesimen wie tagelyk mei it earste sammele. Neffens Haltenorth liek it [[kleur]]patroan fan 'e [[pels]] sterk op dat fan in Afrikaanske wylde kat, mar hie it bist de [[plomsturt]] fan in Jeropeeske wylde kat. Lettere ûndersikers wiene it foar in diel mei Haltenorth iens, wylst party itselde spesimen yndielden as in ûndersoarte fan 'e Afrikaanske wylde kat mei de wittenskiplike namme ''Felis lybica cretensis''.

Yn 'e [[1980-er jierren]] waarden alle beskikbere soölogyske spesimina fan katten fan Kreta en oare eilannen yn 'e [[Middellânske See]] troch de [[Austraalje (lân)|Australyske]] soölooch [[Colin Groves]] ûndersocht en opmetten. Syn konklúzje wie dat de beide spesimina fan Kretinzyske wylde katten ferskilden fan wiere Jeropeeske wylde katten. Dêrom beskôge hy se as ferwyldere hûskatten. Syn miening waard yn in [[taksonomy]]sk oersjoch út [[2017]] akseptearre troch de op dit mêd gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN), ûnder it foarbehâld fan ôfwikende útkomsten fan takomstich ûndersyk.

==Sjoch ek==
* [[Korsikaanske wylde kat]]
* [[Sardynske wylde kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cretan_wildcat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Feral cats in Crete}}
}}

{{DEFAULTSORT:Kretinzyske wilde kat}}
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Kreta|Wilde kat]]
[[Kategory:Ferwyldere kat]]</text>
      <sha1>96c1imiy5b9jom6ph4e7zi6bgsujsr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skotske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186709</id>
    <revision>
      <id>1234169</id>
      <parentid>1216109</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11759" sha1="ix6pu952cg5dgb1wk80fkfry2ql3re8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bistepopulaasje
|Namme=Skotske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis silvestris -Camperdown Wildlife Centre, Dundee, Angus, Scotland-8a.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Jeropeeske wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis silvestris'')
|Undersoarte= [[Jeropeeske wylde kat#Undersoarten|gewoane wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis silvestris silvestris'')
|status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]&lt;br&gt;&lt;big&gt;status yn [[Skotlân]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;krityk bedrige&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Skotske wylde kat (Felis silvestris grampia).png|center|250px]]
}}
De '''Skotske wylde kat''' is in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''), dy't libbet yn 'e [[Skotske Heechlannen]]. Foarhinne waard dit bist as in [[ûndersoarte]] fan 'e Jeropeeske wylde kat beskôge, mei de [[wittenskiplike namme]] ''Felis silvestris grampia''. Sûnt [[2017]] wurdt op basis fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] ornearre dat de Skotske wylde kat [[genetysk]] net genôch ôfwykt om 'e status fan ûndersoarte te rjochtfeardigjen. De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e Skotske wylde kat wie yn it [[ferline]] folle grutter. Yn it [[Feriene Keninkryk]] stiet dit bist te boek as [[bedrige soarte|krityk bedrige]] omreden fan [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]] en fral ek [[hybride (biology)|hybridisearring]] mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten.

==Taksonomy==
De Skotske wylde kat waard foar it earst yn [[1907]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Gerrit Smith Miller&amp;nbsp;jr.]] Dyselde seach it bist oan foar in nije [[soarte]] en joech it de [[wittenskiplike namme]] ''Felis grampia'', nei de [[Grampians]], in [[berchtme]] dat it súdeastlike part fan 'e [[Skotske Heechlannen]] omfettet. Yn [[1912]] betocht Miller him en ferlege er de Skotske wylde kat yn [[takson|rang]] ta in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''), mei as wittenskiplike namme ''Felis silvestris grampia''. Doe't de [[Ingelân|Ingelske]] soölooch en [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] yn 'e twadde helte fan 'e [[1940-er jierren]] it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') tsjin it ljocht hold, beskikte er oer mear as 40 [[spesimina]] fan 'e Skotske wylde kat út 'e kolleksje fan it [[Britsk Museum]] te [[Londen]]. Hy befêstige de status fan dit bist as in ûndersoarte fan 'e Jeropeeske wylde kat.

De resultaten fan nij [[morfology]]sk en [[genetysk]] ûndersyk, dat yn 'e earste [[desennia]] fan 'e [[ienentweintichste iuw]] nei de Skotske wylde kat dien waard, wize derop dat de Skotske wylde kat tige nau besibbe is oan 'e [[Jeropeeske wylde kat#Undersoarten|gewoane wylde kat]] (''Felis silvestris silvestris'') fan it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]]. De [[populaasje (biology)|populaasje]] op it [[eilân]] [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]] rekke dêre pas isolearre doe't omtrint [[7000&amp;nbsp;f.Kr.|7000]]–[[5000&amp;nbsp;f.Kr.]] troch de opwaarming fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] nei de [[lêste iistiid]] de [[seenivo|seespegel]] sadanich stige dat [[It Kanaal]] derûnder strûpte. De op dit mêd gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) achtet it tige twifelich dat de Skotske wylde kat genôch genetysk ferskilt fan 'e gewoane wylde kat om 'e status fan ûndersoarte te rjochtfeardigjen. Dêrom wurdt de Skotske wylde kat sûnt [[2017]] as in geografysk isolearre populaasje fan 'e gewoane wylde kat sjoen.
[[File:Scottish_Wildcat_shows_its_Fangs,_2013.jpg|left|thumb|250px|In Skotske wylde kat driget en [[blazen (kateftigen)|blaast]].]]

==Fersprieding==
===Histoaryske fersprieding===
De Skotske wylde kat (of faaks dat yn dizze kontekst sprutsen wurde moat fan 'e Britske wylde kat) wie fan it [[Holoseen|Ier-Holoseen]] ôf oanwêzich op 'e [[Britske Eilannen]]. It bist kaam oarspronklik foar op it hiele eilân [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]], mar it waard ferfolge troch de [[minske]] om't it as skealik [[ûngedierte]] sjoen waard, dat it op [[plomfee]] en [[jacht (aktiviteit)|jachtwyld]] foarsjoen hie. 

Nei alle gedachten waarden de lêste wylde katten yn súdlike [[Ingelân]] yn 'e [[sechstjinde iuw]] al útrûge. Yn 'e midden fan 'e [[njoggentjinde iuw]] kamen der noch lytse populaasjes foar yn [[Wales]] en yn it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Noardumberlân]], yn it uterste noarden fan Ingelân, mar tsjin [[1880]] wie dit bist yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta [[Skotlân]]. Yn [[1915]] kaam de Skotske wylde kat inkeld noch foar yn noardlik Skotlân. Doe't nei de [[Earste Wrâldoarloch]] it tal [[jachtopsjenner]]s drastysk ôfnaam, wylst der tagelyk yn 'e [[Skotske Heechlannen]] úteinset waard mei in werbeboskingsprogram, begûn it tal Skotske wylde katten wer wat oan te winnen.

===Hjoeddeistige fersprieding===
De hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e Skotske wylde kat is tige [[habitatfragmintearring|fersnipele]]. Der besteane isolearre dielpopulaasjes yn û.m. it [[berchtme]] fan 'e [[Cairngorms]], [[Aberdeenshire]], [[Ardnamurchan]], de [[Glens fan Angus]], en [[Black Isle]] (nettsjinsteande de namme gjin eilân mar in [[skiereilân]]), en teffens yn it westen fan it eilân [[Mull]], dat diel útmakket fan 'e [[Binnenste Hebriden]], en op twa plakken op 'e [[Mull fan Kintyre]] (in skiereilân oan 'e Skotske westkust).

==Uterlike skaaimerken==
De [[boarre]] fan 'e Skotske wylde kat hat trochinoar in kop-romplingte fan 57,8–63,6&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30,5–35,5&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3,8–7,3&amp;nbsp;[[kg]]. De [[poes]] is dúdlik lytser en lichter, mei in kop-romplingte fan 50,4–57,2&amp;nbsp;sm, in sturtlingte fan 28,0–34,1&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2,4–4,7&amp;nbsp;kg. De [[pels]] fan 'e Skotske wylde kat hat in patroan fan [[swart]]e [[fertikale]] streken oer in [[grize]] grûnkleur, dat net folle ôfwykt fan hoe't in [[sipertse kat|sipertse]] [[hûskat]] der útsjocht. De [[sturt]] hat ferskate swarte ringen en in swarte punt. It ferskil mei in sipertse hûskat sit him yn 'e streken op 'e [[poat]]en en de [[wang]]en en de ôfwêzigens fan [[wite]] plakken (lykas in [[bef]]). Ek is de Skotske wylde kat justjes grutter en foarser boud as in hûskat, mei in robústere [[plasse]].
[[File:Scottish_Wildcat_-_Explored_-)_(18989583708).jpg|right|thumb|250px|In Skotske wylde kat yn it [[British Wildlife Centre]] yn [[Surrey]].]]

==Biotoop==
De Skotske wylde kat libbet yn [[bosk]]en, yn mear iepen lân mei klútsjes [[beam]]men en [[strewelleguod]], en teffens by de [[boskrâne]]n lâns. Hy mijt lykwols de iepen [[heide]] en iepen [[gerslân]], sawol as [[kultuerlânskip]]pen. De grutste foarkar liket út te gean nei [[mingd wâld]]. In bytsje [[snie]] [[winter]]deis fynt de Skotske wylde kat gjin probleem, mar it moat net te gek wurde en kriten dêr't mear as 10&amp;nbsp;[[sm]] snie leit, giet er mei in bocht omhinne.

==Hâlden en dragen==
Skotske wylde katten fêstigje [[territoarium|territoaria]], dy't by [[folwoeksen]]en grutter binne as by jonge bisten. Yn it [[Nasjonaal Park De Cairngorms]] waard it [[oerflak]] fan sokke territoaria rûsd op 2,4–3,8&amp;nbsp;[[km²]]. Territoaria wurde ôfset mei [[rookflagge]]n troch [[kjitte]] ûnbedobbe efter te litten. Skotske wylde katten binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't yn 'e regel it selskip fan soartgenoaten mije.

De [[peartiid]] falt foar de Skotske wylde kat by 't [[maityd]]. De poes wurdt [[maartsk]] yn 'e snuorje fan [[jannewaris]] oant [[maart]], en nei it grutbringen fan it earste nêst jongen folget begjin [[juny]] in twadde perioade fan [[tyldrift]]igens. De boarre hat nei de [[pearing]] neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses út te stean. De [[draachtiid]] duorret 63–68&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't op in sideplak 1–8, mar yn trochsneed 4&amp;nbsp;jongen smiten wurde. It skûlplak kin in [[rots]]spjalt wêze, in holte yn in [[stien]]bulte, mar ek in iepen romte middenmank opgeand [[strewelleguod]] of tusken [[beamwoartel]]s yn. De jongkatsjes begjinne te learen hoe't se sels [[jacht (aktiviteit)|jeie]] moatte as se 10–12&amp;nbsp;[[wike]]n âld binne en mei 14&amp;nbsp;wiken binne se folslein [[ôfwûn]]. 
[[File:Scottish_wildcat_%26_kitten.jpg|left|thumb|250px|In [[folwoeksen]] [[wyfke]] fan in Skotske wylde kat (rj.) mei har healwoeksen jong.]]

As se likernôch in healjier âld binne, ferlitte jonge Skotske wylde katten harren [[mem]] om op eigen manneboet de wrâld yn te tsjen. Boarren binne mei 10&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]], en poezen mei krapoan 12&amp;nbsp;moannen. Yn finzenskip hawwe Skotske wylde katten 15&amp;nbsp;[[jier]] libbe, mar de [[libbensferwachting]] yn it wyld is folle koarter troch [[ferkearsûngemak]]ken en [[sykte]]n dy't ferspraat wurde troch kontakt mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten. 

==Fretten==
De Skotske wylde kat is in [[karnivoar]], dy't as wichtichste [[proai]]en de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus''), de [[ierdmûs]] (''Microtus agrestis''), de [[boskmûs]] (''Apodemus sylvaticus'') en de [[reade wrotmûs]] (''Clethrionomys  glareolus'') hat. Iten dat oerbliuwt, wurdt ferburgen foar [[ies (kadaver)|iesiters]] om letter lytsman makke te wurden.

==Status==
Hjoed de dei is de Skotske wylde kat yn it [[Feriene Keninkryk]], neffens in [[rapport (ferslach)|rapport]] fan 'e Britske [[Mammal Society]] út [[2018]], [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. Dit bist hat te lijen ûnder [[habitatferlies]], [[habitatfragmintearring]] en (noch altyd) ferfolging as &quot;[[ûngedierte]]&quot;, benammen om [[fûgels]] te beskermjen lykas de [[Skotske sniehin]] (''Lagopus lagopus scotica''), dy't wichtich binne foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. Ek hat de populaasje lêst fan [[besmetlike sykte|besmetlike]] [[sykte]]n dy't oerdroegen wurde troch de [[hûskat]] (''Felis catus''), lykas [[kattesykte]], [[katteproestsykte]], [[kattekoroanafirus|kattekoroana]], [[katteherpesfirus|katteherpes]] en [[katteleukemyfirus|katteleukemy]]. 

Mar de grutste bedriging foar it fuortbestean fan 'e Skotske wylde kat is [[hybride (biology)|hybridisearring]] mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] hûskatten. Want hoewol't wylde katten har benammen ophâlde yn [[bosk]]en, wylst ferwyldere (en domestisearre) hûskatten almeast op 'e iepen [[heide]] en yn iepen [[gerslân]] libje, blykt der dochs gâns kontakt tusken de beide typen bisten te bestean. Undersyk hat oan it ljocht brocht dat der frijwol gjin Skotske wylde katten mear binne dy't gjin hûskat yn har [[stambeam]] hawwe. In koälysje fan [[dieretunen]] sette dêrom yn [[2013]] yn it ramt fan it Konservearringsaksjeplan foar de Skotske Wylde Kat yn op it [[fokkerij|fokken]] mei bisten dy't minder 5% hûskattegenen hiene. Sûnt [[2023]] wurde yn it [[Nasjonaal Park De Cairngorms]] elts jier eksimplaren dy't yn finzenskip fokt binne, útset yn it wyld. Yn 'e perioade fan [[2023]] oant en mei [[2025]] gie it dêrby om 35&amp;nbsp;yndividuën.

In spesifike, swarte krusing fan 'e Skotske wylde kat mei de hûskat is de [[Kellaskat]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Scottish_wildcat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis silvestris silvestris in Scotland}}
}}

{{DEFAULTSORT:Skotske wilde kat}}
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>ix6pu952cg5dgb1wk80fkfry2ql3re8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strûkpoelrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186733</id>
    <revision>
      <id>1234264</id>
      <parentid>1206922</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10670" sha1="tuqug4zyyxbvoijitjojni2bzab4nre" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=strûkpoelrôt
|Ofbyld= [[File:Bush_Vlei_Rat_(Myotomys_unisulcatus)_(29671525063).jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[Karoorotten]] (''Myotomys'') 
|Wittenskiplike namme= Myotomys unisulcatus 
|Beskriuwer, jier= [[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1829 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de strûkpoelrôt (Myotomys unisulcatus).png|center|250px]]
}}
De '''strûkpoelrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Myotomys unisulcatus''; foarh. ''Otomys unisulcatus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Karoorotten]] (''Myotomys''). Dit bist komt foar yn 'e súdpunt fan [[Afrika]], dêr't syn lânseigen [[biotoop]] [[healwoastyn]] yn in tuskenbeiden [[klimaat]] is. De strûkpoalrôt is in [[deidier]] mei in [[herbivoar]] dieet, dat yn groepen libbet. Fan [[plant]]aardich materiaal bout er in koepelfoarmich nêst boppe in ûnderierdske [[hoale]]. De [[IUCN]] klassifisearret de strûkpoelrôt as net bedrige.

==Taksonomy==
De strûkpoelrôt waard foar it earst yn [[1829]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Frédéric Cuvier]] (de jongere [[broer]] fan 'e bekendere [[Georges Cuvier]]). Lange tiid waard dit bist yndield by de [[poelrotten]] (''Otomys''), mar neier ûndersyk brocht oan it ljocht dat de strûkpoelrôt en ien oare [[soarte]], [[Sloggetts poelrôt]] (''Myotomys sloggetti''), eins yn in eigen [[skaai (taksonomy)|skaai]] thúshearden, it skaai fan 'e [[Karoorotten]] (''Myotomys'').

==Fersprieding==
De strûkpoelrôt is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de súdpunt fan [[Afrika]], dêr't er foarkomt yn dielen 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[provinsje]]s [[West-Kaap]], [[East-Kaap]] en [[Noard-Kaap]], en teffens yn it uterste suden fan it oanbuorjende [[Namybje]], yn it streamgebiet fan 'e [[Oranjerivier]].

==Uterlike skaaimerken==
De strûkpoelrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 11–20&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 6,3–10,6&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 61–156&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]en mjitte 2,2–3,2&amp;nbsp;sm en de rûne [[ear (anatomy)|earen]] binne 2,0–3,3&amp;nbsp;sm lang. 

De lange, tichte [[pels]] dy't de boppeste [[lichemsdiel]]en fan dit bist bedekt, is opmakke út [[hier (begroeiïng)|hierren]] dy't by de woartel [[griis]] binne, mar oan 'e úteinen in [[brune]] oant [[bêzje]] [[kleur]] hawwe. Benammen op 'e [[kop]] en de [[stuten]] sitte der ek [[swart]]e hierren trochhinne. De ûnderste lichemsdielen hawwe fierhinne deselde kleur, mar wat ljochter en sûnder de swarte hierren dertrochhinne. De yn ferhâlding ta de lichemslingte koarte [[sturt]] is by de measte yndividuën fan boppen swart en fan ûnderen [[wyt]] behierre, hoewol't guon eksimplaren in ienkleurich swarte sturt hawwe. 

==Biotoop==
Strûkpoelrotten libje yn 'e [[Karoo]], in [[healwoastyn]] oan 'e útein fan [[Súdlik Afrika]]. It is in [[rots]]eftich gebiet dat krap begroeid is mei [[fetplant]]en en wat ferspraat [[strewelleguod]], dat faak fan [[stikel (plantemorfology)|stikels]] of [[toarn]]en foarsjoen is. Dêrnjonken komt de strûkpoelrôt ek foar yn it [[fynbosk]], yn drûchfallen [[rivier]]bêden en yn 'e [[dunen]] oan 'e westkust fan [[Súd-Afrika]].

==Hâlden en dragen==
Wat libbenswize oangiet, is de strûkpoelrôt de [[echte hamsterrotten]] (''Neotoma'') út [[Noard-Amearika]] en de [[Australyske twiichnêstrotten|twiichnêstrotten]] (''Leporillus'') út [[Austraalje (lân)|Austraalje]] net wanlyk. Hy bout út [[twiich|twigen]] en [[plantestâle]]n in koepelfoarmich nêst, dat in [[diameter]] fan 130&amp;nbsp;sm en in hichte fan 45&amp;nbsp;sm berikke kin. Foar de bou wurde ek oare foarwerpen brûkt, lykas útdrûge [[bonke]]n, [[stien]]nen en drûge [[dong]] fan gruttere bisten. Soms graaft de strûkpoelrôt ûnder it nêst in oant 30&amp;nbsp;sm djippe tunnel as ûntwyk foar it gefal dat syn nêst troch in [[rôfdier]] oanfallen wurdt. Ta dy tunnel hearre ien of twa 'keamers', dy't mei lytsere plantedielen beklaaid wurde. Almeast leit it nêst njonken in strûk, dy't der stadichoan diel fan út begjint te meitsjen wannear't it nêst almar grutter wurdt. Ferskate nêsten kinne njonkeninoar lizze. 

It nêst foarmet net inkeld beskerming tsjin rôfdieren, mar ek tsjin [[kjeld]] en [[hjittens]]. Yn it eastlike, [[kâld]]ere diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] steane sokke buornêsten nei alle gedachten ûndergrûnsk mei-inoar yn ferbining. Yn it nêst hearsket in [[mikroklimaat]], dêr't de strûkpoelrôt wierskynlik foar syn [[libben]] fan ôfhinklik is. De [[healwoastyn]] dêr't dit bist libbet, stiet nammentlik bleat oan sterke [[temperatuer]]skommelings: [[simmer]]deis is it der oerdeis faak 40&amp;nbsp;[[°C]], mar by 't [[winter]] is it der 0&amp;nbsp;°C en sakket de temperatuer [[nacht]]s ûnder it [[friespunt]]. Yn it nêst kin de temperatuer winterdeis 4&amp;nbsp;°C heger lizze as derbûten, wylst it der by 't simmer wol 14&amp;nbsp;°C koeler is bûtendoar. Strûkpoelrotten soene nei alle gedachten ferkomme as se langere tiid oan sokke temperatueren bleatsteld waarden. Boppedat is út ûndersyk oan it ljocht kommen dat harren [[nier]]en net oan 'e [[drûchte]] fan 'e healwoastyn oanpast binne, sadat se tefolle [[urine]] útskiede en dêrtroch ek de ekstreme hjittens fan 'e simmer net ferdrage kinne soene. Yn 'e strûkpoelrottenêsten libje ek ferskate soarten [[krobben]], [[spinnen]] en [[poddestuollen]], dy't dêrbûten net bestean kinne soene.

De strûkpoelrôt is in [[deidier]] dat ek [[krepuskulêr]] aktyf is (yn 'e [[jûnsskimer]] en by de [[moarnsdage]]). Hy ferlit syn nêst inkeld by tuskenbeiden temperatueren. By geunstige [[waar]]somstannichheden kin er sadwaande, ferspraat oer de dei, likernôch 3&amp;nbsp;[[oere]]n bûtendoar wêze. Strûkpoelrotten binne sosjale bisten; elts nêst kin troch maksimaal acht eksimplaren bewenne wurde. De krekte sosjale struktuer fan sokke groepen is noch net foldwaande ûndersocht om der hurde konklúzjes oer lûke te kinne. It fermoeden is dat in groep yn 'e measte gefallen bestiet út ien [[âlder]]pear mei [[neikommeling]]en út ûnderskate smeten. It is lykwols net allegearre pais en free: út en troch komt it ta [[slaanderij]] tusken de leden fan ien groep.
[[File:Bush Vlei Rat (Myotomys unisulcatus) (31934852553).jpg|right|230px|thumb|in strûkpoelrôt.]]

Ofhinklik fan hokker diel fan it [[ferspriedingsgebiet]] it om giet, falt de [[peartiid]] foar de strûkpoelrôt yn 'e [[simmer]] of kin er him it hiele jier rûn [[fuortplantsje]]. By de beheining ta de simmer giet it om 'e eastlike [[populaasje (biology)|populaasjes]], dy't yn in gebiet libje dêr't it by 't [[winter]] oansjenlik [[kâld]]er is, mei as gefolch dat der ek minder fretten beskikber is. By oare populaasjes fynt nei alle gedachten om 'e 40&amp;nbsp;[[dagen]] in [[pearing]] plak, dy't it begjin fan in nije fuortplantingssyklus ynliedt. De [[draachtiid]] duorret trochinoar 37&amp;nbsp;dagen, wat lang is foar in [[mûseftigen|mûseftige]], mar by de [[berte]] binne de jongen dan ek in stik fierder ûntwikkele as wenstich is foar de jongen fan mûseftigen, mei in [[pels]] dy't foar in diel al yngroeid is en iepene [[earkanaal|gehoargong]]en. Der binne ornaris 2–3&amp;nbsp;jongen de smeet, in leech oantal foar mûseftigen. Dy binne de earste [[wike]] noch [[blinens|blyn]], mar ûntjouwe har fierders tige fluch en wurde mei 8&amp;nbsp;dagen al [[ôfwûn]]. De wyfkes binne mei 5&amp;nbsp;wiken [[geslachtsryp]] en de mantsjes mei 6&amp;nbsp;wiken.

==Fretten==
De strûkpoelrôt is in [[herbivoar]], dy't dielen fret fan mear as sechstich ûnderskate [[plant]]esoarten. It krekte dieet kin nei [[jiertiid]] en nei regio lykwols frijwat ferskille, al neigeraden wat der beskikber is. Op it menu steane [[blêd (plant)|blêden]], [[twiich|twigen]] en [[knop (plant)|knoppen]] fan [[strûk]]en en [[beam]]men, en teffens blêden en [[stâle (plant)|stâlen]] fan [[krûd (plant)|krûden]] en [[fetplant]]en, en [[frucht (plant)|fruchten]]. Strûkpoelrotten binne ridlik goede [[klimmer]]s en by it foerazjearjen kladderje se gauris oant 1&amp;nbsp;[[meter|m]] heech yn beammen en strûken. Heger as 3&amp;nbsp;m fan 'e grûn ôf bejouwe se har lykwols nea.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e strûkpoelrôt binne lytsere [[hûneftigen]], lykas de [[Kaapske foks]] (''Vulpes chama'') en de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), [[mangoesten]], lykas de [[Kaapske grize mangoeste]] (''Herpestes pulverulentus'') en de [[foksmangoeste]] (''Cynictis penicillata''), [[lytse katten]], lykas de [[karakal]] (''Caracal caracal''), de [[serval]] (''Leptailurus serval'') en de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes''), [[slangen]], lykas de [[Kaapske kobra]] (''Naja nivea'') en de [[beamslang]] (''Dispholidus typus''), en fierders ferskate soarten [[rôffûgels]].

==Status==
De strûkpoelrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De relaasje mei de [[minske]] is kompleks. Wannear't strûkpoelrotten har op [[ikker]]s en [[plantaazje]]s bejouwe, kinne se gâns skea oan 'e dêr [[bou (lânbou)|ferboude]] [[lânbougewaaks]]en oanrjochtsje. Se wurde troch [[bou (lânbou)|bouboeren]] dan ek as skealik [[ûngedierte]] beskôge en bestriden, ornaris troch har nêsten yn 'e [[brân]] te stekken. Oan 'e oare kant hat de strûkpoelrôt der in protte foardiel fan dat de minske syn [[rôfdier|natuerlike fijannen]] út syn wengebiet ferjaget. Ek wurdt troch [[beweiding]] troch [[fee]] in geunstich [[habitat]] foar dizze soarte skepen.

==Undersoarten==
De strûkpoelrôt is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bush_vlei_rat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Busch-Lamellenzahnratte ''Belege'', op dizze side]
----
{{commonscat|Myotomys unisulcatus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Strukpoelrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Karoorôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]</text>
      <sha1>tuqug4zyyxbvoijitjojni2bzab4nre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korsikaanske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186864</id>
    <revision>
      <id>1234165</id>
      <parentid>1208490</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6126" sha1="hjnxhumpk488y94jxbnalal2rwjpxin" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Korsikaanske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis_silvestris_reyi_05_MWNH_453.JPG|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;De [[plasse]] fan in Korsikaanske wylde kat.
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'')
|Wittenskiplike namme= Felis lybica reyi (?)
|Beskriuwer, jier= [[Louis Lavauden|Lavauden]], 1929 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Korsikaanske wylde kat (Felis lybica reyi).png|center|250px]]
}}
De '''Korsikaanske wylde kat''' is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar op it [[bestjoer]]lik ta [[Frankryk]] hearrende [[eilân]] [[Korsika]] yn it [[Westlik Bekken fan 'e Middellânske See]]. It is in kateftige fan ûnwisse [[taksonomy]]ske status, dy't yn it [[ferline]] oansjoen waard foar in selsstannige [[soarte]], ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Felis reyi''. Tsjintwurdich wurdt de Korsikaanske wylde kat troch [[soölogen]] wol holden foar in [[ûndersoarte]] (''Felis lybica reyi'') fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''), mar dit bist wurdt ek wol beskôge as in [[geografy]]sk isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus''). 

==Taksonomy==
De Korsikaanske wylde kat waard foar it earst yn [[1929]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Louis Lavauden]]. Dyselde beskôge it bist as in selsstannige soarte, dy't nau besibbe wie oan sawol de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') as de [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). Hy joech de Korsikaanske wylde kat de [[wittenskiplike namme]] ''Felis reyi'', en ferneamde it bist dêrmei nei M. Rey-Jouvin, dy't yn it [[Wâld fan Aunes]] de [[pels]] en de [[plasse]] sammele hie fan it [[spesimen]] dêr't Lavauden syn beskriuwing op basearre. Lettere ûndersikers woene hawwe, it wie gjin selsstannige soarte, mar in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'') mei de wittenskiplike namme ''Felis lybica reyi''.

Yn [[1951]] beseach de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] alle [[spesimina]] fan [[kateftigen]] út 'e kolleksje fan it [[Britsk Museum]] en it [[Natoerhistoarysk Museum Londen]] op 'e nij. Dêrta hearden gjin spesimina fan 'e Korsikaanske wylde kat, dat foar dat bist moast er him ferlitte op 'e beskriuwing fan Lavauden. Mei it foarbehâld dat er by it ûndersykjen fan in eigentlik spesimen mooglik ta in oare konklúzje komme soe, wie Pocock fan miening dat de Korsikaanske wylde kat nei alle gedachten [[taksonomy]]sk [[synonym]] wie mei de [[Sardynske wylde kat]] (''Felis lybica sarda'') fan [[Sardynje]].

Neffens it [[soö-argeology]]sk ûndersyk dat [[Jean-Denis Vigne]] yn [[1992]] op Korsika en [[Sardynje]] ferrjochte, soe de Korsikaanske wylde kat lykwols in [[geografy]]sk isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus'') wêze, dy't yn 'e [[Romeinske Tiid]], yn 'e earste helte fan it [[earste milennium]], op it eilân ynfierd wêze soe. De útkomsten fan dat ûndersyk rekken meitiid algemien akseptearre, en yn [[2017]] waard de Korsikaanske wylde kat langer net mear beskôge as in jildige soarte of ûndersoarte troch de op dat mêd gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN).

Yn [[2019]] waard lykwols troch ferskate [[media]] (wêrûnder it [[parseburo]] [[AFP]], it [[tydskrift]] ''[[Live Science]]'' en it [[tillefyzjenetwurk]] [[CNN]]) gewach makke fan 'e ûntdekking fan 'e Korsikaanske wylde kat as in oant doe ta ûnbekende nije soarte [[wylde katten|wylde kat]], mei de nije namme &quot;katfoks&quot; ([[Korsikaansk]]: ''ghjattu-volpe''). Yn [[2021]] wiene pleatslike soölogen dwaande mei it opstellen fan in nije wittenskiplike beskriuwing foar de Korsikaanske wylde kat, wylst oar ûndersyk trochgie. Yn [[jannewaris]] [[2023]] ferskynde der yn it renommearre wittenskiplik tydskrift ''[[Molecular Ecology]]'' in [[artikel (publikaasje)|artikel]] wêryn't bekendmakke waard dat de Korsikaanske wylde kat neffens [[DNA|DNA-ûndersyk]] [[genetysk]] gâns ferskilde fan sawol de Jeropeeske wylde kat as fan 'e hûskat.

==Uterlike skaaimerken==
De Korsikaanske wylde kat hat trochinoar in totale lichemslingte fan 90&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] fan 'e [[noas]] oant de punt fan 'e [[sturt]]. De sidesêfte [[pels]] hat in [[grize]] [[kleur|grûnkleur]] mei op 'e romp [[fertikale]] [[dûnkergrize]] oant [[swart]]e streken deroerhinne. Ek de [[foarpoat]]en binne streke, mar de [[efterpoat]]en binne tige [[dûnkerbrún]] en de [[bealch]] is ljochter fan kleur en [[rôze|rodzich]]. De sturt is griis mei swarte ringen en in swarte punt. De Korsikaanske wylde kat ferskilt fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'') troch in dûnkerder kleurepatroan, in koartere sturt en dûnkerbrune plakken op 'e efterkant fan 'e [[ear (anatomy)|earen]]. 

==Folkloare==
Yn 'e [[folkloare]] fan Korsika, benammen mank [[skieppehoeder|skieppe- en geitehoeder]]s, spilet de Korsikaanske wylde kat in rol as in [[kwea|boasaardige]] wâldbewenner dy't de [[jaar|jaren]] fan [[skiep]] en [[geit]]en oanfalt.

==Sjoch ek==
* [[Kretinzyske wylde kat]]
* [[Sardynske wylde kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Corsican_wildcat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis lybica reyi}}
}}

{{DEFAULTSORT:Korsikaanske wilde kat}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Korsika|Wilde kat]]</text>
      <sha1>hjnxhumpk488y94jxbnalal2rwjpxin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sardynske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186865</id>
    <revision>
      <id>1234166</id>
      <parentid>1216108</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9076" sha1="sbdae6hjbz5ztebiljf8nfjg47z2dd3" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme= Sardynske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis Lybica Sarda 03.JPG|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica'')
|Wittenskiplike namme= Felis lybica sarda (?) 
|Beskriuwer, jier= [[Fernand Lataste|Lataste]], 1885 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]&lt;br&gt;&lt;big&gt;status yn [[Itaalje]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;bedrige&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Sardynske wylde kat (Felis lybica sarda).png|center|250px]]
}}
De '''Sardynske wylde kat''' is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar op it ta [[Itaalje]] hearrende [[eilân]] [[Sardynje]], yn it [[Westlik Bekken fan 'e Middellânske See]]. It is in kateftige fan ûnwisse [[taksonomy]]ske status, mei't de klassifikaasje fan dit bist noch altyd kontroversjeel is. Tradisjoneel wurdt de Sardynske wylde kat sjoen as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). Under de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lybica sarda'' genietet er yn Itaalje in [[wet]]lik beskerme status as in [[bedrige soarte|bedrige bist]]. De nijste ynsichten lykje der lykwols op te wizen dat it giet om in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus'').

==Taksonomy==
De Sardynske wylde kat waard foar it earst yn [[1885]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Fernand Lataste]]. Dyselde basearre him op in [[spesimen]] besteande út in [[hûd]] en in [[plasse]] dy't ôfkomstich wiene fan in [[boarre]] út [[Sarrabus]] op [[Sardynje]]. Lataste ornearre dat it gie om in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). Hy joech it bist dêrom de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lybica sarda''. (De namme ''Felis ocreata sarda'' waard fan [[1910]] ôf ek wol brûkt, mar ''Felis ocreata'' is in [[synonym]] fan ''Felis lybica''.) Guon [[soölogen]] beskôgen de Sardynske wylde kat as in selsstannige [[soarte]]. Sa neamde G. Matorelli it bist yn [[1896]] ''Felis mediterranea'', wylst de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] soölooch [[Gerrit Smith Miller&amp;nbsp;jr.]] it yn [[1912]] klassifisearre as ''Felis sarda''.

In hiel ôfwikende miening wie de Italjaanske [[biolooch]] [[Pasquale Mola]] tagedien, dy't yn [[1908]] it idee oppenearre dat de Sardynske wylde kat eins in troch [[eilândwerchgroei]] krompen ûndersoarte fan 'e [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx'') wie. Hy woe it bist dêrom de wittenskiplike namme ''Lynx lynx sardiniae'' tahawwe. Mola basearre him op twa [[spesimina]] út 'e soölogyske kolleksje fan 'e [[Universiteit fan Sassari]], mar [[Alessandro Ghigi]], dy't deselde spesimina yn [[1911]] beseach, kaam ta de konklúzje dat it gewoan [[wylde katten]] wiene. De miening fan Ghigi waard yn [[1981]] befêstige by in nij ûndersyk fan 'e spesimina troch de Italjaanske soölooch [[Bernardino Ragni]].

Neffens it [[soö-argeology]]sk ûndersyk dat de [[Frankryk|Frânske]] wittenskipper [[Jean-Denis Vigne]] yn [[1992]] op Sardynje en [[Korsika]] ferrjochte, soe de Sardynske wylde kat lykwols in [[geografy]]sk isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus'') wêze, dy't yn 'e [[Romeinske Tiid]], yn 'e earste helte fan it [[earste milennium]], op it eilân ynfierd wêze soe út it [[Heine Easten]] wei. Op basis fan 'e útkomsten fan dat ûndersyk waard de Sardynske wylde kat yn [[2017]] langer net mear beskôge as in jildige ûndersoarte troch de op dat mêd gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN). Lykwols binne yn Itaalje lang net alle soölogen it mei dy konklúzje iens. 

==Uterlike skaaimerken==
De Sardynske wylde kat hat trochinoar in totale lichemslingte fan 50–70&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] fan 'e [[noas]] oan 'e sturtpunt ta, mei in [[sturt]] dy't likernôch heal sa lang is as de kop-romplingte. It gewicht bedraacht likernôch 1,6&amp;nbsp;[[kg]] foar de [[poes]] en 3,1–3,3&amp;nbsp;kg foar de [[boarre]]. De [[kleur|grûnkleur]] fan 'e [[pels]] is [[griis]], dat boppe-op 'e [[kop]] en op 'e [[rêch]] oergiet yn in mear [[read|rodzige]] kleur. Dêroerhinne rint in patroan fan [[fertikale]] [[swart]]e streken dat sterk liket op dat fan in [[sipertse kat]]. De sturt hat in stikmannich swarte ringen en in swarte punt. De kop is rûn mei in koarte [[snút]] en puntige [[ear (lichemsdiel)|earen]] mei lytse [[eartoefke]]s.

Yn ferhâlding ta de [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'') is de Sardynske wylde kat in slachje lytser en wat lichter. Ek hat de Jeropeeske wylde kat in grize grûnkleur oer it hiele [[lichem (biology)|lichem]] en ûntbrekke de toefkes oan 'e earpunten. Fierders hat de Jeropeeske wylde kat suver in [[plomsturt]], wylst de Sardynske wylde kat langer [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e [[rêch]] hat.

==Biotoop==
Sardynske wylde katten libje yn 'e [[Mediterraan klimaat|Mediterrane]] [[nullewâld]]en op [[Sardynje]], mar ek yn gebieten mei in protte [[strewelleguod]] en oare [[ûndergroei]] en tichte opgeande [[fegetaasje]] dy't him útwreidet fan 'e ûnherberchsume [[berchtme|bergen]] oant yn ôfhandige, suver ûnberikbere [[delling]]s.
[[File:Felis Lybica Sarda 02.JPG|right|thumb|250px|In Sardynske wylde kat wurdt de kamera gewaar.]]

==Hâlden en dragen==
De Sardynske wylde kat is in tige [[skouwens|skou]] bist, dat [[dei|oerdeis]] ferburgen bliuwt middenmank tichte begroeiïng en rêst hâldt. Inkeld ûnder dekking fan it [[nacht]]lik [[tsjuster]] ferlit er de feilichheid fan syn skûle om op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. It is in robúst en linich bist dat tige goed [[klimme]] kin. As er [[minske]]n oankommen heart, siket er faak in feilich hinnekommen yn in [[beam]], dêr't er tusken de [[blêd (plant)|blêden]] of de [[nulle (plant)|nullen]] tige dreech gewaar te wurden is. 

Sardynske wylde katten liede in [[solitêr]] bestean en sykje inkeld yn 'e [[peartiid]] aktyf it selskip fan soartgenoaten op. Dy peartiid falt yn it iere foarjier, yn [[febrewaris]] of [[maart]]. Nei de [[pearing]] hat de boarre fierders neat mear út te stean mei it [[fuortplanting]]sproses. De poes smyt har jongen yn [[maaie]] of [[juny]] en bringt dy oer in perioade fan likernôch in fearnsjier allinnich grut. 

==Fretten==
De Sardynske wylde kat is in [[karnivoar]] en it op ien nei grutste [[lânrôfdier]] op [[Sardynje]] nei de [[foks#Undersoarten|Sardynske foks]] (''Vulpes vulpes ichnusae''). Hy fret benammen lytse [[wringedieren]], lykas [[mûseftigen]], [[wrotmûseftigen]], [[amfibyen]], [[hagedis]]sen en lytse [[sjongfûgels]], mar bejaget by gelegenheid ek gruttere bisten, lykas de [[patriis]] (''Perdix perdix''), de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis'') en de [[wylde knyn]] (''Oryctolagus cuniculus'').

==Natuerlike fijannen==
De Sardynske wylde kat hat op [[Sardynje]] eins gjin echte [[rôfdier|natuerlike fijannen]], hoewol't jonge bisten wolris ta proai falle oan grutte [[ûlen]] of [[rôffûgels]].

==Status==
De Sardynske wylde kat is net [[IUCN-status|beoardiele op status]] troch de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN), mei't dy organisaasje dit bist as in [[populaasje (biology)|populaasje]] [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] beskôget. Yn [[Itaalje]], lykwols, wurdt de Sardynske wylde kat beskôge as in [[bedrige soarte|seldsum lânseigen bist]], dat in [[wet]]lik beskerme status hat ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Felis lybica sarda''. De beskerming is fêstlein yn Wet nû.&amp;nbsp;503 fan [[1981]] Anneks&amp;nbsp;III (dy't opsteld waard om 'e [[Konvinsje fan Bern]] út te fieren); yn Rjochtline nû.&amp;nbsp;43 fan 'e [[Jeropeeske Uny]] út [[1992]] Anneks&amp;nbsp;D; en yn 'e Regionale Wet nû.&amp;nbsp;23 fan [[1998]]. De Sardynske wylde kat wurdt benammen bedrige troch [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]] troch de útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten, en mooglik ek troch [[hybride (biology)|hybridisearring]] mei de [[hûskat]] (''Felis catus'').

==Sjoch ek==
* [[Korsikaanske wylde kat]]
* [[Kretinzyske wylde kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sardinian_wildcat ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://it.wikipedia.org/wiki/Felis_silvestris_sarda ''Note'', op dizze side]
----
{{commonscat|Felis lybica sarda}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sardynske wilde kat}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Sardynje|Wilde kat]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>sbdae6hjbz5ztebiljf8nfjg47z2dd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wężekat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186890</id>
    <revision>
      <id>1234173</id>
      <parentid>1207602</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6299" sha1="c84ub2685cwx6wum4lfydqzt4dd6s7b" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Wężekat
|Ofbyld= [[File:Felis_wenzensis_holotype_1961.png|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In foto fan it [[holotype]] fan 'e Wężekat.&lt;/small&gt;
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Wittenskiplike namme= Felis wenzensis 
|Beskriuwer, jier= [[Jan Stach|Stach]], 1961 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Wężekat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis wenzensis'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist is bekend fan mar ien [[fossyl]] [[spesimen]], it [[holotype]], dat yn [[1961]] fûn waard yn súdlik [[Poalen]]. It libbe yn it [[Plioseen]] en ûnderskate him troch syn gruttere [[tosk]]en fan [[Martelli's kat]] (''Felis lunensis''), in oar fossyl, en fan 'e noch altyd libbene [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris'').

==Taksonomy==
It [[holotype]], dat anno [[2025]] noch altyd it iennichste bekende [[spesimen]] is fan dit [[fossile]] bist, waard opdobbe yn in [[grûn]]laach út it [[Plioseen]] by it plak [[Węże]] ([[útspr.]]: [ˈʋɛ̃ːʐɛ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;vêng&lt;/u&gt;-rzjê&quot;), oan 'e noardlike útein fan it [[Krakau-Częstochowaheechlân]] yn súdlik [[Poalen]]. It waard yn [[1961]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de Poalske [[paleöntolooch]] [[Jan Stach]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy oan it fossyl joech, wie ''Felis wenzensis'', dat letterlik &quot;wylde kat út Węże&quot; bestjut. Stach konkludearre dat de Wężekat nau besibbe wie oan [[Martelli's kat]] (''Felis lunensis''), en hold de mooglikheid iepen dat it eins gean koe om in noardlike [[ûndersoarte]] of fariëteit fan dat bist.

In oar [[fossyl]], út 'e ein fan it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]], dat fûn waard by Somssich Heuvel&amp;nbsp;2 yn [[Hongarije]], waard yn [[2018]] beskreaun as tige lykjend op 'e Wężekat. Nettsjinsteande dat waard it taskreaun oan ''Felis cf. lunensis'' (in provisjonele namme dy't safolle betsjut as: in nije soarte dy't liket op Martelli's kat) om't it safolste jonger is as de Wężekat en Martelli's kat.

==Beskriuwing==
It [[holotype]] fan 'e Wężekat, dat mei-iens ek it iennichste [[spesimen]] fan dit bist is, bestiet út it foarste part fan 'e lofterhelte fan in [[ûnderkaak]], mei de trêde en fjirde [[kies]] der noch yn. De [[hoektosk]], de [[snijtosk]]en en de earste en twadde kies ûntbrekke lykwols. It [[toskgat]] fan 'e hoektosk is foar in diel noch wol oanwêzich, sadat de [[diasteem (toskhielkunde)|diasteem]] (romte tusken twa tosken) opmetten wurde kin. 

De konklúzje dy't troch [[paleöntologen]] lutsen wurdt, is dat de Wężekat fan ferlykbere grutte wie mei de hjoeddeistige [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). (Dy hat trochinoar in kop-romplingte fan 44–67&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 25–35&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–6&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]].) De Wężekat ferskilde fan 'e Jeropeeske wylde kat troch syn koartere diasteem, en hy ferskilde fan 'e fossile [[Martelli's kat]] (''Felis lunensis''), dy't krekt sa'n koarte diasteem hat, en fan 'e Jeropeeske wylde kat troch syn yn ferliking gruttere [[tosk]]en.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;Lokaasje &lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Poalen-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 5
| lat_sec                     = 23
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 18
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 43
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart      = De lizzing fan Węże yn [[Poalen]].
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Paleo-ekology==
De Wężekat is bekend fan mar ien plak yn súdlik [[Poalen]], it [[doarp]] [[Węże]] yn 'e [[provinsje]] [[Łódź (provinsje)|Łódź]], en it iennichste [[spesimen]] is datearre yn it [[Plioseen]], 4,2–3,4&amp;nbsp;miljoen jier lyn. It [[klimaat]] dêre moat doe foar 't neist [[Mediterraan klimaat|Mediterraan]] west hawwe: relatyf [[waarm]] en [[drûchte|drûch]]. Dy konklúzje lûke [[paleöntologen]] út it feit dat de fossilen fan ferskate [[reptilen]], lykas [[skyldpodden]], yn deselde grûnlaach oantroffen binne. 

In ferskaat oan lytse [[sûchdieren]] is ek bekend fan 'e paleöntologyske opgraving yn Węże, wêrûnder [[pipermûzen]], [[stikelbargen]], [[mollen (famylje)|mollen]], [[desmans]], teminsten fiif soarten lytse [[kjifdieren]] en de wat gruttere [[oerkjifstikelbaarch]] (''Hystrix primigenia''), en teffens de [[Beremendhazze]] (''Hypolagus beremendensis''). Gruttere bisten dy't dêr opdobbe waarden, binne de [[Wężeree]] (''Procapriolus wenzensis''), [[Warths hart]] (''Cervus warthae'') en de [[reuzehiernoashoarn]] (''Dicerorhinus megarhinus'').

Njonken de Wężekat binne fiif oare [[rôfdieren]] bekend út 'e opgraving te Węże: de [[Wężemarter]] (''Martes wenzensis''), de [[Plioseenharmeling]] (''Mustela plioermina''), de [[Plioseenwezeling]] (''Mustela pliocaenica''), [[Helbings marter]] (''Baranogale helbingi'') en de [[middelgrutte reuzebear]] (''Agrotherium intermedium''). De measten fan dy bisten binne inkeld bekend fan 'e opgraving te Węże.

==Sjoch ek==
* [[Martelli's kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Felis_wenzensis ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis wenzensis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wezekat}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Poalen]]</text>
      <sha1>c84ub2685cwx6wum4lfydqzt4dd6s7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike poelrôt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186925</id>
    <revision>
      <id>1234268</id>
      <parentid>1207711</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9187" sha1="dts0k66drwib3zihsg8ydlstt61uqnd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=súdlike poelrôt
|Ofbyld= [[File:Otomys_irroratus_8231s.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûseftigen]] (''Muridae'') 
|Skaai= [[poelrotten]] (''Otomys'') 
|Wittenskiplike namme= Otomys irroratus 
|Beskriuwer, jier= [[Anton Brants|Brants]], 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike poelrôt (Otomys irroratus).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike poelrôt''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otomys irroratus''), ek wol '''súdlike skreeftoskrôt''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûseftigen]] (''Muridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[poelrotten]] of skreeftoskrotten (''Otomys''). Dit bist is [[endemysk]] yn [[Súd-Afrika]], dêr't it hiel algemien foarkomt yn it [[fynbosk]]bioom by de súdkust lâns. De súdlike poelrôt is in [[solitêr]] libjend [[deidier]] mei in [[herbivoar]] dieet, dat bûten de [[peartiid]] om [[agressyf]] is foar soartgenoaten oer. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e súdlike poelrôt leit yn [[Súd-Afrika]], dêr't it fan benoarden [[Kaap de Goede Hoop]] yn in brede stripe nei it easten ta by de súdkust fan [[Súd-Afrika]] lâns rint troch de [[provinsje]]s [[West-Kaap]] en [[East-Kaap]]. Foarhinne waarden ek [[populaasje (biology)|populaasjes]] op 'e [[savanne]]s fan [[KwaZulu-Natal]], [[Swazylân]], de [[Transfaal]], eastlik [[Simbabwe]] en súdwestlik [[Mozambyk]] ta dizze soarte rekkene, krekt as dy op 'e [[berchgreide]]n fan eastlik [[Lesoto]]. Dy populaasjes wurde lykwols sûnt [[2011]] erkend as in selsstannige soarte, de [[gouden poelrôt]] (''Otomys auratus''). 

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike poelrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 13–20&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 5–15&amp;nbsp;sm en in gewicht fan trochinoar 144&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is ticht en [[ferhierjen|ferhierret]] oanhâldend in bytsje. De [[kop]] is grut, de [[ear (anatomy)|earen]] binne lyts, en de [[sturt]] is relatyf koart foar in [[mûseftige]]. It [[hier (begroeiïng)|hier]] op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]] en sturt) is [[grizich]] [[brún]] fan [[kleur]] oant brunich griis oant, soms, [[swart]]. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) binne [[ljochtgriis]] of [[dûnkergriis]], mar net brún. De [[tean]]nen hawwe allegearre [[klau]]wen, dy't oan 'e [[efterpoat]]en langer binne as oan 'e [[foarpoat]]en.

==Biotoop==
Súdlike poelrotten binne bewenners fan [[fynbosk]], iepen [[subtropysk]] [[gerslân]] mei hjir en dêr wat [[strewelleguod]], en [[moeras]]sen op [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
De súdlike poelrôt libbet op 'e [[grûn]] en kin by ûnrie hiel fluch [[drave]] fia rillen yn it lange [[gers]] dy't er dielt mei oare lytse [[sûchdieren]]. Hy kin ek [[swimme]], mar docht dat allinnich as it echt moat. De measte bestudearre eksimplaren wiene [[deidier]]en, hoewol mei aktiviteitspiken yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden fan 'e [[moarnsdage]] en de [[jûnsskimer]]. Party wiene lykwols ek [[nachtdier|nachts aktyf]]. Rêste docht de súdlike poelrôt yn in iepen, komfoarmich nêst, dat makke is fan gers of [[reid]]en dy't mei de [[tosk]]en ferhaksele binne. By [[kjeld]] hâldt er syn [[lichemstemperatuer]] [[termoregulaasje|op peil]] troch in proses dat [[net-beevjende termogeneze]] neamd wurdt. It [[metabolisme]] fan dit bist giet tige stadich, wat nei alle gedachten de reden is dat er mei iten ta kin dat sa'n lege [[fiedingsstof|fiedingswearde]] hat. [[Ite]] docht er faak mei de [[foarpoat]]en, krekt as it [[waskjen]] fan syn [[gesicht]]. 

Súdlike poelrotten binne [[solitêr]] libjende bisten, dy't bûten de [[peartiid]] om [[agressyf]] binne foar soartgenoaten oer. Moetings kinne útrinne op fûleindige gefjochten mei slimme [[ferwûning]]s ta gefolch. Sokke gefjochten geane troch oant de ferliezer ûnderdienich [[gedrach]] toant, bygelyks troch rjochtop op 'e [[efterpoat]]en stean te gean, sadat de kwetsbere [[bealch]] oan 'e oerwinner toand wurdt. It [[territoarium (biology)|territoarium]] fan in [[folwoeksen]] súdlike poelrôt hat in [[oerflak]] fan likernôch 1.750&amp;nbsp;[[m²]], dat markearre wurdt mei [[rookflagge]]n troch mei de [[anaalklier]]en by begroeiïng lâns te wriuwen. 

De súdlike poelrôt hat gjin fêste [[peartiid]], mar [[fuortplanting|plantet him ynstee it hiele jier rûn fuort]]. [[Wyfke]]s kinne oant 4&amp;nbsp;kear yn 't jier in nêst jongen smite. Yn 'e measte [[populaasje (biology)|populaasjes]] [[pearje]] de wyfkes mei ferskillende partners, mar yn guon populaasjes binne it de [[mantsje]]s dy't [[polygyny|mei mear as ien wyfke pearje]]. Bisten fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] jouwe der de foarkar oan om te pearjen mei in partner út 'e eigen populaasje boppe ien dy't út in oare populaasje komt. Se meitsje ûnderskie tusken populaasjes op basis fan [[rook]].

De [[draachtiid]] duorret 35–42&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–4&amp;nbsp;jongen smyt. Dy binne, troch de foar [[mûseftigen]] lange draachtiid, by de [[berte]] al ridlik fier ûntwikkele, yn ferhâlding ta de jongen fan oare kjifdieren fan ferlykbere grutte. Se hawwe al in [[pels]] en ek de [[snijtosk]]en binne al trochbrutsen. Dat lêste makket dat de jongen har oan 'e [[oer]]en fan 'e [[mem]] fêstklamje kinne, sadat se de earste pear [[wike]]n nei de berte troch de mem oeral meisleept wurde. Hoewol't se wol [[blinens|blyn]] te wrâld komme, geane de [[each]]jes al op 'e twadde libbensdei iepen. Ek kinne se dan al goed [[hearre]] en fêst fretten ite. Mei 5&amp;nbsp;dagen binne se genôch ûntwikkele foar koördinearre fuortbeweging en mei 13&amp;nbsp;dagen binne se [[ôfwûn]]. De groei giet tige fluch, en mei 10&amp;nbsp;wiken hawwe se al likernôch 70% fan har [[folwoeksen]] lichemsgrutte berikt. De wyfkes binne mei 9–10&amp;nbsp;wiken [[geslachtsryp]], mar foar de mantsjes duorret dat 13&amp;nbsp;wiken of langer. Súdlike poelrotten hawwe in [[libbensferwachting]] fan maksikaal 2&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Otomys_irroratus_EOS_00619s.JPG |right|thumb|250px|In súdlike poelrôt oan it foerarzjearjen njonken in mei [[reid]] omseame [[daam (wetterkearing)|daam]].]]

==Fretten==
It dieet fan súdlike poelrotten is strikt [[herbivoar]] en bestiet út 'e [[stâle (plant)|stâlen]] en [[blêd (plant)|blêden]] fan [[gerzen]], [[krûd (plant)|krûden]] en [[strûk]]en en de [[sied (plant)|sieden]] fan gerzen. It binne lykwols gjin sinnige iters, dat se frette hast alle griene [[plant]]esoarten dy't yn har [[habitat]] waakse. Se hawwe in beskate mjitte fan tolerânsje foar [[giftige plant]]en. Fierders gnabje se soms ek om op 'e [[skoars]] fan [[nullebeam]]men yn [[plantaazje]]s. Dêrmei skansearje se de beammen, wat har net dierber makket by de plantaazje-eigners. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike poelrôt binne [[ûlen]] lykas de [[goudûle]] (''Tyto alba'') en de [[Kaapske gersûle]] (''Tyto capensis''), mar ek [[slangen]] lykas de [[Súdafrikaanske rotspyton]] (''Python natalensis'') en de [[ûnechte aspis]] (''Pseudaspis cana''); [[mangoesten]] lykas de [[Kaapske grize mangoeste]] (''Herpestes pulverulentus'') en de [[foksmangoeste]] (''Cynictis penicillata''); [[martereftigen]] lykas de [[Kaapske otter]] (''Aonyx capensis''); [[kateftigen]] lykas de [[serval]] (''Leptailurus serval''), de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes''), en lytsere [[hûneftigen]], lykas de [[Kaapske foks]] (''Vulpes chama'') en de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'').

==Status==
De súdlike poelrôt hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De [[Dútslân|Dútske]] [[mammalooch]] [[L. von Bohmann]] wiisde yn [[1952]] 23 ferskillende [[ûndersoarte]]n ta oan 'e súdlike poelrôt, en syn [[kollega's]] [[Fritz Dieterlen]] en [[Francis Petter]] borduerren dêr yn [[1968]], resp. [[1982]] op fuort. Dy ûndersoarten wurde no allegearre erkend as selsstannige [[soarte]]n, of oars binne se [[synonimen]] fan 'e súdlike poelrôt bleken te wêzen. Tsjintwurdich wurdt de súdlike poelrôt sadwaande beskôge as in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gjin ûndersoarten erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_African_vlei_rat ''References'', op dizze side], en ûnder [http://de.wikipedia.org/wiki/Südafrikanische Lamellenzahnratte ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otomys irroratus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike poelrot}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Poelrôt]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>dts0k66drwib3zihsg8ydlstt61uqnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartpoatkat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187164</id>
    <revision>
      <id>1234171</id>
      <parentid>1217454</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17492" sha1="918pgobcudar6r4c356bbobbjie90wi" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=swartpoatkat
|Ofbyld= [[File:Zoo_Wuppertal_Schwarzfusskatze.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Wittenskiplike namme= Felis nigripes 
|Beskriuwer, jier= [[William John Burchell|Burchell]], 1824 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de swartpoatkat (Felis nigripes).png|center|250px]]
}}
De '''swartpoatkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis nigripes'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar yn [[Súdlik Afrika]], mar oars as dat de namme fermoedzje lit, binne inkeld de [[soal (anatomy)|soallen]] fan syn [[poat]]en [[swart]]. It is de lytste fan alle kateftigen. De swartpoatkat is in [[solitêr]] libjend, [[karnivoar]] [[nachtdier]], dat tige [[skouwens|skou]] is en in tebeklutsen bestean liedt. Om't er it foar de moade hat om beskûl te sykjen yn [[termitenêst]]en en om't er, as er yn it nau dreaun wurdt, fan him ôfbite kin mei in [[agresje]] dy't folslein bûtenproporsjoneel is yn ferhâlding ta syn lichemsgrutte, wurdt dit bist yn it [[Afrikaansk]] wol in ''miershooptier'' neamd, in &quot;eameldersnêst-tiger&quot;. De [[IUCN]] klassifisearret de swartpoatkat as gefoelich, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is.

==Taksonomy==
De swartpoatkat waard yn [[1824]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[William John Burchell]]. Dyselde basearre him foar syn beskriuwing op ferskate [[spesimina]] dy't er sketten hie by [[Dithakong]] yn wat no [[Súd-Afrika]] is. Yn 't earstoan bestie der in beskate twifel oer wêr't de swartpoatkat krekt yndield wurde moast yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae''), mar doe't de Ingelske [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] yn [[1951]] de spesimina fan [[kateftigen]] oan in nij ûndersyk ûnderwurp, dy't yn it besit wiene fan it [[Natoerhistoarysk Museum, Londen]], befêstige er dat de swartpoatkat wol deeglik yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] thúsheart. 

==Evolúsje==
Op basis fan ûndersyk nei it [[nukleêr DNA]] fan 'e bisten ornearje saakkundigen dat de swartpoatkat him omtrint 4,4–2,2&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn [[genetysk]] ôfspjalten hat fan 'e [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan alle soarten [[wylde katten]] (''Felis''). Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten pleatst dy ôfspjalting tusken 6,5&amp;nbsp;miljoen en 1,0&amp;nbsp;miljoen jier lyn. Beide modellen binne it deroer iens dat de [[moeraskat]] (''Felis chaus'') de earste soarte wie dy't him ôfspjalte, folge troch de swartpoatkat.
[[File:ComparaisonChatPiedsNoirs.svg|left|thumb|200px|Ferliking fan 'e grutte fan in swartpoatkat (m.) mei in [[minske]] en in [[hûskat]].]]

Opmerklik is dat der anno [[2010]] noch altyd gjin inkeld [[fossyl]] fan 'e swartpoatkat fûn wie. Dat hat laat ta spekulaasjes dat dit bist him mooglik net yn syn hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet]] ûntwikkele hat, mar yn it [[Pleistoseen]] (2.580.000–11.700 jier lyn) earnewêr oars wei nei [[Súdlik Afrika]] [[migrearre]] is. Sa'n migraasje soe skewiele wêze kinne troch [[iistiden]], dy't foar langere perioaden soargen mei in folle leger [[seenivo]] (en dus mear lânrûtes tusken [[Aazje]] en [[Afrika]]) as tsjintwurdich.

==Fersprieding==
De swartpoatkat is [[endemysk]] yn [[Súdlik Afrika]], dêr't dit bist foarkomt yn hast hiel [[Botswana]] (útsein de noardlike grinskrite), de eastlike helte fan [[Namybje]], de súdeastlike grinsstreek fan [[Angoala]], de súdlike en westlike grinskriten fan [[Simbabwe]] en it meastepart fan [[Súd-Afrika]]. Yn dat lêste lân ûntbrekt de swartpoatkat yn it uterste easten fan 'e [[Transfaal]], oan 'e mûning fan 'e [[Oranjerivier]] en oan 'e súdkust fan 'e provinsjes [[West-Kaap]] en [[East-Kaap]]. Fierders mist de swartpoatkat ek yn in grutter gebiet oan 'e súdeastkust fan Súd-Afrika, mei't it [[ferspriedingsgebiet]] yn 'e [[Oranje Frijsteat]] net fierder komt as it foarlân fan it [[Malutiberchtme]] en yn [[KwaZulu-Natal]] stykjen bliuwt efter it [[Drakensberchtme]].

==Uterlike skaaimerken==
De swartpoatkat is de lytste fan alle [[kateftigen]]. [[Boarre]]n hawwe in kop-romplingte fan 42,5–50,0&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 15–20&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,5&amp;nbsp;[[kg]]. Troch [[seksuele dimorfy]] binne [[poes|poezen]] lytser en lichter; sy hawwe in kop-romplingte fan 33,7–36,8&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 15,7–17,0&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,1–1,7&amp;nbsp;kg. By beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] bedraacht de [[skouder|skofthichte]] minder as 25&amp;nbsp;sm. De [[plasse]] is rûn mei in koarte [[snút]] en gruttere [[ear (anatomy)|eariepenings]] as by de measte kateftigen. De útwindige [[ear (anatomy)|earen]] binn lyts, mei in trijehoekige foarm en dúdlike earpunten. De earlingte bedraacht by boarren 4,6–5,7&amp;nbsp;sm en by poezen 4,5–5,0&amp;nbsp;sm. 

De [[pels]] fan 'e swartpoatkat is min ofte mear [[bêzje]] op 'e [[side (anatomy)|siden]], mar skaait nei de boppeste [[lichemsdiel]]en ta ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) mear út nei [[goud (kleur)|goud]] of [[ljochtbrún]], wylst de ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[hals]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]], de binnenkant fan 'e [[poat]]en en de ûnderkant fan 'e [[sturt]]) [[krêm (kleur)|krêm]]kleurich oant [[witich]] binne. Oer dy grûnkleur hinne leit in patroan fan lyse, mar sterk kontrastearjende [[swart]]e spikkels, dy't op 'e bûtenkant fan 'e poaten, yn 'e nekke en op 'e rêch oergeane yn [[horizontale]] streekjes. De [[snorhierren]] binne wyt, en datselde jildt foar it hier yn 'e earen. Nettsjinsteande de namme fan dit bist binne inkeld de [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten swart.
[[File:BlackFootedCat57.jpg|right|thumb|250px|In swartpoatkat lit moai syn patroan fan spikkels en streekjes sjen.]]

==Biotoop==
Swartpoatkatten binne bewenners fan iepen, [[drûchte|drûge]] [[savanne]]s en [[steppe]]s mei opgeande [[fegetaasje]] lykas lang [[gers]], en teffens mei fersille [[boskjeguod]] begroeide [[healwoastinen]] lykas de [[Kalahari]] yn [[Botswana]] en [[Namybje]] en de [[Karoo]] yn [[Súd-Afrika]]. De [[delslach (waar)|delslach]]hoemannichten yn 'e kontreien dêr't de swartpoatkat foarkomt, bedrage 100–500&amp;nbsp;[[mm]] yn 't jier. Yn it [[Drakensberchtme]] binne swartpoatkatten waarnommen oant in hichte fan 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].

==Hâlden en dragen==
===Libbenswize===
De swartpoatkat is in [[nachtdier]] dat mar komselden oerdeis waar te nimmen is. Hy libbet ornaris in [[solitêr]] bestean en lûkt him by deiljocht werom yn in skûlplak om te rêsten. Sa'n skûlplak bestiet faak út in iepenbrutsen [[termiteheuvel]], mar it kin ek in troch opgeande [[fegetaasje]] beskut dobke yn 'e grûn wêze of de ferlitten ûndergrûnske [[hoale]] fan in [[springhazze]] (''Pedetes capensis''), in [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer'') of in [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis''). Hoewol't swartpoatkatten sels gjin folslein nije hoalen meitsje, grave se der omraak op los om 'e ferlitten hoalen fan oare bisten oan har winsken oan te passen. 

Pas nei [[sinne-ûndergong]] komt de swartpoatkat foar 't ljocht om op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. It is in tige [[skouwens|skou]] bist, en by de minste of geringste fersteuring naait er út. As er yn it nau dreaun wurdt, kin er lykwols út 'e hoeke komme mei in [[agresje]] dy't folslein bûtenproporsjoneel is yn ferhâlding ta syn lichemsgrutte. Yn 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[Karoo]] stiet dit bist dêrom (en om syn gewoante om him yn termiteheuvels te ferskûljen) regionaal bekend ûnder de [[Afrikaansk]]e namme ''miershooptier'', dat letterlik &quot;eameldersnêst-tiger&quot; betsjut. Der bestiet mank de [[San (folk)|San]], de lânseigen befolking fan 'e [[Kalahari]], in [[leginde]] wêryn't in swartpoatkat in [[sjiraffe]] deadet troch dy de [[halsslachier]] troch te biten. Dat is fansels in oerdriuwing, mar it is tekenjend foar de [[reputaasje]] fan fûleindichheid dy't dit bist hat.
[[File:Black-footed cat, Zoo Wuppertal, July 2009.jpg|left|thumb|250px|In swartpoatkat.]]

Oars as de measte [[lytse katten]] is de swartpoatkat gjin bejeftige [[klimmen|klimmer]], mei't syn gnobske [[lichem (biology)|lichem]] en syn relatyf koarte [[sturt]] har dêr nei alle gedachten net bot ta liene. Nettsjinsteande dat waard yn [[2013]] in eksimplaar [[foto]]grafearre dat lei te rêsten yn 'e legere [[tûke (beam)|tûken]] fan in [[kamieltoarnbeam]] (''Vachellia erioloba'').

===Territorialiteit en kommunikaasje===
Swartpoatkatten binne [[territoarium (biology)|territoriaal]]. [[Poes|Poezen]] hawwe yn trochsneed in territoarium mei in [[oerflak]] fan 6,2–15,5&amp;nbsp;[[km²]], wylst it territoarium fan in [[boarre]] 19,4–23,6&amp;nbsp;km² bedraacht. De territoaria fan eksimplaren fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar net, mar it territoarium fan in boarre kin dat fan wol fjouwer poezen oerlaapje. [[Maartsk]]e poezen advertearje harren tastân troch [[rookflagge]]n fan [[urine]] efter te litten. Der is waarnommen hoe't se dat wol 41&amp;nbsp;kear diene oer in ôfstân fan mar 685&amp;nbsp;[[meter|m]]. Oare foarmen fan rookflaggen binne it by objekten lâns wriuwen mei [[snút]] en [[hals]], it yn 'e [[grûn]] of yn [[hout]] omklauwen, of it ûnbedobbe efterlitten fan [[dong]]. 

De rop fan 'e swartpoatkat is lûder as dy fan oare [[lytse katten]], nei't men oannimme mei sadat dit bist him foar soartgenoaten oer gruttere ôfstannen fersteanber meitsje kin. Wannear't twa yndividuën deun byinoar binne, wurdt lykwols gebrûk makke fan sêftere foarmen fan [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]], lykas [[spinnen (kateftigen)|spinnen]] en 'goarreljen' as neieroankommen wolkom is, en [[blazen (kateftigen)|blazen]] en [[grânzgjen]] wannear't dat net sa is.

===Fuortplanting===
De [[peartiid]] falt foar de swartpoatkat fan [[augustus]] oant en mei [[jannewaris]]. Dêrby is de poes per kear likernôch 36&amp;nbsp;[[oere]]n efterinoar [[maartsk]], mar net mear as 5–10&amp;nbsp;oeren ek wurklik ree om te [[pearjen]]. Dat betsjut dat in [[boarre]] sokke maartske wyfkes fluch opspoare moat. As der mear as ien boarre op in maartske poes ôfkomme, rint dat faak út op fjochtsjen. Wannear't in boarre tagong ta de poes krigen hat, wurdt der sa lang as se dêrfoar ûntfanklik is eltse 20–50&amp;nbsp;[[minuten]] peare. Nei't de maartskens oer is, giet de boarre syn wegen wer en hat dan fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen.
[[File:Suspicious_Black-Footed_Cat.jpg|right|thumb|250px|In swartpoatkat hat in skûle fûn.]]

Nei in [[draachtiid]] fan 63–68&amp;nbsp;dagen smyt de poes dan yn 'e [[súdlik healrûn|súdlike]] [[simmer]] tusken [[oktober]] en [[maart]] 1–2&amp;nbsp;nêsten fan ornaris 1–2&amp;nbsp;jongen, hoewol't it tal jongen yn ien smeet yn útsûnderlike gefallen oprinne kin ta 4. Yn finzenskip ferhúzje swartpoatpoezen har jongen eltse 6–10&amp;nbsp;dagen nei in nij skûlplak, folle faker as oare [[lytse katten]]. De jongkatsjes komme [[blinens|blyn]] en helpleas te wrâld, en binne foar oerlibjen folslein ôfhinklik fan 'e [[mem]], al kinne se in pear oeren nei de [[berte]] al [[krûpen|krûpe]]. 

De [[each]]jes geane mei 3–10&amp;nbsp;dagen iepen, en de [[molkgebit|molktoskjes]] brekke mei likernôch 20&amp;nbsp;dagen troch. Mei 14&amp;nbsp;dagen kinne se [[rinne]], en mei 20&amp;nbsp;dagen ek [[klimme]]. Mei 45&amp;nbsp;dagen kinne se hurd [[drave]] en ferlitte se gauris har skûlplak. Mei likernôch 30&amp;nbsp;dagen kinne se fêst iten frette, en mei 60&amp;nbsp;dagen wurde se [[ôfwûn]]. De fêste [[tosk]]en groeie mei 148–158&amp;nbsp;dagen yn. Swartpoatpoezen binne al [[geslachtsryp]] mei 7&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar by swartpoatboarren duorret dat oant 9&amp;nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] fan in swartpoatkat bedraacht maksimaal 15&amp;nbsp;jier en 3&amp;nbsp;moannen. 

==Jeien en fretten==
===Jeien===
Swartpoatkatten [[jacht (aktiviteit)|jeie]] [[nacht]]s, likefolle hokker [[waar]] it is. It kin 35&amp;nbsp;[[°C]] wêze of –15&amp;nbsp;°C, mar de jacht giet troch. De swartpoatkat hat trije ûnderskate jachtstrategyen: syn oanwêzigens jaget in [[proai]] op 'e flecht en hy set de efterfolging yn, wêrby't er de proai fan efteren ynhellet en bespringt; hy wurdt in proai gewaar dy't him noch net fan 'e oanwêzigens fan in [[rôfdier]] bewust is, beslûpt dy proai fan efteren en springt him ûnferhoeds op 'e hûd; of hy giet yn in ferdutsen opstelling lizzen te wachtsjen oant in proai sûnder euvelmoed foarby komt, dy't der dan fan efteren bespringt.
[[File:Wuppertal_-_Zoo_-_Felis_nigripes_01_ies.jpg|left|thumb|250px|In swartpoatkat yn 'e [[Zoologischer Garten Wuppertal]] kriget in [[nuete mûs]] optsjinne mar liket dêr net botte [[tankber]] foar.]]

===Fretten===
Omreden fan syn lytse lichemsgrutte, binne de measte proaien fan 'e swartpoatkat ek net botte grut. It giet benammen om [[kjifdieren]] en lytse [[fûgels]], mar ek de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), mei in kop-romplingte fan 50–55&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]], stiet op it menu. Yn [[1972]] waard ris waarnommen hoe't in swartpoatboarre in koartlyn te wrâld kommen, op 'e grûn mank [[strewelleguod]] ferskûle lizzend kealtsje fan 'e [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis'') besprong, mar doe't it keal oerein kaam, besefte de kat blykber dat er him op dy proai fersjoen hie, en joech er it oer. 

By de jacht op fûgels kin de swartpoatkat oant in hichte fan 1,4&amp;nbsp;[[meter|m]] rjocht omheech of oant in ôfstân fan 2&amp;nbsp;m skean foarút en omheech [[springe]]. Fûgels dy't op dy manear fongen wurde, binne û.o. de [[klapperljurk]] (''Mirafra apiata''), de [[tsjirpljurk]] (''Chersomanes albofasciata'') en de [[Botswanatrap]] (''Afrotis afraoides''). Swartpoatkatten frette ek [[ynsekten]] lykas [[termiten]], [[sprinkhoannen]] en [[motflinters]], dy't likernôch 2% fan harren dieet útmeitsje.
[[File:Black_Footed_Cat.jpg|right|thumb|180px|Close-up fan 'e [[kop]] fan in swartpoatkat.]]

==Natuerlike fijannen==
Der binne net in protte [[rôfdier]]en dy't efter in swartpoatkat oan geane. Foar de gruttere bisten, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), is er te lyts, en foar lytsere rôfdieren is er te agressyf. Jongkatsjes binne wol tige kwetsber foar oare rôfdieren, lykas de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), de [[ierdwolf]] (''Proteles cristatus''), de [[karakal]] (''Caracal caracal'') en ferskate soarten [[ûlen]].

==Status==
De swartpoatkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is (de oare beide binne &quot;bedrige&quot; en &quot;krityk bedrige&quot;). Dit bist hat te lijen ûnder [[rôfdier]]bestriding troch [[feehâlder]]s wêrby't metoaden ynset wurde dy't gjin ûnderskie meitsje, lykas [[iesfergiftiging]] en [[beareklam]]men, mar ek fan [[habitatferneatiging]] troch [[oerbeweiding]], de ôfnimmende [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[springhazze]] (''Pedetes capensis'') en [[sykte]]n. Ferskate swartpoatkatten binne ek deabiten troch [[jachthûn]]en. De swartpoatkat is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e neamde bisten.

==Undersoarten==
De [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[mammalooch]] [[Guy C. Shortridge]] beskreau yn [[1931]] in swartpoatkat út [[Grikwalân-West]] mei in [[pels]] dy't dûnkerder fan [[kleur]] wie as dy fan 'e [[nominaat]]. Op basis fan dat gegeven stelde er foar dat &quot;syn&quot; swartpoatkat fan in oare [[ûndersoarte]] wêze moast, dy't er ''Felis nigripes thomasi'' neamde, nei de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Oldfield Thomas]]. De jildigens fan dy ûndersoarte waard troch in protte oare saakkundigen yn 'e kiif steld, mei't der yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e swartpoatkat gjin [[geografy]]ske barriêres (lykas brede [[rivier]]en of hege [[berchtme]]n) besteane dy't [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn dy mjitte faninoar isolearje kinne dat it liedt ta it ûntstean fan ferskillende ûndersoarten. Yn [[2017]] stelde de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) fêst dat der te min bewiis is foar de jildichheid fan ''F.&amp;nbsp;n. thomasi'' en dat de swartpoatkat dêrom foar 't neist in [[monotypysk]]e [[soarte]] is (d.w.s. in soarte sûnder ûndersoarten).

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Black-footed_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis nigripes}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>918pgobcudar6r4c356bbobbjie90wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike Afrikaanske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187708</id>
    <revision>
      <id>1234170</id>
      <parentid>1210587</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8203" sha1="8fff3ufn3nzf79yhosqpd1esd0n9ury" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=súdlike Afrikaanske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis lybica 270414532.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Afrikaanske wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis lybica'')
|Wittenskiplike namme= Felis lybica cafra 
|Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike Afrikaanske wylde kat (Felis lybica cafra).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike Afrikaanske wylde kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis lybica cafra'') is in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''), dy't foarkomt yn [[Súdlik Afrika]] en de súdlike dielen fan [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[East-Afrika]]. It is in [[solitêr]] libjend [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen op lytse [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|jaget]]. 

==Taksonomy==
De súdlike Afrikaanske wylde kat waard yn [[1822]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[biolooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]]. Dyselde beskôge it bist as in selsstannige [[soarte]] [[wylde katten|wylde kat]] en joech it de [[wittenskiplike namme]] ''Felis cafra'', fan it [[Afrikaansk]]e [[wurd]] ''kaffer'', dat doedestiden in gongbere oantsjutting foar [[negroïde]] minsken yn [[Súdlik Afrika]] wie, mar tsjintwurdich as oanstjitjaand beskôge wurdt. Geandewei de [[tweintichste iuw]] waard dúdlik dat de súdlike Afrikaanske wylde kat net genôch fan 'e wylde katten fan [[Noard-Afrika]] ferskilde om in soartlike status te fertsjinjen. Mar yn [[2007]] waard dit bist op basis fan [[genetysk]] ûndersyk foarsichtich as in aparte [[ûndersoarte]] erkend. [[Morfology]]ske ferskillen wize derop dat de opspjalting tusken de súdlike Afrikaanske wylde kat en de gewoane Afrikaanske wylde kat út noardlik [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]] plakfûn hawwe moat yn 'e krite fan súdlik [[Tanzania]] en noardlik [[Mozambyk]].
[[File:Felis_silvestris_cafra.jpg|left|250px|thumb|In súdlike Afrikaanske wylde kat kriget foar it ferstân dat er net allinnich is.]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e súdlike Afrikaanske wylde kat beslacht it súdlike diel fan [[Afrika]]. It omfettet it hiele grûngebiet fan [[Angoala]], [[Botswana]], [[Lesoto]], [[Malawy]], [[Mozambyk]], [[Sambia]], [[Simbabwe]], [[Súd-Afrika]] en [[Swazylân]], wylst dit bist yn [[Namybje]] inkeld mist yn 'e [[Namyb]]woastyn oan 'e [[kust]]. Dêropta hearre ek de súdlike helte fan [[Tanzania]], dielen fan it suden en súdwesten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] en dielen fan 'e súdwestlike [[Republyk Kongo]] en fan súdlik [[Gabon]] ta ta it areaal fan dit bist.

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike Afrikaanske wylde kat hat trochinoar in kop-romplingte fan 46–66&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 25–36&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–5&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[kg]]. Fan uterlik liket dit bist hiel sterk op in [[hûskat]] (''Felis catus''), en dat er eins in fraksje grutter fan stal is, falt net op. De [[kleur|grûnkleur]] fan 'e [[pels]] is [[griis]] oant [[bêzje]], mei dêroerhinne in patroan fan [[swart]]e streken dy't [[horizontaal]] binne op 'e [[poat]]en en [[fertikaal]] op 'e romp, hoewol't se dêr faak weiwurde ta fragmintearre spikkels. De [[sturt]] hat swarte ringen en in swarte punt. De [[soal (anatomy)|soallen]] binne inketswart. De [[ear (anatomy)|earen]], dy't trijehoekich fan foarm binne, mei in dúdlike punt, hawwe op 'e efterkant in [[readbrune]] kleur.

==Biotoop==
Súdlike Afrikaanske wylde katten hawwe har oanpast oan in wiid ferskaat oan [[biotopen]], fan [[healwoastyn]] en [[steppe]] oant [[tropysk reinwâld]]. Se ûntbrekke lykwols yn 'e [[drûchte|drûchste]] [[woastyn]] (lykas de [[Namyb]]) en it djipste [[reinwâld]] (lykas it [[Kongoreinwâld]]). Op keale [[rots]]en komt dit bist likemin foar, mei't er ferlet hat fan in beskaat beskûl fan opgeande [[fegetaasje]].
[[File:Felis lybica cafra 15213311.jpg|left|140px|thumb|In súdlike Afrikaan-ske wylde kat.]]

==Hâlden en dragen==
De súdlike Afrikaanske wylde kat is in [[nachtdier]] dat [[dei|oerdeis]] rêst en ûnder dekking fan it [[nacht]]lik [[tsjuster]] fanwegen komt om op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] te gean. Hy liedt in fierhinne [[solitêr]] bestean, útsein yn 'e [[peartiid]], dy't ornaris gearfalt mei de [[reintiid]]. De [[draachtiid]] duorret 56–60&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de wyfke op in beskut plakje in nêst fan almeast 1–3&amp;nbsp;jongen smyt. Dy bringt se allinnich grut, mei't de [[boarre]] nei de [[pearing]] fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen hat. De jongkatsjes beselskipje de mem mei likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] as dy op en út giet. Mei 3&amp;nbsp;moanne wurde de jongen [[ôfwûn]] en begjinne se te learen om sels te jeien. Se bliuwe likernôch in healjier by de mem.

==Fretten==
Súdlike Afrikaanske wylde katten binne [[karnivoar]]en foar wa't benammen lytse [[sûchdieren]] op it menu steane. Dêrby giet it fral om [[kjifdieren]] lykas [[rotten]] en  [[mûseftigen|mûzen]], mar ek om [[hazze-eftigen]], lytse en middelgrutte [[fûgels]] oant en mei [[pearelhinnen]] ta, [[hagedis]]sen, [[amfibyen]] en [[ynsekten]] en oar [[wringeleas]] [[dierte]]. By ûndersyk is waarnommen hoe't de súdlike Afrikaanske wylde kat sels de kealtsjes bejaget fan lytse [[antilope]]n, lykas [[dûkers (bisten)|dûkers]], en fierders de [[skiep|lammen]] fan ([[domestisearre]]) [[skiep]] en [[geit]]en.  
[[File:Southern_African_Wildcat_(Felis_sylvestris_cafra)_female_..._(captive_specimen)_(39789072173).jpg|right|thumb|250px|In súdlike Afrikaanske wylde kat yn [[Súd-Afrika]].]]

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike Afrikaanske wylde kat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') en de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus''). De jongen binne yn 't earstoan kwetsber foar in ferskaat oan lytsere rôfdieren, wêrûnder [[martereftigen]], [[rôffûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De súdlike Afrikaanske wylde kat is net [[IUCN-status|op status beoardiele]] troch de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN), mar hy liket yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foar te kommen en de [[populaasje (biology)|populaasje]] liket stabyl te wêzen. De wichtichste bedriging komt fan [[genetyske fersmoarging]] troch [[krusing (biology)|krusings]] mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten. Ek wurde súdlike Afrikaanske wylde katten noch gauris ferfolge troch [[feehâlder]]s dy't harren as skealik [[ûngedierte]] sjogge. Fierders spilet [[habitatferlies]] troch de útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten in rol.

==Sjoch ek==
* [[Afrikaanske wylde kat]]
* [[Aziatyske wylde kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_African_wildcat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis lybica cafra}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike Afrikaanske wilde kat}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>8fff3ufn3nzf79yhosqpd1esd0n9ury</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aziatyske wylde kat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187753</id>
    <revision>
      <id>1234167</id>
      <parentid>1210708</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11196" sha1="7jxqkjcmoak6gqe5o4zyu4pleuibfyc" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Aziatyske wylde kat
|Ofbyld= [[File:Felis_silvestris_ornata.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Soarte= [[Afrikaanske wylde kat]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Felis lybica'')
|Wittenskiplike namme= Felis lybica ornata 
|Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|Gray]], 1832 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Aziatyske wylde kat (Felis lybica ornata).png|center|250px]]
}}
De '''Aziatyske wylde kat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis lybica ornata'') is in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''), dy't foarkomt yn dielen fan [[West-Aazje|West]]-, [[Sintraal-Aazje|Sintraal]]- en [[Súd-Aazje]]. Dit bist wurdt op it [[Yndysk subkontinint]] ek wol de '''Yndyske woastynkat''' neamd. It is in [[solitêr]] libjende [[karnivoar]], dy't benammen op lytse [[sûchdieren]] en lytse oant middelgrutte [[fûgels]] [[jacht (aktiviteit)|jaget]]. Der is gjin [[ynformaasje]] beskikber oer de hjoeddeistige status fan 'e hiele [[populaasje (biology)|populaasje]], mar it liket derop dat de Aziatyske wylde kat stadichoan efterútbuorket.

==Taksonomy==
Fan 'e Aziatyske wylde kat waard yn [[1832]] in [[yllustraasje]] publisearre út 'e samling fan [[Thomas Hardwicke]]. De [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]], dy't dit bist oanseach foar in selsstannige [[soarte]], foege oan dat plaatsje de [[wittenskiplike namme]] ''Felis ornata'' ta, wat letterlik safolle betsjut as &quot;sierlike wylde kat&quot;. Ferskate oare soarten en ûndersoarten [[wylde katten]] út [[Aazje]], dy't tusken [[1874]] en [[1930]] beskreaun waarden, blieken letter [[synonimen]] fan ''Felis ornata'' te wêzen. Yn 'e twadde helte fan 'e [[1940-er jierren]] beseach de Ingelske [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] de yndieling fan 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae'') op 'e nij. Op basis fan 'e grutte en foarm fan 'e [[plasse]] en de [[tosk]]en fan it bist, ornearre hy dat de Aziatyske wylde kat gjin selsstannige soarte wie, mar eins in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). It bist krige sadwaande syn hjoeddeistige wittenskiplike namme: ''Felis lybica ornata''.
[[File:Thomas_Hardwicke02.jpg|left|thumb|180px|De [[yllustraasje]] fan 'e Aziatyske wylde kat út 'e samling fan [[Thomas Hardwicke]], dy't yn [[1832]] publisearre waard mei de [[wittenskiplike namme]] dy't it bist taparte waard troch [[John Edward Gray]].]]

==Fersprieding==
De Aziatyske wylde kat komt foar yn hast hiel [[Iraan]], útsein it uterste noardwesten fan it lân en de súdkust fan 'e [[Kaspyske See]]. Wol libbet er yn 'e eastlike [[grins (line)|grinskrite]] fan [[Irak]], it súdeasten fan [[Azerbeidzjan]] en it súdwesten fan [[Pakistan]]. Yn [[Sintraal-Aazje]] omfettet it [[ferspriedingsgebiet]] hiel [[Turkmenistan]] en [[Oezbekistan]], de súdlike helte fan [[Kazachstan]], it noardeasten en beskate westlike grinsregio's fan [[Kirgyzje]], dielen fan it súdwesten, noardwesten en easten fan [[Tadzjikistan]] en dielen fan noardlik, noardwestlik en sintraal [[Afganistan]]. Fierder eastlik komt de Aziatyske wylde kat ek foar yn it meastepart fan [[Sinkiang-Oeigoerje]], dielen fan noardlik-sintraal [[Sina]] en súdlik en súdwestlik [[Mongoalje]]. Op it [[Yndysk subkontinint]] is de fersprieding diskontinu, mei isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn sintraal en súdeastlik [[Pakistan]] en westlik en westlik-sintraal [[Yndia]].

==Uterlike skaaimerken==
De Aziatyske wylde kat hat trochinoar in kop-romplingte fan 47–74&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 21–36&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3–4&amp;nbsp;[[kg]]. [[Boarre]]n binne oer it algemien wat foarser en swierder as [[poes|poezen]]. De [[pels]] hat in [[bêzje]] [[kleur]], dy't yn [[Sintraal-Aazje]] mear [[read|rodzich]] is en op it [[Yndysk subkontinint]] mear nei [[giel]] útskaait. Dêroerhinne leit in patroan fan lytse rûne [[swart]]e spikkels boppe-op 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[side (anatomy)|siden]]. Op it [[boarstkas|boarst]], de [[bealch]] en oan 'e binnenkant fan 'e [[poat]]en ljochtet de grûnkleur ta nei [[krêm (kleur)|krêm]] en binne de spikkels grutter en dizeniger. Op 'e bûtenkant fan 'e [[foarpoat|foar]]- en [[efterpoat]]en binne de spikkels ferlinge ta koarte smelle [[horizontale]] streekjes. De [[sturt]] hat in stik as fiif dizenige [[griis]]eftige ringen op 'e helte dy't it deunst by it [[lichem (biology)|lichem]] sit, en fjouwer dúdlike, swarte ringen nei de útein ta, dy't ek in swart puntsje hat.

==Biotoop==
Aziatyske wylde katten komme foar yn in breed ferskaat oan [[biotopen]], fan [[tuskenbeiden wâld]]en en [[tropyske reinwâlden]] oant de iepen [[steppe]] en fan [[leechlân|leechleine]] [[kust]]gebieten oant [[berchtme]]n. Se ûntbrekke lykwols op 'e grutste hichten en yn 'e [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]]. Yn 'e bergen libje se oant hichten fan 2.000–3.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. 

==Hâlden en dragen==
De Aziatyske wylde kat is, as it derop oankomt, in [[nachtdier]], mar hy kin ek gauris [[dei|oerdeis]] waarnommen wurde. [[Sliep|Rêsten]] docht er yn [[rots]]spjalten of yn ûndergrûnske [[hoale]]n dy't útgroeven binne troch oare bisten. De Aziatyske wylde kat liedt in fierhinne [[solitêr]] bestean, útsein yn 'e [[peartiid]], dy't ornaris gearfalt mei de [[reintiid]]. De [[draachtiid]] duorret 56–60&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de wyfke op in beskut plakje in nêst fan almeast 1–3&amp;nbsp;jongen smyt. Dy bringt se allinnich grut, mei't de [[boarre]] nei de [[pearing]] fierders neat mear mei it [[fuortplanting]]sproses te krijen hat. De jongkatsjes beselskipje de mem mei likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] as se der op út tsjocht. Mei 3&amp;nbsp;moanne wurde de jongen [[ôfwûn]] en begjinne se te learen om sels te jeien. Se bliuwe likernôch in healjier by de mem.

==Fretten==
De Aziatyske wylde kat is in [[karnivoar]], dy't benammen lytse [[sûchdieren]] [[jacht (aktiviteit)|bejaget]]. Wichtige [[proaidier]]en binne û.o. de [[grutte rinmûs]] (''Rhombomys opimus''), de [[Libyske gerbilrôt]] (''Meriones libycus''), de [[tamariskgerbilrôt]] (''Meriones tamariscinus''), de [[Sineeske rinmûs]] (''Meriones meridianus''), de [[Afgaanske wrotmûs]] (''Microtus afghanus''), it [[Afgaansk grûniikhoarntsje]] (''Spermophilopsis leptodactylus''), de [[lytse fiifteanjerboä]] (''Scarturus elater''), de [[langearjerboä]] (''Euchoreutes naso''), de [[fiifteandwerchjerboä]] (''Cardiocranius paradoxus''), de [[Tolaihazze]] (''Lepus tolai''), de [[Jarkandhazze]] (''Lepus yarkandensis'') en [[eksoat]]en lykas de [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). Hy fret [[opportunisme|by gelegenheid]] sels keallen en biggen fan 'e [[Sibearyske ree]] (''Capreolus pygargus'') en it [[everswyn]] (''Sus scrofa'').
[[File:Asian_Wildcat_(Felis_lybica_ssp._ornata).jpg|right|thumb|250px|In Aziatyske wylde kat by [[nacht]] trappearre.]]

Njonken sûchdieren meitsje ek lytse oant middelgrutte [[fûgels]] in wichtich part út fan it dieet fan 'e Aziatyske wylde kat. Dêrby giet it om 'e [[ljurk]] (''Alauda arvensis''), de [[feale woastynfink]] (''Rhodospiza obsoleta''), de [[woastynstrûksjonger]] (''Scotocerca inquieta''), de [[fazant]] (''Phasianus colchicus''), de [[patriis]] (''Perdix perdix''), de [[wytbúksânhin]] (''Pterocles alchata''), de [[blauwe pau]] (''Pavo cristatus''), de [[mosk]] (''Passer domesticus'') en ferskate soarten lytse [[sjongfûgels]], [[dowen]] en [[domestisearre]] [[plomfee]]. Ek lytse [[reptilen]] steane op it menu, lykas de [[Afgaanske steppe-agame]] (''Trapelus megalonyx''), de [[sânhagedis]] (''Lacerta agilis''), ferskate soarten [[gekko's]] en oare [[hagedissen]]. It is waarnommen hoe't Aziatyske wylde katten [[slangen]] deaden en lytsman makken, wêrûnder de [[seachskobnjirre]] (''Echis carinatus''), de [[Sintraalaziatyske sânboä]] (''Eryx elegans'') en ferskate soarten [[kobra's]]. Dêrnjonken frette dizze bisten ek [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[sprinkhoannen]], [[krobben]] en oare [[ynsekten]], en teffens [[skorpioenen]]. Ek de [[aai]]en fan [[brieden (fûgels)|briedende]] fûgels litte se net lizze.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Aziatyske wylde kat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[streekte hyena]] (''Hyaena hyaena''), de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[wolf]] (''Canis lupus''). De jongen binne yn 't earstoan kwetsber foar in ferskaat oan lytsere rôfdieren, wêrûnder [[martereftigen]], [[rôffûgels]] en [[ûlen]].

==Status==
De Aziatyske wylde kat is net [[IUCN-status|op status beoardiele]] troch de [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN). Dit bist is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. Yn [[Turkmenistan]], [[Kirgyzje]], [[Tadzjikistan]], [[Mongoalje]] en [[Sina]] hat de Aziatyske wylde kat in beskerme status. 

Yn [[Afganistan]] waard dit bist yn it ferline fûleindich [[jacht (aktiviteit)|bejage]]. Op 'e [[bazaar]]s yn [[Kabûl]] waarden yn [[1977]] op ien dei 1.200 ûnderskate [[pelzen]] teld dy't bewurke wiene ta in ferskaat oan produkten. Yn [[2009]] wie de Aziatyske wylde kat yn Afganistan ien fan 'e earste bistesoarten dy't in beskerme status krige en waard alle jacht op en hannel yn dielen fan it bist ferbean. It is net dúdlik oft dat ferbod noch neilibbe wurdt sûnt de [[Taliban]] yn [[2021]] wer oan 'e macht kamen. 

Der is gjin [[ynformaasje]] beskikber oer de hjoeddeistige status fan 'e hiele [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan 'e Aziatyske wylde kat, mar it liket derop dat der in delgeande trend bestiet. Ien fan 'e wichtichste bedrigings foar dit bist is [[genetyske fersmoarging]] troch [[krusing (biology)|krusings]] mei [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskatten]] (''Felis catus'').

==Sjoch ek==
* [[Afrikaanske wylde kat]]
* [[súdlike Afrikaanske wylde kat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Asiatic_wildcat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis lybica ornata}}
}}

{{DEFAULTSORT:Aziatyske wilde kat}}
[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>7jxqkjcmoak6gqe5o4zyu4pleuibfyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sineeske berchkat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188253</id>
    <revision>
      <id>1234168</id>
      <parentid>1214459</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7345" sha1="awzli1e99pidty9cevcffqozvhinc57" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Sineeske berchkat
|Ofbyld= [[File:Chinese_Mountain_Cat_(Felis_Bieti)_in_XiNing_Wild_Zoo_2.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Wittenskiplike namme= Felis bieti 
|Beskriuwer, jier= [[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1892 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Sineeske berchkat (Felis bieti).png|center|250px]]
}}
De '''Sineeske berchkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis bieti''), ek wol bekend as de '''Sineeske steppekat''' of de '''Sineeske woastynkat''', is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar yn sintraal [[Sina]]. It is in tige seldsum en [[skouwens|skou]] bist, en de earste [[foto]] fan in wyld eksimplaar waard pas yn [[2007]] nommen. Foarhinne waard it beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''). De Sineeske berchkat is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen út lytse [[hazze-eftigen]] bestiet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as kwetsber, wat it leechste fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] is.

==Taksonomy==
De Sineeske berchkat waard yn [[1892]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Alphonse Milne-Edwards]]. Dyselde basearre syn beskriuwing op in [[pels]] út 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Sichuan]]. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis bieti'' as earbetoan oan in lângenoat fan sines, de [[misjonaris]] [[Félix Biet]]. 

Lange tiid wie ûndúdlik hoe't de Sineeske berchkat krekt klassifisearre wurde moast. Yn [[2007]] waard it bist provisjoneel yndield as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Jeropeeske wylde kat]] (''Felis silvestris''), mei de wittenskiplike namme ''Felis silvestris bieti''). Yn [[2017]] waard de Sineeske berchkat op basis fan [[morfology]]ske ferskillen mei de Jeropeeske wylde kat troch de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) erkend as in selsstannige [[soarte]].

==Evolúsje==
It tinken is no dat de neiste sibbe fan 'e Sineeske berchkat net de [[Jeropeeske wylde kat]] ''Felis silvestris'') is, mar de [[Afrikaanske wylde kat]] (''Felis lybica''). Der wurdt rûsd dat de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e beide soarten likernôch 1,5&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn libbe, yn it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]]. 

==Fersprieding==
De Sineeske berchkat is [[endemysk]] yn [[Sina]], dêr't er foarkomt yn in oaniensletten en kompakt [[ferspriedingsgebiet]] yn it sintrale diel fan it lân. It omfettet it noardeasten fan 'e [[autonome regio]] [[Tibet]], it westen fan 'e [[provinsje]] [[Sichuan]], it easten fan 'e provinsje [[Qinghai]], it súdeasten fan 'e provinsje [[Gansu]], dielen fan it súdwesten fan 'e autonome regio [[Binnen-Mongoalje]], de hiele autonome regio [[Ningxia]] en it westen fan 'e provinsje [[Shaanxi]].

==Uterlike skaaimerken==
De Sineeske berchkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 69–84&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 29–41&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 5–9&amp;nbsp;[[kg]]. Dêrmei is er in slachje grutter as de [[hûskat]] (''Felis catus''). De [[pels]] is [[sânkleur]]ich, mei langere dûnkerder [[hier (begroeiïng)|hierren]] dertrochhinne. Dizenige [[horizontale]] streken oer de [[kop]] en de [[poat]]en en [[fertikale]] streken oer de [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] binne mar skraachoan te sjen. De [[sturt]], dy't hast in [[plomsturt]] neamd wurde kin, hat fjouwer [[swart]]e ringen en in swarte punt. Ek de [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in swarte punt mei in lyts swart [[eartoefke]], en ûnderste dielen fan 'e efterpoaten hawwe in pear horizontale swarte bannen. De [[bealch]] is folle ljochter: [[krêmkleur]]ich of [[witich]].

==Biotoop==
Sineeske berchkatten binne bewenners fan [[heechlân|heechleine]] [[steppe]]s, [[berchgreide]]n, en [[berchtme|berchskeanten]] dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]] en boskjes [[nullebeam]]men op in hichte fan 2.500–5.000&amp;nbsp;boppe [[seenivo]]. It is anno [[2025]] noch net bekend oft dit bist ek yn 'e [[woastyn]] (d.w.s. de [[Goby]]) of yn ticht [[nullewâld]] libbet. 

==Hâlden en dragen==
De Sineeske berchkat is in seldsum bist dat boppedat tige [[skouwens|skou]] is. Hoewol't syn bestean by de [[wittenskip]] al fan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf bekend is oan 'e hân fan in stikmannich [[pelzen]] fan [[jacht (aktiviteit)|bejage]] eksimplaren dy't yn [[museä]] bedarre binne, waard de earste foto fan in [[libben]]e kat yn syn natuerlike [[habitat]] pas yn [[2007]] makke. By de iennichste libbene eksimplaren dy't foartiid bekend wiene, gie it op seis yndividuën yn Sineeske [[dieretunen]].

De Sineeske berchkat is in [[nachtdier]], dat [[dei|oerdeis]] op in beskut plak rêst hâldt. Under dekking fan it [[tsjuster]] giet er op jacht. Op it menu steane benammen [[fluithazzen]], dat lytse [[hazze-eftigen]] binne. Fierders fret de Sineeske berchkat ek [[kjifdieren]] en lytse en middelgrutte [[fûgels]]. 

De [[peartiid]] falt foar de Sineeske berchkat fan [[jannewaris]] oant en mei [[maart]]. Nei in [[draachtiid]] fan 60–70&amp;nbsp;[[dagen]] smyt de [[poes]] dêrby yn in ûndergrûnske [[hoale]] dy't oernommen is fan in oar bist 2–4&amp;nbsp;jongkatsjes. 
 
==Natuerlike fijannen==
[[Folwoeksen]] Sineeske berchkatten hawwe net folle [[rôfdier|natuerlike fijannen]]. Jongkatsjes binne lykwols kwetsber foar alderhanne [[rôfdier]]en, fan [[ûlen]] en [[rôffûgels]] oant [[foksen]] en [[martereftigen]].

==Status==
De Sineeske berchkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;kwetsber&quot;, dat it leechste is fan 'e trije nivo's fan [[bedrige soarte|bedriigdheid]] (de oare beide binne &quot;bedrige&quot; en &quot;krityk bedrige&quot;). It [[ferspriedingsgebiet]] is beheind en de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] is neat te grut. In spesifike bedriging foar dit bist is de bestriding mei [[fergif]] fan [[fluithazzen]] troch Sineeske [[boer]]en. Mei't fluithazzen de wichtichste itensboarne foar de Sineeske berchkat foarmje, krije de katten troch [[fergiftiging]] fan harren [[proai]]en it fergif ek binnen (in ferskynsel dat [[sekundêre fergiftiging]] neamd wurdt). De Sineeske berchkat is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) 'e neamde bisten. Yn 'e [[Folksrepublyk Sina]] genietet de Sineeske berchkat in wetlike beskerme status.

==Undersoarten==
De Sineeske berchkat is in [[monotypyske soarte]], wat betsjut dat der gin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_mountain_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis bieti}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Bedrige sûchdier]]</text>
      <sha1>awzli1e99pidty9cevcffqozvhinc57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poalfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188755</id>
    <revision>
      <id>1234191</id>
      <parentid>1215250</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8591" sha1="iood8z1555hhzrt0smcoxhdz97lz6ta" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = poalfoks
|Ofbyld              = [[File:Arctic fox (6375702297).jpg|250px]] 
|lûd                 = 
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift               = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje             = [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai               = [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes lagopus
|Beskriuwer, jier    = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]]
| datum              = 1758
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Cypron-Range Vulpes lagopus.svg|center|250px]]
}}
De '''poalfoks''' (''Vulpes lagopus'') is in bist yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae'') en komt foar op 'e [[Noardpoal]] en oangrinzjende gebieten. Earder waard de poalfoks yn in eigen [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Alopex'' set ([[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1829), mar hjoed-de-dei falt de poalfoks tegearre mei de gewoane [[foks]] yn it skaai ''Vulpes''. 

De âlde skaainamme ''Alopex'', no de namme foar it [[monotypysk]]e [[ûnderskaai]] fan 'e poalfoks, is it [[Gryksk]]e wurd foar foks. De binomiale [[nomenklatuer]] is foarme út de Grykske wurden ''lagos'' (hazze) en ''pous'' (foet).

==Evolúsje==
It tinken is dat de poalfoks ôfstammet fan 'e [[fossile]] [[qiuzhudingfoks]] (''Vulpes qiuzhudingi''), dy't yn it [[Mioseen|Let-Mioseen]] oant it [[Plioseen|Ier-Plioseen]] (5,1–3,6 miljoen jier lyn) op it [[Tibetaansk Plato]] libbe.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Lis polarny, Svalbard 2010.jpg|thumb|thumb|left|Poalfoks yn oergongskleuren.]]
De poalfoks wurdt 50–85 sm lang en hat in sturt fan 28–55 sm. Syn skofthichte is 28 sm en hy weaget 3 oant 8 kg. De earen, snút, poaten en sturt binne koarter as dy fan 'e gewoane foks en de winterpels is tsjokker. De poalfoks komt foar yn teminsten twa kleurfarianten. Simmerdeis is de poalfoks brúngriis op 'e kop, rêch en bûtenkanten fan 'e poaten, wylst de kanten fan it lichem, búk, binnenkanten fan 'e poaten en it meastepart fan 'e sturt griiswyt binne. De winterpels is folslein wyt. It oare kleurtype is ljochtgriis of stielblau, dat type stiet ek wol bekend as de blauwe foks. It wite kleurtype is resessyf. By in tredde waarnommen kleurfoarm binne poalfoksen bleekgiel of wat sânich fan kleur. De poalfoks hat in tige isolearjende pels en kin temperatueren oant -70 graden Selsius ferneare. De foetkessens binne ek hierrich om te beskermjen tsjin 'e kjeld en sadat er makliker oer iis en snie rinne kin.

== Fersprieding ==
Poalfoksen komme op 'e [[tûndra]] foar yn Arktysk [[Skandinaavje]], [[Sibearje]], [[Kanada]], [[Alaska]], de [[Aleoeten]] en op [[Grienlân]], [[Spitsbergen]] en oare Arktyske eilannen. Yn Skandinaavje wurdt er benammen yn 'e bergen fûn en benammen jonge bisten kinne oer lange ôfstannen migrearje op syk nei iten, ôfstannen fan wol 1.000 km binne registrearre.
[[Ofbyld:Alopex lagopus qtl1.jpg|thumb|250px|Poalfoks yn it winterhier.]]
=== Undersoarten ===
Fan 'e poalfoks wurde acht ûndersoarten ûnderskieden:&lt;ref&gt;{{aut|Auden et al.}} (2002). Mamm. Spec. 713, s. 1&lt;/ref&gt;
* ''[[Vulpes lagopus lagopus]]'' ([[Sweden]])
* ''[[Vulpes lagopus beringensis]]'' ([[Beringeilân]] van de [[Komandorski-eilannen]])
* ''[[Vulpes lagopus fuliginosus]]'' ([[Yslân]])
* ''[[Vulpes lagopus groenlandicus]]'' ([[Grienlân]])
* ''[[Vulpes lagopus hallensis]]'' ([[Hall-eilân]] ([[Frâns Joazeflân]])
* ''[[Vulpes lagopus pribilofensis]]'' ([[Pribilof-eilannen]])
* ''[[Vulpes lagopus spitzbergenensis]]'' ([[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]])
* ''[[Vulpes lagopus ungava]]'' ([[Ungava]] in [[Kebek (provinsje)|Kebek]])

== Hâlden en dragen ==
Winterdeis jaget de poalfoks meast allinnich. Ien bist hat in [[territoarium]] fan likernôch 20 km². By it jeien brûkt de soarte syn goed ûntwikkele gehoar om proaien ûnder it pak snie te finen. As it nedich is kin er snelheden fan 48 km/o op iis of snie helje.
[[Ofbyld:Arctic fox with fish.jpg|thumb|260px|Poalfoks.]]
It iten fan 'e poalfoks bestiet fral út lytse [[kjifdieren]] lykas [[lemming]]s, maar hy yt ek fûgels, jonge seehûnen, aaien, ynsekten, beien en planten. Yn gebieten mei in regelmjittige oanfier fan lemmings is de poalfoks tige ôfhinklik fan 'e beskikberens fan lemmings. Faak fret er ek ies dat efterlitten is troch gruttere rôfdieren. Yn gebieten fan 'e [[Noardlike Iissee]] folget er faak [[iisbear]]en op in feilige ôfstân en yt er wat oerbleaun is fan it iten fan 'e bearen. 
[[Ofbyld:Two cute arctic fox pups.jpg|thumb|left|Welpen.]]
Arktyske foksen bouwe in hol yn in heuvel fan sân of klaai. As soks net kin sille se ynstee in lytse berchnaad útsykje. In foksehol is grut, mei in gemiddelde fan 277 m² en kin hûnderten jierren brûkt wurde. It kin ferskate yngongen hawwe, meastal om 'e 40 hinne oant 150.

As der genôch proaien binne peare poalfoksen fan maart oant maaie. Ek it oantal welpen is ôfhinklik fan it oanbod fan iten. Yn jierren mei in soad lemmingen is de smeet grutter as yn oare jierren. Meastentiids telt in smeet tusken de 5 en 10 welpen, mar yn goede jierren kin it oprinne oant maksimaal 25. De draachtiid duorret 49-57 dagen. As it fiedseloanbod tige goed is, kin der fan july oant augustus noch in nêst grut brocht wurde. De measte welpen helje it earste jier lykwols net. Blauwe poalfoksen libje yn in omjouwing dêr't de beskikberens fan iten relatyf konstant is en dy krije likernôch 5 jongen it jier.

As de jonge foksen 9 moannen âld binne, wurde se geslachtsryp. Se pearje lykwols net foardat se 1 oant 2 jier âld binne. Poalfoksen wurde meastentiids 7 oant 8 jier, mar yn finzenskip wurde se âlder. In pear hat nei alle gedachten in bân foar it libben, alhoewol't guon saakkundigen ek tinke dat se allinnich monogaam binne yn it seizoen dat se jongen krije.

== Bedrigingen ==
[[Ofbyld:Самка песца со спутниковым предатчиком.jpg|thumb|left|Poalfoks op it eilân [[Kolgoejev]] mei in stjoerder.]]
Fanwegen it bûnt is der op 'e poalfoks in soad jage. Yn [[Sweden]] waard de soarte yn 1928 in beskerme soarte, mar de populaasje hat him noch net echt werstelle kind. De beskerming yn [[Noarwegen]] folge yn 1930 en [[Finlân]] yn 1940. Op [[Yslân]] wurdt der noch jimmeroan op poalfoksen jage, om't se dêr as in bedriging foar de skiep wêze soene. Ek op [[Spitsbergen]] wurdt der op 'e poalfoks jage. Sawol yn Yslân as Spitsbergen wurdt de poalfoks net bedrige en liket de populaasje earder wat ta te nimmen. Yn [[Ruslân]] rjochtet de beskerming him fral op it behâld fan it habitat, ûndersyk en it beheinen fan 'e jacht op bûnt (fral foar de seldsume blauwe foksen). 

Fijannen fan 'e poalfoks binne de [[keningsearn]] en de gewoane foks, dy't yn it hiele Arktyske gebiet tanommen binne. De gewoane foks jaget net allinnich op 'e poalfoks, mar konkurearret ek mei him om iten. De ôfnimmende populaasjes ha laat ta yntylt en genetyske útputting, mar ek ta swierrichheden foar pearen om inoar te finen. 

In oare bedriging foarmet [[rude]], dy't nei alle gedachten troch de reade foks is ferspraat, en op guon plakken [[hûnsdûmens]].

Yn Skandinaavje en Yslân binne de populaasje frij lyts, mar yn [[Noard-Amearika]], [[Sibearje]] en [[Grienlân]] binne der noch grutte oantallen en wurdt de poalfoks as soarte net as bedrige beskôge. Yn Sweden en Noarwegen wurdt de poalfoks as kritysk bedrige beskôge. De poalfoks wie dêr ein jierren 1990 hast ústoarn. Troch in troch Sweden inisjearre aksjeprogramma dêr't letter ek Noarwegen en sûnt 2025 Finlân yn opnommen waard, is it oantal poalfoksen fan Noarwegen en Sweden wer tanommen fan tsientallen op it leechste oant 470 yn 2021.

De totale populaasje fan 'e poalfoks wurdt troch de IUCN op &quot;ferskate hûnderttûzen bisten&quot; rûsd.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.gbif.org/species/113392918 De poalfoks op Global Biodiversity Information Facility.]
* sjoch foar referinsjes [[:sv:Fjällräv]]
{{reflist}}
----
{{commonscat|Vulpes lagopus|Poalfoks}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]]</text>
      <sha1>iood8z1555hhzrt0smcoxhdz97lz6ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woastynkat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188782</id>
    <revision>
      <id>1234172</id>
      <parentid>1214462</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15773" sha1="ku7bys2govxe6wecobobxlrwst50ras" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=woastynkat
|Ofbyld= [[File:Persian_sand_CAT.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[wylde katten]] (''Felis'') 
|Wittenskiplike namme= Felis margarita 
|Beskriuwer, jier= [[Victor Loche|Loche]], 1858 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de woastynkat (Felis margarita).png|center|250px]]
}}
De '''woastynkat''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Felis margarita''), soms ek de '''sânkat''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[lytse katten]] (''Felinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis''). Dit bist komt foar yn [[woastinen]] en [[healwoastinen]] yn [[Noard-Afrika]] en [[West-Aazje|West]]- en [[Sintraal-Aazje]]. It is in [[solitêr]] [[nachtdier]], dat by 't [[winter]] [[dei|oerdeis]] wol op 'e lapen komt om te [[sinnebaaien]]. De woastynkat hat in [[karnivoar]] dieet, dat foar it meastepart bestiet út [[kjifdieren]] en lytse [[fûgels]]. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Taksonomy==
De woastynkat waard yn [[1858]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[militêr]] en [[soölooch]] [[Victor Loche]] op basis fan in [[spesimen]] út 'e [[Sahara]] fan [[Algerije]]. It [[holotype]] fan dit bist liket ferlern gien te wêzen. It soartspesifike diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] is in earbetoan oan 'e [[Frankryk|Frânske]] [[generaal]] [[Jean-Auguste Marguerite]], dy't nei in [[kolonialisme|koloniale]] militêre [[karriêre]] yn [[Frânsk-Algerije]] yn [[1870]] yn 'e [[Frânsk-Dútske Oarloch]] [[sneuvele]] yn 'e [[Slach by Sedan (1870)|Slach by Sedan]].
[[File:Felis_margarita_harrisoni_-_Sandkatze.jpg|left|thumb|250px|In woastynkat.]]

In [[fylogeny|fylogenetyske]] analyze fan it [[nukleêr DNA]] fan 'e ûnderskate [[soarte]]n út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wylde katten]] (''Felis'') hat útwiisd dat de woastynkat him 4,4–2,2&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn ôfspjalte hat fan 'e [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan 'e wylde katten. Neffens in analyze fan it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten soe dat 6,5–1,0&amp;nbsp;miljoen jier lyn west hawwe. Beide modellen binne it deroer iens dat de [[moeraskat]] (''Felis chaus'') de earste soarte wie dy't him ôfspjalte, folge troch de [[swartpoatkat]] (''Felis nigripes'') en dêrnei de woastynkat. It oarspronklike [[ferspriedingsgebiet]] fan dizze soarte liket yn [[Aazje]] lein te hawwen. Mooglik dat de woastynkat syn areaal nei [[Noard-Afrika]] ta útwreidzje koe as gefolch fan 'e [[iistiden]] yn it [[Pleistoseen]], dy't troch in leech [[seenivo]] yn 'e [[Reade See]] de oerstek makliker makke hawwe kinne.

==Fersprieding==
De woastynkat komt foar yn in tige fragmintearre [[ferspriedingsgebiet]] dat him útwreidet oer dielen fan sawol [[Noard-Afrika]] en de [[Sahel]] as oer [[West-Aazje|West]]- en [[Sintraal-Aazje]]. Yn Noard-Afrika leit in langrutsen oaniensletten dielgebiet dat yn in relatyf smelle bân it binnenlân fan 'e [[Westlike Sahara]] en oanswettende dielen fan [[Mauretaanje]] nei it noardeasten folget, fia de [[Hammada du Dra]] yn westlik [[Algerije]] nei it [[Plato fan Tademaït]] yn it sintrale diel fan dat lân. Dêrwei bûcht it ôf nei it súdeasten om it [[Ahaggarmassyf]] yn súdlik Algerije en it [[Berchlân fan Aïr]] yn noardlik [[Niger]] te omfetsjen en te einigjen yn westlik [[Tsjaad]]. Isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn 'e [[woastyn]] bewesten [[Timbûktû]], yn [[Maly]], en yn 'e [[Arabyske Woastyn]] yn it súdeasten fan [[Egypte]] en it uterste noardeasten fan [[Sûdaan]]. Yn [[Tuneezje]] en [[Lybje]], dêr't dit bist foarhinne ek foarkaam, liket er (sa goed as) [[útstjerren (biology)|útstoarn]] te wêzen.

Yn [[Aazje]] omfettet it grutste dielgebiet fan 'e fersprieding fan 'e woastynkat de westlike helte fan [[Sintraal-Aazje]], rûchwei tusken de [[Kaspyske See]] en de [[rivier]] de [[Syr Darja]]. Súdliker komt dit bist ek foar yn grutte dielen fan noardeastlik en eastlik [[Iraan]] en oanbuorjende parten fan [[Afganistan]] en [[Pakistan]]. Yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] fan it [[Midden-Easten]] libje isolearre populaasjes yn eastlik [[Syrje]] en súdlik [[Irak]]. Oare isolearre populaasjes binne te finen op it [[Sinaïskiereilân]] fan [[Egypte]] en yn 'e [[Negevwoastyn]] fan súdlik [[Israel]]. Op it [[Arabysk Skiereilân]] is de fersprieding tige fersnipele; dêr komt de woastynkat foar yn dielen fan súdlik [[Jordaanje]], sintraal [[Koeweit]], noardlik, eastlik en súdwestlik [[Saûdy-Araabje]], it [[Achdarberchtme]] yn súdeastlik [[Omaan]] en op it Omaansk-[[Feriene Arabyske Emiraten|Emiratyske]] [[Mûsandemskiereilân]], dat útstiket yn 'e [[Perzyske Golf]]. It grutste oaniensletten areaal fan 'e woastynkat op it Arabysk Skiereilân omfettet lykwols de [[Rûb al Chali]] (it Lege Kertier), dat it súdeasten fan Saûdy-Araabje en oanbuorjende dielen fan 'e Feriene Arabyske Emiraten, Omaan en [[Jemen]] omfiemet. 
[[File:Sandcat1_CincinnatiZoo.jpg|right|thumb|250px|In woastynkat.]]

==Uterlike skaaimerken==
De woastynkat hat trochinoar in kop-romplingte fan 39–52&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–31&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 1,5–3,4&amp;nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 24–36&amp;nbsp;sm. De [[kop]] is opfallend plat en breed en liket dêrtroch oergrut yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. Dat effekt wurdt noch fergrutte troch de trijehoekige, op in punt útrinnende [[ear (anatomy)|earen]], dy't in lingte fa 5–7&amp;nbsp;sm hawwe en wiid útinoar steane.

De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]], [[side (anatomy)|siden]], [[sturt]] en de bûtenkant fan 'e [[poat]]en) [[sânkleur]]ich en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[snút]], [[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en de binnenkant fan 'e poaten) [[krêmkleur]]ich oant [[wyt]]. It sânkleurige diel fan it lichem is it dûnkerste op 'e [[wringe (rêchbonke)|wringe]] en ljochtet op 'e siden stadichoan ta, sadat der tusken de beide [[kleur]]flakken gjin dúdlike skieding bestiet. Op 'e poaten sitte [[dûnkerbrune]] oant [[swart]]ige [[horizontale]] streken. Guon eksimplaren hawwe ek op it lichem in stikmannich dûnkerbrune oant swarte streken, dy't dêr dan yn [[fertikale]] rjochting rinne. De sturt hat in swarte punt en deun by de punt 2–3 smelle swarte ringen. 

==Biotoop==
De woastynkat is, sa't de namme al seit, in bewenner fan 'e [[woastyn]]. Hy komt foar yn sawol [[sânwoastyn|sânwoastinen]] as [[rotswoastyn|rotswoastinen]], en jout de foarkar oan flak of lichtsjes op-en-deljend terrein dat krap begroeid is mei [[drûchte|drûch]] [[gers]] of [[strewelleguod]]. Keale en ferskowende [[sândún|sândunen]] mijt er. Yn [[berchtme]]n is de woastynkat oantroffen oant in hichte fan 1.200&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]].
[[File:Felis_margarita_10.jpg|left|thumb|180px|In woastynkat.]]

==Hâlden en dragen==
De woastynkat libbet in [[solitêr]] bestean, útsein yn 'e [[peartiid]] en wannear't in [[poes]] har jongen grutbringt. Hy makket in lûd, heechtoanich en raspjend leven, yn 't bysûnder as utering fan [[maartsk]]ens. Foar de rest binne de [[stim|fokalisearrings]] fan dit bist ferlykber mei dy fan 'e [[hûskat]] (''Felis catus''). De manear fan [[fuortbeweging]] dy't de woastynkat foar de moade hat, is opmerklik: [[draven]]d mei de bealch leech by de grûn mei út en troch in [[springen|sprong]] dertuskentroch. De [[faasje|maksimumfaasje]] dy't dit bist berikke kin, leit om 30–40&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] hinne. Yn ien [[nacht]] leit er maklik 5–10&amp;nbsp;[[km]] ôf.

Woastynkatten binne [[territoarium (biology)|territoriaal]]. [[Boarre]]n hawwe, ôfhinklik fan 'e beskikberens fan [[proai]]en yn in beskaat gebiet, in territoarium mei in [[oerflak]] fan 16–35&amp;nbsp;[[km²]]. Fan ien poes is bekend dat se in territoarium hie mei in oerflak fan 13&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;km². Territoaria wurde ôfset mei [[rookflagge]]n troch it sproeien fan [[urine]] en it efterlitten fan klauplakken yn [[hout]].

Woastynkatten binne [[nachtdier]]en, dy't it grutste part fan it jier inkeld by [[nacht]] en yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) foar 't ljocht komme. [[Winter]]deis komme se [[dei|oerdeis]] bytiden wolris bûtendoar om te [[sinnebaaien]]. Mar oer it algemien bringe se de dei troch yn in ûndergrûnske [[hoale]] dy't se oernommen hawwe fan 'e [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[fennek]] (''Vulpes zerda''), de [[wytsturtkjifstikelbaarch]] (''Hystrix indica''), de [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata'') of ien fan in grut tal soarten [[gerbils]] en oare [[kjifdieren]]. Sokke hoalen binne likernôch 1&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[meter|m]] djip mei ien inkele yngong dy't skean nei ûnderen liedt. Ien woastynkat makket gebrûk fan ferskate hoalen yn syn territoarium.
[[File:Curious_Sand_Kitten.jpg|right|thumb|250px|In nijsgjirrich jongkatsje.]]

De woastynkat hat gjin fêste [[peartiid]]. De poes is 5–6&amp;nbsp;[[dagen]] efterinoar [[maartsk]]. Yn dy perioade ropt se gauris en lit ek allegeduerigen [[rookflagge]]n ekfter om har steat buorkundich te meitsjen en boarren oan te lokjen. Nei de [[pearing]] giet de boarre syn wegen wer en hat dan fierders mei it hiele [[fuortplanting]]sproses neat mear út te stean. De [[draachtiid]] duorret 59–66&amp;nbsp;dagen, wêrnei't de poes 2–3&amp;nbsp;jongen smyt. Dy weagje by de [[berte]] 39–80&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en komme te wrâld mei in spikkelbûnte, [[giel]]e of [[read|rodzige]] [[pels]]. Yn 't earstoan binne se alhiel helpleas, mar se groeie fluch en berikke mei 5&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] trijefearn fan harren [[folwoeksen]] gewicht. Tsjin 'e ein fan it earste jier binne se selsstannich en geane se by de [[mem]] wei. Koart dêrnei binne se ek [[geslachtsryp]]. Yn guon dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] smite woastynpoezen jiers 2 nêsten jongen. De [[libbensferwachting]] fan woastynkatten bedraacht yn [[finzenskip]] 13&amp;nbsp;jier, mar hoewol't ûnbekend is hoelang't se yn it wyld libje, sil dat perfoarst koarter wêze.

==Fretten==
Woastynkatten binne [[karnivoar]]en, dy't benammen [[kjifdieren]] frette, foar it meastepart ferskate soarten [[gerbils]], [[woastynmûzen]] en [[jerboä's]], lykas de [[dwerchgerbil]] (''Gerbillus nanus'') en [[Blanfords jerboä]] (''Jaculus blanfordi''). Fierders steane ek lytse [[fûgels]] op it menu, lykas de [[wytbânljurk]] (''Alaemon alaudipes''), de [[woastynljurk]] (''Ammomanes deserti'') en de [[eastlike kraachtrap]] (''Chlamydotis macqueenii''). Oare lytse woastynbewenners binne likemin feilich foar de woastynkat. Sa wurde ek [[hazze-eftigen]] bepluze, lykas (jongen fan) de [[Tolaihazze]] (''Lepus tolai'') en de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), en teffens [[reptilen]], lykas de [[apotekersskink]] (''Scincus scincus''), de [[woastynfaraan]] (''Varanus griseus''), de [[Egyptyske toarnsturtagame]] (''Uromastyx aegyptia'') en sels [[gifslangen|giftige]] [[hoarnnjirren]] (''Cerastes''&amp;nbsp;spp.).

Har [[toarst]] dwêstgje woastynkatten ornaris troch it [[bloed]] fan har [[proai]]en te [[drinken]], mar as der [[wetter]] beskikber is, drinke se dat ek. Neffens de [[Tûbû (folk)|Tûbû]], in [[etnyske groep]] fan [[nomadysk]]e woastynbewenners út it noarden fan [[Tsjaad]], weagje woastynkatten har soms yn harren kampen om farske [[kamiel]]e[[molke]] te drinken.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e woastynkat binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[karakal]] (''Caracal caracal''). Ek grutte [[ûlen]] foarmje in gefaar, benammen foar jongkatsjes.
[[File:Sand_cat_at_bristol_zoo_arp.jpg|left|thumb|250px|In woastynkat jout him del.]]

==Status==
De woastynkat hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dat sein hawwende foarmje [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]] troch de útwreiding fan [[minsklik]]e aktiviteiten serieuze bedrigings foar dit bist. Ek [[ferwoastining]] is net posityf foar dizze woastynbewenner, mei't syn proaien ôfhinklik binne fan 'e groei fan woastynplanten. As it sa [[drûchte|drûch]] en [[hjittens|hjit]] wurdt dat der hielendal gjin [[planten]] mear groeie wolle, kin dêrom ek de woastynkat yn sa'n gebiet net mear libje.

Yn 'e [[Sahara]] wurde woastynkatten soms deade yn fâlen by [[oäze]]s, dy't útset wurde foar [[plomfee]]slinende [[foksen]] en [[jakhalzen]]. Der binne ek ferskate gefallen bekend fan woastynkatten dy't deade waarden troch [[hûn]]en. Yn 'e [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Irak]] wurde woastynkatten wol út it wyld weifongen foar de yllegale [[hannel]] yn eksoatyske [[húsdier]]en. In oar gefaar is [[besmetlike sykte|besmetting]] mei [[sykte]]n troch [[ferwyldere kat|ferwyldere]] [[hûskat]]ten. 

De woastynkat is opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale hannel yn (dielen fan) 'e beskreaune bisten. Yn [[Algerije]], [[Iraan]], [[Israel]], [[Kazachstan]], [[Mauretaanje]], [[Niger]], [[Pakistan]] en [[Tuneezje]] hat de woastynkat in beskerme status. Yn [[Egypte]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Jemen]], [[Jordaanje]], [[Lybje]], [[Maly]], [[Marokko]], [[Oezbekistan]], [[Omaan]], [[Saûdy-Araabje]], [[Syrje]] en [[Turkmenistan]] genietet er gjin beskerming.

==Undersoarten==
Foarhinne waarden fan 'e woastynkat (''Felis margarita'') folle mear [[ûndersoarte]]n erkend, mar yn [[2017]] beheinde de gesachhawwende Taakgroep oangeande Kateftigen fan 'e [[Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer]] (IUCN) it tal ta 2:
*de Saharawoastynkat (''F. m. margarita'') &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Noard-Afrika]])&lt;/small&gt;
*de Arabyske of Toerkestaanske woastynkat (''F. m. thinobia'') &lt;small&gt;([[West-Aazje|West]]- en [[Sintraal-Aazje]])&lt;/small&gt; 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sand_cat ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Felis margarita}}
}}

{{DEFAULTSORT:Woastinkat}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wylde kat]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>ku7bys2govxe6wecobobxlrwst50ras</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tibetaanske sânfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188818</id>
    <revision>
      <id>1234289</id>
      <parentid>1214417</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3422" sha1="l2of771m99tybki4f20gnzjz5318372" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = Tibetaanske sânfoks
|Ofbyld              = [[Ofbyld:Vulpes ferrilata.jpg|250px]] 
|lûd                 = 
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift               = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje             = [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai               = [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= '''Vulpes ferrilata'''
|Beskriuwer, jier    = [[Brian Houghton Hodgson|Hogdson]], 1842
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart            = [[Ofbyld:Tibetan Fox area.png|center|250px]]&lt;br&gt;Ferspriedingsgebiet fan 'e Tibetaanske foks. 
}}
De '''Tibetaanske sânfoks''' (''Vulpes ferrilata'') is in [[sûchdier]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftige]]n (''Canidae'').

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Vulpes ferrilata 367800858.jpg|thumb|left|Foks mei proai.]]
De Tibetaanske sânfoks is in lyse en kompakte foks mei tsjok en sêft hier tsjin de ekstreme kjeld fan syn heechlizzend ferspriedingsgebiet. De soarte hat in sângrize oant sânbrune kleur mei grize flanken en in wite punt oan 'e sturt. De earen binne koart en de snút is relatyf smel en lang. Folwoeksen bisten binne 60 oant 70 sm lang (eksklusyf de 29 oant 40 sintimeter lange sturt) en ha in gewicht fan 3,5 oant 6 kg.   

== Fersprieding ==
Tibetaanske sânfoksen libje op 'e heechflakten en steppes fan it Tibetaansk Plato en oangrinzgjende gebieten lykas [[Nepal]], mooglik [[Bûtan]], [[Ladakh]] ([[Yndia]]) en dielen fan [[Sina]] oant hichten fan 5.300 m. It swiertepunt fan 'e fersprieding leit yn Sina ([[Tibet]], [[Qinghai]], [[Gansu]], [[Sichuan]], [[Yunnan]] en [[Xinjiang]]), mei lytsere populaasjes yn Yndia, Nepal en mooglik Bûtan. It habitat bestiet út healdrûch en drûch gerslân.

== Hâlden en dragen ==
De Tibetaanske sânfoksen binne fral oerdeis aktyf. Se ite lytse [[fluithazzen]] oanfolle mei [[kjifdieren]], fûgels of aaien. Se binne [[Monogamy|monogaam]] en pearkes bliuwe meast byinoar. Tegearre fersoargje se de welpen, dy't yn hoalen berne wurde nei in draachtiid fan likernôch 50 oant 60 dagen.

== Status ==
De Tibetaanske sânfoks komt net oeral algemien foar, mar hat in grut ferspriedingsgebiet. Lokaal is de soarte seldsum, yn oare gebieten mei genôch fluithazzen en geskikte omstannichheden komt er algemien foar. De [[IUCN]] beöardielet syn status as net bedrige (''Least Concern''). De grutste bedriging foar de soarte foarmje minsklike ynfloeden lykas de bestriding fan 'e foar de lânbou skealike fluithazzen troch gif, oantaasting fan syn leefgebiet troch ynfrastruktuer, weidzjend fee of útwreiding fan lânbou en op lytsere skaal de jacht.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.1644/821.1/2600537?utm_source=chatgpt.com&amp;login=false Oxford Academic, oproppen 28 desimber 2025.]
* [https://wildlifeinformer.com/species/tibetan-fox/?utm_source=chatgpt.com Wildlifeinformer, oproppen 28 desimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{commonscat|Vulpes ferrilata|Tibetaanske sânfoks}}
}}
{{DEFAULTSORT:Tibetaanske sanfoks}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]</text>
      <sha1>l2of771m99tybki4f20gnzjz5318372</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sânfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188851</id>
    <revision>
      <id>1234226</id>
      <parentid>1214491</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5237" sha1="gn549sh5fs6w0daj1ct8v0u0houyhwx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = sânfoks
|Ofbyld              = [[File:Rüppell's fox.jpg|250px]] 
|lûd                 = 
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift               = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje             = [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai               = [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes rueppellii
|Beskriuwer, jier    = [[Heinrich Rudolf Schinz|Schinz]]
| datum              = 1825

|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de sânfoks (Vulpes rueppellii).png|center|250px]]
}}
De '''sânfoks''' (''Vulpes rueppellii'') is bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[foksen]] (''Vulpes'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae'')

== Ferskining ==
De sânfoks is in lytse en slanke foks fan likernôch 66 oant 74 sm, ynklusyf de sturt fan 27 oant 30 sm. Reukes en teefkes binne trochstrings sa'n 1,7 kg. swier en ha deselde kleuren. Syn hier is meast sânkleurich mei wat wyt hier, dat foar in ljochte tint soarget. Syn ûnderkant en de punt fan 'e sturt binne wyt. Op 'e kop binne readbrune tinten op 'e snút en de foarholle en der binne donkerbrune of grize ôftekeningen by de koarte snút lâns en om 'e eagen. Om 'e waarmte fan it klimaat ôf te fieren hat de sânfoks relatyf grutte en brede earren. De soaltsjes fan 'e poatsjes ha hier, in oanpassing foar it rinnen oer it hite sân.

De sânfoks ûnderskiedt him fan 'e [[fennek]] troch de wite sturtpunt yn stee fan in swartenien en hy is in slach grutter.  

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Rüppell's fox (Vulpes rueppellii).webm|thumb|left|De sânfoks op in dak.]]
Sânfoksen komme foar yn 'e drûge gebieten fan Noard-[[Afrika]], it [[Midden-Easten]] en dielen fan Súdwest-[[Aazje]]. Yn Noard-Afrika is dat fan [[Marokko]] en [[Mauretaanje]] yn it westen oant [[Egypte]], [[Sûdan]] en [[Somaalje]] yn it easten. Fierder komt er op it [[Arabysk Skiereilân]] yn [[Saûdy-Araabje]], [[Jemen]], [[Oman]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en omlizzende lannen foar. Ek komt de soarte yn [[Israel]], [[Jordaanje]], [[Irak]], [[Syrje]], [[Iran]], it suden fan [[Afganistan]] en it westen fan [[Pakistan]] foar.

It [[biotoop]] fan 'e sânfoks bestiet út sânige en stiefeftige woastyngebieten.

== Hâlden en dragen ==
De sânfoks is meast nachts en by it lemieren en skimerjen aktyf. Oerdeis rêste se yn harren ûndergrûnske hoalen. Yn koelere seizoenen binne se somtiden ek oerdeis aktyf. It binne [[Territoarium|territoriale]] dieren, dy harren gebiet fan likernôch 70 km² yn guon gebieten mei [[urine]] ôfbeakenje, faak yn famyljegroepen. Sânfoksen binne [[omnivoar]] en opportunistysk; se ite fral ynsekten, mar ek lytse sûchdieren, hagedissen, fûgels, aaien, woartels en somtiden fruchten of wat der op it stuit te fretten is. De sânfoks jaget allinnich.

De soarte is monogaam yn 'e peartiid, dy't yn novimber begjint nei't it wyfke har nêst klear hat. Se kriget maksimaal seis welpen, mar faker twa of trije. De draachtiid is 52 oant 53 dagen. De blyn berne jongen wurde nei sawat fjouwer moannen selsstannich. Yn it wyld wurdt de sânfoks sa'n sân jier âld, yn finzenskip maksimaal 12 jier.       

== Status ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') beskôge.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/fr/species/23053/46197483 IUCN]&lt;/ref&gt; Yn guon gebieten giet de soarte efterút troch konkurrinsje mei de gewoane foks of feroaring fan biotoop. Oare oarsaken fan efterútgong binne jacht en fergiftiging.  Yn Israel (Negev-woastyn) stiet de sânfoks op 'e râne fan útstjerren en yn 'e Feriene Arabyske Emiraten is de soarte seldsum woarn.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://animaldiversity.org/accounts/Vulpes_rueppellii/ De sânfoks op Animal Diversity.]
* sjoch foar referinsjes [[:en:Rüppell's fox]]
{{reflist}}
----
{{commonscat|Vulpes rueppellii|Sânfoks}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sanfoks}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>gn549sh5fs6w0daj1ct8v0u0houyhwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steppefoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188875</id>
    <revision>
      <id>1234248</id>
      <parentid>1214538</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4910" sha1="hxrhopx59skfy03b4i7si5hr7pgquoe" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = steppefoks
|Ofbyld              = [[File:Vulpes corsac 206543593.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Steppefoks yn it suden fan Kazachstan.&lt;/small&gt;
|lûd                 = 
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift               = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje             = [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai               = [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes corsac
|Beskriuwer, jier    = [[Andrew Smith (biolooch)|Smith]], 1833
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart            =[[File:Corsac area.png|center|250px]]
}}
De '''steppefoks''' (''Vulpes corsac'') is in bist út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[foksen]] (''Vulpes'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[hûneftigen]] (''Canidae'').

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Fox---Vulpes-corsac---(Gentry).jpg|thumb|left|Steppefoks.]]
Dizze soarte hat griis oant ljochtbrún of readeftich hier en is oan 'e ûnderkant gielich oant wytich. De foks is sawat 50 oant 60 sintimeter lang en dêrby komt noch in 25 oant 30 sintimeter lange sturt. It gewicht fan 'e folwoeksen steppefoks sit tusken 1,9 en 3,2 kg yn. Oars as de [[Foks|reade foks]] (''Vulpes vulpes'') is de steppefoks dúdlik lytser en ûntbrekt in opfallende wite sturtpunt. De hiele sturt kin lykwols ljocht wêze. De earen en poaten binne lang yn ferlikening mei it lichem. Rikels binne meastal wat grutter as teefkes.

== Fersprieding ==
De soarte komt foar yn sintraal- en eastlik [[Aazje]]. Syn ferspriedingsgebiet rint fan 'e Boppe-[[Wolga]] oant [[Mantsjoerije]] en [[Tibet]]. De steppefoks wurdt bygelyks yn [[Kazachstan]], [[Mongoalje]], [[Transbaikal]], noardlik [[Sina]], noardeastlik [[Iran]] en noardlik [[Afganistan]] oantroffen. De habitat bestiet út steppes en healwoastinen en mijt bosk, agrarysk gebiet en minsklike delsettings.

== Hâlden en dragen ==
Steppefoksen ite benammen lytse [[sûchdieren]] lykas [[kjifdieren]] en [[hazzen]], mar ek [[fûgels]], [[reptilen]] en [[ynsekten]]. As der gjin gewoane proaien te finen binne yt er ek ferskate plantedielen, ies en ôfeart. Hy beset hoalen dy't makke binne troch oare bisten, lykas [[Das|taksen]] of [[marmotten]]. Yn it wyld is er meastentiids nachts aktyf, mar yn finzenskip is er ek oerdeis aktyf. Der wurdt tocht dat de soarte sosjaler is as oare foksen. Somtiden wurde ferskate foksen yn itselde hol sjoen en by't winter binne der lytsere, mienskiplike jachtgroepen. Dy besteane nei alle gedachten út in pearke en harren jongen út ferskate generaasjes. It pearseizoen leit yn it hiele ferspriedingsgebiet tusken jannewaris oant maart, mar kin lokaal koarter wêze. Nei in draachtiid fan 52 oant 60 dagen kriget it teefke 2 oant 10 jongen. Yn finzenskip berne jongen weagje 60 oant 65 g en binne 130 oant 140 mm lang. Se binne yn 't earstoan blyn en iepenje de eagen nei 14 oant 16 dagen. Nei sawat 28 dagen besykje se foar it earst fêst iten. Jonge dieren yn bistetúnen binne nei fjouwer oant fiif moannen like grut as folwoeksen dieren en binne geslachtsryp nei sawat njoggen moannen. De libbensferwachting yn finzenskip is sawat 13 jier. 

== Status en bedriging ==
De soarte wurdt bejage fanwegen it bûnt. Yn 'e [[Sibearje|Sibearyske]] stêd [[Irkûtsk]] waarden oan 'e ein fan 'e 19e iuw alle jierren tûzenen fluezen ferhannele. Om't de soarte net op kultuerlân foarkomt, wurdt er bedrige troch de útwreiding fan lânbougebieten yn syn ferspriedingsgebiet. Dy bedrigingen binne de reden wêrom't de soarte tydlik of permanint ferdwûn is út grutte dielen fan syn eardere ferspriedingsgebiet, lykas bygelyks yn [[Kazachstan]]. Yn [[Ruslân]] waarden steppefoksen yn 'e 17e iuw ek as húsdieren holden. De oantallen steppefoksen kinne beynfloede wurde as bygelyks marmottepopulaasjes ôfnimme. De steppefoks brûkt nammentlik faak lege marmottehoalen en as de marmottepopulaasjes ôfnimme, binne der gjin geskikte hoalen foar de foks.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://animaldiversity.org/accounts/Vulpes_corsac/ De Kaapske foks op Animal Diversity, oproppen 29 desimber 2025.]
* [https://animalia.bio/cape-fox Animalia, oproppen 29 desimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{commonscat|Vulpes corsac|steppefoks}}
}}
{{DEFAULTSORT:steppefoks}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]</text>
      <sha1>hxrhopx59skfy03b4i7si5hr7pgquoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qiuzhudingfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189121</id>
    <revision>
      <id>1234186</id>
      <parentid>1216963</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3706" sha1="s25lqv1o7ocd3z4gimk9o6p6rwookpj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=qiuzhudingfoks
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes qiuzhudingi 
|Beskriuwer, jier= [[Wang Xiaoming (paleöntolooch)|Wang]] ''et al.'', 2014 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''qiuzhudingfoks''' ([[útspr.]]: [ʨʰouʈʂudiŋ], ferienfâldige: &quot;tsjoo-tsjû-dyng&quot;) of '''Qiu Zhudings foks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes qiuzhudingi'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist wurdt ek wol de '''Tibetaanske foks''' neamd, hoewol't dy namme ornaris beskôge wurdt as in [[synonym]] foar de [[Tibetaanske sânfoks]] (''Vulpes ferrilata''). De [[fossilen]] dy't yn 'e [[Himalaya]] fan súdwestlik [[Tibet]] fan 'e qiuzhudingfoks weromfûn binne, datearje út it [[Mioseen]] en it [[Plioseen]], fan likernôch 5,1–3,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn

==Taksonomy==
It [[holotype]] fan 'e qiuzhudingfoks is in inkele [[tosk]] dy't yn [[2006]] yn 'e [[Zanda (distrikt)|Zandadobbe]] yn súdwestlik [[Tibet]] fûn waard en dy't troch de ûndersikers net by lykfol hokker bekende [[soarte]] thúsbrocht wurde koe. Yn 'e folgjende jierren waarden twa oare fossilen opdobbe, fan in [[ûnderkaak]] en guon oare tosken. 

De qiuzhudingfoks waard yn [[2014]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sina|Sineeske]] [[paleöntolooch]] [[Wang Xiaoming (paleöntolooch)|Wang Xiaoming]] en syn [[kollega's]] Tseng Zhijie, Li Qiang, Gary T. Takeuchi en Xie Guangpu. Hja basearren har dêrby op [[fossile]] resten dy't oantroffen wiene yn 'e Zandadobbe en it [[Kunlunberchtme]] yn súdwestlik en westlik Tibet. De [[wittenskiplike namme]] dy't se it bist meijoegen, ''Vulpes qiuzhudingi'', is in earbetoan oan [[Qiu Zhuding]], in paleöntolooch fan 'e [[Sineeske Akademy fan Wittenskippen]].

==Datearring==
It wurdt ornearre dat de qiuzhudingfoks libbe fan it [[Mioseen|Let-Mioseen]] oant it [[Plioseen|Ier-Plioseen]], fan likernôch 5.080.000 oant 3.600.000&amp;nbsp;jier lyn.

==Evolúsje==
It tinken manke saakkundigen is dat de qiuzhudingfoks de [[foarâlder]] is fan 'e hjoeddeistige [[poalfoks]] (''Vulpes lagopus''). Dat soe de [[Out of Tibet-teory]] ûnderstypje, te witten: dat ferskate tsjintwurdige [[Arktis|Arktyske]] bistesoarten eins ôfstamje fan foarâlden dy't op it [[Tibetaansk Plato]] libben. Neffens dy teory soene de [[kâld]]e en [[drûchte|drûge]] [[klimaat|klimatologyske]] omstannichheden dêre de oangeande bisten taret hawwe op in bestean ûnder noch ekstremere omstannichheden yn 'e [[poalstreek]].

==Ekology==
De qiuzhudingfoks wie yn haadsaak in [[karnivoar]]. Hoewol't hjoeddeistige [[foksen|foksesoarten]] har dieet faak oanfolje mei [[plant]]aardich materiaal, en dêrtroch foar [[omnivoar]]en oanmurken wurde moatte, soe it skoan kinne dat de qiuzhudingfoks in poere karnivoar wie dy't inkeld [[fleis]] friet. Syn tosken hawwe lytse útstekseltsjes, wêrmei't se tige goed oanpast binne om troch fleis hinne te snijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Vulpes_qiuzhudingi ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Plioseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Sina]]
[[Kategory:Skiednis fan Tibet]]</text>
      <sha1>s25lqv1o7ocd3z4gimk9o6p6rwookpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlike hartemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189242</id>
    <revision>
      <id>1234312</id>
      <parentid>1215825</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11862" sha1="om0ksb4ffhsbmlqbwnpm4gi2shp2142" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=westlike hartemûs
|Ofbyld= [[File:Peromyscus sonoriensis GNP 03.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme= Peromyscus sonoriensis
|Beskriuwer, jier= [[John Eatton Le Conte|Le Conte]], 1853 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike hartemûs (Peromyscus sonoriensis).png|center|250px]]
}}
De '''westlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus sonoriensis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn 'e westlike dielen fan [[Noard-Amearika]]. Foarhinne waard de westlike hartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2019]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De westlike hartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke.

==Taksonomy==
De westlike hartemûs waard yn [[1853]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[John Eatton Le Conte]]. Lang waard dit bistke betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&amp;nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[súdlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;labecula''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;keeni''), de [[gambelhartemûs]] (''P.&amp;nbsp;gambelii'') út [[Kalifornje]] en de [[Yukonhartemûs]], in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&amp;nbsp;arcticus''). 

Omreden fan oansjenlike [[morfology]]ske fariaasje tusken wat úteinlings selsstannige soarten blieken te wêzen, bestie der altyd al twifel oer dy yndieling. Mar hiel lang wiene ienfâldichwei de middels net foarhâns om te bewizen dat it hjir om in [[soartekompleks]] gie. Uteinlik waard yn [[2005]] op basis fan [[genetysk]] ûndersyk earst de noardwestlike hartemûs as in in selsstannige soarte ôfspjalten, yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]] folge troch de oare nije soarten. Foar de westlike hartemûs kaam dy erkenning der yn [[2019]] op basis fan in ûndersyk troch [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.''
[[File:Deer_Mouse_in_Tree_(6438329699).jpg|left|250px|thumb|In westlike hartemûs yn in beam.]]

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e westlike hartemûs beslacht de westlike helte fan [[Noard-Amearika]]. It rint fan 'e [[rivier]] de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]], dy't de eastgrins fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Arkansas]], [[Missouri (steat)|Missouri]], [[Iowa]] en [[Minnesota]] foarmet, oant de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] n [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]] en [[Noardlik Kalifornje]], en fan 'e [[Winnipegmar]] yn [[Manitoba]] oant [[Vancouvereilân]] en it [[Pasifysk Kustberchtme]] yn it westen fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]].

De noardgrins fan it ferspriedingsgebiet folget in noardoan geande line fan 'e [[Athabascamar]] yn noardwestlik [[Saskatchewan]] fia de [[Grutte Slavemar]] en de [[Grutte Bearemar]] oant de [[Mackenzie (rivier)|Mackenziedelling]] yn it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], om dêrwei wer ôf te sakjen nei it suden fia it [[McKenzieberchtme]] en de súdeasthoeke fan it [[Yukonterritoarium]].

Yn it suden ûntbrekt de westlike hartemûs yn it grutste part fan [[Kalifornje]] besuden de [[Baai fan San Francisco]] (hoewol't er wol foarkomt yn 'e [[Mojavewoastyn]]) en teffens yn in diel fan westlik [[Nevada]]. Yn dy kontreien libbet de nau besibbe [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambeli''). Fierder nei it easten ta rint de súdgrins fan it ferspriedingsgebiet troch de súdlike dielen fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]], mei in lyts hoekje fan [[Meksiko]] dat oan Arizona grinzget. Yn [[Teksas]] komt de westlike hartemûs ek noch foar yn 'e [[Teksaanske Panhandle]] en op it noardlike diel fan 'e [[Llano Estacado]], yn it grutste diel fan it easten fan 'e steat en yn dielen fan 'e [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan [[Port Arthur (Teksas)|Port Arthur]] oant [[Galveston (Teksas)|Galveston]] en yn 'e omkriten fan [[Corpus Christi (Teksas)|Corpus Christi]].

==Uterlike skaaimerken==
De westlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&amp;nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 15-32&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en en de [[snút]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken, en itselde jildt foar de sydkanten fan 'e [[sturt]]. Westlike hartemûzen kinne op basis fan uterlik maklike betize wurde mei eksimplaren fan 'e nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), dy't der frijwol itselde útsjocht, en teffens mei yndividuën fan in oare nau besibbe soarte, de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), dy't in sturt sûnder skerpe kleurflakskieding hat.
[[File:Western Deer Mouse hannawacker.jpg|right|thumb|180px|In westlike hartemûs.]]

==Biotoop==
Westlike hartemûzen binne adaptive bistkes, dy't yn in ferskaat oan [[biotopen]] libje. Sa komme se foar yn sawol [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] as [[nullewâld]]en, en teffens yn gebieten mei [[strewelleguod]], yn [[steppe]] en [[woastyn]] en yn [[gerslân]] lykas de [[prêrje]]s en [[berchgreide]]n. Se kinne goed út 'e wei yn [[berchtme]]n en litte har troch [[houtkap]] en [[ûntbosking]] net ferjeie út gebieten dy't foarhinne beboske wiene mar no net mear. Yn eastlik [[Washington (steat)|Washington]] en yn [[Idaho]] wiene westlike hartemûzen by ûndersiken út [[1960]] en [[1995]] de iennichste [[kjifdieren]] dy't op 'e [[savanne]] fan [[ponderosadin]]nen (''Pinus ponderosa'') libben.

==Hâlden en dragen==
Westlike hartemûzen libje, útsein yn 'e peartiid, [[solitêr]] en binne [[nachtdier|nachts aktyf]]. De [[dei]] bringe se troch yn har [[nêst]], dat ornaris makke is fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal yn in [[beamholte]] of in ûndergrûnske [[hoale]]. Se fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], wêrby't de territoaria fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] inoar oerlaapje, mar dy fan bisten fan itselde geslacht net. 
[[File:Peromyscus sonoriensis 350394040.jpg|left|thumb|250px|In westlike hartemûs.]]

Yn 'e [[waarm]]ere dielen fan har [[ferspriedingsgebiet]] kinne westlike hartemûzen har it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], mar yn 'e [[kâld]]ere dielen wurdt de [[peartiid]] troch [[iten]]skrapte by 't [[winter]] beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. De westlike hartemûs is [[polygyn]], wat sizze wol dat ien [[mantsje]] mei ferskate [[wyfke]]s [[pearing|pearet]], mar ien wyfke mar mei ien mantsje. Nei in [[draachtiid]] fan 22–26&amp;nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke in nêst fan 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen. Dat docht se yn trochsneed 3–4&amp;nbsp;kear yn 't jier.

De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen. Dy komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&amp;nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Se binne mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen [[folwoeksen]], en de wyfkes kinne fan 48&amp;nbsp;dagen ôf [[geslachtsripens|dielnimme oan it fuortplantingsproses]]. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar westlike hartemûzen sa'n 4&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De westlike hartemûs is in [[omnivoar]], waans dieet lykwols foar it meastepart bestiet út [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]]. Dat menu wurdt oanfolle mei beskate [[skimmel]]s (almeast [[poddestuollen]]) en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]]. Benammen [[winter]]deis, as plantaardich fretten faak krap is, frette westlike hartemûzen mear lyts bistkeguod.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e westlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''), de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). 
[[File:Peromyscus sonoriensis 343678076.jpg|right|thumb|250px|In ynbrekker yn 'e hûs.]]

Ek moatte westlike hartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus'').

==Status==
De westlike hartemûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Krektoarsom: de westlike hartemûs wurdt soms sels as skealik [[ûngedierte]] beskôge, mei't er in drager wêze kin fan foar de [[minske]] gefaarlike [[sykte]]n as it [[hantafirus]].

==Undersoarten==
It is anno [[2025]] noch net dúdlik hoefolle [[ûndersoarte]]n oft de westlike hartemûs hat, mei't de ôfspjalting fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') noch mar frij resint plakfûn hat. Beide soarten mei-inoar hawwe likernôch 45 ûnderskate ûndersoarten.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_deer_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus sonoriensis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Westlike hartemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>om0ksb4ffhsbmlqbwnpm4gi2shp2142</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike hartemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189245</id>
    <revision>
      <id>1234267</id>
      <parentid>1215837</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7404" sha1="opmbrlhtl9659pj0m5h8211w7azam2n" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=súdlike hartemûs
|Ofbyld= [[File:Peromyscus labecula I.jpg|180px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme= Peromyscus labecula
|Beskriuwer, jier= [[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1903 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike hartemûs (Peromyscus labecula).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus labecula'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Meksiko]] en de [[Feriene Steaten]]. Foarhinne waard de súdlike hartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2019]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De súdlike hartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke.

==Taksonomy==
De súdlike hartemûs waard yn [[1903]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Daniel Giraud Elliot]]. Lang waard dit bistke betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&amp;nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[westlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;sonoriensis''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;keeni''), de [[gambelhartemûs]] (''P.&amp;nbsp;gambelii'') út [[Kalifornje]] en de [[Yukonhartemûs]], in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&amp;nbsp;arcticus''). Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] die út [[genetysk]] ûndersyk bliken dat it hjirby om in [[soartekompleks]] gie. De súdlike hartemûs krige yn [[2019]] erkenning as in selsstannige [[soarte]] op basis fan in ûndersyk troch [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.''

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e súdlike hartemûs beslacht yn grutte halen it [[Heechlân fan Meksiko]] mei in útrinner nei de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] by [[Kaap Corrientes]]. Dêropta hearre der yn 'e [[Feriene Steaten]] dielen fan súdlik [[Nij-Meksiko]] ta en fierders de súdeasthoeke fan [[Arizona]], [[West-Teksas]] en it súdlike diel fan 'e [[Llano Estacado]].

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&amp;nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 15-30&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en, de [[snút]] en de sydkanten fan 'e [[sturt]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken.

==Biotoop==
Súdlike hartemûzen komme foar yn [[wâld]]en (sawol [[leafwâld|leaf]]- as [[nullewâld]]en), [[gerslân]], [[steppe]], [[woastyn]] en [[berchtme]]n. Se binne honkfêst en litte har troch [[ûntbosking]] net út har wâldgebieten ferjeie.

==Hâlden en dragen==
De súdlike hartemûs libbet [[solitêr]], útsein yn 'e [[peartiid]]. It is in [[nachtdier]] dat de dei rêstend trochbringt yn syn nêst, dat er yn [[beamholte]]n of ûndergrûnske [[hoale]]n oanleit fan [[plant]]aardich materiaal. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar. 

Súdlike hartemûzen hawwe gjin fêste peartiid; har [[fuortplanting]] fynt it jier rûn plak. Se hawwe in [[polygyn]]e [[pearing]]sstrategy. De [[draachtiid]] duorret 22–26&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen smyt. Dat docht se yn trochsneed 3–4&amp;nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen.

De jongen komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&amp;nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&amp;nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen binne se [[folwoeksen]]. Fan 48&amp;nbsp;dagen ôf binne de wyfkes [[geslachtsryp]] en kinne se dielnimme oan 'e fuortplanting. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar súdlike hartemûzen sa'n 4&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De súdlike hartemûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]] fret. Dat dieet wurdt oanfolle mei [[poddestuollen]] en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[swartsturtrattelslang]] (''Crotalus molossus''), de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). Ek moatte súdlike hartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus'').

==Status==
De súdlike hartemûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt.

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2019)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e súdlike hartemûs (''Peromyscus labecula''):
*''Peromyscus labecula blandus'' 
*''Peromyscus labecula fulvus'' 
*''Peromyscus labecula labecula'' &lt;small&gt;(de [[nominaat]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_deer_mouse ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peromyscus labecula}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike hartemus}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>opmbrlhtl9659pj0m5h8211w7azam2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yukonhartemûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189252</id>
    <revision>
      <id>1234335</id>
      <parentid>1216247</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="as06ivu2pp2wa8v3motjou2435jn4nv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Yukonhartemûs
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') 
|Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') 
|Wittenskiplike namme= Peromyscus sp. 
|Beskriuwer, jier= 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Yukonhartemûs (Peromyscus sp.).png|center|250px]]
}}
De '''Yukonhartemûs''' is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is [[endemysk]] yn noardwestlik [[Kanada]]. It is anno [[2025]] noch net [[wittenskip]]lik beskreaun en hat sadwaande ek noch gjin [[wittenskiplike namme]].
__TOC__
==Taksonomy==
Yn [[1998]], nei in yngeand ûndersyk nei [[spesimina]] fan [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''&amp;nbsp;spp.) yn noardlik [[Britsk-Kolumbia]], de súdlike en sintrale [[Yukon]] en it noarden fan [[Súdeast-Alaska]], kaam [[mammaloge]] Melanie Wike in unike ôfstammingkloft fan 'e bistkes op it spoar. Dy is net ûnder te bringen by besibbe soarten dy't yn deselde krite foarkomme, lykas de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;keeni''). [[Genetysk]]e ûndersiken út [[2007]] en [[2019]] befêstigen dat it hjir giet om in nije soarte.

Guon auteurs neame de Yukonhartemûs foutyf ''Peromyscus arcticus''. Dy [[wittenskiplike namme]] is lykwols eins al ferjûn oan in [[ûndersoarte]] fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''P.&amp;nbsp;maniculatus'') yn [[Labrador (regio)|Labrador]] (as ''P.&amp;nbsp;m. arcticus''). 

==Fersprieding==
De Yukonhartemûs is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta noardwestlik [[Kanada]], dêr't er foarkomt yn 'e súdlike en súdwestlike [[Yukon]] en yn it oangrinzgjende uterste noardwesten fan 'e [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yukon_deer_mouse ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Wytpoatmûs]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Unbeskreaun bist]]</text>
      <sha1>as06ivu2pp2wa8v3motjou2435jn4nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bahamaanske waskbear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189274</id>
    <revision>
      <id>1234337</id>
      <parentid>1215892</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="b5dr380rpaqszmcml19gamp9h66exd0" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Bahamaanske waskbear
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') 
|Skaai= [[waskbearen]] (''Procyon'') 
|Soarte= [[waskbear]] (''Procyon lotor'')
|Wittenskiplike namme= Procyon lotor maynardi 
|Beskriuwer, jier= [[Outram Bangs|Bangs]], 1898 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Bahamaanske waskbear (Procyon lotor maynardi).png|center|250px]]
}}
De '''Bahamaanske waskbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Procyon lotor maynardi''; foarh. ''Procyon maynardi'') is in [[ûndersoarte]] fan 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor''), dy't [[endemysk]] is op it [[eilân]] [[New Providence]] yn 'e [[Bahama's]]. Foarhinne waard dit bist as in selsstannige soarte beskôge. Der besteane oanwizings dat de Bahamaanske waskbear eins in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]] is. De [[oerheid]] fan 'e [[Bahama's]] hat yn omtinken nommen en rûgje it bist út ta beskerming fan it kwetsbere [[ekosysteem]] fan New Providence.

==Taksonomy==
De Bahamaanske waskbear waard yn [[1898]] foar it earste [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Outram Bangs]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Procyon lotor maynardi'' is in earbetoan oan [[Charles Johnson Maynard]] ([[1845]]–[[1929]]), in oare Amerikaanske [[biolooch|natoerûndersiker]].

Yn it [[ferline]] waard tocht dat de Bahamaanske waskbear in selsstannige [[soarte]] wie en stie it bist dêrom bekend as ''Procyon maynardi''. Mar nij ûndersyk nei de [[morfology]] en [[genetika]] fan 'e ûnderskate soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[waskbearen]] (''Procyon''), dat yn [[1999]], [[2003]] en [[2005]] ferrjochte waard, hat derfoar soarge dat dit bist yn rang weromset is ta in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor''). Itselde lot trof tagelyk trije oare eardere soarten: de de [[Gûadelûpwaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. minor'') en de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Barbadoswaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. gloveralleni'') út it [[Karibysk Gebiet]] en de [[Tres-Maríaswaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. insularis'') fan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] eilannen fan [[Meksiko]]. Fan alle eilânwaskbearen wurdt no inkeld noch de [[Cozumelwaskbear]] (''Procyon pygmaeus'') as in selsstannige soarte erkend.

==Skiednis==
De gongberste teory oangeande it isolearre foarkommen fan 'e Bahamaanske waskbear op New Providence, en net op 'e oare eilannen fan 'e Bahama's, is tsjintwurdich dat waskbearen pas inkele [[iuw]]en lyn troch de [[minske]] op it eilân yntrodusearre binne. Dat soe ek útlizze hoe't it kin dat de Bahamaanske waskbear nau besibbe liket te wêzen oan 'e [[Gûadelûpwaskbear]] (''Procyon lotor minor'') fan [[Gûadelûp]], in eilân dat krapoan 1.900&amp;nbsp;[[km]] nei it [[eastsúdeasten]] leit.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Bahamaanske waskbear is beheind ta inkeld it eilân [[New Providence]], yn it noarden fan 'e [[Bahama's]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De Bahamaanske waskbear is lyts yn ferhâlding ta de trochsneed grutte fan 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'', kop-romplingte: 40–70&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]]; sturtlingte: 20–40&amp;nbsp;sm; gewicht: 5–12&amp;nbsp;[[kg]]). Dêrmei is dit bist in foarbyld fan [[eilândwerchgroei]]. De delikate [[plasse]] en it [[gebit]] lykje sterk op 'e plasse en it gebit fan 'e [[Gûadelûpwaskbear]] (''Procyon lotor minor'') en fan 'e lytse [[ûndersoarte]]n dy't foarkomme op 'e [[Florida Keys]]. De [[pels]] fan 'e Bahamaanske waskbear is [[griis]], mei yn 'e [[nekke]] en op 'e [[skouder]]s in lichte [[oker (kleur)|oker]]tint dêroerhinne. It [[swart]]e '[[masker]]' oer de [[eagen]] hinne wurdt by dit bist tusken de eagen yn ûnderbrutsen troch in [[fertikale]] [[wite]] streek. 

==Status==
De Bahamaanske waskbear hat gjin [[IUCN-status]], mei't de [[ûndersoarte]] (noch) net troch de [[IUCN]] beoardiele is. Al te florisant kin it der lykwols net mei him foarstean, mei't er mar foarkomt ien lyts eilân, dat boppedat it tichtstbefolke diel fan 'e [[Bahama's]] is, mei't de [[haadstêd]] (en grutste stêd) [[Nassau (Bahama's)|Nassau]] op [[New Providence]] leit.

[[Kristofer M. Helgen]] en [[Don E. Wilson]], de [[auteur]]s fan it wurk ''Taxonomic Status and Conservation Relevance of the Raccoons (''Procyon''&amp;nbsp;spp.) of the West Indies'', út [[2003]], skriuwe dat de Bahamaanske waskbear in [[ynvasive eksoat]] is dy't in bedriging foarmet foar it kwetsbere [[ekosysteem]] fan New Providence. It Bahamaanske Ministearje fan Sûnens en [[Miljeu]] hat de Bahamaanske waskbear tafoege oan in list fan út te rûgjen eksoaten.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bahamian_raccoon ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Procyon lotor maynardi}}
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Waskbear]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]</text>
      <sha1>b5dr380rpaqszmcml19gamp9h66exd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Riffautfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189551</id>
    <revision>
      <id>1234210</id>
      <parentid>1216958</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="oom6d7tfssj8f1r2uwl1wpisy4b7qml" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=riffautfoks
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') 
|Wittenskiplike namme= Vulpes riffautae 
|Beskriuwer, jier= [[Louis de Bonis|De Bonis]] ''et al.'', 2007 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''riffautfoks''' of '''Riffauts foks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes riffautae'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist libbe oan 'e ein fan it [[Mioseen]], rûchwei tusken 9&amp;nbsp;miljoen en 5&amp;nbsp;miljoen [[jier]] lyn. [[Fossilen]] fan 'e riffautfoks binne fûn te [[Toros-Menalla]] yn [[Tsjaad]], bewesten de [[haadstêd]] [[N'Djamena]] yn 'e [[Djoerabwoastyn]], dy't diel útmakket fan 'e gruttere [[Sahara]].

De riffautfoks waard yn [[2007]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[paleöntologen]] Louis de Bonis, Stéphane Peigné, Andossa Likius, Hasane Taïsso Mackaye, Patrick Vignaud en Michel Brunet. De [[wittenskiplike namme]] fan it bist is in earbetoan oan Sabine Riffaut, de meiwurkster fan 'e foarneamde paleöntologen dy't foar harren wittenskiplike beskriuwing fan it bist de tekeningen makke. 

It [[holotype]] bestiet út twa dielen fan deselde [[ûnderkaak]], dy't foar in [[foksen|foksesoarte]] frijwat smel en ûndjip is. Ut 'e ôfmjittings kin ôflaat wurde dat de riffautfoks kwa lichemsgrutte de midden hold tusken de hjoeddeistige [[sânfoks]] (''Vulpes rueppellii''), mei in kop-romplingte fan 39–44&amp;nbsp;[[sm]], en de [[fennek]] (''Vulpes zerda''), mei in kop-romplingte fan 34&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–39&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm. Sawol de fennek as de [[Afgaanske foks]] (''Vulpes cana'') komme kwa lichemsgrutte sterk oerien mei de riffautfoks, mar de [[tosk|dintale]] [[morfology]] is folslein oars. Wylst it [[gebit]] fan 'e neamde hjoeddeistige foksen mear adaptearre is foar it fretten fan [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]], wie dat fan 'e riffautfoks mear oanpast foar it slinen fan [[fleis]].

De riffautfoks is it ierst bekende fossyl fan in hûneftige út [[Afrika]]. Fierders is it mooglik (ôfhinklik fan 'e krekte datearring fan beskate oare fossilen) dat de fossilen fan dit bist de ierst bekende soarte hûneftige yn 'e hiele [[Alde Wrâld]] fertsjintwurdigje. 

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.researchgate.net/profile/Stephane-Peigne/publication/6446630_The_oldest_African_fox_Vulpes_riffautae_n_sp_Canidae_Carnivora_recovered_in_late_Miocene_deposits_of_the_Djurab_Desert_Chad/links/0a85e535e79d211205000000/The-oldest-African-fox-Vulpes-riffautae-n-sp-Canidae-Carnivora-recovered-in-late-Miocene-deposits-of-the-Djurab-Desert-Chad.pdf {{Aut|Bonis, Louis de; Peigné, Stéphane; Likius, Andossa; Mackaye, Hasane Taïsso; Vignaud, Patrick}}; en {{Aut|Brunet, Michel}}, ''The oldest African fox (''Vulpes riffautae'' n. sp., ''Canidae'', ''Carnivora'') recovered in late Miocene deposits of the Djurab desert, Chad'', yn: ''Naturwissenschaften'', 15 maart 2007.] {{pdf}}
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Vulpes_riffautae ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Foks (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Tsjaad]]</text>
      <sha1>oom6d7tfssj8f1r2uwl1wpisy4b7qml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barbadoswaskbear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189648</id>
    <revision>
      <id>1234338</id>
      <parentid>1217292</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="ry4cte8lz3wewalu49n3wmafia49pfp" xml:space="preserve">{{Biste-ûndersoarte
|Namme=Barbadoswaskbear
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[lytse bearen]] (''Procyonidae'') 
|Skaai= [[waskbearen]] (''Procyon'') 
|Soarte= [[waskbear]] (''Procyon lotor'')
|Wittenskiplike namme= Procyon lotor gloveralleni 
|Beskriuwer, jier= [[Edward William Nelson|Nelson]] &amp; [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1930 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Histoaryske fersprieding fan de Barbadoswaskbear (Procyon lotor gloveralleni).png|center|250px]]
}}
De '''Barbadoswaskbear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Procyon lotor gloveralleni'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[ûndersoarte]] fan 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor''), dy't [[endemysk]] wie op it eilân [[Barbados]] yn 'e [[Lytse Antillen]]. 

==Taksonomy==
De Barbadoswaskbear waard yn [[1930]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölogen]] [[Edward William Nelson]] en [[Edward Alphonso Goldman]]. Dyselden joegen it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Procyon gloveralleni'', in earbetoan oan in oare Amerikaanske soölooch, [[Glover Morrill Allen]] ([[1879]]–[[1942]]). Se beskôgen de Barbadoswaskbear as in selsstannige [[soarte]], en dat waard doe frij algemien akseptearre. Mar tsjin 'e ein fan 'e [[tweintichste iuw]] begûnen oare soölogen dy oanname yn 'e kiif te stellen.

Ut ''Taxonomic Status and Conservation Relevance of the Raccoons (''Procyon''&amp;nbsp;spp.) of the West Indies'', in [[morfology]]ske en [[genetysk]]e analyze fan 'e ûnderskate [[waskbearen|waskbearesoarten]] út it [[Karibysk Gebiet]], wêrfan't de resultaten yn [[2003]] publisearre waarden troch de soölogen [[Kristofer M. Helgen]] en [[Don E. Wilson]], die bliken dat de twifels oer de soartlike status fan 'e Barbadoswaskbear rjochtfeardige wiene. De auteurs sloegen foar om 'e Barbadoswaskbear yn status te ferleegjen ta in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor''), in útstel dat al rillegau rûnom akseptearre waard.

Tagelyk mei de Barbadoswaskbear trof itselde lot de [[Bahamaanske waskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. maynardi'') fan it eilân [[New Provicence]] yn 'e [[Bahama's]], de [[Gûadelûpwaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. minor'') fan it [[Frânske oerseeske gebietsdiel]] [[Gûadelûp]], en de [[Tres-Maríaswaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. insularis'') fan 'e [[Tres Marías]], in eilannegroep foar de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan [[Meksiko]]. Fan alle eilânwaskbearen wurdt no inkeld noch de [[Cozumelwaskbear]] (''Procyon pygmaeus'') as in selsstannige soarte erkend.

==Oarsprong==
Neffens Helgen en Wilson soe de Barbadoswaskbear net lânseigen west hawwe op [[Barbados]], mar wie it bist der nei alle gedachten inkele [[iuw]]en lyn troch [[minske]]n yntrodusearre.

==Fersprieding==
De Barbadoswaskbear wie [[endemysk]] op [[Barbados]], it eastlikste eilân fan 'e [[Lytse Antillen]], dat no in ûnôfhinklike [[republyk]] is.

==Uterlike skaaimerken==
Yn ferhâlding ta in gewoane [[waskbear]] (''Procyon lotor'', kop-romplingte: 40–70&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]]; sturtlingte: 20–40&amp;nbsp;sm; gewicht: 5–12&amp;nbsp;[[kg]]) fan trochsneed grutte wie de Barbadoswaskbear útsprutsen lyts, wêrmei't it in foarbyld wie fan it [[evolúsje|evolúsjonêre]] ferskynsel [[eilândwerchgroei]]. Hy liek sterk op 'e [[Gûadelûpwaskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. minor''), bygelyks wat de koarte en delikate [[plasse]] oangie, of de [[dûnkergrize]] [[pels]] mei in lichte [[oker (kleur)|okertint]] op 'e [[nekke]] en de [[skouder]]s. It masker rûn yn ien stik oer it gesicht hinne, sûnder ûnderbrekking tusken de [[eagen]] yn, sa't it gefal is by de [[Bahamaanske waskbear]] (''P.&amp;nbsp;l. maynardi'').

==Utstjerren==
De Barbadoswaskbear waard foar it lêst yn [[1964]] waarnommen, doe't in eksimplaar deariden waard op in [[wei]] yn 'e neite fan [[Bathsheba (Barbados)|Bathsheba]]. Dêrom waard dit bist yn [[1996]] formeel as [[útstjerren (biology)|útstoarn]] klassifisearre troch de op dat mêd gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN). It iennichste [[taksidermy|opsette]] eksimplaar fan 'e Barbadoswaskbear makket diel út fan 'e kolleksje fan it [[Barbados Museum]] yn [[Bridgetown]].

It lytse [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Barbadoswaskbear yn acht nommen, wie de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan dit bist nei alle gedachten nea net oergrut. Syn bolwurk liket it suden fan it eilân west te hawwen. It útstjerren is foar 't neist te witen oan 'e [[habitatferneatiging]] dy't it gefolch wie fan 'e grutte ûntwikkeling fan 'e [[toerist]]yske sektor dy't Barbados yn 'e [[1960-er jierren]] trochmakke.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Barbados_raccoon ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Procyon lotor gloveralleni}}
}}

[[Kategory:Sûchdiere-ûndersoarte]]
[[Kategory:Waskbear]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Utstoarn sûchdier]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>ry4cte8lz3wewalu49n3wmafia49pfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reahart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190304</id>
    <revision>
      <id>1234208</id>
      <parentid>1220675</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11351" sha1="dmuj30400ad2lon7ttnletydse8ia83" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme     = Reahart
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Szarvas család.jpg|250px]]
|Lûd       = [[Ofbyld:Red Deer (Cervus elaphus) (W1CDR0001424 BD3).ogg|250px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')|
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
|Klasse    = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
|Skift     = [[evenhoevigen]] ''Artiodactyla'' |
|Famylje   = [[harteftigen]] ''Cervidae'' |
|Skaai     = [[echte harten]] (''Cervus'') |
|Wittenskiplike namme = Cervus elaphus |
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758|
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Fersprieding fan it reahart (Cervus elaphus).png|center|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} hjoeddeistige lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#5FD04A}} histoaryske lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre as [[eksoat]] troch de minske&lt;/small&gt;  
}}
It '''reahart''' (''Cervus elaphus'') is nei de eland it grutste hart dat yn Europa foarkomt. Yn Nederlân is it ien fan 'e meast ymposante wylde dieren. It reahart stiet bekend om syn krêftige bou en it grutte gewei fan it mantsje.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Red deer stag winter.jpg|thumb|left|Bok yn 'e winter.]]
It reahart hat in slanke, mar sterke bou. It hier is simmerdeis brúnread fan kleur. Winterdeis feroaret de kleur nei griisbrún. In folwoeksen bok hat in skofthichte fan 110 oant 140 sintimeter en kin tusken de 160 en 250 kilo weagje. De hine (of geit) is in stik lytser en lichter.

Allinnich de bokken drage in gewei, dat alle jierren yn 'e lette winter ôfsmiten wurdt. Fuortendaliks dêrnei groeit der in nij en faak grutter gewei werom, oerdutsen mei in sêft hier, dat letter oan beammen ôffage wurdt.

Kealtsjes ha ljochte plakken op it hier. 

== Fersprieding ==
Reaharten komme foar yn grutte dielen fan [[Europa]], [[Aazje]] en it noarden fan [[Afrika]]. Se binne ek yntrodusearre yn [[Nij-Seelân]] en [[Austraalje]]. Se libje it leafst yn boskrike gebieten, mar kinne harren goed oanpasse en komme ek foar op iepen heidefjilden en yn sompige gebieten, as der mar genôch dekking en fretten te finen is.

=== It reahart yn Nederlân ===
Yn 'e [[midsiuwen]] kaam it reahart yn hiel Nederlân foar. Troch de jacht op it bist, it oanmeitsjen fan lân foar lânbou en de bou fan doarpen en stêden rekke it reahart in grut part fan syn habitat yn Nederlân kwyt. Tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw wie it reahart hast ferdwûn. Allinne op 'e Feluwe wiene noch bisten, dy't op de lângoeden dêr beskerming krigen. Sa koenen de populaasjes op it [[Kroandomein it Loo]] en yn it [[Nasjonaal Park de Feluwe]] wer groeie. Letter kamen dêr nije gebieten by, lykas de [[Oostvaardersplassen]] dêr't bisten útset waarden.

Op guon plakken lykas op 'e Feluwe wurde se beheard. Dat is nedich om de populaasje yn lykwicht te hâlden mei it beskikbere fretten en de ferkearsfeiligens. Yn 'e Oostvaardersplassen libje se yn in mear natuerlike setting sûnder natuerlike fijannen. Ek yn [[Noard-Brabân]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] wurde hieltyd faker reaharten sjoen troch de oanlis fan ekodukten.

Reaharten komme op it stuit (2026) net yn Fryslân foar. Ut en troch is der wolris in swalker waarnommen, lykas yn novimber 2025 by Easterwâlde.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17997153/edelhert-gezien-bij-oosterwolde-houd-wel-een-beetje-afstand Omrop Fryslân, Reahart yn de achtertún: grutste sûchbist komt tichtby yn Easterwâlde, 27 novimber 2025]&lt;/ref&gt; Der binne plannen om it edelhert yn it [[Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld|Drintsk-Fryske Wâld]] te yntrodusearjen. Ut in ûndersyk fan 'e provinsje [[Drinte]] die bliken dat dêr plak is foar likernôch 150 reaharten. Tocht wurdt dat in populaasje fan reaharten in posityf effekt hat op 'e natuer en it toerisme fan it Drintsk-Fryske Wâld.&lt;ref&gt;[https://www.hetedelhert.nl/archief/artikel-2847 Vereniging Het Edelhert.]&lt;/ref&gt; 

== Undersoarten ==
De taksonomyske yndieling fan it reahert (''Cervus elaphus'') is net hielendal fêstlein. Net alle biologen en taksonomen erkenne deselde [[ûndersoarte]]n; guon ûnderskiede mar in beheind tal foarmen, wylst oaren folle mear ûndersoarten beskriuwe.&lt;ref&gt;[https://biodb.com/species/red-deer/?utm_source=chatgpt.com BioDB, oproppen 6 maart 2026.]&lt;/ref&gt; De ûndersteande list jout dêrom in seleksje fan faak neamde ûndersoarten. Ofhinklik fan 'e grutte, kleur en it gewei binne der in oantal ûndersoarten. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Fryske namme
! Wittenskiplike namme
! Leefgebiet
! Beskriuwing
|-
| Sweedsk reahart
| ''Cervus elaphus elaphus''
| Súdlik [[Sweden]] en oare dielen fan Súd-[[Skandinaavje]] en Midden-Europa
| Genetysk suvere populaasjes komme benammen noch foar yn [[Skåne]] yn súdlik Sweden; in soad oare populaasjes binne hybriden mei oare reahart-ûndersoarten of wapity’s.
|-
| Noarsk reahart
| ''Cervus elaphus atlanticus''
| [[Noarwegen]]
| De measte populaasjes yn Noarwegen wurde as genetysk suver beskôge.
|-
| Skotsk reahart
| ''Cervus elaphus scoticus''
| [[Skotlân]]; ek ynfierd yn Nij-Seelân
| In relatyf lytse ûndersoarte fan de Skotske Heechlannen; genetysk suvere populaasjes komme ek foar op [[Nij-Seelân]], dêr't yn 1871 dieren út Skotlân ynfierd binne.
|-
| Midden-Europeesk reahart
| ''Cervus elaphus hippelaphus''
| Midden-Europa
| In grutte ûndersoarte dy't yn in grut part fan Midden-Europa foarkomt; de populaasje yn 'e [[Fogezen]] wurdt faak as genetysk suver beskôge.
|-
| Ibearysk reahart
| ''Cervus elaphus hispanicus''
| It [[Ibearysk skiereilân]] (Spanje en Portugal)
| In wat lytser en griizer reahert; de populaasje yn it [[Nasjonaal Park Doñana]] wurdt as genetysk suver beskôge.
|-
| Korsikaansk reahart
| ''Cervus elaphus corsicanus''
| [[Korsika]] en [[Sardynje]]
| In lytse en bedrige ûndersoarte dy’t allinne op dizze eilannen foarkomt.
|-
| Atlasreahart
| ''Cervus elaphus barbarus''
| [[Atlasberchtme]] yn [[Noard-Afrika]]
| De iennige foarm fan it reahert dy’t fan natuere yn Afrika foarkomt.
|-
| Kaspysk reahart (Maral)
| ''Cervus elaphus maral''
| Gebiet tusken de [[Swarte See]] en de [[Kaspyske See]]
| In grutte ûndersoarte mei relatyf donker hier.
|-
| Boecharareahart
| ''Cervus elaphus bactrianus''
| Sintraal-Aazje (û.o. [[Oezbekistan]])
| In seldsume ûndersoarte dy't benammen yn rivierbosken fan Sintraal-Aazje foarkomt.
|}

== Ekology ==
Reaharten binne [[herbivoar]]en en frette gers, krûden, leaten fan beammen, beien en ikels. It binne sosjale dieren dy't yn groepen libje, dy't ridels neamd wurde. De geiten foarmje mei harren keallen in groep, wylst de bokken meastentiids yn aparte groepen libje. Se binne skouwer as deimen en komme faak by it skimerjen of nachts nei iepen plakken. In reahart hat ek in folle grutter gebiet nedich as de lytsere deim. 
[[Ofbyld:Bambi (2729601564).jpg|thumb|left|Kealtsje.]]
As de bisten yn septimber en oktober jachterich wurde, litte de bokken fan harren hearre troch te 'burlen'. Dat lûde, rauwe lûd tsjinnet om rivalen ôf te skrikken. Dêrby wurdt der bytiden fûleindich fochten tusken bokken om it rjocht om te pearjen. De draachtiid duorret likernôch 8 moannen en it keal wurdt meast yn maaie of juny berne. Hast altiten wurdt der mar ien keal smiten, selden binne it twa. In keal weaget by de berte sa'n 6 oant 10 kilo.

It reahart wurdt likernôch 15 jier âld, bokken libje yn 'e regel wat koarter as hines (wyfkes).

== Status en bedrigingen ==
Op 'e list fan 'e [[IUCN]] wurdt it reahart as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. De populaasjes binne yn 'e measte Europeeske lannen stabyl of groeiend. De grutste bedrigingen foar it reahart binne de fragmintaasje fan it leefgebiet troch diken en bebouwing en de jacht yn gebieten dêr't se as skealik beskôge wurde foar de boskbou. De komst fan de [[wolf]] yn Nederlân soarget foar in nije natuerlike dynamyk yn 'e populaasjes.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://animalia.bio/nl/red-deer#google_vignette INatueralist, oproppen 5 maart 2026.]
* [https://www.iucnredlist.org/species/55997072/142404453 IUCN, oproppen 6 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cervus elaphus|''Cervus elaphus''}}
}}
[[Kategory:Echt hart]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Kanada]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]</text>
      <sha1>dmuj30400ad2lon7ttnletydse8ia83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sintraalaziatysk reahart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190369</id>
    <revision>
      <id>1234240</id>
      <parentid>1220466</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="8k9noqqqz212z0m2fvkbvj4us7c4pjv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme   = Sintraalaziatysk reahart
|Ofbyld  = [[Ofbyld:2021-07-08 Opel-Zoo 141.jpg|250px]]
|Lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')|
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
|Klasse  = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
|Skift   = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')|
|Famylje = [[harteftigen]] (''Cervidae'')|
|Skaai   = [[echte harten]] (''Cervus'')|
|Wittenskiplike namme = Cervus hanglu
|Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1844
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}}
It '''Sintraalaziatysk reahart''' (''Cervus hanglu'') is in [[Harteftige|hartesoarte]] dy't yn 'e delling fan 'e rivier de Tarim en de omlizzende bergen fan Sintraal-[[Aazje]] foarkomt. Foar in hiel skoft waard it bist as in [[ûndersoarte]] fan it gewoane [[reahart]] (''Cervus elaphus'') behannele, mar sûnt 2017 is it hart op basis fan genetysk ûndersyk as in aparte [[Soarte (taksonomy)|soarte]] erkend.

== Ferskining ==
It Sintraalaziatysk reahart is 210 oant 230 sintimeter lang en hat in skofthichte fan 120 oant 130 sintimer. Syn hier is brún oant jiskebrún en ljochter op 'e flanken. Simmerdeis is it hier ljochter en readiger. De kop is lang mei in smelle snút; de lippen, earen en it kin binne wytich. In opfallend skaaimerk is it ljochte flak (de spegel) om 'e sturt hinne, dat faak lytser is as by it Europeeske reahart. De sturt is relatyf koart en ljochter oan 'e ûnderkant. It gewei fan 'e bokken hat meastentiids fiif einen de stang. Folwoeksen bokken kinne likernôch 150 oant 180 kilo swier wurde. 

== Fersprieding en systematyk ==
It Sintraalaziatysk reahart komt foar yn ferskillende isolearre populaasjes yn Sintraal-Aazje. It ferspriedingsgebiet rint fan [[Kasjmir]] ([[Yndia]]) oant de Tarim-bekken yn [[Sina]] en dielen fan [[Turkmenistan]], [[Oezbekistan]] en [[Kazachstan]]. 

[[Ofbyld:The Last Surviving Population of Hangul.jpg|thumb|It tige seldsume Kasjmirreahart.]]
De soarte wurdt opdield yn trije ûndersoarten:

* It Kasjmirreahart  (''C. h. hanglu''): Beheind ta it [[Nasjonaal Park Dachigam]] yn Yndia.
* It Baktrysk reahart (''C. h. bactrianus''): Yn 'e rivierdellings fan 'e Amu Darja en Syr Darja.
* It Jarkandreahart (''C. h. yarkandensis''): Yn it Tarim-bekken yn [[Xinjiang]] (Noardwest-Sina).

It liket der op dat de Sintraal-Aziatyske groep reaharten tusken 770.000 en 126.000 genetysk fan 'e Europeeske reaharten ôfskieden binne. 

== Ekology ==
Sintraalaziatyske harten libje benammen yn iggebosken by rivieren en yn it reid by sompen yn woastyngebieten. Se binne tige goed oanpast oan ekstreme temperatuerferskillen. Harren dieet bestiet út gers, krûden en blêden fan strûken. De peartiid falt yn 'e hjerst (septimber-oktober), wêrby't de bokken harren bekende burljende lûd hearre litte om geiten te lokjen en konkurrinten ôf te skrikken.

== Status en bedriging ==
De soarte as gehiel wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. It Kasjmirreahart hat lykwols de status krityk en de populaasje bestiet út mar in pear hûndert bisten. De grutste gefaren foar de soarte binne it ferlies fan habitat troch lânbou en it streupen foar it fleis en it gewei. Yn guon gebieten, lykas yn Kazachstan, binne suksesfolle programma's opset om de populaasje fan it Baktrysk hart wer te fergrutsjen.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://animalia.bio/nl/kashmir-stag?environment=193 INatueralist, oproppen 9 maart 2026.]
* [https://www.iucnredlist.org/species/4261/120733024 IUCN, oproppen 9 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cervus hanglu|''Cervus hanglu''}}
}}

[[Kategory:Echt hart]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>8k9noqqqz212z0m2fvkbvj4us7c4pjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wapity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190374</id>
    <revision>
      <id>1234303</id>
      <parentid>1220676</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6966" sha1="81r9v4wc93laet924wy8ed38w20241m" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Wapity
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Bull elk during rut (1) (52559013742).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;bok&lt;br&gt;[[Ofbyld:Cow Elk (13516690173).jpg|250px]]&lt;br&gt;hine
|Lûd      = [[Ofbyld:American Elk Bugling.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')|
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')|
|Famylje  = [[harteftigen]] (''Cervidae'')|
|Skaai    = [[echte harten]] (''Cervus'')|
|Wittenskiplike namme = Cervus canadensis
|Beskriuwer, jier= [[Erxleben]], 1777
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = [[Ofbyld:Fersprieding fan de wapity (Cervus canadensis).png|center|250px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} hjoeddeistige lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#5FD04A}} histoaryske lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre as [[eksoat]] troch de minske&lt;/small&gt; 
}}
De '''wapity''' of it '''Kanadeesk reahart''' (''Cervus canadensis'') is ien fan 'e grutste hartesoarten op 'e wrâld. Foar in hiel skoft waard de wapity as in [[ûndersoarte]] fan it Europeeske [[reahart]] (''Cervus elaphus'') beskôge, mar op basis fan genetysk ûndersyk út 2004 is fêststeld dat it om in aparte [[Soarte (taksonomy)|soarte]] giet. De namme 'wapity' komt út de taal fan 'e [[Sjâny]] (''Shawnee'') en betsjut letterlik &quot;wite efterkant&quot;, in ferwizing nei de spegel om 'e sturt hinne.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Elk calves and cow near the Mammoth administration building (48044057923).jpg|thumb|left|Hine mei kealtsjes.]]
De wapity is oer it generaal grutter en swierder as it Europeeske [[reahart]]. In folwoeksen bok kin in skofthichte fan 1,5 meter berikke en tusken tusken de 300 en 400 kilogram weagje, mei útsjitters oant sa'n 450 kilogram. Winterdeis is it hier ljochtbrún oant griisbrún, wylst de nekke en de poaten faak folle donkerder binne. Opfallend is de grutte krêmkleurige spegel op 'e efterkant. It gewei fan 'e bokken is ynposant; it groeit breed út en kin wol 1,2 meter lang wurde mei seis of mear einen oan 'e stange.

Lykas de kealtsjes fan ús reahart ha ek de kealtsjes fan 'e wapity readbrún oant gielbrún hier mei ljochte rûne stippen. Dy stipkes ferdwine nei in moanne as trije. 

== Fersprieding ==
De soarte komt oarspronklik yn [[Noard-Amearika]] en East-[[Aazje]] foar. Yn Noard-Amearika beslacht it gebiet benammen de [[Rocky Mountains]] en dielen fan West-[[Kanada]]. Yn Aazje libbet de wapity yn [[Sibearje]], [[Mongoalje]] en Noard-[[Sina]]. De soarte is ek troch de minske yntrodusearre yn lannen lykas [[Nij-Seelân]] en [[Argentynje]], dêr't se har goed oanpast hawwe.

=== Undersoarten ===
De wapity wurdt opdield yn ferskate groepen yn Noard-Amearika en East-Aazje. It ûndersteande oersjoch folget de tradisjonele yndieling fan 'e ûndersoarten fan 'e wapity (''Cervus canadensis''). Yn guon resinte taksonomyske stúdzjes wurdt útsteld om de Súdaziatyske foarmen ''wallichii, macneilli'' en ''kansuensis'' net mear ta dizze soarte te rekkenjen, mar se ûnder te bringen by it [[Sintraalaziatysk reahart]] (''Cervus hanglu''). Oer dy yndieling bestiet lykwols noch gjin folsleine wittenskiplike konsensus, en dêrom wurde se hjir noch neffens de klassike klassifikaasje as ûndersoarten fan 'e wapity werjûn. 

Der binne ek twa Noard-Amerikaanske ûndersoarten dy't no útstoarn binne.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Undersoarte !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding / opmerkingen
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | Noard-Amearika
|-
| Roosevelt-wapity
| ''Cervus canadensis roosevelti''
| De grutste fariant; kustregio's fan 'e [[Pasifyske Oseaan|Pasifyske]] Noardwestkust.
|-
| Rocky-Mountain-wapity
| ''Cervus canadensis nelsoni''
| De meast foarkommende ûndersoarte yn 'e Feriene Steaten.
|-
| Manitoba-wapity
| ''Cervus canadensis manitobensis''
| Kanadeeske [[prêrje]]s.
|-
| Tule-wapity
| ''Cervus canadensis nannodes''
| De lytste Noard-Amerikaanske ûndersoarte; [[Endemisme|endemysk]] yn [[Kalifornje]].
|-
| † Eastlike wapity
| ''Cervus canadensis canadensis''
| Utstoarn sûnt 1877; eartiids yn it easten fan Noard-Amearika.
|-
| † Merriam-wapity
| ''Cervus canadensis merriami''
| Utstoarn sûnt de iere 20e iuw; súdwestlik Noard-Amearika.
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | East-Aazje
|-
| Altai-wapity
| ''Cervus canadensis sibiricus''
| Súd-[[Sibearje]] en [[Mongoalje]].
|-
| Tianshan-wapity
| ''Cervus canadensis songaricus''
| [[Tian Shan-berchtme]]
|-
| Mantsjoerijske wapity
| ''Cervus canadensis xanthopygus''
| Noardeast-Sina en [[Russyske Fiere Easten]].
|-
| Alashan-wapity
| ''Cervus canadensis alashanicus''
| [[Goby-woastyn]].
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | Súd-Aazje
|-
| Tibetaanske wapity
| ''Cervus canadensis wallichii''
| [[Tibet]] en [[Himalaya]]-gebiet.
|-
| Sichuan-wapity
| ''Cervus canadensis macneilli''
| West-Sina ([[Sichuan]]).
|-
| Kansu-reahart
| ''Cervus canadensis kansuensis''
| Noard-Sina ([[Gansu]]).
|}

== Ekology ==
Wapitys binne sosjale bisten dy't yn grutte keppels libje, bûten de peartiid faak neffens geslacht skieden. Se binne [[herbivoar]]en en ite gers, krûden, blêden en knoppen fan beammen. De peartiid fynt plak yn septimber en oktober. De lûden dy't de bokken dan meitsje, binne oars as it lege burljen fan it Europeeske reahart; it is in heech, fluitjend lûd.

== Status en bedriging ==
De wapity wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. Hoewol't de soarte yn it ferline op guon plakken hast útroege wie troch oerbejaging, binne de populaasjes troch strangere wetjouwing en beskermingsmaatregels wer tanaam. Yn Noard-Amearika allinnich al libje der no wer mear as in miljoen wapity's. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e wapity binne [[Wolf|wolven]], [[poema]]'s en grutte [[bearen]]. Yn Aazje kinne ek [[tiger]]s wapitys fange. Rôfdieren nimme benammen kealtsjes, jonge of swakke dieren.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.inaturalist.org/taxa/204114-Cervus-canadensis INatueralist, oproppen 9 maart 2026.]
* [https://www.iucnredlist.org/search?query=Cervus%20canadensis&amp;searchType=species IUCN, oproppen 9 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cervus canadensis|''Cervus canadensis''}}
}}
[[Kategory:Echt hart]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Eksoat yn Alaska]]
[[Kategory:Eksoat yn Argentynje]]
[[Kategory:Eksoat yn Sily]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]</text>
      <sha1>81r9v4wc93laet924wy8ed38w20241m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sikahart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190398</id>
    <revision>
      <id>1234237</id>
      <parentid>1220685</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="bm9u2yf0zdlzl28hkjj1qdyzq02i2q5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Sikahert
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Sika Deer, Nara, Japan, 20240819 1541 4775.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;bok yn de simmer&lt;br&gt;[[Ofbyld:Juni 2012 Alte Fasanerie Sikahirsch-Kuh.JPG|250px]]&lt;br&gt;hine
|Lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[harteftigen]] (''Cervidae'')
|Skaai    = [[echte harten]] (''Cervus'')
|Wittenskiplike namme = Cervus nippon
|Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1838
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Fersprieding fan it sikahart (Cervus nippon).png|center|250px]]
}}
It '''sikahart''' (''Cervus nippon'') of it '''Japanske reahart''' is in middelgrutte hartesoarte dy't oarspronklik út it easten fan [[Aazje]] komt. De namme 'sika' komt fan it [[Japansk]]e wurd ''shika'', itjinge gewoan 'hart' betsjut. De soarte is oer de hiele wrâld yntrodusearre yn lannen lykas it [[Feriene Keninkryk]], [[Ierlân]], [[Frankryk]], [[Dútslan]], [[Poalen]], [[Denemark]] en de [[Feriene Steaten]] foar. Yn Nederlân is de soarte tige seldsum.

== Beskriuwing ==
It sikahart is lytser as it [[reahart]] en hat in kompakte bou. Winterdeis is it hier donkergriis oant swart, wylst simmerdeis it hier kastanjebrún is mei opfallende wite stippen. De spegel, it wite plak op it efterein om 'e sturt, is mei donker hier omrâne. It sikahart hat in relatyf lyts gewei en meastentiids maksimaal acht punten oan 'e stange. De skofthichte sit tusken de 70 en 110 sintimeter, ôfhinklik fan 'e [[ûndersoarte]].

== Fersprieding en ûndersoarten ==
It natuerlike ferspriedingsgebiet beslacht it easten fan Aazje, wêrûnder Japan, Taiwan, dielen fan Sina, Koreä en it easten fan Ruslân. Troch de grutte fan it gebiet binne der ferskate ûndersoarten ûntstien:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Undersoarte !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding / opmerkingen 
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | Japan
|-
| Kyūshū-sikahart
| ''Cervus nippon nippon''
| Súd-Japan (Kyūshū en Shikoku); de type-ûndersoarte.
|-
| Hokkaido-sikahart
| ''Cervus nippon yesoensis''
| De grutste Japanske fariant; komt foar op [[Hokkaido]].
|-
| Honshu-sikahart
| ''Cervus nippon centralis''
| De meast foarkommende ûndersoarte op it haadeilân [[Honshu]].
|-
| Yakushima-sikahart
| ''Cervus nippon yakushimae''
| [[Endemisme|Endemysk]] op it eilân [[Yakushima]]; lytse bou.
|-
| Mageshima-sikahart
| ''Cervus nippon mageshimae''
| Isolearre populaasje op it eilân [[Mageshima]].
|-
| Kerama-sikahart
| ''Cervus nippon keramae''
| Op 'e [[Kerama-eilannen]]
|-
| Tsushima-sikahart
| ''Cervus nippon pulchellus''
| Eilân [[Tsushima]]; nau besibbe oan fêstelânpopulaasjes.
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | East-Aazje (fêstelân en oare eilannen)
|-
| Mantsjoerijsk sikahart
| ''Cervus nippon mantchuricus''
| Ruslân, mooglik útstoarn yn Sina en Koreä.
|-
| Dybowski-sikahart
| ''Cervus nippon hortulorum''
| East-Ruslân; de grutste fan alle ûndersoarten.
|-
| Formosa-sikahart
| ''Cervus nippon taiouanus''
| [[Endemisme|Endemysk]] yn [[Taiwan]]; yn it wyld útstoarn yn 1969, nei weryntroduksje no tanimmend  
|-
| Fjetnameesk sikahart
| ''Cervus nippon pseudaxis''
| Noard-[[Fjetnam]]; folslein útstoarn yn it wyld, plannen foar weryntroduksje yn tarieding 
|-
| Súdsineesk sikahart
| ''Cervus nippon kopschi''
| Súd- en East-[[Sina]]; bedrige troch habitatferlies.
|-
| Sichuansikahart
| ''Cervus nippon sichuanicus''
| West-Sina ([[Sichuan]] en [[Gansu]]).
|-
| † Shanxi-sikahart
| ''Cervus nippon grassianus''
| Provinsje [[Shanxi]], Sina, mooglik útstoarn
|-
| † Noardsineesk sikahart
| ''Cervus nippon mandarinus''
| Utstoarn; eartiids yn Noard-Sina, nei alle gedachten yn it wyld útstoarn
|-
| † Luzon-sikahert
| ''Cervus nippon soloensis''
| [[Filipinen]] ([[Luzon]]); allinnich bekend as [[fossyl]].
|}

Bûten it natuerlike gebiet is de soarte yn 'e 19e iuw yntrodusearre yn Europa foar de jacht en yn harteparken. Sûnt dy tiid hawwe ûntsnapte dieren wylde populaasjes foarme yn ûnder oaren it Feriene Keninkryk, Ierlân, Frankryk en Nederlân.

== Ekology ==
Sikaherten passe harren maklik oan en libje yn ferskate habitats fan ticht bosk oant sompen en gerslannen. It binne [[herbivoar]]en dy’t in breed skala oan planten ite, lykas gers, blêden, twigen en sels beambast. Se binne lûdroftich. Yn 'e brûnstiid (septimber oant novimber) litte de mantsjes in heech fluitsjend lûd hearre om wyfkes te lokjen en oare mantsjes ôf te skrikken. De wyfkes smite nei in draachtiid fan goed sân moannen meastentiids ien keal yn 'e maitiid.

== Status, bedriging en beskerming ==
Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de soarte as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre, foaral fanwegen de grutte populaasjes yn Japan. Guon Sineeske ûndersoarten binne lykwols seldsum of sels útstoarn yn it wyld.

Yn Europa wurdt it sikahart faak as in bedriging sjoen foar it lânseigen reahart. De beide soarten kinne nammentlik krúse (hybridisearje), itjinge liedt ta  genetyske fersmoarging fan 'e reahartpopulaasje. Dêrom jilde der yn lannen lykas Nederlân strange regels om de fersprieding fan it sikahert op te kearen.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://animalia.bio/nl/sika-deer Animalia, oproppen 10 maart 2026.]
* [https://www.iucnredlist.org/search?query=Cervus%20canadensis&amp;searchType=species, oproppen 9 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cervus canadensis|''Cervus canadensis''}}
}}
[[Kategory:Echt hart]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Armeenje]]
[[Kategory:Eksoat yn Eastenryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Eksoat yn Tsjechje]]
[[Kategory:Eksoat yn Denemark]]
[[Kategory:Eksoat yn Ierlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Litouwen]]
[[Kategory:Eksoat yn Madagaskar]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn de Filipinen]]
[[Kategory:Eksoat yn Poalen]]
[[Kategory:Eksoat yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Eksoat yn Ingelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Skotlân]]
[[Kategory:Eksoat yn Wales]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Frankryk]]
[[Kategory:Eksoat yn Dútslân]]</text>
      <sha1>bm9u2yf0zdlzl28hkjj1qdyzq02i2q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sekowehûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190465</id>
    <revision>
      <id>1234230</id>
      <parentid>1220759</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fossyl</comment>
      <origin>1234230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="j62odtoplk1xfkevu447c710hmww8i8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=sekowehûn
|Ofbyld= [[File:Postcranial_skeleton_of_a_wild_dog.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') 
|Wittenskiplike namme= Lycaon sekowei 
|Beskriuwer, jier= [[Adam Hartstone-Rose|Hartstone-Rose]] ''et al.'', 2010 
|IUCN-status= status: [[File:Fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''sekowehûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lycaon sekowei'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarn]] [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon''). [[Fossilen]] fan dit bist binne weromfûn yn [[Súd-Afrika]] en datearje út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] oant [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] fan likernôch 2–1&amp;nbsp;miljoen jier lyn. 

==Etymology==
''Sekowe'' is it wurd foar de nau besibbe [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') yn [[Tswana (taal)|'e taal]] fan 'e [[Tswana (folk)|Tswana]], in [[etnysk]]e [[minderheid]] yn noardlik [[Súd-Afrika]] en de dominante [[etnyske groep]] yn it nei harren ferneamde [[Botswana]].

==Fynsten==
[[Fossilen]] fan 'e sekowehûn binne bekend fan twa fynplakken, beide yn 'e Sterkfonteindelling yn 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[provinsje]] [[Gauteng]]. It [[holotype]], dat yn [[2010]] opdobbe waard troch de [[paleöntologen]] [[Adam Hartstone-Rose]], L. Werdelin, D. de Ruiter, L.R. Berger en S.E. Churchill, bestiet út in frijwol komplete [[boppekaakbonke]] ôfkomstich út Cooper's Cave (spesifyk Cooper's D). Dat fossyl wurdt datearre op in âlderdom fan 1,9–1,6&amp;nbsp;miljoen jier. It [[paratype]] betreft in folsleiner [[skelet]] fûn te Gladysvale, dat foar likernôch 40% kompleet en omtrint 1&amp;nbsp;miljoen jier âld is. Beide fynplakken lizze binnen de ôffredings fan 'e saneamde [[Widze fan 'e Minskheid]], dy't opnommen is op 'e [[Wrâlderfgoedlist]] fan 'e [[UNESCO]].

==Tsjutting==
Hartstone-Rose ''et al.'' stelden yn [[2010]] dat de sekowehûn in [[hyperkarnivoar]] wie (in [[karnivoar]] mei in dieet dat foar mear as 70% út [[fleis]] bestiet), krekt as de hjoeddeistige [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus''), ek al wiene syn [[foarpoat]]en net sa adaptearre foar [[draven]] as dy fan 'e hyenahûn. Hartstone-Rose-en-dy woene ek hawwe, de sekowehûn soe de [[foarâlder]] wêze fan alle bekende [[hyenahûnen]], wêrby't se har basearren op oerienkomsten yn 'e [[tosk|dintale]] [[morfology]] mei dy fan 'e hyenahûn en [[útstjerren (biology)|útstoarne]] hyenahûneftigen út [[Jeropa]].

Joan Madurell-Malapeira ''et al.'' oppenearren yn [[2013]] lykwols yn harren [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''The Latest European Painted Dog'' dat it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e hyenahûnen (''Lycaon'') him skoan yn [[Jeraazje]] ûntwikkele hawwe kinne soe. Fertsjintwurdigers fan it skaai soene har dan omtrint 2&amp;nbsp;miljoen jier lyn nei [[Afrika]] ferspraat hawwe. De ûnderbouwing foar dy [[hypoteze]] wie de krappens oan fossilen fan ûnderskate útstoarne soarten hyenahûnen yn Afrika.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lycaon_sekowei ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lycaon sekowei}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sekowehun}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Hyenahûn]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]]
[[Kategory:Fossyl sûchdier]]
[[Kategory:Fossyl yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>j62odtoplk1xfkevu447c710hmww8i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytliphart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190631</id>
    <revision>
      <id>1234319</id>
      <parentid>1221272</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="py570k0u6eztkmmmmaz8vneylt02i6u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Wytliphart
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Caribou in the mountains (Unsplash).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;bok&lt;br&gt;[[Ofbyld:White-lipped Deer (37).jpg|250px]]&lt;br&gt;hine&lt;/small&gt;
|Lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')|
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')|
|Famylje  = [[harteftigen]] (''Cervidae'')|
|Skaai    = [[echte harten]] (''Cervus'')|
|Wittenskiplike namme = Cervus albirostris
|Beskriuwer, jier= [[Nikolaj Przjevalski|Przewalski]], 1883
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Przewalskium albirostris.png|250px]]
}}
It '''wytliphart''' (''Cervus albirostris'', foarhinne ek wol ''Przewalskium albirostris'') is in grutte [[Harteftigen|hartesoarte]] dy't lânseigen is yn 'e heechlizzende greiden en bosken fan it [[Tibetaansk Heechlân]] yn [[Sina]]. De soarte tanket de namme oan it opfallende wite hier om 'e noas en lippen hinne.

== Ferskining ==
It wytliphart is ien fan 'e grutste hartesoarten. De bisten wurde 190 oant 230 sintimeter lang, mei in skofthichte fan likernôch 120 oant 130 sintimeter. Folwoeksen bokken kinne in gewicht fan 180 oant 230 kilo berikke, wylst de hinen (wyfkes) wat lytser binne.

It hier is dik en rûch, wat nedich is om te oerlibjen yn it kâlde klimaat op grutte hichte. De kleur is meastentiids donkerbrún mei in ljochtere búk, mar de lippen, de snút en de kiel binne suver wyt. In oar opfallend skaaimerk binne de grutte, brede hoeven, dy't it hart helpe om stevich op steile, rotsige hellingen te stean. It gewei fan 'e bokken is grut en kin wol 1,3 meter lang wurde, faak mei fiif of seis einen oan 'e stange. 

== Fersprieding en systematyk ==
It wytliphart komt foar yn 'e Sineeske provinsjes [[Tibet]], [[Qinghai]], [[Gansu]], [[Sichuan]] en [[Yunnan]]. De bisten libje op hichten tusken de 3.500 en 5.100 meter.

Hoewol't it wytliphart soms yn it aparte skaai ''Przewalskium'' set waard (nei de ûntdekkingsreizger Nikolaj Przjevalski), wurdt de soarte hjoed-de-dei troch de measte taksonomen, op basis fan genetysk ûndersyk, weromset yn it skaai fan 'e [[echte harten]] (''Cervus''). Der wurde gjin [[ûndersoarte]]n erkend.

== Ekology ==
Wytlipharten binne tige sosjale bisten en libje faak yn groepen. Bûten de peartiid om libje de bokken en hinen meastentiids yn aparte groepen. Se binne benammen aktyf by it lemieren en it skimerjen.

Harren dieet bestiet foar it grutste part út gers en krûden, mar se ite ek wol blêden fan strûken as der minder gers beskikber is. Troch harren tsjokke hier en fysiologyske oanpassings kinne se goed oerwei mei de lege soerstofgehaltes en de ekstreme kjeld op it Tibetaansk Heechlân.

== Status en bedriging ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as kwetsber (''Vulnerable''). Hoewol't de populaasje yn guon reservaten stabyl liket, wurdt de hiele populaasje op minder as 15.000 eksimplaren rûsd. De grutste bedrigings binne kompetysje mei fee (gruttere keppels fee fan hoeders soarget foar minder fretten foar de harten), habitatfragmintaasje (troch de oanlis fan wegen en oare ynfrastruktuer) en jacht (streuperij foar it fleis en it gewei dat brûkt wurdt by it meitsjen fan tradisjonele medisinen). De soarte wurdt lykwols strang troch de oerheid beskerme.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.iucnredlist.org/species/4256/61976756, Cervus albirostris, oproppen 20 maart 2026.]
*[https://animaldiversity.org/accounts/Przewalskium_albirostris/ Animal Diversity Web, University of Michigan, oproppen 20 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cervus albirostris|''Cervus albirostris''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Witliphart}}
[[Kategory:Echt hart]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Bedrige bist]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>py570k0u6eztkmmmmaz8vneylt02i6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salvinstikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191740</id>
    <revision>
      <id>1234225</id>
      <parentid>1229799</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10679" sha1="i1ej7sqrerry7621a17dl14tynq6kf2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=salvinstikelmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Heteromys_salvini.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys salvini 
|Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1893 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de salvinstikelmûsgoffer (Heteromys salvini).png|center|250px]]
}}
De '''salvinstikelmûsgoffer''' of '''Salvins stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys salvini''; foarhinne: ''Liomys salvini'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn grutte dielen fan [[Midden-Amearika]], dêr't it benammen libbet yn [[drûchte|drûgere]] en mear iepen dielen fan it [[leechlân]]sk [[tropysk reinwâld]]. Salvinstikelmûsgoffers binne [[solitêr]] libjende [[nachtdier]]en mei in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Taksonomy==
De salvinstikelmûsgoffer waard yn [[1893]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Oldfield Thomas]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie út 'e neite fan [[Dueñas (Gûatemala)|Dueñas]] yn it departemint [[Sacatepéquez]] yn it suden fan [[Gûatemala]]. Thomas ferneamde dit bistke nei syn lânsman [[Osbert Salvin]] ([[1835]]–[[1898]]), in [[biolooch]] dy't benammen aktyf wie op 'e mêden fan 'e [[ornitology]] en de [[herpetology]]. De salvinstikelmûsgoffer waard troch Thomas daliks al yndield yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''), mar letter stie it bistke lange tiid bekend ûnder de [[wittenskiplike namme]] ''Liomys salvini''. Yn 'e [[2000-er jierren]] kaam lykwols fêst te stean dat it skaai ''Liomys'' [[parafyletysk]] en dêrom [[taksonomy]]sk ûnjildich wie. Alle [[soarte]]n út dat skaai kamen doe by de stikelmûsgoffers te hearren. 

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e salvinstikelmûsgoffer wreidet him út by de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan in grut diel fan [[Midden-Amearika]] lâns. It begjint yn it súdwesten yn 'e [[Meksiko]], dêr't it dielen fan 'e súdeastlike steaten [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] en [[Chiapas]] omfettet. Dêrwei rint it troch fia de súdlike helte fan [[Gûatemala]] en frijwol hiel [[El Salvador]] nei twa net streekrjocht opinoar oanslutende parten fan [[Hondoeras]], yn it noardwesten en it suden fan dat lân. Yn [[Nikaragûa]] beslacht de fersprieding fan 'e salvinstikelmûsgoffer de westlike helte fan it lân, inkele [[eilantsje]]s yn 'e grutte [[Nikaragûamar]] ynbegrepen. It ferspriedingsgebiet einiget yn [[Kosta Rika]], dêr't it it [[Nicoyaskiereilân]] en oanbuorjende dielen fan it [[fêstelân]] omfiemet.

==Uterlike skaaimerken==
De salvinstikelmûsgoffer is frij lyts foar in [[stikelmûsgoffer]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 10,3–14,0&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 9,7–14,4&amp;nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 45&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet yn dizze [[soarte]] wat [[seksuele dimorfy]] yn 'e sin dat de [[mantsje]]s justjes grutter en swierder binne as de [[wyfke]]s. De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte 1,2–1,6&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 2,6–3,0&amp;nbsp;sm. Krekt as oare [[mûsgoffers]] hat de salvinstikelmûsgoffer útwindige, mei [[hier (begroeiïng)|hier]] befuorre [[wangpûde]]n, dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte. De [[pels]] bestiet út rûch [[hier (begroeiïng)|hier]] dêr't lytse hurde [[stikel (soölogy)|stikels]] trochhinne sitte. 

Hoewol't de [[kleur]] fan 'e pels regionaal wat fariëarje kin, is dy op 'e [[rêch]] en de oare boppeste [[lichemsdiel]]en altyd [[griis]] of grizich [[brún]] en op 'e [[bealch]], it [[boarstkas|boarst]], de [[kiel]] en de [[poat]]sjes [[krêmkleur]]ich. De frijwol keale [[sturt]] is likernôch like lang as it [[lichem (biology)|lichem]] en hat oan 'e ûnderkant in ljochtere kleur as oan 'e boppekant. Guon yndividuën hawwe oan 'e sturtpunt in hierkwastke sitten. Yn kontreien dêr't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e salvinstikelmûsgoffer oerlapet mei dy fan oare soarten stikelmûsgoffers, kin dit bistke identifisearre wurde oan it ûntbrekken fan [[swart]]e foarpoatsjes en it ûntbrekken fan in [[oranje|oranjige]] streek oer de [[side (anatomy)|siden]].

==Biotoop==
De salvinstikelmûsgoffer komt benammen foar yn [[drûchte|drûgere]] en mear iepen dielen fan it [[tropysk reinwâld]] yn it [[leechlân]] fan [[Midden-Amearika]]. De [[beam]]men binne dêr benammen [[dinnen]] en [[iken]]. Yn westlik [[Nikaragûa]] libbet dit biske ek yn 'e [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Cordillera de los Maribios]], in [[fulkaan]]keatling dy't diel útmakket fan 'e [[Amerikaanske Kordillera]]. Mar oer it algemien komt er net heger foar as 1.500&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Salvinstikelmûsgoffers jouwe de foarkar oan mei [[strewelleguod]] oerwoekere [[fjild]]en en [[iepen plak (bosk)|iepen plakken]] yn bosken.

==Hâlden en dragen==
De salvinstikelmûsgoffer is in [[nachtdier]] dat [[dei|oerdeis]] rêst hâldt yn in nêst dat er makke hat yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], yn in [[rots]]spjalt, in [[beamholte]], in [[ferrotting|fuortrotsjende]] omfallen [[beam]] of in tichte [[strûk]]. [[Fretten]] wurdt gearfandele op [[nacht]]like foerazjeartochten en foar it meastepart yn 'e [[wangpûde]]n stoppe om mei werom te nimmen nei hûs, sadat it letter yn alle rêst bepluze wurde kin. 

Salvinstikelmûsgoffers binne minder sosjaal as oare [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''&amp;nbsp;spp.). Yn [[drûchte|drûge]] [[wâld]][[habitat]]s fêstigje se [[territoarium (biology)|territoaria]] mei in [[oerflak]] fan likernôch 20&amp;nbsp;[[hektare|ha]], mar troch [[agresje]] dy't benammen rjochte is op soartgenoaten fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]] resultearret dat yn it gearkloftsjen fan territoaria fan [[wyfke]]s yn en om territoaria fan [[mantsje]]s. [[Dominânsjehierargy|Dominânsje]] hinget ôf fan lichemsgrutte en [[âldens]]: gruttere yndividuën binne dominant oer lytseren en [[folwoeksene]]n binne dominant oer healwoeksen eksimplaren. It nivo fan 'e ûnderlinge agresje bliuwt it hiele jier troch gelyk en fariëarret net nei [[jiertiid]].

De [[peartiid]] falt foar de salvinstikelmûsgoffer yn [[Kosta Rika]] fan [[jannewaris]] oant en mei [[juny]], mar yn oare dielen fan it [[ferspriedingsgebiet]] kin de [[fuortplanting]] it jier rûn plakfîne. De [[wyfke]]s produsearje [[jier]]s 1–8, mar trochstrings 2 nêsten jongen. De [[draachtiid]] duorret likernôch 25&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't der 2–6 (mar yn trochsneed 4) jongen smiten wurde. De jongen komme frijwol helpleas te wrâld en binne yn 't earstoan folslein oanwiisd op fersoarging troch de [[mem]]. Mar se ûntwikkelje har tige fluch en wurde mei 18&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]]. Mei 6&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[geslachtsryp]]. De trochsneed [[libbensferwachting]] leit foar salvinstikelmûsgoffers op likernôch 1&amp;nbsp;jier. Mar inkelingen libje langer as 15–18&amp;nbsp;moannen.

==Fretten==
Salvinstikelmûsgoffers frette ek wol [[ynsekten]], mar fierwei it meastepart fan har dieet bestiet út [[sied (plant)|sieden]]. Yn [[Kosta Rika]] giet dêrby yn 'e [[drûge tiid]] de foarkar út nei de sieden fan 'e [[bûterblombeam]] (''Cochlospermum religiosum''). Yn 'e [[reintiid]] fret de salvinstikelmûsgoffer dêr sieden fan in breed ferskaat oan [[planten]], wêrûnder dy fan [[lânbougewaaks]]en as [[weet]], [[stynske weet]], [[beane]] en de [[wûnderbeam]] (''Ricinus communis''). Opmerklikernôch hat er ek gjin muoite (en rint er neat op fan) it fretten fan 'e [[gif]]tige sieden fan 'e [[oaljefante-earbeam]] (''Enterolobium cyclocarpum''). Foar it opspoaren fan gaadlike sieden yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] lykje salvinstikelmûsgoffers benammen har [[rooksin]] te brûken.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e salvinstikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De salvinstikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Mei't de [[habitat]]s dêr't dizze soarte fan ôfhinklik is, [[habitatferlies|yn oerflak tebekrinne]], wurdt derfan útgien dat ek de salvinstikelmûsgoffer yn oantallen ôfnimt. 

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2016)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e salvinstikelmûsgoffer (''Heteromys salvini''):
*de gewoane salvinstikelmûsgoffer (''H. s. salvini'') &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; súdlik [[Gûatemala]], [[El Salvador]], noardwestlik en súdlik-sintraal [[Hondoeras]], westlik-sintraal [[Nikaragûa]] en it eilân [[Ometepe]] yn 'e [[Nikaragûamar]])&lt;/small&gt;
*de Meksikaanske salvinstikelmûsgoffer (''H. s. crispus'') &lt;small&gt;(súdeastlik [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]] en súdlik [[Chiapas]])&lt;/small&gt;
*de súdlike salvinstikelmûsgoffer (''H. s. vulcani'') &lt;small&gt;(westlik Nikaragûa, it eilân [[Zapatera]] yn 'e Nikaragûamar en noardwestlik [[Kosta Rika]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Salvin's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Mittelamerikansche_Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys salvini}}
}}

{{DEFAULTSORT:Salvinstikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]</text>
      <sha1>i1ej7sqrerry7621a17dl14tynq6kf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike stikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191935</id>
    <revision>
      <id>1234270</id>
      <parentid>1230349</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7483" sha1="8eufqzg5038xsem42amezwd189tdv16" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=súdlike stikelmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Southern_Spiny_Pocket_Mouse,_Villa_Claret,_Departamento_de_Risaralda,_Colombia_imported_from_iNaturalist_photo_355328118.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys australis 
|Beskriuwer, jier= [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1901 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike stikelmûsgoffer (Heteromys australis).png|center|250px]]
}}
De '''súdlike stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys australis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar yn it noardwesten fan [[Súd-Amearika]]. De súdlike stikelmûsgoffer is in [[nachtdier]] mei in nei alle gedachten fierhinne [[herbivoar]] dieet. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Taksonomy==
De súdlike stikelmûsgoffer waard foar it earst yn [[1901]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Oldfield Thomas]]. Dyselde basearre him dêrby op inkele [[spesimina]] út 'e omkriten fan [[San Javier (Ekwador)|San Javier]] oan 'e ûnderrin fan 'e [[rivier]] de [[Cachavi (rivier)|Cachavi]] yn it noardwesten fan [[Ekwador]]. 

==Fersprieding==
De súdlike stikelmûsgoffer komt foar yn it noardwesten fan [[Súd-Amearika]], dêr't er benammen yn [[Kolombia]] in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] hat. Dat omfettet de hiele [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]]line fan dat lân, mei dêropta it streamgebiet fan 'e [[Cauca (rivier)|Cauca]] en de [[Magdalena (rivier yn Kolombia)|Magdalena]], hast oan 'e gearfloeiïng fan dy beide [[rivier]]en ta de ûnderrin fan 'e Magdalena ta. Yn it noardeasten is der in útrinner dy't nei de [[grins (line)|grins]] mei [[Fenezuëla]] rint. Bûten Kolombia komt de súdlike stikelmûsgoffer ek foar yn oangrinzgjende dielen fan noardwestlik [[Ekwador]] en eastlik [[Panama]]. In isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] libbet yn 'e [[berchtme|bergen]] fan 'e [[Cordillera de Mérida]] yn westlik [[Fenezuëla]], dy't omjûn binne troch in [[flakte]] mei [[lânbou]]grûn.

==Uterlike skaaimerken==
De súdlike stikelmûsgoffer is in middelgrutte [[stikelmûsgoffer]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 12,0–12,8&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 13,6–14,0&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 37–85&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet yn dizze [[soarte]] in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't de [[mantsje]]s in bytsje grutter en swierder binne as de [[wyfke]]s. De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte 1,6&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]en hawwe in lingte fan 3,3&amp;nbsp;sm. 

De [[pels]] is rûch, mei op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] hjir en dêr ferstive [[stikel (soölogy)|stikels]] troch it [[hier (begroeiïng)|hier]] hinne. Yn 'e [[populaasje (biology)|populaasjes]] dy't yn it [[leechlân]] libje, binne dy stikels folle hurder en skerper as by berchpopulaasjes. De pels is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en (rêch, [[kop]], [[nekke]] en siden) [[dûnkergriis]] oant [[swart]], wylst de ûnderste lichemsdielen ([[bealch]], [[boarstkas|boarst]], [[kiel]], [[kin]] en [[poat]]en) [[witich]] binne. De beide kleurflakken wurde net troch in streek oer de siden faninoar skaat, sa't by guon besibbe soarten wol it gefal is. De [[soal (lichemsdiel)|soallen]] fan 'e efterpoatsjes binne ûnbehierre. De [[sturt]] is mar licht behierre en is by hast alle populaasjes oan 'e boppekant dûnkerder fan [[kleur]] as oan 'e ûnderkant.

==Biotoop==
De súdlike stikelmûsgoffer is in bewenner fan it [[tropysk reinwâld]] en it [[dizewâld]] fan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fia de [[Andes]] oant it noardwestlike [[Amazônegebiet]]. Hy komt dêr foar fan it [[leechlân]] oant yn 'e [[berchtme|bergen]] op in hichte fan 2.500&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Yn eastlik Panama hat dit bistke him oanpast oan it libben yn [[drûchte|drûgere]] [[wâld]]en, [[bamboe]]wâlden, [[toarne (botany)|toarn]]strûken en drûch [[gerslân]]. Súdlike stikelmûsgoffers kinne net goed oer [[minsklik]]e fersteuring fan harren [[habitat]].

==Hâlden en dragen==
Súdlike stikelmûsgoffers binne [[nachtdier]]en, dy't by [[dei]] ornaris rêst hâldt yn in ûndergrûnske [[hoale]], in [[rots]]spjalt of in leech pleatste [[beamholte]]. Soms kinne se lykwols ek oerdeis waarnommen wurde. Dêrfoar moat men wol hiel hoeden wêze en in protte [[geduld]] hawwe, want it binne [[skouwens|skouwe]] bistkes. De súdlike stikelmûsgoffer is in [[grûn|terrestryske]] (op 'e [[grûn]] libjende) [[soarte]], hoewol't er út en troch op [[nacht]]like foerazjeartochten ek wol yn [[strûk]]en [[klimmen|klimt]]. Fierders is der oer de libbenwize fan dit bist noch net folle bekend. 

It dieet bestiet nei alle gedachten (krekt as dat fan nau besibbe soarten) foar it meastepart út [[sied (plant)|sieden]], oanfolle mei [[frucht (plant)|fruchten]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]]. Lykas alle [[mûsgoffers]] sammelet de súdlike stikelmûsgoffer it fretten yn syn útwindige [[wangpûde]]n, dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan syn [[wang]]en sitte. Sa ferfiert er alles ienfâldich nei syn nêst, dêr't er it letter yn alle rêste beplúzje kin.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike stikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De súdlike stikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. 

==Undersoarten==
Der binne 3 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2016)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e súdlike stikelmûsgoffer (''Heteromys australis''):
*''H. a. australis'' (&lt;small&gt;[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]foarm; [[Kolombia]], noardwestlik [[Ekwador]] en de [[Cordillera de Mérida]] yn [[Fenezuëla]])&lt;/small&gt;
*''H. a. conscius'' (&lt;small&gt;[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1913&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it uterste easten fan [[Panama]] en oangrinzgjende dielen fan [[Kolombia]])&lt;/small&gt;
*''H. a. pacificus'' (&lt;small&gt;[[Oliver Payne Pearson|Pearson]], 1939&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de regio om [[Amagal]] hinne yn 'e provinsje [[Darién]] yn eastlik [[Panama]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Südliche_Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys australis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sudlike stikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]</text>
      <sha1>8eufqzg5038xsem42amezwd189tdv16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Streekte jakhals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192014</id>
    <revision>
      <id>1234260</id>
      <parentid>1230546</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14143" sha1="knputr2zpgxc6qw30p5wibqpv4u1op5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=streekte jakhals
|Ofbyld= [[File:Lupulella_adusta_in_Kalabo_Zambia_01.jpeg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= [[Afrikaanske jakhalzen]] (''Lupulella'') 
|Wittenskiplike namme= Lupulella adusta 
|Beskriuwer, jier= [[Carl Jakob Sundevall|Sundevall]], 1847 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de streekte jakhals (Lupulella adusta).png|center|250px]]
}}
De '''streekte jakhals''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lupulella adusta'' of miskien ''Schaeffia adusta''; foarhinne: ''Canis adustus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Afrikaanske jakhalzen]] (''Lupulella''). Dit bist komt foar yn grutte dielen fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. Oars as de besibbe [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), dy't op 'e iepen [[flakte]]n libbet, is de streekte jakhals yn it foarste plak in bewenner fan ûnticht [[bosk]]lân en kriten mei in protte [[strewelleguod]]. It is in [[nachtdier]] mei in tige adaptyf [[omnivoar]] dieet. De streekte jakhals kin sawol [[solitêr]] libje as foarkomme yn lytse [[ridel|famyljeridels]]. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige.

==Taksonomy en evolúsje==
===Taksonomy===
De streekte jakhals waard foar it earst yn [[1847]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[soölooch]] [[Carl Jakob Sundevall]]. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Canis adustus'', dat safolle betsjut as &quot;skroeide hûn&quot;, ferwizend nei de streek dy't it bist oer de [[side (anatomy)|siden]] rint. Dêrmei pleatste Sundevall de streekte jakhals yn it [[taksonomy]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), dêr't ek û.o. de [[wolf]] (''Canis lupus'') en de [[hûn]] (''Canis familiaris'') diel fan útmeitsje. Yn [[1906]] sloech de [[Dútslân|Dútske]] soölooch [[Max Hilzheimer]] foar om 'e streekte jakhals ynstee yn it [[monotypyske skaai]] fan 'e streekte jakhalzen (''Schaeffia'') te pleatsen, ûnder de wittenskiplike namme ''Schaeffia adusta''. Dat útstel krige doe gjin neifolging.
[[File:Side-striped_Jackal_(Canis_adustus)-_rare_sighting_of_this_nocturnal_animal_..._(13799182833).jpg|left|thumb|250px|In streekte jakhals yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]].]]

Yn [[2019]] stelde de Spesjalistegroep oangeande Hûneftigen fan 'e gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) fêst dat de streekte jakhals en de dêr nau mei besibbe [[sealjakhals]] (foarh. ''Canis mesomelas'') [[genetysk]] safolle fan 'e oare hûnen ferskille dat se yn in eigen skaai pleatst wurde moasten. De [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus''), dy't al fan âlds yn eigen skaaien pleatst wiene, kamen genetysk nammentlik mear oerien mei de hûnen as dat de streekte jakhals en de sealjakhals mei de hûnen oerienkamen. Dêrom besleat de IUCN om it foarstel fan 'e Spesjalistegroep op te folgjen en dy beide soarten yn it skaai fan 'e [[Afrikaanske jakhalzen]] (''Lupulella'') te pleatsen. (Dat skaai wie yn [[1906]] troch Hilzheimer yntrodusearre foar de sealjakhals.)

Sûnt [[2019]] is út ferskate ûndersiken bleken dat it [[gebit]] fan 'e streekte jakhals oansjenlik ôfwykt fan dat fan 'e sealjakhals. Guon saakkundigen pleitsje der dêrom no wer foar om 'e streekte jakhals yn in eigen monotypysk skaai te pleatsen ûnder de namme ''Schaeffia adusta'', sa't Hilzheimer as yn [[1906]] hawwe woe. 

===Evolúsje===
Op basis fan opdobbe [[fossilen]] wurdt ornearre dat de streekte jakhals al bestie yn it [[Plioseen]] (5,3–2,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn). De streekte jakhals is de iennichste oerlibjende [[soarte]] fan in [[klade]], wêrfan't de [[Hottentothûn]] (''Eucyon khoikhoi'') út it [[Plioseen|Ier-Plioseen]] it âldste (bekende) [[Afrika]]anske lid is. De ûntdekking fan 'e Hottentothûn, in mear as 5&amp;nbsp;miljoen jier âld fossyl wêrfan't de [[wittenskip]]like beskriuwing yn [[2022]] plakhie, ûnderstipet in foarsleine fersprieding fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oerhûnen]] (''Eucyon'') mei de âldste, de [[woeste wolf]] (''E.&amp;nbsp;ferox'') yn [[Noard-Amearika]], letter de [[davishûn]] (''E.&amp;nbsp;davisi'') earst yn Noard-Amearika en letter yn [[Sina]], dêrnei de [[debonishûs]] (''E.&amp;nbsp;debonisi'') yn [[West-Jeropa]] en úteinlik de Hottentothûn (''E.&amp;nbsp;khoikhoi'') yn [[Súdlik Afrika]].
[[File:Canis_adustus_Kidepo_National_Park.jpg|right|thumb|250px|In streekte jakhals yn it [[Nasjonaal Park Kidepo]] yn [[Oeganda]].]]

==Fersprieding==
De streekte jakhals hat in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], dat begjint mei de [[Sahel]]sône fan súdlik [[Mauretaanje]] oant súdlik [[Sûdaan]]. Dit bist ûntbrekt yn it gebiet súdlik dêrfan inkeld yn it tichtste [[reinwâld]] yn it suden fan [[West-Afrika]] en it [[Kongo (rivier)|Kongobekken]], de [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]] yn 'e [[Hoarn fan Afrika]] ([[Ogadenwoastyn|Ogaden]]) en [[Súdlik Afrika]] ([[Kalahary]], [[Namyb]] en [[Karoo]]) en teffens yn 'e koele [[klimaat]]sône yn [[Súd-Afrika]]. Foarhinne kaam de streekte jakhals ek foar yn [[Noard-Afrika]], mar dêr binne no inkeld noch in pear isolearre en hast [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn [[Marokko]] en [[Tuneezje]] fan oer.

==Uterlike skaaimerken==
De streekte jakhals is in middelgrutte [[hûneftige]]. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 69–81&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 30–41&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 6&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;–14&amp;nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 35–50&amp;nbsp;sm. De streekte jakhals hat in ranke lichemsbou, mar is trochinoar justjes grutter as de nau besibbe [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''). De [[plasse]] is fierhinne gelikens, mar wat platter as dy fan 'e sealjakhals, mei in langere en smellere [[snút]]. Ek it [[gebit]] fan 'e streekte jakhals wykt ôf fan dat fan 'e sealjakhals; dat wurdt feroarsake troch it mear [[omnivoar]]e dieet fan 'e streekte jakhals en it mear [[karnivoar]]e dieet fan 'e sealjakhals. 

De [[pels]] fan 'e streekte jakhals is [[bêzje]]-[[grizich]], mei mear bêzje op 'e ûnderste [[lichemsdiel]]en en mear griis op 'e boppeste. De [[rêch]] is hast [[dûnkergriis]], en de [[sturt]] is [[swart]] mei in grize, suver [[sulver (kleur)|sulverne]] punt. Syn namme tanket dit bist oan 'e [[wite]] streek, mei oan 'e ûnderkant in swarte râne, dy't yn 'e lingterjochting oer de [[side (anatomy)|siden]] rint. De ôftekening dêrfan is dizenich en wurdt nei it efterliif ta wat langer wat ûndúdliker. De sichtberens fan 'e streek ferskilt fan yndividu nei yndividu, mar is by [[folwoeksen]] bisten grutter as by healwoeksen eksimplaren.
[[File:Side-striped Jackals (Canis adustus)- rare sighting of this nocturnal animal ... (13799360203).jpg|left|thumb|250px|In pear streekte jakhalzen.]]

==Biotoop==
De streekte jakhals is in bewenner fan iepen [[bosk]]lân en gebieten mei in protte opgeand [[strewelleguod]]. Oars as de besibbe [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), dy't op 'e iepen [[flakte]]n libbet, is de streekte jakhals sadwaande folle minder faak dúdlik waar te nimmen. Dat sil grif de reden wêze dat dit bist safolste minder bekend is as syn sibbe. Streekte jakhalzen hawwe gjin muoite mei [[berchtme|bercheftich]] terrein en komme bygelyks ek yn it [[Etiopysk Heechlân]] foar. De [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]] en ticht [[tropysk reinwâld]] mije se lykwols.

==Hâlden en dragen==
De streekte jakhals is in [[nachtdier]], dat foar it meastepart aktyf is by [[nacht]] en yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]). Guon streekte jakhalzen libje in [[solitêr]] bestean, mar it komt ek foar dat se yn in lytse [[ridel]] libje fan 2–7 yndividuën. Sa'n famyljegroep bestiet út in pearke fan in [[mantsje|rikel]] en in [[wyfke|teef]] dy't har [[fuortplanting|fuortplantsje]], oanfolle mei healwoeksen jongen út it foargeande jier. It pearke foarmet in bân foar it libben en bliuwt [[monogaam]]. 

De [[peartiid]] ferskilt foar de streekte jakhals nei regio. Yn [[Súdlik Afrika]] rint dy perioade fan [[juny]] oant en mei [[novimber]]. De [[draachtiid]] duorret 57–70&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't de teef in nêst fan 3–6 jongen smyt. Dy binne yn 't earstoan foar fersoarging folslein ôfhinklik fan 'e [[âlden]]. De jongen wurde mei 56–70&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]]. Mei 6–8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[geslachtsryp]]. Fan 'e [[leeftyd]] fan 11&amp;nbsp;moannen ôf begjinne se oer it algemien by de âlden wei te gean. De streekte jakhals hat yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan 10&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't er yn finzenskip wol 12–14&amp;nbsp;jier libje kin.
[[File:Lupulella adustus, Mopani, South Africa 2.jpeg|right|thumb|250px|In streekte jakhals.]]

==Fretten==
De streekte jakhals is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]], dy't him foar wat syn dieet oangiet, goed oanpasse kin oan feroarjende omstannichheden. Yn ferliking mei de nau besibbe en mear [[karnivoar]]e [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'') is de streekte jakhals folle minder ôfhinklik fan [[fleis]]. Dizze soarte fret yn 'e [[reintiid]] in protte [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[termiten]], wylst der yn 'e [[drûge tiid]] mear lytse [[sûchdieren]] op it menu steane, lykas de [[springhazze]] (''Pedetes capensis'') en de [[Eastafrikaanske springhazze]] (''Pedetes surdaster''), en soms nijberne [[antilope]]jongen. Dêrnjonken fret de streekte jakhals ek [[ies (kadaver)|ies]], lykas bisten dy't troch gruttere [[rôfdier]]en deade binne. Fierders foarmje [[plant]]aardige materialen, lykas [[frucht (plant)|fruchten]] in wichtich ûnderdiel fan it dieet. 

Typearjend foar it minder rôfsuchtige aard fan 'e streekte jakhals wie in eksimplaar dat op in [[pleats]] in hok binnenkrong dêr't [[nuete ein]]en holden waarden. Dy jakhals negearre de einen en friet ynstee it foar harren klearsette einefretten op.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e streekte jakhals binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[hyenahûn]] (''Lycaon Pictus'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Dy meitsje oer it algemien gjin jacht op streekte jakhalzen om't se dy as [[proai]] sjogge, mar om't se der in lytser rôfdier yn werkenne en om't se de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] útskeakelje wolle. Jongen binne fierders ek kwetsber foar grutte [[rôffûgels]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus'').
[[File:Side-striped jackal in the Masai Mara, Kenya (cropped).jpg|right|thumb|250px|In streekte jakhals op 'e [[Masaï Mara]] yn [[Kenia]].]]

==Status==
De streekte jakhals hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne 7 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e streekte jakhals (''Lupulella adusta''):
*''L. a. adusta'' &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[West-Afrika]] en de westkust fan [[Sintraal-Afrika|Sintraal]]- en [[Súdlik Afrika]])&lt;/small&gt;
*''L. a. bweha'' &lt;small&gt;([[Kisumu (Kenia)|Kisumu]] yn [[Kenia]] en omkriten)&lt;/small&gt;
*''L. a. centralis'' &lt;small&gt;(Sintraal-Afrika)&lt;/small&gt;
*''L. a. grayi'' &lt;small&gt;(de [[Magreb]]: inkele isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn [[Marokko]] en [[Tuneezje]]; hast [[útstjerren (biology)|útstoarn]])&lt;/small&gt;
*''L. a. kaffensis'' &lt;small&gt;([[Etiopysk Heechlân]])&lt;/small&gt;
*''L. a. lateralis'' &lt;small&gt;(dielen fan [[East-Afrika|East]]- en Sintraal-Afrika)&lt;/small&gt;
*''L. a. notatus'' &lt;small&gt;(de [[Loitaflakte]] yn Kenia, en dêrwei súdoan by de eastkust fan Afrika lâns)&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Side-striped_jackal ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lupulella adusta}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Afrikaanske jakhals]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]</text>
      <sha1>knputr2zpgxc6qw30p5wibqpv4u1op5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blaumuntgoudhoantsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192274</id>
    <revision>
      <id>1234362</id>
      <parentid>1233297</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1234362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4609" sha1="o5cpi7rgw2srob7z29dhjoaogp65zxs" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme  = blaumuntgoudhoantsje
|Ofbyld = [[Ofbyld:Blau muntgoudhoantsje.jpg|250px]]
|Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme = [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse = [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift  = [[krobben]] (''Coleoptera'') 
|Famylje= [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae'')
|Skaai  = [[goudhoantsjes]] (''Leptinotarsa'')
|Wittenskiplike namme = Chrysolina coerulans
|Beskriuwer, jier= [[Ludwig Gottlieb Scriba|Scriba]], 1791
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
It '''blaumuntgoudhoantsje''' (''Chrysolina coerulans'') is in krobbe yn it skaai goudhoantsjes (''Chrysomelidae'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1791 publisearre troch [[Ludwig Gottlieb Scriba]].

== Beskriuwing ==
De kevers binne 6,5 oant 9 millimeter lang. De dekskylden binne meastentiids fariabel kleure en hawwe in metaaleftige glâns. De kleuren fariearje fan blau, blau-fiolet, blau-grien, blau-swart, oant koper en kopergrien. De antennes en de poaten hawwe deselde kleur as it liif. De sydkanten fan it halsskyld (''pronotum'') rinne hast parallel. De puntsjes oan it boarststik binne yn it midden finer as oan 'e râne. 

== Fersprieding ==
Oarspronklik kaam dizze krobbe foaral foar yn [[Sintraal-Europa|Sintraal-]], [[Súd-Europa|Súd-]] en [[East-Europa]] (lykas yn 'e [[Balkan]], [[Frankryk]], [[Itaalje]]). De lêste tweintich jier hat de soarte it ferspriedingsgebiet lykwols útwreide nei it noardwesten. Sa waard de krobbe om 2011 hinne foar it earst ek yn it [[Feriene Keninkryk]] ([[Kent]]) fûn. De earste offisjele en dokumintearre waarnimming fan dizze krobbe yn [[Nederlân]] fûn plak yn 1969. Ek yn [[Fryslân]] is de krobbe yntusken in bekende ferskining.

De wichtichste reden foar de fersprieding oer grutte ôfstannen is de minske. Munt (''Mentha'') is in tige populêre túnplant. Troch it transport en de ferkeap fan 'e planten ferhúzje ek de aaikes, larven of folwoeksen krobben mei nei nije gebieten. Troch sêftere winters en waarmere simmers yn West- en Noard-Europa kin de krobbe tsjintwurdich folle makliker oerwinterje en populaasjes opbouwe.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.gbif.org/species/4460196 GBIF.]
* Heijnsbergen, S. van (1970). Chrysolina coerulans (Scriba) nieuw voor de Nederlandse fauna (Col., Chrysomelidae). Entomologische Berichten, 30(11), s. 211.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chrysolina coerulans|Blaumuntgoudhoantsje}}
}}
[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Blêdhoantsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>o5cpi7rgw2srob7z29dhjoaogp65zxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omgong fan Frankryk 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192843</id>
    <revision>
      <id>1234138</id>
      <parentid>1234009</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>5e etappe</comment>
      <origin>1234138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10663" sha1="kax4ut3m1108we3etyvhujd2czkeakm" xml:space="preserve">{{aktueelsport}}
{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid
| namme             = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026
| edysje            = 113
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte =
| ûnderskrift       = 
| rûtekaart         = Route of the 2026 Tour de France.png
| tiidrek           = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026
| datum             = 
| startplak         = {{Flagge ES}} [[Barcelona]]
| finishplak        = [[Parys]]
| totale ôfstân     =  3.333 km
| hichtemeters      = 54.450 m
| gem. faasje       = 
| dielnimmers       = 184
| type wedstriid    = 
| etappe            = 5
| klass1            = Giele trui
| lieder1           = {{Flagge NO}} [[Torstein Træen]]
| klass2            = Griene trui
| lieder2           = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]]
| klass3            = Boltsjestrui
| lieder3           = {{Flagge FR}} [[Alex Baudin]]
| klass4            = Wite trui
| lieder4           = {{Flagge CZ}} [[Mathias Vacek]]
| klass5            = Ploegen
| lieder5           = {{GER}} Lidl–Trek
| klass6            = Striidberens
| lieder6           = 
| klass7            = 
| lieder7           = 
| klass8            = 
| lieder8           = 
| aktueel           = 
| foarige           = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]]
| folgjende         = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]]
}}

De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurdt holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. 

==Dielnimmende ploegen==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* {{BEL}} Alpecin–Deceuninck
* {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team
* {{FRA}} Groupama-FDJ
* {{GER}} Lidl-Trek
* {{ESP}} Movistar
* {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe
* {{AUS}} Jayco AlUla
* {{NED}} Visma–Lease a Bike
* {{NOR}} Uno-X 
* {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA
* {{SUI}} Pinarello-Q36.5
* {{SUI}} Tudor
|Kolom2=
* {{BRN}} Bahrain Victorious
* {{USA}} EF Education-EasyPost
* {{GBR}} Netcompany Ineos
* {{BEL}} Lotto-Intermarché
* {{SUI}} NSN
* {{BEL}} Soudal Quick-Step
* {{NED}} Picnic-PostNL
* {{UAE}} UAE Team Emirates XRG
* {{KAZ}} XDS Astana Team
* {{FRA}} Cofidis
* {{FRA}} TotalEnergies
}}

== Startplak ==
De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet.
{{clear}}
== Etappe-oersjoch&lt;ref&gt;[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! Datum
! Etappe
! Start –&lt;br&gt;Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder
|-
| 1
| align=&quot;center&quot;| 4 july
| {{Flagge ES}} [[Barcelona]]
| 19.7 km
| {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}}
| {{NED}} Visma–Lease a Bike
|rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]]
|-
| 2
| align=&quot;center&quot;| 5 july
| {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -&lt;br&gt; {{flagge ES}} [[Barcelona]]
| 178 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| {{MEX}} [[Isaac del Toro]]
|-
| 3
| align=&quot;center&quot;| 6 july
| {{Flagge ES}} [[Granollers]] -&lt;br&gt; {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]]
| 196 km
| {{piktogram etappe|berch}}
|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|-
| 4
| align=&quot;center&quot;| 7 july
| [[Carcassonne]] -&lt;br&gt; [[Foix]]
| 182 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
|{{DEN}} [[Mads Pedersen]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|{{NOR}} [[Torstein Træen]]
|-
| 5
| align=&quot;center&quot;| 8 july
| [[Lannemezan]] -&lt;br&gt; [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]]
| 158 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| {{NED}} [[Olav Kooij]]
|-
| 6
| align=&quot;center&quot;| 9 july
| [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -&lt;br&gt; [[Gavarnie-Gèdre]]
| 186 km
| {{piktogram etappe|berch}}
|
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 7
| align=&quot;center&quot;| 10 july
| [[Hagetmau]] -&lt;br&gt; [[Bordeaux]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
|
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 8
| align=&quot;center&quot;| 11 july
| [[Périgueux]] -&lt;br&gt; [[Bergerac (stêd)|Bergerac]]
| 182 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 9
| align=&quot;center&quot;| 12 july
| [[Malemort]] -&lt;br&gt; [[Ussel (Corrèze)|Ussel]]
| 185 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;|13 july
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;7&quot; | '''Rêstdei yn [[Cantal]]'''
|-
| 10
| align=&quot;center&quot;| 14 july
| [[Aurillac]] -&lt;br&gt; [[Le Lioran]]
| 167 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 11
| align=&quot;center&quot;| 15 july
| [[Vichy]] -&lt;br&gt; [[Nevers]]
| 161 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 12
| align=&quot;center&quot;| 16 july
| [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -&lt;br&gt; [[Chalon-sur-Saône]]
| 181 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 13
| align=&quot;center&quot;| 17 july
| [[Dole (Jura)|Dole]] -&lt;br&gt; [[Belfort]]
| 205 km
| {{piktogram etappe|heuvel}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 14
| align=&quot;center&quot;| 18 july
| [[Mulhouse]] -&lt;br&gt; [[Le Markstein]] [[Fellering]]
| 155 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 15
| align=&quot;center&quot;| 19 july
| [[Champagnole]] -&lt;br&gt; [[Col de Solaison]]
| 184 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 20 july
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;7&quot; | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]'''
|-
| 16
| align=&quot;center&quot;| 21 july
| [[Évian-les-Bains]] -&lt;br&gt; [[Thonon-les-Bains]]
| 26 km
| {{piktogram etappe|tiidrit}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 17
| align=&quot;center&quot;| 22 july
| [[Chambéry]] -&lt;br&gt; [[Voiron]]
| 175 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 18
| align=&quot;center&quot;| 23 july
| [[Voiron]] -&lt;br&gt; [[Orcières-Merlette]]
| 185 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 19|19]]
| align=&quot;center&quot;| 24 july
| [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -&lt;br&gt; [[Alpe d'Huez]]
| 128 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 20
| align=&quot;center&quot;| 25 july
| [[Le Bourg-d'Oisans]] -&lt;br&gt; [[Alpe d'Huez]]
| 171 km
| {{piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
| 21
| align=&quot;center&quot;| 26 july
| [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]]  &lt;br&gt; [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]])
| 130 km
| {{piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFFF80&quot;|
|-
! Datum
! Etappe
! Start – Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder
|}

== Klassemintslieders nei eltse etappe ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Giele trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]]
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; |'''Griene trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |'''Bolletsjestrui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#90D0EA&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
| bgcolor=&quot;#BEAF88&quot; |'''Striidberens'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]]
|-
! 1ste
| {{NED}}&lt;br&gt;Visma–Lease a Bike
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{DEN}}&lt;br&gt;[[Jonas Vingegaard]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{COL}}&lt;br&gt;[[Egan Bernal]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{ESP}}&lt;br&gt;[[Juan Ayuso]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;Netcompany INEOS
| ''Net útrikt''
|-
!2e
| {{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{NED}}&lt;br&gt;[[Alex Molenaar]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{MEX}}&lt;br&gt;[[Isaac del Toro]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{UAE}}&lt;br&gt;UAE Team Emirates XRG
| {{GER}}&lt;br&gt;[[Felix Engelhardt]]
|-
!3e
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |{{FRA}}&lt;br&gt;[[Alex Baudin]]
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Alex Baudin]]
|-
!4e
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Mads Pedersen]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{NOR}}&lt;br&gt;[[Torstein Træen]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |{{DEN}}&lt;br&gt;[[Mads Pedersen]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{CZE}}&lt;br&gt;[[Mathias Vacek]]
| rowspan=&quot;2&quot;  bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{GER}}&lt;br&gt;Lidl–Trek
| {{ESP}}&lt;br&gt;[[Pablo Castrillo]]
|-
!5e
| {{NED}}&lt;br&gt;[[Olav Kooij]]
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Baptiste Veistroffer]]
|-
!6e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!7e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!8ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!9e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!10e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!11e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!12e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!13e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!14e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!15e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!16e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| ''Net útrikt''
|-
!17e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!18e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!19e
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!20ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
!21ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| bgcolor=&quot;#90EE90&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| 
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Einklassemint
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#FFABBB&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#90D0EA&quot; |''' '''
| bgcolor=&quot;#BEAF88&quot; |''' '''
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}

{{Navigaasje Omgong fan Frankryk}}

[[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>kax4ut3m1108we3etyvhujd2czkeakm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grêfstientoerist</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192886</id>
    <revision>
      <id>1234137</id>
      <timestamp>2026-07-08T16:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1234137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="6mcfc3k7dupm2hi66ref0x74rcre9l7" xml:space="preserve">{{wurk}}
[[Ofbyld:Tourists at the grave of the Dark Countess.jpg|thumb|Toeristen by de [[Dunkelgrafen]]]]
In '''grêfstientoerist''' (ek wol bekend as in 'begraafplakleafhawwer', 'begraafplaktoerist', 'grêfjager' of tafofyl') is immen mei in passy foar [[begraafplak]]ken, [[grêfskrift]]en, it meitsjen fan ôfwriuwings fan [[Grêfstien|grêfstiennen]], fotografy, keunst en de skiednis fan (ferneamde) deaden. &lt;ref&gt;{{cite book |author=Rogak, Lisa |title=Stones and Bones of New England: A guide to unusual, historic, and otherwise notable cemeteries |date=2004 |publisher=Globe Pequat |isbn=0-7627-3000-5 |pages=ix}}&lt;/ref&gt; De term is benammen brûkt troch skriuwer en biograaf Scott Stanton as titel fan syn eardere webside en syn boek ''The Tombstone Tourist: Musicians'' (2003), dat oer it libben en de grêven fan ferneamde muzikanten giet. &lt;ref&gt;{{cite book|title=The Tombstone Tourist: Musicians|author1=Stanton, Scott |author2=Stanton, Robin W. |isbn= 9780965996693|date=2003}}&lt;/ref&gt;

Guon begraafplaktoeristen binne benammen ynteressearre yn 'e histoaryske aspekten fan begraafplakken of de histoaryske relevânsje fan harren ynwenners. It La Recoleta-begraafplak yn [[Buenos Aires]], it Alde Joadske Begraafplak yn [[Praach]] en it ''Zentralfriedhof'' (Sintraal Begraafplak) yn [[Wenen]], [[Eastenryk]], hawwe in grut oantal ferneamde ynwenners en harren grêven, wat de begraafplakken wichtige toeristyske bestimmingen makket. De histoaryske begraafplakken fan [[New Orleans]] binne toeristyske bestimmingen fanwegen harren relevânsje foar de kulturele skiednis fan 'e stêd.

[[Genealogy|Genealogyske]] toeristen dogge in soad war om begraafplakken en de dêrby hearrende registraasjes op te spoaren, en om grêfgegevens en de begraafplakken fan harren foarâlden te ferifiearjen.


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
[[Kategory:Begraafplak]]
[[Kategory:Dea]]</text>
      <sha1>6mcfc3k7dupm2hi66ref0x74rcre9l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feankoloniaalsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192887</id>
    <revision>
      <id>1234151</id>
      <timestamp>2026-07-08T20:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''It Feankoloniaalsk''' is in foarm fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn de [[Feankoloanjes|Grinzer feankoloanjes]] yn it easten fan de provinsje [[Grinslân]]. It dialekt komt benammen foar yn de gemeenten [[Stedskanaal]], [[Veendam]] en [[Pekela]]. Troch de skiednis fan de feanôfgraving en de migraasje fan arbeiders út ferskate regio's hat it Feankoloniaalsk him ûntwikkele ta in fariant fan it Grinslânsk mei eigen lûd- en wurdskatskaaimerken.  == Skiednis =...&quot;</comment>
      <origin>1234151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="jkt8nllplv5ryp1cn828enzs5qj8lnv" xml:space="preserve">'''It Feankoloniaalsk''' is in foarm fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn de [[Feankoloanjes|Grinzer feankoloanjes]] yn it easten fan de provinsje [[Grinslân]]. It dialekt komt benammen foar yn de gemeenten [[Stedskanaal]], [[Veendam]] en [[Pekela]]. Troch de skiednis fan de feanôfgraving en de migraasje fan arbeiders út ferskate regio's hat it Feankoloniaalsk him ûntwikkele ta in fariant fan it Grinslânsk mei eigen lûd- en wurdskatskaaimerken.

== Skiednis ==
It Feankoloniaalsk ûntstie yn de 17e en 18e iuw, doe't de feangebieten yn eastlik Grins ûntgûn waarden. Arbeiders út Grins, [[Drinte]], [[Fryslân]] en oare parten fan de Republyk kamen nei de nije feankoloanjes. Troch it kontakt tusken dy befolkingsgroepen ûntstie der in pleatslike spraakfoarm dy't nau besibbe bleau oan it Grinslânsk, mar ek ynfloeden fan benammen it Drintsk en it Nederlânsk opnaam.

Yn de 20e iuw naam it gebrûk fan it dialekt ôf troch tanimmende ferstêdeliking, ûnderwiis yn it Standertnederlânsk en de ynfloed fan radio en telefyzje. Dochs wurdt it dialekt noch altyd troch in part fan de befolking brûkt, benammen yn ynformele sitewaasjes.

== Fersprieding ==
It Feankoloniaalsk wurdt benammen sprutsen yn:
* [[Stadskanaal]]
* [[Veendam]]
* [[Oude Pekela]]
* [[Nieuwe Pekela]]
* [[Musselkanaal]]
* [[Onstwedde]]
* [[Bareveld]]
* [[Meeden]]

De grinzen mei it [[Drintsk]] binne net skerp; yn it suden komme oergongsdialekten foar.

== Skaaimerken ==
It Feankoloniaalsk heart ta de [[Nedersaksysk]]e dialekten. In tal opfallende skaaimerken binne:
* in wurdskat dy't foar in grut part oerienkomt mei it Grinslânsk;
* guon útspraakferskillen yn ferliking mei it Westerkertiersk en Hogelânstersk;
* ynfloeden út it Drintsk, benammen yn de súdlike feankoloanjes;
* in relatyf sterke ynfloed fan it Standertnederlânsk yn de moderne sprektaal.

== Foarbylden ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Feankoloniaalsk
! Frysk
|-
| ''Hou gait 't?''
| Hoe is it?
|-
| ''Ik goa noar hoes.''
| Ik sil nei hûs.
|-
| ''Dat is nait goud.''
| Dat is net goed.
|-
| ''Moi!''
| Hoi!
|}

== Kultuer ==
It Feankoloniaalsk spilet in rol yn de regionale identiteit fan de Grinzer feankoloanjes. It wurdt brûkt yn pleatslike muzyk, kabaret en amateurtoaniel, en komt ek geregeld foar yn streekmedia en by kulturele eveneminten.

== Besibbe dialekten ==
* [[Grinslânsk]]
* [[Drintsk]]
* [[Westerkertiersk]]
* [[Hegelannersk]]

== Sjoch ek ==
* [[Grinslânsk]]
* [[Nedersaksysk]]
* [[Feankoloanjes]]

== Literatuer ==
* Ter Laan, K. ''Nieuw Groninger Woordenboek''.
* Entjes, H. Ferskate publikaasjes oer Grinske dialekten.
* Publikaasjes fan it Streektaalcentrum Grins.

== Eksterne keppelings ==
* [https://www.streektaalgrunnen.nl Streektaalcentrum Grunnen]
* [https://www.sont.nl SONT – Samenwerkingsorganisatie Nedersaksisch Taalgebied]


[[Kategory:Grinslânsk]]
[[Kategory:Dialekt yn Nederlân]]
[[Kategory:Kultuer yn Grins]]</text>
      <sha1>jkt8nllplv5ryp1cn828enzs5qj8lnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234154</id>
      <parentid>1234151</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eksterne keppelings */ kt</comment>
      <origin>1234154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="szytoy12l6ohh47iyxu7b8atj5yepak" xml:space="preserve">'''It Feankoloniaalsk''' is in foarm fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn de [[Feankoloanjes|Grinzer feankoloanjes]] yn it easten fan de provinsje [[Grinslân]]. It dialekt komt benammen foar yn de gemeenten [[Stedskanaal]], [[Veendam]] en [[Pekela]]. Troch de skiednis fan de feanôfgraving en de migraasje fan arbeiders út ferskate regio's hat it Feankoloniaalsk him ûntwikkele ta in fariant fan it Grinslânsk mei eigen lûd- en wurdskatskaaimerken.

== Skiednis ==
It Feankoloniaalsk ûntstie yn de 17e en 18e iuw, doe't de feangebieten yn eastlik Grins ûntgûn waarden. Arbeiders út Grins, [[Drinte]], [[Fryslân]] en oare parten fan de Republyk kamen nei de nije feankoloanjes. Troch it kontakt tusken dy befolkingsgroepen ûntstie der in pleatslike spraakfoarm dy't nau besibbe bleau oan it Grinslânsk, mar ek ynfloeden fan benammen it Drintsk en it Nederlânsk opnaam.

Yn de 20e iuw naam it gebrûk fan it dialekt ôf troch tanimmende ferstêdeliking, ûnderwiis yn it Standertnederlânsk en de ynfloed fan radio en telefyzje. Dochs wurdt it dialekt noch altyd troch in part fan de befolking brûkt, benammen yn ynformele sitewaasjes.

== Fersprieding ==
It Feankoloniaalsk wurdt benammen sprutsen yn:
* [[Stadskanaal]]
* [[Veendam]]
* [[Oude Pekela]]
* [[Nieuwe Pekela]]
* [[Musselkanaal]]
* [[Onstwedde]]
* [[Bareveld]]
* [[Meeden]]

De grinzen mei it [[Drintsk]] binne net skerp; yn it suden komme oergongsdialekten foar.

== Skaaimerken ==
It Feankoloniaalsk heart ta de [[Nedersaksysk]]e dialekten. In tal opfallende skaaimerken binne:
* in wurdskat dy't foar in grut part oerienkomt mei it Grinslânsk;
* guon útspraakferskillen yn ferliking mei it Westerkertiersk en Hogelânstersk;
* ynfloeden út it Drintsk, benammen yn de súdlike feankoloanjes;
* in relatyf sterke ynfloed fan it Standertnederlânsk yn de moderne sprektaal.

== Foarbylden ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Feankoloniaalsk
! Frysk
|-
| ''Hou gait 't?''
| Hoe is it?
|-
| ''Ik goa noar hoes.''
| Ik sil nei hûs.
|-
| ''Dat is nait goud.''
| Dat is net goed.
|-
| ''Moi!''
| Hoi!
|}

== Kultuer ==
It Feankoloniaalsk spilet in rol yn de regionale identiteit fan de Grinzer feankoloanjes. It wurdt brûkt yn pleatslike muzyk, kabaret en amateurtoaniel, en komt ek geregeld foar yn streekmedia en by kulturele eveneminten.

== Besibbe dialekten ==
* [[Grinslânsk]]
* [[Drintsk]]
* [[Westerkertiersk]]
* [[Hegelannersk]]

== Sjoch ek ==
* [[Grinslânsk]]
* [[Nedersaksysk]]
* [[Feankoloanjes]]

== Literatuer ==
* Ter Laan, K. ''Nieuw Groninger Woordenboek''.
* Entjes, H. Ferskate publikaasjes oer Grinske dialekten.
* Publikaasjes fan it Streektaalcentrum Grins.

== Eksterne keppelings ==
* [https://www.streektaalgrunnen.nl Streektaalcentrum Grunnen]
* [https://www.sont.nl SONT – Samenwerkingsorganisatie Nedersaksisch Taalgebied]

[[Kategory:Grinslânsk]]
[[Kategory:Nedersaksysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn Nederlân]]</text>
      <sha1>szytoy12l6ohh47iyxu7b8atj5yepak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aldamtsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192888</id>
    <revision>
      <id>1234152</id>
      <timestamp>2026-07-08T21:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''It Aldamtsk''' ([[Grinslânsk]]: ''Oldambtsters'') is in dialekt fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn it histoaryske [[Aldamt]] yn it noardeasten fan de provinsje [[Grinslân]]. It heart ta de eastlike farianten fan it Grinslânsk en wurdt yn de taalkunde ornaris beskôge as ien fan de acht haaddialekten fan it Grinslânsk. It Aldamtsk wurdt troch in protte sprekkers sjoen as ien fan de meast karakteristike Grinslânke dialekten en hat ferskate skaaimerken dy't...&quot;</comment>
      <origin>1234152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="7g5s65xevdcq8nazjfpir80mbwcsg6e" xml:space="preserve">'''It Aldamtsk''' ([[Grinslânsk]]: ''Oldambtsters'') is in dialekt fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn it histoaryske [[Aldamt]] yn it noardeasten fan de provinsje [[Grinslân]]. It heart ta de eastlike farianten fan it Grinslânsk en wurdt yn de taalkunde ornaris beskôge as ien fan de acht haaddialekten fan it Grinslânsk. It Aldamtsk wurdt troch in protte sprekkers sjoen as ien fan de meast karakteristike Grinslânke dialekten en hat ferskate skaaimerken dy't it ûnderskiede fan ûnder mear it [[Westerkertiersk]] en it [[Feankoloniaalsk]].&lt;ref&gt;Johan Winkler, ''Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon'' (1874).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gronings dialect'', Wikipedy (Ingelsk).&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
It Aldamtsk ûntstie yn de [[Midsiuwen]] yn it histoaryske Aldamt. Oarspronklik waard yn it gebiet [[Aldfrysk]] sprutsen, mar fan de 14e en 15e iuw ôf waard dat stadichoan ferfongen troch [[Nedersaksysk]] ûnder ynfloed fan de stêd [[Grins (stêd)|Grins]]. Dochs bleaune Fryske ynfloeden yn de wurdskat en grammatika beholden.&lt;ref&gt;''Gronings dialect'', Wikipedy (Ingelsk).&lt;/ref&gt;

Troch de relatyf isolearre lizzing fan it Aldamt koe it dialekt him lange tiid selsstannich ûntwikkelje. Yn de 19e en 20e iuw bleau it dialekt yn it deistich libben fan de klaaidoarpen de dominante omgongstaal, al waard it stadichoan mear beynfloede troch it [[Nederlânsk]].

== Fersprieding ==
It Aldamtsk wurdt benammen sprutsen yn:

* [[Wynskoat]]
* [[Beerta]]
* [[Finsterwâlde]]
* [[Midwolda]]
* [[Oostwold (Oldambt)|Oostwold]]
* [[Scheemda]]
* [[Nieuwolda]]
* [[Termunten]]

Ek yn omlizzende doarpen komme farianten fan it dialekt foar. Nei it easten ta binne der oergongen nei de dialekten fan it [[Reiderlân]], wylst yn it suden de grinzen mei it [[Feankoloniaalsk]] stadichoan ferrinne.

== Taalkenmerken ==
It Aldamtsk heart ta de [[Nedersaksysk]]e dialekten. Kenmerken binne ûnder oare:

* in relatyf konservative útspraak yn ferliking mei guon oare Grinske dialekten;
* ferskate wurden en lûden dy't tichter by it [[Eastfrysk (Nederdútsk)]] steane;
* minder Fryske ynfloed as yn de westlike Grinske dialekten;
* in wurdskat mei in tal eigen Aldamtster wurden en útdrukkingen.

== Literatuer ==
* Winkler, Johan. ''Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon''. De Haach, 1874.
* Ter Laan, K. ''Nieuw Groninger Woordenboek''.
* Van der Kooi, J. ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde''.

== Referinsjes ==
&lt;references /&gt;

[[Kategory:Grinslânsk]]
[[Kategory:Kultuer yn Grins]]</text>
      <sha1>7g5s65xevdcq8nazjfpir80mbwcsg6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234155</id>
      <parentid>1234152</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Referinsjes */ kt</comment>
      <origin>1234155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="t5bkbfdxc1fw573w80o9r8au0nwbcfk" xml:space="preserve">'''It Aldamtsk''' ([[Grinslânsk]]: ''Oldambtsters'') is in dialekt fan it [[Grinslânsk]], dat sprutsen wurdt yn it histoaryske [[Aldamt]] yn it noardeasten fan de provinsje [[Grinslân]]. It heart ta de eastlike farianten fan it Grinslânsk en wurdt yn de taalkunde ornaris beskôge as ien fan de acht haaddialekten fan it Grinslânsk. It Aldamtsk wurdt troch in protte sprekkers sjoen as ien fan de meast karakteristike Grinslânke dialekten en hat ferskate skaaimerken dy't it ûnderskiede fan ûnder mear it [[Westerkertiersk]] en it [[Feankoloniaalsk]].&lt;ref&gt;Johan Winkler, ''Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon'' (1874).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gronings dialect'', Wikipedy (Ingelsk).&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
It Aldamtsk ûntstie yn de [[Midsiuwen]] yn it histoaryske Aldamt. Oarspronklik waard yn it gebiet [[Aldfrysk]] sprutsen, mar fan de 14e en 15e iuw ôf waard dat stadichoan ferfongen troch [[Nedersaksysk]] ûnder ynfloed fan de stêd [[Grins (stêd)|Grins]]. Dochs bleaune Fryske ynfloeden yn de wurdskat en grammatika beholden.&lt;ref&gt;''Gronings dialect'', Wikipedy (Ingelsk).&lt;/ref&gt;

Troch de relatyf isolearre lizzing fan it Aldamt koe it dialekt him lange tiid selsstannich ûntwikkelje. Yn de 19e en 20e iuw bleau it dialekt yn it deistich libben fan de klaaidoarpen de dominante omgongstaal, al waard it stadichoan mear beynfloede troch it [[Nederlânsk]].

== Fersprieding ==
It Aldamtsk wurdt benammen sprutsen yn:

* [[Wynskoat]]
* [[Beerta]]
* [[Finsterwâlde]]
* [[Midwolda]]
* [[Oostwold (Oldambt)|Oostwold]]
* [[Scheemda]]
* [[Nieuwolda]]
* [[Termunten]]

Ek yn omlizzende doarpen komme farianten fan it dialekt foar. Nei it easten ta binne der oergongen nei de dialekten fan it [[Reiderlân]], wylst yn it suden de grinzen mei it [[Feankoloniaalsk]] stadichoan ferrinne.

== Taalkenmerken ==
It Aldamtsk heart ta de [[Nedersaksysk]]e dialekten. Kenmerken binne ûnder oare:

* in relatyf konservative útspraak yn ferliking mei guon oare Grinske dialekten;
* ferskate wurden en lûden dy't tichter by it [[Eastfrysk (Nederdútsk)]] steane;
* minder Fryske ynfloed as yn de westlike Grinske dialekten;
* in wurdskat mei in tal eigen Aldamtster wurden en útdrukkingen.

== Literatuer ==
* Winkler, Johan. ''Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon''. De Haach, 1874.
* Ter Laan, K. ''Nieuw Groninger Woordenboek''.
* Van der Kooi, J. ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde''.

== Referinsjes ==
&lt;references /&gt;

[[Kategory:Grinslânsk]]
[[Kategory:Nedersaksysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn Nederlân]]</text>
      <sha1>t5bkbfdxc1fw573w80o9r8au0nwbcfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mare Tranquillitatis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192889</id>
    <revision>
      <id>1234153</id>
      <timestamp>2026-07-08T21:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Ofbyld:Mare Tranquillitatis.jpg|thumb|De Mare Tranquillitatis, fotografearre fanút de baan om de Moanne.]] De '''Mare Tranquillitatis''' (Latyn foar ''See fan de Rêst'') is in grutte [[moannesee]] op it noardeastlike part fan de sichtbere kant fan de [[Moanne]]. De flakte bestiet út âlde [[basalt]] dy't ûntstien is troch fulkanyske útstreamingen miljarden jierren lyn. De Mare Tranquillitatis hat in oerflak fan likernôch 420.000 km² en is ien fan de bekendste moann...&quot;</comment>
      <origin>1234153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2100" sha1="i5a538rn3o8qddq9955qousylbeg079" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Mare Tranquillitatis.jpg|thumb|De Mare Tranquillitatis, fotografearre fanút de baan om de Moanne.]]
De '''Mare Tranquillitatis''' (Latyn foar ''See fan de Rêst'') is in grutte [[moannesee]] op it noardeastlike part fan de sichtbere kant fan de [[Moanne]]. De flakte bestiet út âlde [[basalt]] dy't ûntstien is troch fulkanyske útstreamingen miljarden jierren lyn. De Mare Tranquillitatis hat in oerflak fan likernôch 420.000 km² en is ien fan de bekendste moanneseën, benammen om't hjir yn [[1969]] de [[Apollo 11]]-misje lâne.

== Geology ==
De Mare Tranquillitatis leit yn in grut ynslachbekken dat him foarme hat yn de iere skiednis fan de Moanne. Letter waard it bekken folrûn mei floeibere lava, dy't nei ôfkôling de tsjustere basaltflakten foarme dy't fanôf de Ierde sichtber binne.

It basalt fan de Mare Tranquillitatis is relatyf ryk oan titanium yn ferliking mei dat fan in protte oare moanneseën. Dêrtroch hat it gebiet in karakteristike blaugrize kleur op kleurenfoto's fan de Moanne.

== Apollo 11 ==
Op 20 july 1969 lâne de [[Apollo 11]]-moannelanner ''Eagle'' yn it súdwestlike part fan de Mare Tranquillitatis. De bemanning bestie út:

* [[Neil Armstrong]], kommandant;
* [[Buzz Aldrin]], piloat fan de moannelanner;
* [[Michael Collins]], piloat fan de kommandomodule, dy't yn in baan om de Moanne bleau.

Nei de lâning spruts Armstrong de ferneamde wurden:

{{cquote|Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed.}}

De lâningsplak krige de namme '''Tranquility Base''' en wie it plak dêr't Armstrong as earste minske in foet op de Moanne sette.

== Namme ==
De namme ''Mare Tranquillitatis'' waard yn de 17e iuw yntrodusearre troch de Italjaanske astronoom [[Giovanni Battista Riccioli]], dy't in protte fan de grutte moanneflakten Latynske nammen joech dy't ferwize nei minsklike gefoelens of waarsferskynsels.

== Sjoch ek ==
* [[Moanne]]
* [[Apollo 11]]
* [[Neil Armstrong]]
* [[Buzz Aldrin]]

== Eksterne keppelings ==
* [https://science.nasa.gov/moon NASA – de moanne]
* [https://moon.nasa.gov NASA Apollo program]


[[Kategory:Moanne]]</text>
      <sha1>i5a538rn3o8qddq9955qousylbeg079</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234156</id>
      <parentid>1234153</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eksterne keppelings */</comment>
      <origin>1234156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="jool1r7b31gnlbzrrq0z7yplwsoof2p" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Mare Tranquillitatis.jpg|thumb|De Mare Tranquillitatis, fotografearre fanút de baan om de Moanne.]]
De '''Mare Tranquillitatis''' (Latyn foar ''See fan de Rêst'') is in grutte [[moannesee]] op it noardeastlike part fan de sichtbere kant fan de [[Moanne]]. De flakte bestiet út âlde [[basalt]] dy't ûntstien is troch fulkanyske útstreamingen miljarden jierren lyn. De Mare Tranquillitatis hat in oerflak fan likernôch 420.000 km² en is ien fan de bekendste moanneseën, benammen om't hjir yn [[1969]] de [[Apollo 11]]-misje lâne.

== Geology ==
De Mare Tranquillitatis leit yn in grut ynslachbekken dat him foarme hat yn de iere skiednis fan de Moanne. Letter waard it bekken folrûn mei floeibere lava, dy't nei ôfkôling de tsjustere basaltflakten foarme dy't fanôf de Ierde sichtber binne.

It basalt fan de Mare Tranquillitatis is relatyf ryk oan titanium yn ferliking mei dat fan in protte oare moanneseën. Dêrtroch hat it gebiet in karakteristike blaugrize kleur op kleurenfoto's fan de Moanne.

== Apollo 11 ==
Op 20 july 1969 lâne de [[Apollo 11]]-moannelanner ''Eagle'' yn it súdwestlike part fan de Mare Tranquillitatis. De bemanning bestie út:

* [[Neil Armstrong]], kommandant;
* [[Buzz Aldrin]], piloat fan de moannelanner;
* [[Michael Collins]], piloat fan de kommandomodule, dy't yn in baan om de Moanne bleau.

Nei de lâning spruts Armstrong de ferneamde wurden:

{{cquote|Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed.}}

De lâningsplak krige de namme '''Tranquility Base''' en wie it plak dêr't Armstrong as earste minske in foet op de Moanne sette.

== Namme ==
De namme ''Mare Tranquillitatis'' waard yn de 17e iuw yntrodusearre troch de Italjaanske astronoom [[Giovanni Battista Riccioli]], dy't in protte fan de grutte moanneflakten Latynske nammen joech dy't ferwize nei minsklike gefoelens of waarsferskynsels.

== Sjoch ek ==
* [[Moanne]]
* [[Apollo 11]]
* [[Neil Armstrong]]
* [[Buzz Aldrin]]

== Eksterne keppelings ==
* [https://science.nasa.gov/moon NASA – de moanne]
* [https://moon.nasa.gov NASA Apollo program]


[[Kategory:Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)]]</text>
      <sha1>jool1r7b31gnlbzrrq0z7yplwsoof2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Axel (plak)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192890</id>
    <redirect title="Aksel (stêd)" />
    <revision>
      <id>1234158</id>
      <timestamp>2026-07-08T21:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Aksel (stêd)]]</comment>
      <origin>1234158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="81z06m70se8qkj5nb21mpz7ptiaywq0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Aksel (stêd)]]</text>
      <sha1>81z06m70se8qkj5nb21mpz7ptiaywq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Aldamtsk</title>
    <ns>1</ns>
    <id>192891</id>
    <revision>
      <id>1234159</id>
      <timestamp>2026-07-08T21:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aldamtstersk? */ nije seksje</comment>
      <origin>1234159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="853yo26gpghb0omiv8znsch1a15ls50" xml:space="preserve">== Aldamtstersk? ==

{{Ping|Kening Aldgilles}} Moat dit dialekt yn it Frysk ek 'Aldamtstersk' komme te hjitten, ferlykber mei yn it Nederlânsk ''Oldambtsters''? (Ik hie it, krekt as jo, 'Aldamtsk' neamd, mar dat wie foardat ik seach dat it yn it Nederlânsk en Grinslânsk dy oare foarm hat.) [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 8 jul 2026, 23.56 (CEST)</text>
      <sha1>853yo26gpghb0omiv8znsch1a15ls50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koarnmosk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192892</id>
    <revision>
      <id>1234348</id>
      <timestamp>2026-07-09T07:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Koarnmosk |Ofbyld    = [[File:Trigueirão, Corn bunting (51283786509).jpg|250px]] |lûd       = [[File:Corn Bunting (Emberiza calandra) (W1CDR0001392 BD1).ogg|250px]] |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje   = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') |Skaai     = [[koarnmosken]] (''Emberiza'') |Wittenskiplike na...&quot;</comment>
      <origin>1234348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="je9ulnz55a0vl8t7uw5tuj6f5dv4hce" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Koarnmosk
|Ofbyld    = [[File:Trigueirão, Corn bunting (51283786509).jpg|250px]]
|lûd       = [[File:Corn Bunting (Emberiza calandra) (W1CDR0001392 BD1).ogg|250px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai     = [[koarnmosken]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme= ''Emberiza calandra''
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=[[File:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}
De '''koarnmosk''' (''Emberiza calandra'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''), in groep dy't troch de measte moderne auteurs no skieden wurdt fan 'e finken (''Fringillidae''). Dit is in grutte goars mei in sterk streke, sânkleurich fearrekleed. De skaaien binne gelyk, mar it mantsje is wat grutter as it wyfke. It ferspriedingsgebiet rint fan [[West-Jeropa]] en [[Noard-Afrika]] oant noardwest [[Sina]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Emberiza calandra - Corn Bunting, Kahramanmaraş 2016-11-18 03-4.jpg|thumb|left|Koarnmosk yn Turkije.]]
Dizze goars kipet der yn 'e famylje wat út om't de fearren fan beide skaaien gelyk binne, al is it mantsje likernôch 20% grutter as it wyfke. De koarnmosk is 16 oant 19 sm lang mei in opfallend donker each en in gielige ûndersnaffel. Mantsjes hawwe gjin opfallende kleuren, benammen net op 'e kop, wat oars typysk is foar it skaai ''Emberiza''. Beide skaaien lykje wat op [[ljurkfûgels]]; se binne fan boppen griisbrún streke mei in wite ûnderkant. De ûnderkant is streke op 'e siden en it boarst. Om 'e kiel foarmet de streking in soarte fan slabke. De lytse wjukdekfearren binne lykwols donker mei ljochte rânen. De sturt is brún.

De sang fan it mantsje is in wjerheljend metaallûd, dat meastentiids ferlike wurdt mei rinkeljende kaaien. Hy sjongt faak yn in lege strûk, op in hekkepeal of op in tillefoantried.

== Taksonomy ==
De koarnmosk waard foar it earst formeel beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerkundige [[Carl Linnaeus]] yn 1758 yn 'e tsiende edysje fan syn &quot;Systema Naturae&quot; en behâldt syn oarspronklike binominale namme ''Emberiza calandra''. De [[Typesoarte|typelokaasje]] is [[Sweden]]. De skaainamme Emberiza komt fan it [[Alddútsk]]e ''Embritz'', in goars. De soartnamme ''calandra'' komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalandros'', de [[kalanderljurk]]. De koarnmosk waard somtiden yn in eigen [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, ''Miliaria'', yndield.

Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''E. c. calandra Linnaeus'', 1758 – Noardwest Afrika, [[Kanaryske Eilannen]] en Jeropa oant [[Turkije]], de [[Kaukasus]] en Noard-[[Iran]].
* ''E. c. buturlini Johansen'', HE, 1907 – [[Midden-Easten]] oant Noardwest-Sina.

== Fersprieding ==
De soarte briedt yn súdlik en sintraal Jeropa, Noard-Afrika en [[Aazje]] oant [[Kazachstan]]. It is benammen in [[stânfûgel]], mar guon fûgels út kâldere regio's fan Sintraal-Jeropa en Aazje migrearje winterdeis nei it suden. De koarnmosk is in fûgel fan it iepen lânskip mei beammen en lichte hichteferskillen, lykas ikkers en lân mei in soad kjitten. De populaasje is yn Noardwest-Jeropa sterk tebekrûn troch yntinsive lânboupraktiken, wêrtroch't der minder sied fan túch en ynsekten binne; ynsekten binne tige wichtich by it fuorjen fan 'e jongen. Yn gebieten dêr't de soarte earder algemien wie, is de fûgel no útstoarn of, lykas yn Nederlân, hast útstoarn. 

== Gedrach en ekology ==
It iten bestiet benammen út sied, mar ek ynsekten lykas imerkes, fral as se jongen ha.
[[Ofbyld:Emberiza calandra MHNT.ZOO.2010.11.217 Chiach Maroc-Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]]
Mantsjes ferdigenje territoaria yn it briedseizoen en binne somtiden polygaam mei maksimaal trije wyfkes tagelyk. Dat betsjut dat guon mantsjes in seizoen sûnder wyfke bliuwe. Se spylje mar in lytse rol by de soarch foar de jongen; se dogge net mei oan it bouwen fan it nêst of it brieden, en fuorje de jongen pas as se foar mear as de helte grutbrocht binne. It nêst wurdt makke fan gers, beklaaid mei hier of fyn gers, en wurdt meastentiids op 'e grûn boud. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer aaien, mar kin fariëarje fan trije oant fiif, bytiden seis aaien.

== Status en beskerming ==
Yn it noardwestlike ferspriedingsgebiet fan Jeropa is de fûgel útstoarn of hast útstoarn. Oant yn 'e jierren 1970 kaam de soarte yn Nederlân fral foar yn it easten en it rivieregebiet. Yn Fryslân wie it ferspriedingsgebiet beheind ta de meast eastlike en súdeastlike gebieten. Oan it begjin fan 2000 kamen der noch sa'n tûzen briedpearkes foar, mar as briedfûgel is de soarte út Nederlân ferdwûn. Winterdeis kin de fûgel somtiden noch waarnommen wurde mei de grutste kâns yn it easten fan [[Grinslân]], [[Siuwsk-Flaanderen]] of it suden fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Ek yn Flaanderen is de populaasje fan 'e fûgel dramatysk ôfnommen, al is dêr yn 2026 tynge dien fan in foarsichtich wersteld.&lt;ref&gt;[https://vilt.be/nl/nieuws/tien-jaar-monitoring-van-de-grauwe-gors-voorzichtig-herstel-voor-bedreigde-akkervogel VILT, ''Voorzichtig herstel voor bedreigde grauwe gors'', 16 juny 2026.]&lt;/ref&gt;

It ferspriedingsgebiet fan 'e koarnmosk is lykwols grut en de oantallen yn it suden fan Jeropa binne grutter, mar de koarnmosk nimt yn oantal ôf. De populaasje waard yn 2012 op 180.000.000 oant 320.000.000 fûgels rûsd. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/corn-bunting-emberiza-calandra BirdLife, oproppen 9 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/corbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/corbun1 eBird, oproppen 9 july 2026]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grauwe-gors Fûgelbeskerming, oproppen 9 july 2026.]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza calandra}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>je9ulnz55a0vl8t7uw5tuj6f5dv4hce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234350</id>
      <parentid>1234348</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1234350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9231" sha1="b2hf05j5l9ixfn02puvep7c3ar9v0kz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Koarnmosk
|Ofbyld    = [[File:Trigueirão, Corn bunting (51283786509).jpg|250px]]
|lûd       = [[File:Corn Bunting (Emberiza calandra) (W1CDR0001392 BD1).ogg|250px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai     = [[koarnmosken]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme= Emberiza calandra
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=[[File:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}
De '''koarnmosk''' (''Emberiza calandra'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''), in groep dy't troch de measte moderne auteurs no skieden wurdt fan 'e finken (''Fringillidae''). Dit is in grutte goars mei in sterk streke, sânkleurich fearrekleed. De skaaien binne gelyk, mar it mantsje is wat grutter as it wyfke. It ferspriedingsgebiet rint fan [[West-Jeropa]] en [[Noard-Afrika]] oant noardwest [[Sina]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Emberiza calandra - Corn Bunting, Kahramanmaraş 2016-11-18 03-4.jpg|thumb|left|Koarnmosk yn Turkije.]]
Dizze goars kipet der yn 'e famylje wat út om't de fearren fan beide skaaien gelyk binne, al is it mantsje likernôch 20% grutter as it wyfke. De koarnmosk is 16 oant 19 sm lang mei in opfallend donker each en in gielige ûndersnaffel. Mantsjes hawwe gjin opfallende kleuren, benammen net op 'e kop, wat oars typysk is foar it skaai ''Emberiza''. Beide skaaien lykje wat op [[ljurkfûgels]]; se binne fan boppen griisbrún streke mei in wite ûnderkant. De ûnderkant is streke op 'e siden en it boarst. Om 'e kiel foarmet de streking in soarte fan slabke. De lytse wjukdekfearren binne lykwols donker mei ljochte rânen. De sturt is brún.

De sang fan it mantsje is in wjerheljend metaallûd, dat meastentiids ferlike wurdt mei rinkeljende kaaien. Hy sjongt faak yn in lege strûk, op in hekkepeal of op in tillefoantried.

== Taksonomy ==
De koarnmosk waard foar it earst formeel beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerkundige [[Carl Linnaeus]] yn 1758 yn 'e tsiende edysje fan syn &quot;Systema Naturae&quot; en behâldt syn oarspronklike binominale namme ''Emberiza calandra''. De [[Typesoarte|typelokaasje]] is [[Sweden]]. De skaainamme Emberiza komt fan it [[Alddútsk]]e ''Embritz'', in goars. De soartnamme ''calandra'' komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalandros'', de [[kalanderljurk]]. De koarnmosk waard somtiden yn in eigen [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, ''Miliaria'', yndield.

Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''E. c. calandra Linnaeus'', 1758 – Noardwest Afrika, [[Kanaryske Eilannen]] en Jeropa oant [[Turkije]], de [[Kaukasus]] en Noard-[[Iran]].
* ''E. c. buturlini Johansen'', HE, 1907 – [[Midden-Easten]] oant Noardwest-Sina.

== Fersprieding ==
De soarte briedt yn súdlik en sintraal Jeropa, Noard-Afrika en [[Aazje]] oant [[Kazachstan]]. It is benammen in [[stânfûgel]], mar guon fûgels út kâldere regio's fan Sintraal-Jeropa en Aazje migrearje winterdeis nei it suden. De koarnmosk is in fûgel fan it iepen lânskip mei beammen en lichte hichteferskillen, lykas ikkers en lân mei in soad kjitten. De populaasje is yn Noardwest-Jeropa sterk tebekrûn troch yntinsive lânboupraktiken, wêrtroch't der minder sied fan túch en ynsekten binne; ynsekten binne tige wichtich by it fuorjen fan 'e jongen. Yn gebieten dêr't de soarte earder algemien wie, is de fûgel no útstoarn of, lykas yn Nederlân, hast útstoarn. 

== Gedrach en ekology ==
It iten bestiet benammen út sied, mar ek ynsekten lykas imerkes, fral as se jongen ha.
[[Ofbyld:Emberiza calandra MHNT.ZOO.2010.11.217 Chiach Maroc-Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]]
Mantsjes ferdigenje territoaria yn it briedseizoen en binne somtiden polygaam mei maksimaal trije wyfkes tagelyk. Dat betsjut dat guon mantsjes in seizoen sûnder wyfke bliuwe. Se spylje mar in lytse rol by de soarch foar de jongen; se dogge net mei oan it bouwen fan it nêst of it brieden, en fuorje de jongen pas as se foar mear as de helte grutbrocht binne. It nêst wurdt makke fan gers, beklaaid mei hier of fyn gers, en wurdt meastentiids op 'e grûn boud. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer aaien, mar kin fariëarje fan trije oant fiif, bytiden seis aaien.

== Status en beskerming ==
Yn it noardwestlike ferspriedingsgebiet fan Jeropa is de fûgel útstoarn of hast útstoarn. Oant yn 'e jierren 1970 kaam de soarte yn Nederlân fral foar yn it easten en it rivieregebiet. Yn Fryslân wie it ferspriedingsgebiet beheind ta de meast eastlike en súdeastlike gebieten. Oan it begjin fan 2000 kamen der noch sa'n tûzen briedpearkes foar, mar as briedfûgel is de soarte út Nederlân ferdwûn. Winterdeis kin de fûgel somtiden noch waarnommen wurde mei de grutste kâns yn it easten fan [[Grinslân]], [[Siuwsk-Flaanderen]] of it suden fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Ek yn Flaanderen is de populaasje fan 'e fûgel dramatysk ôfnommen, al is dêr yn 2026 tynge dien fan in foarsichtich wersteld.&lt;ref&gt;[https://vilt.be/nl/nieuws/tien-jaar-monitoring-van-de-grauwe-gors-voorzichtig-herstel-voor-bedreigde-akkervogel VILT, ''Voorzichtig herstel voor bedreigde grauwe gors'', 16 juny 2026.]&lt;/ref&gt;

It ferspriedingsgebiet fan 'e koarnmosk is lykwols grut en de oantallen yn it suden fan Jeropa binne grutter, mar de koarnmosk nimt yn oantal ôf. De populaasje waard yn 2012 op 180.000.000 oant 320.000.000 fûgels rûsd. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/corn-bunting-emberiza-calandra BirdLife, oproppen 9 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/corbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/corbun1 eBird, oproppen 9 july 2026]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grauwe-gors Fûgelbeskerming, oproppen 9 july 2026.]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza calandra}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>b2hf05j5l9ixfn02puvep7c3ar9v0kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234352</id>
      <parentid>1234350</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en beskerming */ kt</comment>
      <origin>1234352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9300" sha1="ir8aq5lp0cnovp05txd5cpjgm9wzptx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Koarnmosk
|Ofbyld    = [[File:Trigueirão, Corn bunting (51283786509).jpg|250px]]
|lûd       = [[File:Corn Bunting (Emberiza calandra) (W1CDR0001392 BD1).ogg|250px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai     = [[koarnmosken]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme= Emberiza calandra
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=[[File:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}
De '''koarnmosk''' (''Emberiza calandra'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''), in groep dy't troch de measte moderne auteurs no skieden wurdt fan 'e finken (''Fringillidae''). Dit is in grutte goars mei in sterk streke, sânkleurich fearrekleed. De skaaien binne gelyk, mar it mantsje is wat grutter as it wyfke. It ferspriedingsgebiet rint fan [[West-Jeropa]] en [[Noard-Afrika]] oant noardwest [[Sina]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Emberiza calandra - Corn Bunting, Kahramanmaraş 2016-11-18 03-4.jpg|thumb|left|Koarnmosk yn Turkije.]]
Dizze goars kipet der yn 'e famylje wat út om't de fearren fan beide skaaien gelyk binne, al is it mantsje likernôch 20% grutter as it wyfke. De koarnmosk is 16 oant 19 sm lang mei in opfallend donker each en in gielige ûndersnaffel. Mantsjes hawwe gjin opfallende kleuren, benammen net op 'e kop, wat oars typysk is foar it skaai ''Emberiza''. Beide skaaien lykje wat op [[ljurkfûgels]]; se binne fan boppen griisbrún streke mei in wite ûnderkant. De ûnderkant is streke op 'e siden en it boarst. Om 'e kiel foarmet de streking in soarte fan slabke. De lytse wjukdekfearren binne lykwols donker mei ljochte rânen. De sturt is brún.

De sang fan it mantsje is in wjerheljend metaallûd, dat meastentiids ferlike wurdt mei rinkeljende kaaien. Hy sjongt faak yn in lege strûk, op in hekkepeal of op in tillefoantried.

== Taksonomy ==
De koarnmosk waard foar it earst formeel beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerkundige [[Carl Linnaeus]] yn 1758 yn 'e tsiende edysje fan syn &quot;Systema Naturae&quot; en behâldt syn oarspronklike binominale namme ''Emberiza calandra''. De [[Typesoarte|typelokaasje]] is [[Sweden]]. De skaainamme Emberiza komt fan it [[Alddútsk]]e ''Embritz'', in goars. De soartnamme ''calandra'' komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalandros'', de [[kalanderljurk]]. De koarnmosk waard somtiden yn in eigen [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, ''Miliaria'', yndield.

Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''E. c. calandra Linnaeus'', 1758 – Noardwest Afrika, [[Kanaryske Eilannen]] en Jeropa oant [[Turkije]], de [[Kaukasus]] en Noard-[[Iran]].
* ''E. c. buturlini Johansen'', HE, 1907 – [[Midden-Easten]] oant Noardwest-Sina.

== Fersprieding ==
De soarte briedt yn súdlik en sintraal Jeropa, Noard-Afrika en [[Aazje]] oant [[Kazachstan]]. It is benammen in [[stânfûgel]], mar guon fûgels út kâldere regio's fan Sintraal-Jeropa en Aazje migrearje winterdeis nei it suden. De koarnmosk is in fûgel fan it iepen lânskip mei beammen en lichte hichteferskillen, lykas ikkers en lân mei in soad kjitten. De populaasje is yn Noardwest-Jeropa sterk tebekrûn troch yntinsive lânboupraktiken, wêrtroch't der minder sied fan túch en ynsekten binne; ynsekten binne tige wichtich by it fuorjen fan 'e jongen. Yn gebieten dêr't de soarte earder algemien wie, is de fûgel no útstoarn of, lykas yn Nederlân, hast útstoarn. 

== Gedrach en ekology ==
It iten bestiet benammen út sied, mar ek ynsekten lykas imerkes, fral as se jongen ha.
[[Ofbyld:Emberiza calandra MHNT.ZOO.2010.11.217 Chiach Maroc-Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]]
Mantsjes ferdigenje territoaria yn it briedseizoen en binne somtiden polygaam mei maksimaal trije wyfkes tagelyk. Dat betsjut dat guon mantsjes in seizoen sûnder wyfke bliuwe. Se spylje mar in lytse rol by de soarch foar de jongen; se dogge net mei oan it bouwen fan it nêst of it brieden, en fuorje de jongen pas as se foar mear as de helte grutbrocht binne. It nêst wurdt makke fan gers, beklaaid mei hier of fyn gers, en wurdt meastentiids op 'e grûn boud. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer aaien, mar kin fariëarje fan trije oant fiif, bytiden seis aaien.

== Status en beskerming ==
Yn it noardwestlike ferspriedingsgebiet fan Jeropa is de fûgel útstoarn of hast útstoarn. Oant yn 'e jierren 1970 kaam de soarte yn Nederlân fral foar yn it easten en it rivieregebiet. Yn Fryslân wie it ferspriedingsgebiet beheind ta de meast eastlike en súdeastlike gebieten. Oan it begjin fan 2000 kamen der noch sa'n tûzen briedpearkes foar, mar as briedfûgel is de soarte út Nederlân ferdwûn. Winterdeis kin de fûgel somtiden noch waarnommen wurde mei de grutste kâns yn it easten fan [[Grinslân]], [[Siuwsk-Flaanderen]] of it suden fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Ek yn Flaanderen is de populaasje fan 'e fûgel dramatysk ôfnommen, al is dêr yn 2026 tynge dien fan in foarsichtich wersteld.&lt;ref&gt;[https://vilt.be/nl/nieuws/tien-jaar-monitoring-van-de-grauwe-gors-voorzichtig-herstel-voor-bedreigde-akkervogel VILT, ''Voorzichtig herstel voor bedreigde grauwe gors'', 16 juny 2026.]&lt;/ref&gt;

It ferspriedingsgebiet fan 'e koarnmosk is lykwols grut en de oantallen yn it suden fan Jeropa binne grutter, mar de koarnmosk nimt yn oantal ôf. De populaasje waard yn 2012 op 180.000.000 oant 320.000.000 fûgels rûsd. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/corn-bunting-emberiza-calandra BirdLife, oproppen 9 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/corbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/corbun1 eBird, oproppen 9 july 2026]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grauwe-gors Fûgelbeskerming, oproppen 9 july 2026.]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza calandra}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>ir8aq5lp0cnovp05txd5cpjgm9wzptx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234388</id>
      <parentid>1234352</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>koarnmosken --&gt; goarzen</comment>
      <origin>1234388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9296" sha1="f5f1xpgkjatlvc4rm2y2cxebrgf1n50" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Koarnmosk
|Ofbyld    = [[File:Trigueirão, Corn bunting (51283786509).jpg|250px]]
|lûd       = [[File:Corn Bunting (Emberiza calandra) (W1CDR0001392 BD1).ogg|250px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai     = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme= Emberiza calandra
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=[[File:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}
De '''koarnmosk''' (''Emberiza calandra'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''), in groep dy't troch de measte moderne auteurs no skieden wurdt fan 'e finken (''Fringillidae''). Dit is in grutte goars mei in sterk streke, sânkleurich fearrekleed. De skaaien binne gelyk, mar it mantsje is wat grutter as it wyfke. It ferspriedingsgebiet rint fan [[West-Jeropa]] en [[Noard-Afrika]] oant noardwest [[Sina]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Emberiza calandra - Corn Bunting, Kahramanmaraş 2016-11-18 03-4.jpg|thumb|left|Koarnmosk yn Turkije.]]
Dizze goars kipet der yn 'e famylje wat út om't de fearren fan beide skaaien gelyk binne, al is it mantsje likernôch 20% grutter as it wyfke. De koarnmosk is 16 oant 19 sm lang mei in opfallend donker each en in gielige ûndersnaffel. Mantsjes hawwe gjin opfallende kleuren, benammen net op 'e kop, wat oars typysk is foar it skaai ''Emberiza''. Beide skaaien lykje wat op [[ljurkfûgels]]; se binne fan boppen griisbrún streke mei in wite ûnderkant. De ûnderkant is streke op 'e siden en it boarst. Om 'e kiel foarmet de streking in soarte fan slabke. De lytse wjukdekfearren binne lykwols donker mei ljochte rânen. De sturt is brún.

De sang fan it mantsje is in wjerheljend metaallûd, dat meastentiids ferlike wurdt mei rinkeljende kaaien. Hy sjongt faak yn in lege strûk, op in hekkepeal of op in tillefoantried.

== Taksonomy ==
De koarnmosk waard foar it earst formeel beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerkundige [[Carl Linnaeus]] yn 1758 yn 'e tsiende edysje fan syn &quot;Systema Naturae&quot; en behâldt syn oarspronklike binominale namme ''Emberiza calandra''. De [[Typesoarte|typelokaasje]] is [[Sweden]]. De skaainamme Emberiza komt fan it [[Alddútsk]]e ''Embritz'', in goars. De soartnamme ''calandra'' komt fan it [[Aldgryksk]]e ''kalandros'', de [[kalanderljurk]]. De koarnmosk waard somtiden yn in eigen [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, ''Miliaria'', yndield.

Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''E. c. calandra Linnaeus'', 1758 – Noardwest Afrika, [[Kanaryske Eilannen]] en Jeropa oant [[Turkije]], de [[Kaukasus]] en Noard-[[Iran]].
* ''E. c. buturlini Johansen'', HE, 1907 – [[Midden-Easten]] oant Noardwest-Sina.

== Fersprieding ==
De soarte briedt yn súdlik en sintraal Jeropa, Noard-Afrika en [[Aazje]] oant [[Kazachstan]]. It is benammen in [[stânfûgel]], mar guon fûgels út kâldere regio's fan Sintraal-Jeropa en Aazje migrearje winterdeis nei it suden. De koarnmosk is in fûgel fan it iepen lânskip mei beammen en lichte hichteferskillen, lykas ikkers en lân mei in soad kjitten. De populaasje is yn Noardwest-Jeropa sterk tebekrûn troch yntinsive lânboupraktiken, wêrtroch't der minder sied fan túch en ynsekten binne; ynsekten binne tige wichtich by it fuorjen fan 'e jongen. Yn gebieten dêr't de soarte earder algemien wie, is de fûgel no útstoarn of, lykas yn Nederlân, hast útstoarn. 

== Gedrach en ekology ==
It iten bestiet benammen út sied, mar ek ynsekten lykas imerkes, fral as se jongen ha.
[[Ofbyld:Emberiza calandra MHNT.ZOO.2010.11.217 Chiach Maroc-Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]]
Mantsjes ferdigenje territoaria yn it briedseizoen en binne somtiden polygaam mei maksimaal trije wyfkes tagelyk. Dat betsjut dat guon mantsjes in seizoen sûnder wyfke bliuwe. Se spylje mar in lytse rol by de soarch foar de jongen; se dogge net mei oan it bouwen fan it nêst of it brieden, en fuorje de jongen pas as se foar mear as de helte grutbrocht binne. It nêst wurdt makke fan gers, beklaaid mei hier of fyn gers, en wurdt meastentiids op 'e grûn boud. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer aaien, mar kin fariëarje fan trije oant fiif, bytiden seis aaien.

== Status en beskerming ==
Yn it noardwestlike ferspriedingsgebiet fan Jeropa is de fûgel útstoarn of hast útstoarn. Oant yn 'e jierren 1970 kaam de soarte yn Nederlân fral foar yn it easten en it rivieregebiet. Yn Fryslân wie it ferspriedingsgebiet beheind ta de meast eastlike en súdeastlike gebieten. Oan it begjin fan 2000 kamen der noch sa'n tûzen briedpearkes foar, mar as briedfûgel is de soarte út Nederlân ferdwûn. Winterdeis kin de fûgel somtiden noch waarnommen wurde mei de grutste kâns yn it easten fan [[Grinslân]], [[Siuwsk-Flaanderen]] of it suden fan [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Ek yn Flaanderen is de populaasje fan 'e fûgel dramatysk ôfnommen, al is dêr yn 2026 tynge dien fan in foarsichtich wersteld.&lt;ref&gt;[https://vilt.be/nl/nieuws/tien-jaar-monitoring-van-de-grauwe-gors-voorzichtig-herstel-voor-bedreigde-akkervogel VILT, ''Voorzichtig herstel voor bedreigde grauwe gors'', 16 juny 2026.]&lt;/ref&gt;

It ferspriedingsgebiet fan 'e koarnmosk is lykwols grut en de oantallen yn it suden fan Jeropa binne grutter, mar de koarnmosk nimt yn oantal ôf. De populaasje waard yn 2012 op 180.000.000 oant 320.000.000 fûgels rûsd. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/corn-bunting-emberiza-calandra BirdLife, oproppen 9 july 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/corbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 july 2026 ]
*[https://ebird.org/species/corbun1 eBird, oproppen 9 july 2026]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grauwe-gors Fûgelbeskerming, oproppen 9 july 2026.]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza calandra}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>f5f1xpgkjatlvc4rm2y2cxebrgf1n50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza calandra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192893</id>
    <redirect title="Koarnmosk" />
    <revision>
      <id>1234349</id>
      <timestamp>2026-07-09T08:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Koarnmosk]]</comment>
      <origin>1234349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="81rmafn5j20qkgnqqy4e24c7n8fff15" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Koarnmosk]]</text>
      <sha1>81rmafn5j20qkgnqqy4e24c7n8fff15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Koarnmosk</title>
    <ns>1</ns>
    <id>192894</id>
    <revision>
      <id>1234351</id>
      <timestamp>2026-07-09T10:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>fraach</comment>
      <origin>1234351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="gnpvfw3z1qojy8jg76f1e549qa2j2s0" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik seach dat jo hjir yn 'e ynfoboks by it skaai de namme 'koarnmosken' brûke. Hawwe jo dy namme earne wei, bgl. út ''It Wylde Fûgelt''? Want dan moatte we de namme fan it skaai even oanpasse, dat no by de famylje en yn 'e kategoryen 'goarzen' hjit. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.07 (CEST)</text>
      <sha1>gnpvfw3z1qojy8jg76f1e549qa2j2s0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234387</id>
      <parentid>1234351</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1234387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="bq4zwq46u12kd8s87daepsv0ngz0xue" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik seach dat jo hjir yn 'e ynfoboks by it skaai de namme 'koarnmosken' brûke. Hawwe jo dy namme earne wei, bgl. út ''It Wylde Fûgelt''? Want dan moatte we de namme fan it skaai even oanpasse, dat no by de famylje en yn 'e kategoryen 'goarzen' hjit. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.07 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Nee, dy hie ik noch oanpasse moatten, dat hie ik der ynearsten ynset mar ik ha him te gau opslein omdat ik besite krige. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.41 (CEST)</text>
      <sha1>bq4zwq46u12kd8s87daepsv0ngz0xue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234389</id>
      <parentid>1234387</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Antwurd</comment>
      <origin>1234389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="leucsm80j2ehmxfj3m6bml2qu525e8n" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik seach dat jo hjir yn 'e ynfoboks by it skaai de namme 'koarnmosken' brûke. Hawwe jo dy namme earne wei, bgl. út ''It Wylde Fûgelt''? Want dan moatte we de namme fan it skaai even oanpasse, dat no by de famylje en yn 'e kategoryen 'goarzen' hjit. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.07 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Nee, dy hie ik noch oanpasse moatten, dat hie ik der ynearsten ynset mar ik ha him te gau opslein omdat ik besite krige. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.41 (CEST)
::{{Ping|RomkeHoekstra}} Okee, dan pas ik de namme fan it skaai yn 'e ynfoboks oan. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.43 (CEST)</text>
      <sha1>leucsm80j2ehmxfj3m6bml2qu525e8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234395</id>
      <parentid>1234389</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1234395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1247" sha1="gtfds8bqanf525xpb7aqxmv3tl33jt2" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik seach dat jo hjir yn 'e ynfoboks by it skaai de namme 'koarnmosken' brûke. Hawwe jo dy namme earne wei, bgl. út ''It Wylde Fûgelt''? Want dan moatte we de namme fan it skaai even oanpasse, dat no by de famylje en yn 'e kategoryen 'goarzen' hjit. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.07 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Nee, dy hie ik noch oanpasse moatten, dat hie ik der ynearsten ynset mar ik ha him te gau opslein omdat ik besite krige. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.41 (CEST)
::{{Ping|RomkeHoekstra}} Okee, dan pas ik de namme fan it skaai yn 'e ynfoboks oan. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.43 (CEST)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ik tink dat dee ek eefkes nei de famylje sjoen wurde moat, dêr wurdt sawol de namme goarzen as goarsfûgels brûkt. Ik tink dat wy goarzen of echte goarzen better foar it skaai brûke kinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.48 (CEST)</text>
      <sha1>gtfds8bqanf525xpb7aqxmv3tl33jt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1234398</id>
      <parentid>1234395</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Antwurd</comment>
      <origin>1234398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1540" sha1="s1z20cmbxb7gyr6v3m5i4goncfsl7es" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik seach dat jo hjir yn 'e ynfoboks by it skaai de namme 'koarnmosken' brûke. Hawwe jo dy namme earne wei, bgl. út ''It Wylde Fûgelt''? Want dan moatte we de namme fan it skaai even oanpasse, dat no by de famylje en yn 'e kategoryen 'goarzen' hjit. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.07 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Nee, dy hie ik noch oanpasse moatten, dat hie ik der ynearsten ynset mar ik ha him te gau opslein omdat ik besite krige. --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.41 (CEST)
::{{Ping|RomkeHoekstra}} Okee, dan pas ik de namme fan it skaai yn 'e ynfoboks oan. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.43 (CEST)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ik tink dat dee ek eefkes nei de famylje sjoen wurde moat, dêr wurdt sawol de namme goarzen as goarsfûgels brûkt. Ik tink dat wy goarzen of echte goarzen better foar it skaai brûke kinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.48 (CEST)
::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ah, dat wie my noch net opfallen. Jo hawwe gelyk. Litte wy 'goarsfûgels' oanhâlde foar de famylje en 'goarzen' foar it skaai. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 9 jul 2026, 12.51 (CEST)</text>
      <sha1>s1z20cmbxb7gyr6v3m5i4goncfsl7es</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>